suitable, pertinent, proper, seemly, decorous, becoming, convenient, congruous, fit, decent, conformable, analogous, proportioned;
just, reasonable;
—ք, decency, decorum, propriety, conveniency;
— ըստ —ի or —ից, conveniently, duly, a propos, pertinently, decently, seemly, seasonably;
— է, պարտ աւ — է, it is proper, suitable, right, it becomes;
չէ —, it is not seemly or befitting;
ըստ ոչ —ի, unseasonable;
լնուլ զպարտս —ից, to behave with propriety, decorum, good breeding or politeness.
• , ի հլ. «յարմար, վայելուչ» Բ մկ. զ. 24. Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 29. որից պարտ և պատշաճ Բ. մկ. դ. 19, թ. 12. պատշան է՝ չէ Եւս. քր. Եզն. ըստ պատշաճի Ա. պետ. ա 6. Ագաթ. պատշաճական Ոսկ. մտթ. և ես. Սեբեր. պատշաճել, պատշաճիլ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. պատշաճող Երեմ. իբ. 14 պատշաճութիւն Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 13. Եւս. քր. անպատշաճ Եզն. գեղապատշաճ Խոր. անպատշաճապէս (նորագիւտ բառ) Լմր մատ. էջ 51. պատշաճօրէն (նոր բառ) ևն։
• = Պհլ. patsač ձևից, որ կազմուած է pat-մասնիկով sač արմատից, իբր զնդ. paiti--sac, հպրս. pati-sac, սանս. prati-sač, հմմտ. պհլ. u︎» sačītan «յարմարիլ, արժանի լինել», ❇ ︎ sačak «արժանի, վայել, յարմար», պրս. ❇ sazidan «զար-դարուիլ, վայելել, իրեն պատշաճիլ, յարմա-րիլ» (որից գւռ. սազիլ), ❇ sazā, ❇ sazāvār «արժանի, վայել, պատշաճ»։ Հմմտ. նաև սոգդ. patsāxt-«կարգաւորեալ»։-Պհլ patsac դարձել է նախ հյ. *պատսաճ, որի մէջ ս ձայնը ազդւելով շչական ճ-ից՝ եղել է յետոյ պատշաճ։ Նոյն ձայնական երևոյթն ևն ոոյց տալիս աստիճան-աշտիճան, սո-ճի-շոճի, աստուճ-աշտուճ ևն։-Հիւբշ. 225?
• ՆՀԲ «որ ինչ պարտ է և շատ»։ Mül ler SWAW 42, 255 զնդ. sačaiti և պրս. sazad ձևերի հետ է համեմատում։ Նոյ-նը Justi, Zendsp. 291 զնդ. sač արմա-տի տակ։ Lag. Ges. Abhd. 300 հպրս. patis «ընդդէմ» նախդիրով հյ. աճ, աճիլ արմատից։ Հիւբշ. 225 մերժում է այս և կասկածով է նայում վերի ուղիղ մեկնութեան, որովհետև պհլ. *patsac ձևի դէմ սպասում է հյ. ըստ օրինի *պատսաճ։ (Ս ձայնը շ-ի վերածելու համար մեր տուած մեկնութիւնը չէ մտածած)։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 206 պրս. [arabic word] bāyistan «պատ-
• շաճ լինել»։ Meillet MSL 10, 80 յիշուք է զնդ. hačainte, որի վրայ տես հաճիլ։ Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 113 պհլ. ❇ pasacak= մանիք. պհլ. [hebrew word] pasačag «պատ-րաստ» բառի հետ է համեմատում։ Մերժում է Meillet JAs. 1909 (13), 314 և մեր բառի վերջի մասը (շաճ) նոյն է դնում հաճիլ բայի հետ։
flight;
— ի —, running away.
• «փախուստ, փախչիլը» ԱԲ. որից փախ ի փախ Գնձ. փախչիլ, փախնուլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. փախուցանել ՍԳր. Փարպ. փախուստ ՍԳր. Եւս. քր. փախուցիչ Ոսկ. մտթ. փախչութիւն «փախուստ» Եփր. հա-մաբ. 159. փախստական ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եւս. քր. փախստեայ ՍԳր. Կոչ. յետնա-բար կայ փախատ «փախստական» Կղնկտ. հրտր. Շահն. Ա. 290 (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Ա. 37). գրուած է և փաղ-չիլ Վրդ. ադ. 106։ սաստկական ձևն է զը-փախչիլ (սխալ գրուած զփաղչիլ) Վեցօր.։
• ՆՀԲ լծ. յն. φεύγω, լտ. fugio «փախ-չիլ»։ Müller SWAW 48, 427 յն. φυγ-արմատի հետ։ Fick BВ 1, 316 յն. πτάς «վախկոտ»? Տէրվ. Altarm. 98 սնս. bhaǰ, լեթթ. bégt, հսլ. oern-ти, бeжати, յն. φεύγειν, լտ. fugere ձևերի հետ. նոյն, Նախալ. 96 նախնա-կան ձևը համարում է փաղչել, որից յարմարցուած յետոյ փաղխչել, փախ-չել։ Bugge IF 1, 455 լիթ. bëgu «վա. զեմ», bègas «փախուստ», հսլ. bezვ «փախչիլ», bčgu «փախուստ» ձևերի հետ։ Հիւնք. բախել, բաբախել բայից։
• . ռ հւ. (երբեմն նաև ի հլ.) «փոխ աւռնուած բան, մանաւանդ դրամ» ՍԳր. Ոսև. «փոփոխակի տուն առ տուն սաղմոս-երգութիւն» Լմբ. սղ. Տօնաց. Ճշ. որից փո-խել ՍԳր. Եւս. քր. (փխբ. «հիւանդութիւնը մէկից միւսին անցնիլ, վարակել» Մխ. դտ. 189), փոխադարձ Ագաթ. փոխան Ծն. լ. 2. Փիլիմ. 20. փոխանակ ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. փոխանակել ՍԳր. Եւս. քր. փոխանորդ ՍԳր. Ագաթ. փոխարէն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Մծբ. լումայափոխ Յհ. Բ. 16. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16. արագափոխ Վեցօր. երես-փոխան Մխ. դտ. Յայսմ. ոտնփոխ Ոսկ. յհ. ա. 1. պահակափոխ Կոչ. տեղափոխ Ագաթ. մաղափոխուկ Ոսկ. եփես. յետնաբար դար-ձել է նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. αντὶ և մանաւանդ μετà նախդիրներին. ինչ. փոխաբերութիւն= μεταϰορά Պղատ. տիմ. Նոնն. փոխադրել= μετατίϑημι Նար. Ոսկ. յհ. փոխանցել= μεταβαίνω Նիւս. բն. Դիոն. երկն. փոխատրել= ἀνταποδίδωμ։ Խոր. Ոսկ. գծ. ևն։ Նոր բառեր են անփո-խարինելի, փոխաբերական, փոխաբերաբար, փոխադրական, փոխադրանաւ, փոխադրելի, փոխադրեալ, փոխարժեք, փոխարինաբար, փոխարինութիւն, փոխարքայ, փոխարքայու-թիւն, փոխ-հիւպատոս, փոխ-տեսուչ, հոգե-փոխութիւն ևն։ Այս արմատի կրճատ կըրկ-նաւորն է՝ ՓՈՓՈԽ «փոխն ի փոխը» Ես. լ. 32. որից փոփոխել ՍԳր. Եզն. փոփոխական Ոսկ. ես. փոփոխիչ Եզն. փոփոխումն ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. բազմափո-փոխ Փարպ. երագափոփոխ Պիտ. անփոփոխ Ագաթ. Փարպ. փոփոխամիտ, փոփոխակի (նոր բառեր) ևն։
• = Ասուրերէնից փոխառեալ չընդունելու պատճառն այն էր, որ ասուր. pūku ունէր միայն «փոխառութիւն կամ փոխարինու-թիւն» նշանակութիւնը, որ բառիս երկրորդա-կան առումն է, մինչդեռ հայերէնի հիմնա-ևան իմաստն է «փոխել»։ Այժմ տեսնում եմ որ ասուրերէնի մէջ էլ puxxu «փոխանա-կել, exchange, tauschen» նախապէս նշա-նակում էր «փոխել, change, verándern» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793բ), ո-րով և արգելքը վերանում է։ Նոյն արմատից ևն նաև ասուր. pūxu «փոխանակութիւն, exchange. barter, Tausch. 2. փոխառու-թիւն, փոխատուութիւն, loan, Darlehen 3 ընկալագիր, ստացական, receipt, Quit-tung», pūxatu «փոխանակութեան առար-կան», pīxatu «փոխանակութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793-7)։ Այսպէսով հայերէնի բոլոր առումները գտնւում են ասուրերէնում։
• Böttich. Horae aram. 42, 100 եբր. ❇ pexā «գաւառապետ» բառի հետ է համեմատում հյ. փոխանակ։ Նոյն. Rudim. 50, 188 սրա հետ նաև սանս. pakša «հրաման»։ Հիւնք. փող «դրամ» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 61 (թրգմ. ՀԱ 1904, 276) ասուր, pōxu, puxu «փոխարինութիւն» ձևից փոխառեալ։ Վերջինիս է կցում նաև Karst, Յուշար-ձան 400։ Ասուրերէնից փոխառեալ է ընդունում նաև այժմ Pedersen ՀԱ 1929, 119։
cf. Ամենայն;
• = Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
amen, so be it, verily, truly, certainly, positively.
• = Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
cf. Խիղբ.
• (գրուած նաև խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ կամ արմատի մազմզուքը» Վեցօր. որից խիղբ արկանել «արմատի թելեր արձակելը» Վեցօր. 87. նմանութեամբ «յարիլ, մի բա-նի կցուիլ» Ոսկ. յհ. ա. 5. խիղբ արկանել (կամ առնուլ) զծնկօք «երկու ձեռքերի մատ-ները իրար անց կացնել և ծունկը բռնելով նստիլ տխուր մտածել» Թէոփ. խ. մկ. Ճառ-ընտ. Վրք. և վկ. Բ. 512. որ և խեղբ արկա-նել կամ առնուլ Մաշկ. Ղևոնդ. ժա. էջ 38 խեղբիլ (գրուած նաև խեխբիլ. իսկ ՋԲ ունի խեխիլ) «յարիլ, փարիլ, կապուիլ» Ըսկ ես-2nջ,
wax, bee's wax;
wax-candle, wax-light, taper;
սպեղանի ի —ոյ, cerate, medicated wax;
— ճարպական, stearine candle;
cf. Ճրագ.
• , ո հլ. «մեղրամոմ» ՍԳր. Վեցօր. էջ 166. որից մոմակերտ Վեցօր. 165. մոմեղէն Բուզ. ականամոմ Եզն. մոմատեսակ Պղատ. տիմ. և օրին. մոմազօծ Մաշտ. ջահկ. մոմ-նել «մոմով պատել?» Կոչ. 115 (Զմորթն հա-նեալ մոմնեալ իբրև զպարկ. յն. չունի մոմ-նեալ). մոմակալ Յայսմ. Մաշտ. մոմածև Նիւս. կազմ. մոմլաթ Առաք. պտմ. 138. մոմեղինաւոր «ձեռքը մոմ բռնած տիրացու կամ դպիր» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. 201. Նոր բառեր են մեղրամոմ, կնքամոմ, մոմավաճառ, մոմլուցկի, մոմշոր (արդէն յիշուած է Թորոսեան, Տետր. հմռ. բառ. էջ 53), մոմապատ, մոմագործութիւն ևն։
cf. Ճաւշ.
• «բամբասանք» Կեղծ-Շապհ. էջ 59 Քուչ. 110. որից ճօշալ «չարախօսել, թշնա-մանել, բամբասել» Կոստ. Երզն. 135 (Ես ղպնահար եմ և ամօթով, վասն անգիտաց կմեզ ճօշալով). յգ. սեռ. ձև է ճօշնաց, որ Սմբ. դատ. էջ 37 մէկ ձեռ. ունի միւսների նախատանաց բառի տեղ։ Կենդանի է ար-դի գաւառականների մէջ. այսպէս՝ ճօշք Տփղիս), ճօշանք «բամբասանք» (Մշ.), ճօ-շել, ճօշալ «բամբասել, վատաբանել» (Մկ. Մշ. Սեբ. Շշ. Վն. Տփ)։-Տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 59, Նորայր, Բառ. ֆր. 6։
patriarch;
— հայոց, patriarch of the Armenians, Catholicos.
• Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ են հնե-րից Լմբ. մատ. էջ 82 «Դաս պատրիար-գաց, որ թարգմանին առաջին հարք, այսինքն հայրապետք... և կոչին ւունա-րէն պատրիարգք».-Յհ. արճիշ. էջ 20 «Պատրիարգն՝ որ թարգմանի հարանց հայր».-Տաթև. հարց. 607 «պատրի-արքունքն, որ թարգմանին՝ հայրապետ»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder, Thesaur. 47, 382. նոյնը նաև ՀՀԲ ՆՀԲ,-Գ. Թիռաքեան, Մասիս 1881 մալ. 30 նոյն է դնում արաբ. badraaa «առաջնորդ»։ Տէրվ. անդ՝ յունիս 2 նոյ-նութիւնը ընդունում է, բայց արաբը դնում է փոխառեալ յոյնից կամ լատի-
cattle.
• «արջառ». առանձին աւանդուած չէ հնագոյն գրականութեան մէջ, բայց ու-նինք սրանից տուարած «տաւար արածաց-նելը» Եւս. քր. տուարածական «հովիւ, խաշ-նառած» Երեմ. լա. 10, Ա. թագ. ժէ. 2Ո. տոյարածափակ «մակաղատեղի» Ագաթ. տուարածատաււ «արջառ արածացնելու տեղ» (նաև իբր տեղանուն Հայաստանում) Ճետնաբար դարձած է դուար Փիլ. լին. Մագ. քեր. 239 և Երզն. քեր. (սխալմամբ գրուած դուաչ), դովար Մագ. թղ. 86 (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 180), որից դուա-րենի «ոչխարի կամ արջառի մորթ» Թէոդ. գրականում ասւում է տաւար։
• ՆՀԲ ιն. ταῦμος, լտ. taurus, եբր. դօր, Изслед. 13 քրդ. dau'ar, լտ. taurus-Տէրվ. Altarm. 43, Երկրագունտ 1884, 53 և Նախալ. 114 ցուլ բառի հետ, որ համարում է բուն հայաձև, կցում է սանս. sthā̄urin «գրաստ», զնդ. staora, գոթ. stiur, գերմ. Stier, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turu, հպրուս. tauris «ցուլ»։ Հիւնք. զուարակ բառի հետ՝ աւազ ձևից է ռնում. համեմատում է նաև թրք. տավար (հայերէնից փոխառեալ) և յն. ταῦρος «ցուլ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 197 տուայր «օժիտ» բառի հետ՝ տալ բայից (խնդրական է գտնում Pokorny 1, 816)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուս։ Lidén. Arm. Stud. էջ 8-9, որ վարա-նում է ընդունել Meillet IF Anz. 22, 16, իսկ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1908, 87 սխալ գտնելով՝ կցում է յն. ταῦρος, ա-ռոր. [arabic word] tavr ևն ձևերին։ Karst. Յու-ռառձան 403 սումեր. dapara «եզ», 424 թրք. մոնղոլ. davar, tavar, բասկ. abere «արջառ»։
bitch;
Scylla;
female.
• ԳՒՌ.-Ջղ. քած «էգ էշ», Ախց. քած «էդ մատակ» (բոլոր անասունների), Գոր. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ալմ. Շմ. Տփ. քած, Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. քաձ, Ագլ. քաց «էգ շուն կամ նխտ. կին», Վն. ք'ած «մատակ էշ կամ էգ շուն», Մկ. ք'ած «նախատական բառ կանանց», Ասլ. քաձ, քազ «էգ շուն կամ նխտ. կին», Սչ. քաձ «անամօթ՝ ջլթիկ աղջիկ», Խրբ. tmá «էգ մատակ», Սեբ. քաձ աձու միս «յո-ռի տետակի բան».-նոր բառեր են քածո մատ. քածուքուծ «աղջիկներ», քածիկ-փծիկ լինել «քծնիլ», քածաբեր, քածորձ, քածի։
fig.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «թուզ պը-տուղը» ՍԳր. «թուզի ձևով մի տեսակ պա-լար» Բժշ. որից թզենի ՍԳր. թզաբեր Ոսկիփ. թզենապատ Զքր. կթ. թզենակասփած Աթ. ի. կոյսն. մոլաթուզ Վեցօր. 96. ժանտաթզենի Ղուկ. ժթ. 4. մոլաթզենի ՍԳր. Վեցօր. 98. ա-դամաթուզ (նոր գրականի մէջ). թզկերուկ «մի տեսակ թռչուն՝ որ շատ է սիրում թուց ուտել. ֆր. becfigue» մհյ. բառ (տե՛ս Նո-րայր, Բռ. ֆրանս. էջ 140բ). թզորակ «թուզի նման»? Մագ. թղ. 96 (տե՛ս իմ Հայ նոր բա-ռեր հին մատ. Բ. էջ 185)։
• Lag. Urgesch. 820, յետոյ Fick BВ 1, 173 և աւելի ուշ Müller SWAW 136 (1897), էջ 36 յիշում են յոյն ձևերի նը-մանութիւնը։ Հիւնք. պրս. թուխթէն (ար-մատը թուզ) «կծկել, ամփոփել»։ Pat-rubány ՀԱ 1908, 278 յն. և լտ. ձևերի հետ՝ հնխ. tū «ուռչիլ» արմատից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 15, 163, որ ընդունել են նաև Walde 288 և Boisacq 924։-Oštir, Btrg. alarodisch. էջ 1-33 ունի մի ընդարձակ քննութիւն, ուր ընդունելով վերի մեկնութիւնը, աշ, խատում է բոլոր լեզուների «թուզ» նը-շանակող բառերը կցել սրանց, մինչև անգամ չին. a-tsang և վրաց. լեղվի։
tax paid of a dignity or privilege.
• , օ, ի-ա հլ. «տուրք, վարձք, կա-շառք» Բրս. մրկ. 310. Շնորհ. ընդհ. Լմբ. մատ. 44Ո 536-7 (բառիս իմաստի մասին տռե՛ս Աւռաւռէգեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 76). որից կապալառու Մխ. դտ. կապալատու Շնորհ. կապալաւոր Մխ. դտ. էջ 280=կա-պըլվոր Անսիզք 41. գրուած է նաև ղապալ Յայսմ. յնվ. 8. Ուռհ. խապալ Տաթև. ամ. 443. յօդով՝ բցռ. ղապալէն՝ առաջին անգամ յիշուած 901 թուի մի արձանագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5)։ Այժմ նշանակում է «որևէ դործի հայթայթումը կամ շէնքի շինութիւ-նը յանձնել մէկին՝ որոշ գումարի հատուց-մամբ. փոդրաթ»։
• = Արաբ. [arabic word] qabāla «կապալով առնե լու գործողութիւնը և կապալագիր», որից [arabic word] taqabbul «կառավարութեան կողմից տուրքի կամ հարկի հաւաքումը կապալով տրուիլը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 321), արմատը [arabic word] qabl «առաջ, առջևը, դէմը». նաև «փոխարինել», հմմտ. muqābil «փո-խարեն»։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] qabala «սահմանեալ գործ», արև թրք. [arabic word] qabal «օրականով աշխատող բանւոր» (Будaгонъ 2, 36), ռուս. кабалa (թուրքերէնի միջոցով) «խոստմնագիր, պարտք, հաստատեալ գիր ստրկութեան» (Berneker 464)։-Աճ.
son of a carpenter.
• , գրուած է նաև փակդո-րակ, բանթորակ. Յիսուսի հայր համարուաձ մի անձի անունն է և սխալմամբ կարծուաձ է թէ նշանակում է «հիւսն». երկու անռամ գործածում է Եղիշ. բ. «Ի կնոջէ ումեմնէ ծնաւ, որում անուն էր Մարիամ և առն նռ-րա Յովսէփ, այլ ճշմարտութեամբ բանթո-րակայ ուրումն եղեալ նա որդի յանկարգ խառնակութենէ». (Եղիշ. տպ. Թէոդոսիոյ, էջ 36. պարբերութեանս վերջի մասը սա-կայն չի գտնւում ուրիշ օրինակների մէջ և անշուշտ կրճատուած է պարկեշտ գրչագը-րողների ձեռքով). «Թողեալ զՅիսուս Քրիս-տոս զփրկական անունն, փանդուրակայ որ-դի անուանես» Եղիշ. մատ. էջ 29։
• = loseph Pandora անձի անունն է, որ հին հրէական մի առասպելի մէջ Քրիստո-սի հայրն էր համարւում։ Այս առասպելը առաջին անգամ գրի առաւ հռովմէական մատենագիր Celsus (3. Ք. 178)՝ իր հա-կաքրիստոնէական գրութեանց մէջ. «Joseph Pandora, հռովմայեցի զօրագլուխ կալաբրի-ական լեգէոնի յանկոյց զեբրայեցի աղջիկն Միրիամ ի Բեթղեհեմէ և եղև հայր Յիսուսի». (հմմտ. Որոգինէս, Ընդդէմ Կելսեայ Ա. 28, 32)։ Նոյնը կրկնում են նաև Թալմուդը և Սէֆէր Թոլէդոթ Եշու (Գիրք ծննդեան Յի-սուսի) հրէական առասպելական գրուածքը։
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
• , ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
• = Պհլ. պազենդ. սչ bun «հիմ, արմատ, ծագում, բուն, սկիզբ, ծայր, հիմնական». պրս. [arabic word] bun «յատակ, տակ ջրհորի՝ աւա-զանի և նոցին նմանեաց. 2. արմատ կամ տակ ծառոյ», [arabic word] bun-i-nēza «նիզակա-բուն, նիզակի կոթը», օսս. bjn «յատակ, տակ», բելուճ. bunā «տակը, վարը, ներքե-վը, յոտս», քրդ. [arabic word] bуn «մի բանի յատաևռ. ներքև, տակ», [arabic word] beni «տակը, մրուր, դիրտ», հինդուստ. [arabic word] bun «հիմ, արմատ». օնդ. buna «հիմ, յատակ»։ (Իրանեանից են փոխառեալ նաև գնչ. būna, bunoz «վարը, ի վայր», մանդ. [hebrew word] bunka «հիմը, հիմք»)։ Իրանեան բառերի միւս հնդևրոպա-կան ցեղակիցներն են՝ սանս. budhná-«յա-տակ, հիմ, ծառի բունը, արմատը», յն. πυϑμήν «յատակ, հիմ, արմատ, ծառի բուն] ծաւռում. սեռոնապատճառ, լեռան ստորոտր», πίνδος «ամանի լատակը կամ խուփը, սրի կոթ», լտ. fundus, գերմ. Boden, հբգ. bo-dam, հիոլ. botn, անգլոք. botm, կիմր. bon «բուն, խարիսխ, հիմ» ևն, որոնք յառա-ջանում են. հնխ. bhudhno-կամ նաև bhun-dho-ձևից (տե՛ս Walde* 325-6, Boisacq 825, Kluge 65, Horni§ 229, Pokorny 2, 190, Frnout-Meillet *385. հմմտ. նաև Berneker 245-6 Trautmann 46)։ Վերջին ձևը հայե-րէնում պիտի տար *բունդ (իբր բնիկ բառ), որ իրօք էլ պահուած է բացասական *ան-բունդ>անդունդ ձևի մէջ (տե՛ս այս բառըև։ Սրանից հետևում է, որ բուն բառը բնիկ հայ չէ, այլ, ինչպէս մի քանի խիստ մասնաւոր նշանակութեանց համաձայնութիւնը և բառի ի-ա հոլովումը (փոխանակ ո) ցոյց են տա-լիս, փոխառեալ է իրանեանից։-Հիւբշ. 123 և 430։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 298 մանչու. funku և էջ 105 սլ. pen, էրզ. bun։ Առարին անզամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, որ մեր բառը համեմատում է պրս. պիւն և պում ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. պիւն, բայց ի բուն, ցբուն բառի մօտ նաև լծ. լտ. finis «վերջ»։ Պրս. bun ձևի հետ են եռում նաև Bötticher, Lagarde, Mül-ler, Justi։-Spiegel, Comm. 2, 421 հյ. բնութիւն բառի հետ դնում է պրս. buna, ինչպէս որ Windisch. 22 հյ. համաբնութիւն ձևին իբր համապա-տասխան դրած է սանս. samabhava։-Երկուսն էլ սխալ։-Առաջին անգամ Muller SWAW 38, 578, 593 և 39, 404 աւելացնում է սանս. budhna, իսկ Justi, Zendsp. 215 նաև զնդ. buna։-Bugge KZ 32, 5 հիոլ. bun «արմատ, տակը» և bunad «ծազում, հիմ» բառերի հետ. բայց IF1, 455 փոխելով այս փունջ բառի հետ *bunyo-ձևից։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 31 մերժում է կցել պրս. bun-պհլ, van<զնդ. vanā-«ծառ» բառի հետ, որ պիտի տար հյ. *վան։ Նոյնը Arm. Gram. վճռական մի որոշում չի կարո-ղանում տալ՝ էջ 123 դնելով իբր իրա-նեան փոխառութիւն, իսկ էջ 431 դնե-լով իբր բնիկ հայ։ Karst, Յուշարձան, էջ 400 ասուր. būnu «մանչ, սերումն, կազմութիւն», bunānu «սերունդ», իսկ էջ 406 հյ. պինդ և սումեր. pin «հիմ-
• ՓՈԽ.-Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։
cartilage, kernel, gland;
cf. Գեղձումն.
• «սաստիկ փափագ» Լմբ. սղ., որից՝ գեղձալ կամ գեղձիլ «սաստիկ փափագիլ, փղձկիլ, վառիլ» Պիտ. Պտմ. աղէքս. 69, գեղձումն «ուժգին փափագ, տենչանք, փղձը. կումն, գութ, արգահատանք» Նիւս. կազմ. Փիլ. լին. Պիտ. Լամբ. մատ. 381. Տօնակ., գեղձանք (գրուած գղձանք) Աթան. էջ 354 (նորագիւտ բառ), ընդ գեղձանիլ «սաստիկ լալ, փղձկիլ» Ոսկ. մ. բ. էջ 739 և Բ. տիմ. ա. էջ 171 (առաջին վկայութեան մէջ բոլոր ձե-ռագիրներն ունին ընդեղձանէր, իսկ երկրոր-դից մի ձեռ. ընդեղձանալ). արմատն ունի ու-րեմն կրկին նշանակութիւն՝ «փափագ և լաց. մորմոք». (գեղձումն կերակրոյ «ախորժակ» Նիւս. կազմ.). հմմտ. տենչալ «փափագիլ», Սուրմալուի գաւառականով «սիրտը կսկծալ, մորմոքիլ»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vel արմատից՝ աճած ձ աճականով. հմմտ. լտ. volo «ու-ղել», սանս. váranam «ընարութիւն, փա-փազ», vrnītē «ընարամ, փափաղոմ, սի-րում է», զնդ. var, vərənav-«ընտրել. կա-մենալ», գոթ. wiljan «ուզել», waljan «ընտ-րել», հբգ. wêllan «ուզել», wellen «ընտ-րել», գերմ. wollen «ուզել», wahlen «ընտ-րել». հիսլ. val «ընտրութիւն», լիթ. vely-ǰu, vēlyti «փափագիլ, տենչալ, ցանկալ, բարեմաղթել», viltis «յոյս», հսլ. volja voliti «ուզենալ, կամենալ», volla «կամք». ϑαι «ուղել», ἔλδομαι, ἔέλδομαι ( • ՆՀԲ իրար ետևից շարում է «իղձ և բաղձանք... առ գեղեցիկ... գելմամբ սրտի կամ փղձէումն»։ Bugge, KZ, 32, 5 և IF, 1, 449 դնում։ է հսլ. že-lèti, želati «փափաքիլ» բառի հետ հնխ. g2hel արմատից։ Այս մեկնութիւնը յի-շում է նաև Հիւբշ. 433, նախորդ զեղձ «խոյլ» բառի մօտ։ Meillet, Kevue crit. 1897, 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL, 11, 393 մերժեց այս մեկնու-թիւնը և տուաւ վերի մեկնութիւնը։ Այս մասին եղած վէճերը տե՛ս ցեղձ «խոյլ» բառի տակ։ Հիւբշ. IF, Anz. 10, 45 համաձաւնւում է ընդունելու գեղձ «փափագ» բառի համար կա՛մ Bugge-ի և կամ Meillet-ի մեկնութիւնը։ Schef-telowitz, BВ, 28, 298 սանս. upa-val-hate «հարձուփորձել»։ Petersson, Ar u Arm Stud. 127-128 այս մեկնա-թիւններն ընդունում և նրանց վրայ աւելացնում է օսս. varzum. varzin «սիրել», որ դնում է հնխ. uelgh, uolgh արմատից։ an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people; • Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Լմբ. մատ. 83 «Ի սոյն աստիճան են կաթո-ղիկոսք, որ թարգմանին ընդհանրա-կանք». նոյնպէս Տաթև. ամ. 52 «Ընդ-հանուր ասի կաթուղիկոսն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder. Thesaur. էջ 47 և 382. յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Նո-րայր, Կոր. վրդ. էջ 71 համարում է թէ յն. «ընդհանրական» իմաստը նախ Ա-սորիները դարձրին «հայրապետ», որոն-ցից էլ փոխ առին հայերը. սրան ապա-ցոյց է համարում ու ձայնը, որ կաւ նաև պսորու մէջ։ (Բայց այն ժամա-նակ ի՛նչպէս պէտք է բացատրել -ոս վերջաւորութիւնը՝ որ չունի ասորին)։ instep, ankle, ankle-bone; • ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Վն. պճեղ, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. պճէղ, Տփ. պճիղ, Շմ. պճըղ, Ալշ. Մշ. պջեղ, Զթ. բը'ջեղ, Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. բջէղ, Ննխ. բջէղ, բջղագ, բջըղ, Ասլ. բջէ՝ղ, Սվեդ. Տիգ. բջիղ, Հճ. բmջեղ. -սրանք ստացած են զանազան նշանակութիւններ. այսպէս՝ Խրբ. Ննխ. Տփ. «ոտքի մատ», Երև. Ղրբ. Հճ. Շմ. Սրմ. Վն. «անասունի ոտքի կճղակ», Ախց. Երև. Կր. Խրբ. Ասլ. Սլմ. Պլ. Սվեդ. «տխտորի գլխի իւրաքանչիւր բաժան-մունքը», Ղրբ. «կեղև, կճեպ»։ Նոր բառեր են պճղել, պճղուիլ, պճղովի, պճղոտել, պրճ-ղըտել «մէջտեղից երկու ճեղքել» ևն։ account, reckoning, calculation, computation; • (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «հաշիւ, համար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. Կոչ. «կռիւ, վէճ» Վկ. գողթ. 52, 79. որից հաշուել «համարել, հաշիւ անել» Ղևտ. իէ. 23, Ոսկ. ես. և մ. բ. 18. «համարել, կար-ծել» Ոսկ. մ. ա. 7, 25. Բ. տիմ. Եւս. քր. հաշուընկեր Լմբ. մատ. 321. հաշուակից Մա-ղաք. աբ. անհաշիւ Պտմ. աղէօս. հեշտահա-շիւ Գէ. ես. նոր բառեր են՝ հաշուապահ, հաշուապահական, հաշուապահութիւն, հաշ-ուակալ, հաշուայարդար, հաշուայարդարու-թիւն, հաշուեցուցակ, հաշուետումար, հա-շուետետր, հաշուեգիր, հաշուեկշիռ, հաշուա-գէտ, հաշուեցոյց, հաշուեփայտ, հանրահա-շիւ, գրահաշիւ, օրհաշիւ ևն։ • = Ասոր. [other alphabet] xəšiw «կարծուած, համարուած, հաշուած», [syriac word] xəšaw «հա-մառեր. համրեց», xaššew «կարծեց. են-թադրեց»։-Այս արմատը բնիկ սեմական է, հմմտ. եբր. [hebrew word] xašab, արամ. xšab, արաբ. [arabic word] hisāb, եթովպ. [other alphabet] hasaba, բոլորն էլ «հաշուել. 2. համարել, վարկանել» նշանակութեամբ։ Սեմականից փոխառեալ է շատ հին ժամանակ եգիպտ. hsb «հաշուել»։-Հիւբշ. 308։ master; • , ի-ա հլ. «յունակաս իշխա-նական մի տիտղոս» Շնորհ. վիպ. Լմբ. մատ. 535. Վրք. հց. որ և մաքիստրոս Յայսմ. մա-գիստրիանոս կամ մագեստրիանոս Բուզ. 103. մագիստրիոն ԱԲ. մագիստրինոս ՋԲ. մագիստրեան «իշխաններ» Ճառընտ. միջնա-դարեան յոյն արտասանութեամբ՝ մաժիս-տրոս Ասող. 182. մաժիստռոս Ասող. 279, 260, 261. Լաստ. նոր յունարէնի հնչումով էլ՝ մայիստռ Շնորհ. պտճռ. միաբ. (տե՛ս Շնորհ. ընդ. տպ. Եմ. էջ 144, 146, 155), մայստո Վրք. շնորհ. 76. մայէստր Սկևռ. պատ. 13 սրանցից մագիստրութիւն Եւս. պտմ. ը. 11, էջ 642. մագիստրոսութիւն Ճառընտ. մա-ժիստռոսութիւն Ասող. էջ 278. Լաստ.։ chase, hunting, hunt, sport; • , ո հլ. «որսալը, որսորդութիւն. 2. որ-սացած անասունը» ՍԳր. Փարպ. Խոր. «ող-սի անասուն, վայրի կենդանի» Վրք. հց. ա. 715. «խայծ» Շնորհ. հրեշտ. որից որսալ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. որսալի Եփր. մատ. Դ. 224. որսաբանել Եւագր. որսակից Ղկ. ե. 7, 10. որսող Սղ. զ. 3. ճիգ. 7. Առակ. ժա-8. որսորդ ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. որսորդախաբ Վեցօր. 163. հաւորս ՍԳր. ձկնորս ՈԳր. ձըկ-նորսութիւն Ագաթ. բանորսող Փարպ. դժուա-րորս Վեցօր. դիւրորսալի Խոսր. դժռխորսալի Բրս. հայեաց. մկնորսակ Յհ. իմ. պաւլ. շըն-չորսական Փիլ. նխ. գաղտորսակ Բենիկ. որ-սատեղ (նոր բառ) ևն։ erotic plant. • «կանեփուկի նո-ման՝ գետնաճապաղ և գրգռիչ մի բոյս է» Վստկ. 52. (ՀԲուս. § 3040 ունի միայն փա-ռայ ձևով և անորոշ նշանակութեամբ)։ նոյն բառը ունի նաև Մագ. թղ. 48. «Տագ-նապ տոչորման Պռոմիդեայ հասեալ Հե-փեստիւ պաշարեաց... և ափրոդիտականն նուազեալ թառամի կարօտացեալ փարայի ի ծարակածպտել այս օգնականութեան». (միտքն այն է թէ տաքը կոխեց և կարօտ ենք անձրևի կամ զով օդի)։ Կոստանեան բնագրում փարայի դնում է գլխատառով (իբր յատուկ անուն), բայց ցանկում ուղ-ղում է մանրատառով։ ՆՀԲ համարում է վերի բոյսը. թւում է Ափրոդիտէի արբա-նեակներից մին (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 191)։ echo; • , ի-ա հլ. առհասարակ անե-զական է. յետին և տգէտ գրիչների մօտ գըը-ուած է նաև արձագանք, արծագանք, և յետոյ համարուելով յոգնակի, կազմուած է եզ. ար-ձագան կամ արծագան Մաղ. թղ. 117. նաև «ջրերի և ալիքների շառաչը» Մագ. թղ. 62.-Ս. Գրքում գործածուած է միայն երկու ան-գամ՝ Իմ. ժէ. 18 և Յոբ. լ. 6. վերջինը «ար-ձագանգ տուող, քաջահնչիւն» նշանակու-թեամբ. միւս վկայութիւնները յետին են, ինչ. Բրս. վաշխ. Նար. Խոսր. Լաստ. Փիլ. Շնորհ, ևն. սրանից ունինք արծանագանուտ «խոխո-ջուն, շառաչալից» Մագ. թղ. 140 (նորագիւա բառ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 179), արձագանքել (նոր գրակա-նում)։ • = Բարդուած է արձ և գանգ բառերից. ա-ռաջինը անծանօթ է, իսկ երկրորդը գանգիւն «հնչիւն» բառի արմատն էս • բառի հետ նոյն, որով արձագանգը դառ-նում է «արձակուած ձայն». իսկ Տէրվ. Նախալ. 55 և Հիւնք. բառի առաջին մա-սև վրայ չեն խօսում։ Մառ ИАН 1912, 598 արձան+վանկ, Яз. и Лит. 1, 269 բասկ. artza «քարոտ» բառի հետ։ պահուած են (տե՛ս տակը). հմմտ. նաև հա-մարզակիլ «համարձակիլ» ձևը՝ որ գտնում ենք գործածուած Տիմոթ. կուզ. էջ 103։ Պահ-լաւ բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հայերէ-նի հետ նոյնն են ենթադրում սանս. sfl, զնդ. harez, հիւս. մանիք. պհլ. hyrz (hirz), պրս. [arabic word] hištan (ներկ. hilam) «ձգել, թողնել, արձակել»։ Նոյն իրանեան արմատից փոխառեալ է նաև հյ. ապահարզան (տե՛ս այս բառը), իսկ արմատի բնիկ հայ ձևն է զ-երծ<հնխ. serg'։ thumb; • , ո, ի-ա հլ. «մեծ մատը» Ողբ ե. 12. Եփր. վկ. արև. որ և բոյթն, ն հլ. (-ին, -անէ, -ամբ) Եփր. համաբ. Մաշտ. ջպհև. նմանու-թեամբ բոյթ նշանակում է նաև «նուագարա-նի վրայ թելերը ամրացնելու սեպ» Յկ. ղրիմ. որից էլ բութակ «նուագարանի թելերը պրն-դելու բանալի» Յկ. ղրիմ.։-Բոյթ նշանա-կում է նաև «մսի կակուղ կտոր». այս իմաս-տով առանձին գործածուած չէ, բայց բար-դութեամբ ունինք լերդաբոյթ «լեարդի վարի ձայրը» ՍԳր. Կանոն. էջ 54. ունկանաբոյթ «ականջի բլթակը» Կոչ. 311 (սխալմամբ գրուած անկանաբոթ, որ ՆՀԲ կարդում է ունկանաբոյթ կամ ականջաբոյթ)։-Նոր գրականում ունինք բթամատ «բոյթ մատը» (փոխանակ ասելու բութամատ)։ • Bötticher Arira 71, 165 կիմր. bawd, որ մերժում է Lag. Arm. Stud. § 403։ Հիւնք. փութալ բառից։-Meillet MSL 12, 431 համեմատում է սանս. bhuri-«առատ, ուժով, շատ», bháviyān «ա-ւելի առատ», հբգ. buro-(bang) «շատ (երկար)». այս անունը տրուած է բոլ-թին՝ իր հաստութեան պատճառաւ։ -Karst, Յուշարձան 418 հյ. բութ «հաստ, գուլ» բառի հետ։ • ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Սեբ. բ'ութ, Տփ. բութ, բիթ, Մշ. բ'ուտ, Ասլ. Ոզմ. բ'իւթ, Մկ. պիւթ, Ղրբ. պիւթնը, Վն. պոթ, Խրբ. փօթ, Զթ. բ'օթ, բ'ըդ՝, Երև. Ջղ. բ'իթ, Հճ. բ'իթմօդ, Ակն. բ'ըթնիւգ.-այս բոլորը նշանակում են «բը-թամատ», իսկ Ագլ. կորցրած լինելով հյ, մատն բառը, նրա փոխարէն գործածում է բիւթ «մատ»։-Նոր բառեր են բթել կամ բոթել «հրել, մշտել» (որի հին վկայութիւն-ներն են բթել «ձեռքով մշտել» Վրդ. առկ. 48 բթելով հանին ի պալատէն Զքր. սարկ. Ա. 73). բթխեղդ, բութանոց, բութնոց, բութիկ, բութակրունկ, բութման.-Բառ. երեմ. 55 ունի բիթ «մատնեհար» բառը, որ նոյն գւռ. բիթ ձևն է։ vain, useless, futile, trifling, frivolous; • «փուճ, պարապ» Ել. իգ. 7. Գ. թգ. բ. 31. Եղն. «պարապ տեղը» (որ և իզուր) ՍԳր. Կիւրղ. թգ. Ոսկ. եբր. որից զրաբանել Երեմ. իգ. 16. Կոչ. զրադատ Ագաթ. Բուզ. զրախնդիր Ա. թագ. իզ. 21. զրախորհուրդ Գ. մակ. զ. 9. զրախօս Տիտ. ա. 11. Ես. ը. 19. զրապարծ Ոսկ. մ. ա. 20. զրաջան Ոսկ. մ. բ. 27. Եփր. պհ. զրպարտել ՍԳր. Ոսկ. ես. ստազրանք «զրպարտութիւն» (նորագիւտ ռառ) Տաթև. ամ. 245. առանց սղման՝ զու-րավաստակ Ագաթ. -նոյն արմատին է պատ-կանում զրել «մերժել, դրժել ուխտը)» Կա-նոն. էջ 146, եթէ չէ վրիպակ՝ փխ. ջրել (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 160)։ green, that is not dry; • , ռ հլ. «խոտ, կանաչութիւն. ռան-ջար» Դան. դ. 12. Առակ. ժդ. 12. Եփր. թգ., «կանաչ, թարմ (խոտ, փայտ)» ՍԳր, «մատ-ոաշ, թարմ, նոր (միս, ձուկ, հաց, խորտիկ թուզ ևն)» Դատ. ժզ. 7. 8. Ոսկ. մ. գ. 17, Վեցօր. 133. Շիր. էջ 51. Մխ. Բժշ., որից դալարի «խոտ, կանաչութիւն, բանջար» ՍԳր. դալարանալ «կանաչիլ, բողբոջիլ, ծլիլ» Թուոց ժէ. 8, Յովել. բ. 22, «ուրախանալ, զւարճանալ» Զքր. կթ. Վրդն. ծն., դալարա-րար Կոչ. 344, դալարեցուցանել Եզեկ. ժէ. 24. Ագաթ., դալարութիւն Եզեկ. խէ. 12. Ագաթ., դալարուտ Եփր. թգ. 423, դալարահեր Մծբ., մշտադալար (նոր գրականում), դալրուկ «ԱՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. ևն։ • = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ արմա-տից՝ -ար մասնիկով (հմմտ. արդ-առ. մեձ. ար-ել) և դալուկն բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Հիւբշ. 438 և IF Anz. 10, 45։ • ՆՀԲ լծ. հայ. դալ, տաղ, ճիւղ, թրք. dal «ճիւղ», յն. ϑάλλος «ճիւղ, տերև», իտալ. giallo «դեղին»։-Wlndisch. 11 սանս. dala «տերև»։ Lag. Urgesch, 211 դեղին, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղնականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ" 6 դալար, դեղ, դե-ղին, դալուկն բառերը դնում է դալ կամ դաղ ձևով մի արմատից։ Հիւնք. լուրթ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, էջ 370-1։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արև. թրք. ys tala «դա-լարավայր»։ beaten, ruined, destroyed, worn away. • «ջարդել, ծեծել, զարնել». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կոշ-կոճել «քարերով ծեծել, ջարդել, խոշտան-գել, յօշոտել» Եբր. ժա. 35. Ոսկ. եբր. ես., յհ. ա. 43, ա. տիմ. ժե, բ. տիմ. ա. «փշրել, կոտրատել (մետաղեայ մի բան)» Բարուք. զ. 8. կոշկոճամահ «չարաչար սպանուած» Յհ. կթ. կոշկոճիչ Մեսր. եր. կոշկոճումն Յհ. կթ. քարակոշկոճ «քարերով ջարդելով սպա-նուած» Եփր. բ. տիմ. 255. Բուզ. կոշկոճա-հոս Մագ. թղթ. 133. ընդվայրակոշկոճ Ա-գաթ. (այսպէս պէտք է ուղղել նաև Ոսկ. մ. բ. 22. ընդվայր կոշկոճ)։ Այստեղ է պատ-կանում նաև Պտմ. վր. կոշկռճեալ «կարկու-տից զարնուած», որ պէտք է ուղղել կոշկո-ճեալ։ • = Կրկնուած է կոճ արմատից, իբր *կոճ-կոն, ուր ճ՝ յաջորդ բաղաձայնի մօտ ատամ-նական մասը կորցնելով՝ դարձել է կոշկոն. հմմտ. կսկիծ <*կիծկիծ՝ կրկնուած կիծ ար-մատից։ *Կոճել «զարնել, ջարդել, կտրել» պարզականը նոյն է կոճ «կոճղ, գերան» բառի հետ. նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. ձաղկ «գաւազան» և ձաղկել «ծեծել», ջին «գաւազան» և ջնել «ծեծել»։-Նոյն արմատին են կցւում նաև կոճոտել, կո-ճոտանալ, կոճոպել, կոճկցել հոմանիշները՝ րոնք աճած են զանազան մասնիկներով։ • ՆՀԲ «գանել կոճիւք փայտի»։ Այտը. նեան, Քնն. քերակ. էջ 309 և յետոյ Ա-ճառ. ՀԱ 1899, 233 դնում են կրկնուած կոճ արմատից՝ ճ ձայնի տկարացմամբ։ Fasgard, Persian sect and book. • «պարսկական մի աղանդ». մէկ անգամ ունի Եղիշ. ը. «Գիտէր և զա-մենայն պարտքաշն, ուսեալ էր և զբոզպա-յիտն, ունէր և զպահլաւիկն և զպարսևա-դենն. քանզի այս հինգ կեղտք են՝ որ գրա-ւեալ ունին զամենայն օրէնս մոգութեանն»։ = Բառիս ուղիղ ձևն էր պարտքաշ. բնագրի մէջ այստեղ դրուած էր զամենայն պարտ-քաշ, ինչպէս ունի տպ. Պօլսոյ 1823. սրա համառօտառրեալ զամ պարտքաշ ձևից յա-ռաջացաւ ամպարտքաշ ուղղականը, ինչպէս ունին տպ. Մոսկուա 1892, էջ 131 և Եղիշ. մատ. էջ 112։ Տաշեան, Յուց. էջ 9 ունի ամ-բարտքաղ՝ մեկնուած «ջահակրօն կամ լու-սամիտ». ՆՀԲ դնում է պարտքաշ և ամ-պարտքաշ, որոնցից վերջինը միայն ուղիղ է համարում Հիւբշ. 96։ cf. Սարկեւառք. • Այս բառը մէկ անգամ գործածել է Վեցօր. ը. 161. «իսկ գիշակեր հաւուցն՝ որ յորսոյ կեան և ճիրանունք և սար-կեաւառք տուան»։ ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկ-նում են սարկեաւառ «մագիլ, ճիրան, ռուր եղունգներ»։ Առաջին անգամ Մատ. թէոս Այվատեան, Մասիս 1853 մարտ 25, մի ընտիր ձեռագրում գտնելով «ճիրանունք ևս արկևառք տուան» ըն-թերցուածը, համարում է այս ուղղա-գոյն ձևը և մեկնում է արկանել և առ-նու բառերից։ Այսպէսով արկևառ ո՛չ թէ գոյական է, այլ ճիրան բառի ածա-կանը՝ «յափշտակող» նշանակութեամբ։ Նունը ունի նաև Նորայր, Հայկ. բառաք. 25, որ բառիս կազմութեան իբր օրի-նակ է բերում տուրևառ, հասևառիկ։ whip; • = Ասոր. [syriac word] matrəqā «խարազան, խթան» (Brockelmann, Lex. syr. 142 ա) բառից, որի հետ նոյն են նաև ռաւմ [hebrew word] matraqā «գաւազան», արաթ. [arabic word] mitraq «բուրդ ձաղկելու փայտ, թակ, գաւազան», [arabic word] matraqa «գաւազան. մուրճ», [arabic word] mitrāq «գաւազան, սուր»։ Արաբերէնից են փոխառեալ վրաց. მათრახი մաթրախի «մտրակ», մինգ. მატრახი մատ-րախի, მართახი մարթախի, սվան. მრდაჟკ մրդաղ'կ, მ3დრაჟ մհդրաղ՝ «մտրակ»։ Սե-մական բառերի արմատն է trq «զարնել», որ թէև չգիտէ ասորին (Brockelmann դնում է ենթադրելի trq արմատի տակ), բայց ունի արաբը, որ է ❇ trq. «զարնել, ծեծել, ձաղկել» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 10)։ -Հիւբշ. 312։ movement, motion; • (յետնաբար ի հլ.) «երերալը» Պի-սիդ. Վրք. հց. «երկրաշարժ» Մամիկ. Վրք. հց. Նխ. յայտ. որից շարժել ՍԳր. Եզն. Կիւրղ։ ել. (նաև «յորդորել, գրգռել» Մխ. դտ. 323. տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 66) շարժահիմն Ագաթ. շարժումն ՍԳր. Եզն. Եւս. օր. շարժուն ՍԳր. Եզն. շարժիչ Եզն. անշարժ ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Ագաթ. գետնաշարժ Ամովս. ա. 1. Եղիշ. դիւրալարժ Իմ. է. 22, թեթևաշարժ Փարպ. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հինգաշարժ Ոսկ. ա. կոր. երկրաշարժ Նոնն., զինաշարժ Յհ. կթ. արագաշարժ Պիտ. դժուա-րաշարժ Պիտ. Յհ. իմ. ատ. շարժապատկեր, շարժառիթ, շարժուձև (նոր բառեր) ևն։ Ա. ռանձին տես շարժմակ և շարշլել. • ՆՀԲ լծ. հյ. սարսել, եբր. շարէշ «ար-մատէն հանել», թրք. սարսմագ, սալլա-մագ «ցնցել, շարժել», յն. οαλεύω «ցըն-ռեւ»։ Մորթման ZDMG 26, 545 բևեռ. asazi «շարժել»։ Տէրվ. Նախալ. 64 շ մասնիկով *արժ արմատից, որ կցում է սանս. argh, յն. ὄρχέω բառերին, իբր հնխ. argh «շարժել, յուզել»։ Հիւնք. ա- the fourth month of the ancient Armenian calendar (November). • (սեռ. տրեայ Լաբուբ. էջ 2) «Հայ-կական չորրորդ ամիսը, որ ըստ անշարժ տո-մարի համապատասխանում է հռովմէական նոյ. 9-դեկտ. 8» Ասող. Վանակ. տարեմ.։ Նոյն բառն է և տրեկան «տրէ ամիսը» Գիրք թղ. 273 (Ըստ Հռովմայեցւոցն ի 10 հոկ-տեմբեր և ասորերէն Թշրին կտիմ և ըստ հայոց տրեկանի), որ յայտնի չէ թէ գրչա-գրական սխա՞լ է, թէ ահեկան և մեհեկան ձևերից ազդուած և իրօք գոյութիւն ունեցող ժողովրդական մի ձև, որ գրուածքի հեղի-նակը կամ գրիչը գործածել է, ինչպէս որ մի քիչ յետոյ էլ ունի ժողովրդական կթոց ամ-սանունը՝ փոխանակ սահմի (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 254)։ cf. Քարտէս. • «Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։ he-goat, goat; • (ի հլ. ըստ Ոսկ. մ. ա. 4 մարդա-պայքաղից. յետնաբար ի-ա հլ.) «արու այծ, նոխազ» ՍԳր. Մանդ. Անյ. պորփ. որից քաղակ «փոքրիկ նոխազ» Թր. քեր. եղջե-րուաքաո «կէսը եղջերու և կէսը այծ՝ մտա-ցածին մի կենդանի» Եղիշ. հրց. 52, Անյ. աորփ. Սահմ. Վահր. երրդ. էջ 165. փղա-քաղ, ուղտաքաղ Մագ. թղ. 232, քաղեան «նոխազներ» Մագ. այծքաղ Օր. ժդ. 5 կամ այծաքաղ Վեցօր. 192. մարդապայքաղ Ոսկ. մ. ա. 4. վիշապառիւծ քաղ Ոսկ. Կո-ղոս. 602-4. նաև Պայապիս Քաղեայ յա-տուկ անունը՝ որ տե՛ս Պայ բառի տակ։-Նոյն քաղ բառն է դարձեալ, որ «անասնոց խառնք» նշանակութեամբ գործածուած է Եփր. մատ. Բ. էջ 305. «Եկի հասի ի վերայ քոյ և տետի զքեզ զի հասեալ էր ժամանակ քո և ժամ քողաց քոց» (հմմտ. Եզեկ. ժզ. 8 Տեսի զքեզ, զի հատեալ էր ժամանակ քո և ժամանակ խախտողաց քոց, եբր. [hebrew word] dōdīm «սիրոյ, կրից, տռփանաց»), որից էլ յառաջացել է քաղոց ամտանունը, իբր «ա-նասնոց խառնից ամիսը» (Աճառ. Նոր բա-ռեր հ. մատ. Բ. 279)։ Վերջապէս նոյն բա-ռըն է աքաղ «ոչխարների զուգաւորութիւն, խառնք». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վստկ. 216. «Թէ զխոտն՝ զոր հովուի բիր կոչեն, խառնես և տաս, շատ աքաղ տայ առնել որձացն և իգացն. և քօշին և մաքւոյն միապէս է»։ Բառիս ստուգութիւնը կասկա-ծելի է սակայն, որովհետև հատուածի վեր-նագիրն է. «Վասն վազեցնելոյ և ի փաղ գալոյ (մերձաւորիլ)». փաղ և աքաղ կարող էին ձևով շփոթուիլ. այլուստ ստուգելու պէտք կայ։ • «ընտրելով պոկել հանել, հաւա-քել». արմատ որ այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. կայ միայն քաղ «մշակու-թեան անպէտ և վնասակար խոտ, որ քա-դում ❇և դէն են քցում» Եփր. աւետ. 275. Տաթև. ձմ. ղբ. որից քաղհանել «անպէտ խոտերը պոկել հանել» Ոսկ. մ. բ. 19. «ի-րեն հաճոյ եղածը հանել, ընտրութիւն ա-նել» Եզն. քաղահան «անպէտ խոտերը ջո-կելու գործողութիւնը» Բուզ. Յճխ. քաղահեղ-ձոյց «վնասակար խոտերի մէջ խեղդուած» Ոսկ. և Գէ. ես. ընդհանուր իմաստից են բը-խում քաղել «ընտրել, մէջից ջոկելով առնել, կթել, հաւաքել (խոտ, հունձք, փշրանք, ոջիլ ևն)» ՍԳր. Եփր. բ. կոր. Եւս. պտմ. «ցտծ-րից վերև հետզհետէ նեղացնելով շինել (շէնքը)» Ծն. զ. 16 (այս բառի բացատրու-թիւնը տալիս է Տաթև. ձմ. ճժա «Քաղելով ռռռծեյն այն է որ ժե կանգուն հասասար բարձրացոյց... և ժե նրբացոյց ի մի կան-գուն)». քաղուածոյք «հատընտիր» Եա. պտմ. ծաղկաքաղ Վեցօր. Մանդ. վիշապաքաղ Ա-գաթ. սերմնաքաղ Գծ. ժէ. 18. Վեցօր. պրտ-ղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. ճռաքաղ ՍԳր. ձկնաքաղ Վեցօր. պատառաքաղ Խոր. փայտաքաղ Եփր. ծն. էջ 53, յես. հասկա-քաղ Միք. է. 1. Ես. ժէ. 5. կրկտաքաղ Ոսկ. բ. կոր. բանաքաղ. Եզն. Մծբ. խորշաքաղ Ոսկ. ա. տիմ. զինաքաղ Օրբել. զօշաքաղ ՍԳր. ևն։-Քաղել բառի համար «խորհրդա-ձել» իմաստն է ենթադրել տալիս Տաթև. ձմ. ա, երբ գրում է. «Քաղոց՝ զքննութիւն հօր և որդւոյ և հոգւսյն սրբոյ, ասէ, ընդ մի-մեանս առ ի ստեղծանել զմարդն ըստ պատ-կերի»։ • = Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. ql-արմատից, որի sqel-։ sk'el-ձևից յառաջանում է հլ. ցել, որի ցեղակիցները տե՛ս անդ. մեր քաղ բառի նշանակութիւնն են ներկայացնում ճիչտ՝ յն. σϰαλλω «քաղհանել», σϰολεία «քաղհանք», οϰαλίς «քաղհանքի բրիչ», σϰα-λευω «պրպտել, որոնել»։ Ըստ այսմ հյ. ցել և քաղ իրար կրկնակ ու ձայնդարձ են։-Աճ. • Տէրվ. Altarm. 17 սանտ. kar «վիրաւո-րել, սպանել», յն. ϰαρπός «պտուղ» ևն ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 111 հյ. քերել և քաղոց բառերի հետ՝ կզում է յն. σϰά́λλω, լիթ. skelti, գերմ. scheeren, Arharren բառերին, իբր հնխ. skar-«քերել, կտրել» արմատից։-Meillet MSL 8, 297 և 10, 270 հպլ. kolǰa, լիթ. kalu «դարբնել», յն. ϰλϰω «պաառո-տել», հսլ. klasd «հասկ» բառերին զե-ղակից։ (Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49)։ Հիւնք. քակել բայից։ Patrubány ՀԱ 1906, 368 հնխ. svel «շրջել» ար-մատից. հմմտ. իռլ. sel, bel, կիմր. chwel, լեթթ. svalstit «շրջել»։ Lidén IF 44, 191 հյ. քիլ բառի հետ միասին = հբգ. gihalōn «հասաքել»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի կումուք. kaγmak «պտուղը ծառից ցած թափել», որ յա-ռաջանում է թրք. [arabic word] ︎ qaqmaq «ցըն-զել» բայից։ • ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] kaγank «քաղհանք», kaγank kirin «քաղհանել» (Justi, Dict. Kur-de 322), թրք. գւռ. Ակն. keγhenk «այգիների թումբերը փորել՝ բոյսի արմատը զարգաց-նելու համար», թրք. գւռ. Երև. [arabic word] kaγa-la «քաղլակ, կողով»։ > sabre, sword. • «թուր կամ կացին». յիշւում է հոմանիշների մի շարքի մէջ՝ մէկ անգամ Թր. քեր. 19 և երկու անգամ էլ. արիստ. 51 և 55 (միշտ միևնոյն շարքով) «փաղանուն, խադ, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր, ռուսեր, նրան»։ Նոյնը տարբեր շարքով ունի Տաթև. ձմ. ճխբ. «սուսեր, նրան, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր»։ Ըստ Հին բռ. նը-շանակում է «տապար», ինչպէս ունին լա-տինն ու վրացին. և այս բառն է, որ Բառ. երեմ. 75 դարձել է դեղատր «տապար» (պ և տ վրիպակով շփոթելով իրար հետ)։-Այժ բառից է դալապրել «կացինով ջարդել, կոտ-րել» Դաւ. քեր. 80 (նորագիւտ բառ, որի վը-ռայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 105)։-Աւելի մանրամասն տե՛ս խաղ։ abba, abbot, superior; • , ի հլ. «հայր, Երկ-նաւոր Հայր» ՍԳր. Ոսկ. հռովմ. 173-4, Եփր. հռ. 32 (այս իմաստով գործ է ածուած հայր բառի հետ միասին). 2. «վանահայր, վանա-կան» Վրք. հց. երկրորդական ձևերն են ա-բաս, ու հլ. աբբաս Վրք. հց։ Այս աբաս (սեռ. աբասու) ձևը մի քանի անգամ գործածել է Կղկնտ. որ հրատարակիչները յատուկ անուն են ևարծել և գլխատառով են դրել. այսպես՝ Էմինի հրատ. էջ 163, 165, 167-9։ Աւս սա-ռից են ծագում աբբասուհի «կուսանաց վան-քի մայր կամ մեծաւորուհի» Ճառընտ. աբբա-հայր «վանահայր» կոչ. 369 (բայց այստեղ պետք է կարդալ աբբայ, հա՛յր. տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 164)։ curved, bent, crooked, adun-cous; • «ծուռ, ծռած» Գ. թագ. ի. 11. Վեցօր. որից ի կոր «ամօթահար, կորագլուխ» Ոսկ. մ. ա. 5, 9 և Ես. Մծբ. կոր ի գլուխ Ողբ. ա-8. Ոսկ. յհ. բ. 20. կորագլուխ Ղևոնդ. կորա-կոր ՍԳր. կոր ի կոր Նար. Ոսկիփ. կորակը-տուց Վեցօր. կորանալ ՍԳր. Ոսկ. ես. կո-րանք «ամօթահար մնալը» Բ. մակ. թ. 1 Եւս. պտմ. Մծբ. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 670). կորացուցանել ՍԳր. կորնթարդ Սահմ. («զենիթ» իմաստով է գործածուած Տաթև. ձմ. ճլդ. և ամ. 335. Իմաստասէրքն սկիզբն աւուրն զկէսօրն եդին, յորում արե-գակն ի կորնթարթս երկնից ելեալ թագաւո-րէ. Արտաքինքն զմէջ աւուրն ասեն սկիզբն, յորում ժամու արեգակն ի կորնթարդն երկ-նից ելանէ). ակնկոր Ոսկ. մ. բ. 15, էջ 600 (տպ. ակնկոյր), ակնկորել Գ. թագ. իա. 29. Ոսկ. կամակոր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. գլխա-կորիլ Ոսկ յհ. ա. 16. կորաքամակ (նոր բառ) ևն։ Այս արմատի միւս ձևերն են կեռ «ծուռ, կոր. 2. ճանկ» (տե՛ս առանձին) և կոռ «ծուռ, կոր», որ երկուսի միջին օղա-կըն է և գտնւում է միայն գաւառականների մէջ (տե՛ս տակը)։ • вoй, յն. γυρός, ϰυρτός, թրք. egri, ey. ri, ռմկ. կեռ։ Տէրվ. Altarm. 31, ծան 1 կոր=լտ. curvus։ Canini, Et. etym. 133 անգսք. kerr «կոր»։ Հիւնք. յն. ϰορωνη, γυτω, լտ. curvus։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 52 ոլ-որ, բոլ-որ, հոլ-ով բառերի հետ հնխ. gal, gul «կլոր լի-նեւ» և սեմ. gal «շրջան առնուլ» ար-մատից. հմմտ. յն. ϰυλλός «կոր», լտ. col-lis և հյ. գլել, գլան։ Müller, WZKM 10, 354 յն. ϰυρτός, լտ. curvus խմբի հետ, որ Հիւբշ. 520 ընդունում է մի-այն այն պայմանով՝ որ հնխ. q ձայնը o-ի մոտ դարձած լինի կ։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 արաբ. [arabic word] zar', zur', հյ. ծուռ և թիւր։ Scheftelowitz BВ 28, 304 յն. ϰορωνός ևն բառերի ընտանիքին։-Այս ընտանիքի անդամներն են յն. ϰορωνη «ծայրը ծռած՝ կեռ մարմին», ϰορωνος «ծռած, կոր», ϰορωνίς «ծայրը կեռ». ϰορωνιάω «կռանալ, կորանալ», ϰυρτός «կոր, ծռած, կորացեալ», լտ. curvus «կոր, ծուռ», ալբան. kurús «ծռել, կո-րացնել», լիթ. kreīvas «շեղ», հսլ. krivu «ծուռ», հիռլ. cruinϑ «կլոր» ևն, որոնք բխում են հնխ. qer-, qor-ար-մատից։ Lidén, Arm. Stud. էջ 111 մեռժեւով սրանք, որ պիտի տային հյ. քոր ձևը, կցում է յն. γυρος «ծուռ, կլոր» ևն բառերին (որ ընդունում է Walde 216)։ Սակայն ուրիշ հնդևրո-պագէտներ սրա նախաձայն γ համա-րում են • «կորչիլ, անհետանալ, փճանալ». ար-մատ առանձին անգործածական, որից կազ-մուած են զանազան մասնիկներով՝ կորնչիլ «կորչիլ» ՍԳր. (ձևի համար հմմտ. յար-նչ-ել, երկ-նչ-իլ, մարտ-նչ-իլ), կոր-նչ-ումն Շիր. կորուսանել «կորցնել» ՍԳր. կորուստ ՍԳր. Եփր. ա. թես. կորուսիչ Ագաթ. Եզն կորստախառն Եփր. դտ. կորստական ՍԳը. Ոսկ. յհ. ա. 11. անկորուստ Ագաթ. երախ-տակորոյս Վեցօր. խորհրդակորոյս Օր. լբ. 28. համակորոյս Ոսկ. մ. ա. 20. հետակո-րոյս Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. ճշմարտակո-րոյս Վեցօր. մտակորուս Ոսկ. մ. ա. 3. շնորհակորոյս Եփր. թգ. ոգեկորոյս Կոչ. դե-նակորոյս Զենոբ. դաշնակորոյս Մարաթ կանխակորուստ Նար։ Բուն արմատական ձևը աւելի լաւ են երևան հանում կտ. կո-րեայ, հրամ. կորի՛ր, կորո՛։ • Peterm. 62 լծ. կործանել։ Տէրվ. Նա խալ. 78 ծիւրիլ բառի հետ հնխ. gvar ձևից իբր երկրորդ արմատական՝ *gar> ծեր արմատի։ Հիւնք. պրս. gōr «ռե-ռեոման» բառից։ Meillet MSL 9, 150 միացնում է հպլ. goryivi? ձևին, իսկ MSL 10, 278 միացնում է լեթթ. gur- • stu, gurt «յոգնիլ», qurdens «յոգնած, լքեալ», հպրուս. gurīns «խեղճ, աղ-քատ» բառերին, իբր հնխ. gor-ալ-մատից։ Նոյնը յիշում է Հիւբշ. IF Auz. 10, 48։ Patrubány, Բանաս. 1902, 121 մերժելով այս մեկնութիւնը»՝ բառը հա-մարում է նոյն ընդ կեր, կերակուր ևն։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 147 սանս. guru, գոթ. kaurus «ծանր» բառերի հետ։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 304 կորուսանեմ=լիթ. kriuszu, kruszú «ջարդել, փշրել», իսկ կորնչիմ=սանս čalati «տատանուիլ», պրս. čalīda։ «երթալ»։ machine, engine; • , ի հլ. (սովորաբար յոգնակի գործածուած) «գործիք, կազմած, մանաւանդ պատերազմական գործիք» ՍԳր. «խորաման-կութիւն, նենգութիւն» Ոսկ. մ. բ. 16. Ագաթ. գրուած է նաև մենքենայ, մենքանայ Սոկը. 446, 502, մքնայ Ուռհ. էջ 355. արդի ոռա-կանի ընդունած ձևն է միայն մեքենայ։ Այս բառից են մեքենայել «խորամանկութեամ» հնարել, նենգել» ՍԳր. Բուզ. (որ և մեքենել Կնիք հաւ. 315), մեքենայագործ Իմ. ժե. 4. մեքենայանալ Եւագր. Եփր. աղ. սեքենաւոր Սեբեր. 193. Եփր. եփես. 151. Իգնատ. թղ. 68. մեքենայաւրութիւն Ոսկ. մ. բ. 24 կամ մեքենատրութիւն «հնարք, վարպետութիւն» Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. բազմամեքենայ Լմբ. մատ. 97. անմենքենայ Ոսկ. յհ. ա. 45։ Նոր գրականում մեքենաբար, մեքենագէտ, մեքե-նագիտութիւն, մեքենագործ, մեքենականու-թիւն ևն։ • = Յն. μηχανή «ամէն տեսակի վարպետ հնարք, միջոց, հնարագիտութիւն, ճարտա-րութիւն, մեքենայ, նենգութիւն», բայական ձևով՝ μήχαναω «արուեստով հնարել, շինել, խորամանկութեամբ գործել», արմատական ձևը μήχος «միջոց, հնարք, ճար», որ կապ-ւում է գոթ. magan, հհիւս. mega, հբգ. ma։ gan «կարենալ» ևն բառերի հետ. արմատը հնխ. māgh, məgh-(Boisacq 636), որից նաև հսլ. moga, mošti, ռուս. моry, անգլ. may, գերմ. mógen (Kluge 334)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիվ լեզուների մէջ, ինչ. լտ. machina (յառաջա-ցած դոր. μαχάνα ձևից. հմմտ. Meillet Fsq. lat. էջ 89), որից իտալ. macchina, ֆրանս. machine, գերմ. Maschine (1695 թուից, ֆրանսերէնի միջոցով, ըստ Kluge 321), ռուս. машина, ասոր. [syriac word] mē-xane (յունարէնից, Brockelm. lex. syr. 185). թրք. [arabic word] makina ևն։ Թէև -այ վերջաւորող բառերը սովորաբար փոխառեալ ևն ասորերէնից, սակայն այս բառը նրանց կարգից չէ, որովհետև վերջաւորութիւնը չի յարմարում աս. ē-ին. մեքենայ փոխառեալ է ուղղակի յն. բառի յոգնակի μηχαναι ձևից։ -Հիւբշ. էջ 365։ hair; • ՆՀԲ նոյն ընդ հյ. հեր, արաբ. [arabic word] sa'ar, լտ. crines։ Տէրվ. Նախալ. 56 յն. χερσος «թանձր, կարծր», լտ. hir-sutus «փշոտ, խռուահեր, ձաղկահեր» ձևերի հետ՝ հնխ. ghars արմատի պար-զական ghar ձևից։ (Այս արմատը ըստ իս տալիս է ձառ, որի մասին տե՛ս վե-րը)։ Karolides, Гλ. συγϰρ. 93 կապա-դովկ. čares «բուրդ», յն. ϰείρω «խու-զել», լտ. čaro «բուրդ գզել», սանս. car «ծեծել» բառերի հետ։ Patrubány SA 1, 17 և 2, 13 հունգ. szōr «մազ», չե-րեմ. šar «ձիու մազ», վօգուլ. šar, sayr «մազ»։ Petersson K7 47 258 և Ar.ս Arm. Stud. 16, 26 կրկնում է անկախա-բար Տէրվիշեանի մեկնութիւնը, որ յի-շում է նաև Pokorny 1, 610։ Պատա-հական նմանութիւն ունին գնչ. lar «մազ, ստև», բոհեմ. cir «մազ», cir-bari «մօրուք», ասոր. [syriac word] sa'rā «մազ»։ • ԳՒՌ.-Անկախ ձևով ունինք Տփ. ձար «ձիու մազ», Խրբ. ձ'ար (պահուած միայն Պապուդ ձարը հայհոյանքի մէջ), Ալշ. Երև. ձ'ար «ձիու մազ՝ մաղ շինելու համար», Երև ձ'ար «խաղողի խիղբ» (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 410), Հմշ. ձ'ար «կաթի քամիչ», խոյ ծmր «թռչուն բռնելու ցանց» (նոյն է ձար «թակարդ» բառը Արճէշում՝ ըստ Ա-մատ. Հայոց բառ ու բան 410).-նոյնից կազմուած են ձար-ձար Երև. «ցանղառ մա-զերով», ձարձրիլ Մկ. Մշ. Պլ. Վն. որ և ձարձրուիլ Վն. ձանձրուիլ Վն. «շորը հնա-նալով մազերը թել թել դուրս գալ». բայց յատկապէս ձարմաղ «մազէ շինուած մաղ» (Ախց. ձ'արմաղ, Մշ. ձ'արէմաղ, Սեբ. ձ'էրէ-մաղ, Մկ. ბmրmմաղ, Սվեդ. ցիւրմիւղ, Ոզմ. ձ'mրմաղ), որից ձարմաղել «ձարմաղով մա-ղել»։ sea-monster. • (սեռ. ովանայ) «ծովային մի գա-զան է» Եւս. քր. ա. 14, 20-22, 47 (ունի միայն ԱԲ. իսկ ԳԲ մեկնում է «մէջքէն վար ձկան մորթով մը ծածկուած՝ բաբելացւոց էա աստուածը»)։ Նոյնը գիտէ Մագ. թղ. էջ 213 և 215 ովամայ և ովանայ ձևերով, և «Կարմիր ծովից դուրս եկող մի մեծ ձուկ» իմաստով (տե՛ս Աճառ. Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 200). «Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս... և քան զդռակոնոռայն և կամ զովամայն, որ ի Կարմիր ծովէ արտաքս ելեալ.-Յիշատակեալ եմք զփագրոս և զովանայն և զդռակոնոռայն և զկէտն Յովնանու, ընդ նոսին և զլևիաթա-նայն»։ Նոյն է վերջապէս Մխ. այրիվ. էջ 43 «Ովան գազանն հրեշտակ էր, որ ուսուցանէր մարդկան զամենայն հնարս կենցաղավարու-թեան»։ ship. • «նաւի թի». մէկ անգամ ունև Մագ. թղ. 220. «Հանդիպի ոմանց ուղևորաց քաշտեօք նաւուց». սրա հետ նոյն է քաշտիկ «նաւարար կամ տնաւակառոյց». մէկ անգամ ունի Նոնն. 50. «Նասակառոյցք առաջինք ևեսնեևեցիք և քաշտիկ՝ Շամիրամ». թերևս աւելի յարմար էր դնել «նաւորդ». յոյն բը-նագրի համապատասխան ձևն է ըստ Ակի-նեան ՀԱ 1904, 171 τριήρη δὲ ή ❇εμίραμις, ուր τριήρης «ցռկանաւ». այս իմաստի հետ նոյն է գալիս քաշտի «նաւ» Մագ. թղ. 48. «Յոյժ հակառակեալ ընդ քեզ. ներհակական հակաճառութեամբ, վրդովեալ կոհակօք պղտորեալ ծառացեալ ալեօք, կամէի ծփել զքոյդ հաստատագոյնք () աղտիս», որ պէտք է՜ ուղղել «զքոյդ հաստատագոյն քաշ-տիս»-քու ամուր նաւերդ պիտի ալեկոծեմ (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 173)։ • ՆՀԲ համեմատում է յիշեալ պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 70 պրս. kašti։ ǰusti։ Dict. Kurde 444 քրդ. hestiw, astif, hastif «հացագործի կամ փուռի թի»։ copper, caldron, kettle, pot; • , ի հլ. «խալ-կին, պղինձ, մէջը բան եփելու կամ եռազ-նելու մեծ աման» ՍԳր. Եփր. փես. 420-421, Վեցօր. 79, 80. գրուած է կատսանք Վկ. գէ. էջ 30. ստացել է «Հոնաց իշխան թագաւոր» նշանակութիւնը Կղնկտ. «Դար-ձոյց զերեսս իւր կատսայն հիւսիսոյ ւետս ընդդէմ որդւոցն իւրոց» (Շահն. Ա. 284. է-մին, էջ 133 կաթսայն.-Շահն. համարում է յատուկ անուն). այս նշանակութիւնը յառա-ջացած է Երեմիա մարգարէի մի այլաբա-նական պատկերից ազդուելով (Երեմ. Ա. 13). հմմտ. Լաստ. էջ 82՝ «Կաթսայն որ Երե-միայի յեռանդն ցուցաւ, որ ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեանն, այժմ ի հարաւոյ ի հիւսիսի ահագին եռան. դեամբ...» (տես Աճառ. Հյ. նոր բառեր հեն մատ. Ա. 19, Բ. էջ 286)։ shop; • , ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։ cattle; • , ի-ա հլ. «նախիր, արջառ, եզ, կով, կամ լայնաբար՝ ամէն անասուն» Կա-նոնք սահ. 126. Տիմոթ. կուզ 327. Փիլ. Խոր. Պտմ. աղէքս. 13. որից պաճարաբուծ «հ--վիւ» Պիտ. պաճարամիտ «անմիտ» Լմր. մատ. 56, 95. պաճարեղէն «անասուններ» Նիւս. կազմ. պաճարարօտ Փիլ. Ասող. պա-ճարապէս «անասնաբար» Անյ. հց. իմ. քա-ջապաճար Փիլ.։ Այս արմատից են գալիս նաև աաճարանք «ինչք, ապրուստ, պաշարե-ղէն» Ագաթ. Պիտ. Յհ. կթ. Ղևոնդ. «ճար, ճա-րակ, հնարամտութիւն, հնարք» Ոսկ. մ. ա. Չ. Փիլ. յովն. 590. պաճարք «հայթայթանք. մեջոց, հնարք» Ոսկ. մ. ա. 22. պաճարել կամ պաճարիլ «հայթայթել, նիւթել, միջոց կամ հնարք գտնել» Ոսկ. մ. ա. 22. Փիլ. Պիտ. անպաճարան «անհնարին, շատ դըժ-ուար» Փիլ. իմաստն. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. պախրէ։ gift, present, homage; • «ընծայ, նուէր» Հին բռ. որից ու-նինք. ուղերձել «ընծայ տալով մի բան խընդ-րել, աղերսել, սիրտը իրեն քաշել» Իմ. ժը. 21. Եզեկ. ժզ. 33. Ոսկ. մ. բ. 10. «նուիրա-բերել» ժմ. 604. «քաջալերել, յորդորել» Սարգ. գ. յհ. ա. էջ 620բ տպ. (Որք մօտ եր-թան և ողերձենն առ նահատակութիւնսն). ուղերձումն Նար. խչ. գրուած է նաև օղերձ, օղերց, ըղերձել, ողորձել (Սարգ. անդ, ա տպ. 784,բ տպ. 620), ըղորձել, ողերձել։ Արմատի երկրորդ նշանակութիւնն է «դէզ. հակ, բեռ», որից ունինք օղերձեալ՝ փխ. ու-ղերձեալ «բեռնաւորուած» Վեցօր. էջ 129 (տե՛ս Աճառ., Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 163) և նախաձայն ու-ի կրճատմամբ էլ ղերձ, ի հլ. «հակ, վաճառքի կապոց» Ոսկ, մ. բ. 1 (հմմտ։ ուղղորդ>ղորդ)։ plant, shrub, tree; • . ո հլ. «ծառ, բոյս» ՍԳր. Եւս. քր. (նոր գրականում միայն «փոքրիկ և մատ-ղաշ ծառ»), «տնկելու գործողութիւնը (այգու համար ասուած)» Միք. ա. 6. Դ. թագ. ժթ. 29. «խաղողի որթ» Բժշ. (վերջին նշանակու-թիւնը ունին ՀԲուս. § 2991 և Նորայր ՀԱ 1923, 347)։ Գրուած է նաև տունգ։ Սրանից տնկել կամ տնգել «ծառ տնկել, սերմանել, ցանել, 2. որևէ բան հաստատել, կարգել» ՍԳր. Եփր. եբր. Եւս. քր. Եզն. տնկաբեր Ագաթ. տնկակից Հռ. զ. 5. Գ. մկ. գ. 15, տնկարկ Վեցօր. նորատունկ ՍԳր. Վեցօր. մատաղատունկ ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. տնկածոյ «տնկուած» Սեկունդ. ժգ. ծառատունկ ՍԳր. մանրատունկ Եզեկ. ժէ. 5. մարդատունկ Ագաթ. Եփր. պհ. 170. որթատունկ Մծբ. կենդանատունկ Նիւս. բն. տնկաղ (իբր տունկի աղ) «potasse, kali» (նորակերտ բառ)։ • ՆՀԲ թրք. տիքմէք «տնկել, կանգնեց-նել», տիք «կանգուն», հյ. տէգ։ Lag. Urgesch. 327 սանս. tunga «բարձր» (tuǰ արմատից)։ Հիւնք. տուն բառից։ • ՓՈԽ.-Վրաց. თუკი տուկի «որթի մատաղ ճիւղ» (հմմտ. տունկ բառի երկրորդ և եր-րորդ նշանակութիւնները), չաղաթայ. [arabic word] tong «թուփ» (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 402)։ spread out, extended, stretched out; • , ի հլ. «սփռուող, ծալական» էջ 5. Վեցօր. 67, 74, «փռուիլ, տարածուիլը» Վեցօր. որից տարածել կամ տարածանել «սփռել, ծաւալել, ընդարձակել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. տարածատակ «արմատը գետնի տակ տարածուող» Վեցօր. 96. տարածոց «չորացնելու համար փռած բան» Տաթև. ամ. 281, 285 (Ի հեռանալ պահապանին զտա-րածոցն ցրուեն թռչունք. Զտարածոց ան-պահապան՝ ցրուեն թռչունք). տարածոց արկանել «փռել, տարածել» Վեցօր. 182. տարածումն Յոբ. լզ. 15. «ԳԿ ձայնին պատ-կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ա-մատ. Հ︎. ռար ու բան 619). տարածութիւն Եզն. երկայնատարած Եզեկ. ժէ։ 3. Ոսկ. ես. Վեցօր. գետնատարած Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 11. բազկատարած Ագաթ. Կո-րիւն. գրկատարած Ոսկ. ես. 205. բազմա-տարած Եւս. քր. մոխրատարած Ոսկ. մ. գ. 14 տարածականութիւն (նոր բառ) ևն։ cf. Խոկ; • (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց վկայութեանց մէջ կայ միայն սեռ. ի) «կերակուր, խոր-տիկ» Մագ. որից խոհակեր «կերակուր եփող» ՍԳր. Ոսկ. եփես. և յհ. ա. 2. խոհակերել Ողբ. բ. 25. Ոսկ. եփես. ժգ. խոհակերոց Ե-զեկ. խզ. 23. Եփր. աւետ. խոհակերութիւն Ոսկ. մ. բ. էջ 705. խոհկերութիւն Փարպ. խո-հեակ Ոսկիփ. խոհանոց Վրք. հց. խոհավա-ճառ Պղատ. օրին. խոհապետ «խոհարարա-պետ» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 141. խոհագործ Գր. հր. Զքր. սարկ. Ա. 35. -խոհակեր «խոհարար». բառը նշանա-կում է նաև «դահիճ». այսպէս ունին Եփր. մատ. դ. էջ 109, Վրք. հց. որից խոհակերա-պլետ «դահճապետ» Նչ. եզեկ. բայց այս ա-ռումները զուտ հետևողութիւն են ասորերէ-նի, ուր «խոհարար» բառը նշանակում է նաև «դատաւոր» և «դահիճ» (տե՛ս Հ. Գ. Նահա-պետեան, Բազմ. 1926, 75 և Աճառ. Հաւ նոր բառեր հին մատ. Բ. 271)։-Նոր բառեր են խոհարարապետ, խոհարարարուհի, խո-հարարութիւն, խոհարարական։ Բառս ունի նաև հետևեալ ձևերը. խոխ «կերակուր» Ճառընտ., որից խոխկեր «կերակուր եփող, խոհարար» Ճառընտ.-խահ, ի հլ. «կերա-կուր» Փիլ. նխ. ա. 30. Խոսր. 145. Պիտ. Նիւս. կազմ. որից խահարար Ոսկ. յհ. ա-30. Մագ. Լմբ. խահարարութիւն Լմբ. Խոսր. Վրք. հց. Շնորհ. խահամոք Եղիշ. ը. էջ 156. Փիլ. խահակերութիւն Փիլ. խահագործել Նո-նըն. Սարկ. խահագործութիւն Նոնն. բազմա-խահ Ոսկիփ. համախահ Փիլ.-խախ՝ ո-ռից խախամոք Եղիշ. ամոխախ կամ ամող-խախ «սննդակից, համախահ ընկեր» Սե-բեր. 22. Ոսկ. մ. ա. 16. Գաղ. և Եբր. 467. (պէտք է մեկնել իբր ամ-ո-խահ, այն է համ-ա-խահ. -ամ՝ փոխանակ համ, խիստ քիչ անգամ գործածուած է. ինչպէս ամ-փոփ, ամ-բառնալ)։ cf. Դէմք; • , ի-ա հլ. (յատկապէս անեզաբար գործածուած) «երես, կերպարանք» ՍԳր, «ա-ռարկայի ճակատը, առջևի կողմը, երեսը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ., «անձ, մարդ» Թր. քեր. Յհ, եմ. Երև., «աչք, տեսութիւն» Ոսկ. հ. ա 1. «դէպի, դէմ» Ճառընտ. Տօնակ. Վանակ. յոբ., որից այլևայլ ոճերով՝ ի դիմաց, ի դէմս «մէկի կողմից» Բ. Կոր. բ. 10. Ոսկ. ես Փարպ. Եղիշ., ղէմ յանդիման ՍԳը, դէմ ընդ-դէմ ՍԳր, դէմ առ դէմ Լմբ. սղ., դէմ ի դէմ Փիլ. լին., դէմ ղնել «դիմել, երթալ» Երեմ. խբ. 17. Ղկ. թ. 53, զդէմ անել կամ ի դիմի նարևանել «ռէմ ռնել» ՍԳր. բարդութեամբ և ածանցմամբ՝ դիմագրաւել Ագաթ. Ոսև մ ա 17, դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ա-դաթ. Ոսկ. ես., դիմակալ ՍԳր, դիմակաց ՍԳր. Եզն., դիմել «վրան երթալ, ուղղուիլ» ՍԳր, «ապաւինիլ» Եղիշ., դիմեցուցանել «վարել, քշել» Եզն., բարէդէմ Ոսկ. սղ. ծ., խո-ժոռաղէմ Իմ. ժէ. 4. Բուղ. Սեբեր., ապադէմ «տգեղ» Երզն. քեր., բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ, երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., ընդ-դէմ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր., ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, յառաջաղէմ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. Վեցօր., յորդաղէմ Ա-գաթ., նախանձ-ընդդէմ Ղևտ. ժը. 18. Սիր. իզ. 9. Ոսկ., ներդիմել «մի բան մեկնել, բա-ցատրել» Ասող. հրտր. Մալխ. 225. Մազ. գա-մառտ. (ՀԱ, 1911, 376), դիմատիա «տեռու-թեան սահման կազմող առարկան» (նորա-գիւտ բառ) Տաթև. ամ. 72 (Աչքն տեսանէ մինչև ի դիմատիպ ինչ, որպէս զորմն կամ զլեառն կամ զերկինս և յայնկոյս ոչ անցա-նէ), բացադիմի Եփր. մատ. Դ. 246 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 269)։-Նոր բառեր են՝ անդիմադրելի, դիմագիծ, դիմա-նկար ևն։-Առանձին տե՛ս դիմակ և յանդի-❇հ. • Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Bottich. ZDMG, 1850, 353 դէտ, դեն բառերի հետ վեդ. dhī, սանս. dhyāl, զնդ. dōi-ϑra «աչք», պրս. dīdan «դիտել»։ Նոյն, Arioa, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Justi, Zendsp. 143 զնդ. daēman, որին կցում է նաև պրս. dēm, աֆղան. lēmah։ Հիւբշ. KZ, 23, 18 դեմ, դետ, դիտել դնում է dhi արմա-տից։ Տէրվ. Նախալ. 89 պրս. dīdan, հյ. դետ, պրս. dēm, dema, հյ. դիմակ, յն, ϑέασμαι, սանս. dhi ձևերի հետ հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 տե՛ս վարը դետ։ Հիւնք. պրս. տիլմ և յն. δέμας «հասակ, ձև, մարմին»։ Մառ, ИАН, 1918, 342-3 հյ. դէպ և վրաց. մծիփե «հասուն»։ tow, hards of flax or hemp; • (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «գզած վուշի կամ սանտրած կանեփի թափթփուքը» Դատ. ժե. 14. Սիր. իա. 10. Վրդն. լս. 60. Վստկ. 182։ Սրա հետ նոյն է խզուզ «կալի մնացորդ, ցորենի աւե-ւորդ մասերը». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գտնում եմ գործածուած Կիր. էջ 193 «Իսկ եթէ ոք և որ ի ձեռն հաստատութեան է յօժար առ ի քաղել, ամառան խզուզին հան-դիպիլ սիրելի է և թէ հասկի» (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 76)։ Առա-ջին ձևից է խծծել «մարմինը կտրտել, պա-տաւռռտեւ». նորագիւտ բառ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նոր վկ. էջ 511 (Ժէ դար). «Տարեալ ի մի ոտիցն կախեցին զնա, ռուսերօք և զինուք խըծըծէին զնա, հարկա-նէին քարիւ և փայտիւ նմա»։ • = Կովկասեաններից փոխառեալ բառ է. պարզ արմատը (խիծ) պահում է վրացին. հմմտ. վրաց. ხვეწა խվեծա «թելը մաքրել, սերիչով հարթել», ხვეწი խվեծի «մկրատով կտրտած կտորտանք»-Աճ. • ԳՒՌ.-Նոյն բառերն են խծուծ Ղզ., խզուզ Ալշ. Խրբ. Մշ. Ապ. Վն. Շիր. «կալի մնա-ցորդ», խզզել Կր. «ձեռքով բուրդ բանալ, գզել», խզզուիլ Ալքս. «բրդկուիլ, ձարձրիւ». -Ամատունի. Հալոց բառ ու բան, էջ 226 ունի նաև խզուռ «կալի մնացորդ», խզո-զիւն «գերանի վրայից հանուած կեղև». spotted, checquered, dappled, speckled, variegated. • «խատուտիկ, պիսակաւոր» Ծն. լ. 33. որից խայտուց «պիսակաւոր նշաններ» Երմ. ժգ. 23. խայտացուցանել «պիսակաւոր դարձնել» Պղատ. տիմ. խայտաբղէտ Փիլ. ել. Նիւս. երգ. խայտաբղետութիւն (գրուած խայտապղետութիւն) «բորոտութիւնից յա-ռաջացած պիսակ» Ոսկ. հռովմ. 361. խալ-տախարիւ ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 95. խայտանկար Վրդն. սղ. խայտապիսակ Զքր. կթ. խչ. Եփր. աւետ. գորշախայտ ՍԳր. գեղեցկախալտուց Խոր. աշխ. կարմրախայտ Մագ. խայտու-մատ Շնորհ. առ. 60. խայտապտոռ Շնորհ. առ. 81. խայտութիւն Լաստ. խայտել «նկա-րել» Վստկ. 73. խայտակն «աչքի մէջ՝ սպիտա-կուցի վրայ բիծ կամ նշան ունեցող» Խոր. Ա. 11. խայտաճամուկ (նոր բառ)։ Խայտ նշա-նակում է նաև պարզապէս «նշան» և այս ի-մաստից են՝ խայտուած Միխ. աս. Օրբել. Մաշտ. ջահկ. խայտառակ «նշաւակ ծաղրի, առականաց նշան» ՍԳր. խայտառակամահ Ագաթ. խայտառականք ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ. խայտառակել ՍԳր. Եզն.-գրուած հայ-տառանել Անան. ժմնկ. 72։ • = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից. հմմտ. սանս. kētú-«լոյս, պայծառութի.ն, ճառագայթ, բոց, ջահ, երևոյթ, օդերևոյթ. ճանաչելու մի նշան, պատկեր», čitrá-«փայլուն», զնդ. čiϑra-«փայլուն, պալ-Ձառ», լտ. čaelum «երկինք»?, cae-sius «ճաղար (աչք)», caesullae «ճա-ղարաչուի», հիսլ. heitr «տաք», heiδ «պայ-ծառ երկինք», heiōr «պայծառ», հհիւս. hiti «տաքութիւն», hitna «տաքանալ», հբգ. hei. tar «պայծառ», heiz «տաք», գերմ. heiss «տաք», heizen «տաքացնել», heiter «պայ-ծառ, ուրախ», գոթ. heitō «ջերմուտենը». լիթ. kaitaū, kaistu, kaisti «տաքանալ» kaītinti «տաքացնել», kaitulys «քրտինք», kailtrùs «տաքութիւն տուող», kaitra «կի-կիչ տաքութիւն, խարոյկ», skaidrus, skáis-tas, skaistus «փայլուն, պայծառ», լեթթ. +kaidrs «պայծառ», kaistu, kāisu, káist «այրել», kaisls «ուրախութեան մէջ խայտա-ցող» ևն (Walde 107, 110, Trautmann 113, Kluge 212, Pokorny 1, 327, Berneker 122). Այս բոլորի հնխ. արմատն է (slqait-(s)qaid-, որի նշանակութիւնն է «լոյս, փայ-լիլ, երևալ, տաք, այրել»։ Հայերէնի մէջ սրան համապատասխան ունինք նախ խայտ. որից խայտալ, տ-ծ ձայների փոխանակու-թեամբ՝ խայծ, որից խայծաղ։ Նշանակու-թեան կողմից՝ խայտ համապատասխանում է սանս. «նշան, երևոյթ» իմաստներին, խայտալ= գերմ. heiter «ուրախ», լեթթ kaisls «ուրախութեան մէջ խայտացող», խայ-ծաղ «աղանձ, խարկած ցորեն»= լեթթ. kä ist «այրել» ևն։-Աճ. • ՆՀԲ. Պատկ. Изслeд. էջ 15 և Bugge KZ 32, 47, IF 1, 450 իրար հետ լծորդ են դնում խայծ և խայտ։ Տէրվ. Altarm 27 խայտ, խայտալ, խայտուցք, խայ-տառան համեմատում է սանս. skand, լտ. Scando «վեր վազել, վեր բարձ-րանալ» ձևերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 588 բևեռ. khaitiani=հայ. խայտ։ Scheftelowitz BВ 29, 31 խալտ և խայծ=հնխ. khaidyo-։
Կաթողիկոս, աց
s.
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
Պճեղն, ճղան, ճղունք
s.
foot;
cf. Խստոր.
Հաշիւ, շուի
s. fig.
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
Մագիստրոս, աց
s.
master of the horse;
chief, magistrate.
Որս, ոց
s.
prey;
venison, game;
զբօսանք —ոյ, field-sports;
եղանակ —ոյ, shooting-season;
այր հմուտ —ոյ, skilful hunter, a good sportsman, a mighty huntsman;
պահապան —ոյ, game-keeper;
— ձկանց, fishing, fishery;
— թռչնոց, shooting, fowling;
— աղուեսուց, fox-hunting;
— վագերց, tiger-hunting;
— հեծանել, to go a hunting or shooting;
յ— ածել, to shoot wild beasts.
Փարայ
s.
Արձագանգ, աց
s.
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
Բոյթ, բութի, թաց
s.
a tuning pin.
Զուր
adj. adv.
—, ի —, ընդ —, — ուրեմն, vainly, in vain, uselessly, invalidly, unjustly;
— սարջանք, unavailing regrets;
— ջան, անօգուտ վաստակ, labour lost;
— խօսել (զումեքէ), to calumniate, to impute, to accuse;
ի — ճգնել, to labour in vain.
Դալար, ի, ոյ
adj. s.
fresh;
—, գեղ —, verdure, herb, grass, greens.
Կոշկոճ
adj.
Պարտքաշ
s.
Սարկեաւառք
Մտրակ, աց
s. fig.
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
Շարժ, ից
s.
earthquake.
Տրէ, ի
s.
Քարտէզ, տիզաց
Քաղ, ից
s. bot.
weedings;
— հանել, cf. Քաղահան առնեմ.
Դալապր
s.
Աբբայ, ի, ից
s.
ընդհանրական աբբայ —, abbot general;
աբբայ հայր, cf. Աբբահայր.
Կոր
adj. adv. fig. s.
ի —, bowed, inclined;
down, below, downwards;
ի — կորացեալ, depressed, cast down;
ի — կործանել, to cut down, to overturn, to throw to the ground, to overthrow, to upset;
to dishearten thoroughly, to strike with dismay, to confound, to abash;
ի — կործանիլ, to fall, to break down, to sink, to be overthrown;
to droop, to be disheartened, to give way, to lose heart, to be ashamed, abashed;
— գիծ, curve.
Մեքենայ, ից
s. fig.
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
Ձար, ի
s.
horse-hair;
mane;
czar.
Ովան
s.
Քաշտի
s.
Կաթսայ, ից
s. mech.
boiler.
Կրպակ, աց
s.
tavern, wine shop or wine vault.
Պաճար, աց
s.
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
Ուղերձ, ի
s.
address;
— մատուցանել, to present an address.
Տունկ, տնկոյ, տնկի, տնկոց
s. zool.
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
Տարած, ից
adj. s.
extensible;
—, —ածք, extent, extension;
volume, bulk, size;
show, display.
Խոհ, ից
s.
meat, victuals.
Դէմ, դիմի
prep. adv.
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
directly, diametrically;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.
Խծուծ, խծծոյ
s. mar.
լնուլ խծծով, to stop with tow;
to calk.
Խայտ, ի, ից
adj.
in rut, neighing after, ready to mount, covering, mounting;
— ձի, stallion, stud or entire horse, stone-horse.
rut, heat, ardent desire, passion of horses.
stud of mares.
administrator, manager;
steward, provider, victualler;
dispenser, distributor;
— վանից, cellarer.
• , ի-ա հլ. «վերակացու և պաշտօնեալ կերակրոց, խոհարարապետ». փխբ. «տնտես, հազարապետ տան եամ աւ-րիշ պաշտօնեայ» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից մատակարարել ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 24. մատա-կարարութիւն Կոչ. մատակարարումն Փարպ. մատակարարաբար Փիլ. ևն.
• = Թուի թէ բարդուած է *մատակ անծա-նօթ բառից + հյ. արար «անող»։-Աճ.
• ՆՀԲ (տե՛ս մշակել բառի տակ) «մշա-կարար կամ արբանեկող և մատուցա-նող, մատռուակող»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მაააკარანი մատակարանի «սեղանը պատրաստող կամ կարգադրող»։
administrative.
to administer, to manage;
to distribute, to dispense;
to victual, to provide, to stock, to store, to furnish;
— զսուրբ խորհուրդս, to administer the sacraments.
administration, management;
economy;
stewardship;
dispensation, distribution.
horse-breeder.
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
new-born;
woman recently confined.
young.
slain in infancy.
of tender age.
colt, foal, nag, pony, cob.
cf. Մատաղածին.
to bloom again;
to renew one's youth, to grow young again.
young, new, tender;
young plant, sucker, layer, shoot, sapling, off-set, slip;
neophyte, proselyte;
թուփ —, young shrub;
— նահատակ, child-martyr.
cf. Մատաղեցուցանեմ.
to restore to youth, to make young again.
young;
— մանկտի, little children;
— գառինք, lambkins.
having lately calved.
youth;
growing young again.
young, tender.
cf. Մատանակ.
finger, hand;
ի — արկանել, to seize, to take possession of, to subject, to subdue;
to win complete power over.
ringlet, small ring.
seal-ring or signet-ring.
to seal with a signet-ring, to seal up.
ring-finger.
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
book-learned, lettered, learned, erudite, skilled in literature;
man of letters;
bibliographer.
bibliography.
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
bibliographical;
historic.
to write or compose a book, to put down in writing;
to book, to register, to transcribe.
bibliography;
literature;
writing, book, work.
cf. Մատենակալք.
library;
փոքրիկ —, book-case, book-shelves.
bookishness, bibliomania.
immersed in study or in books, well versed in literature.
told in books;
narrating in books.
librarian.
bibliophilist, book-fancier.
bibliophily.
historical.
cf. Մատենագրեմ.
opuscule, short treatise, pamphlet, tract.
cf. Մածան.
cf. Մածանութիւն.
cf. Բազմատեսիլ.
despair, hopelessness;
despondency, faint-heartedness;
առ յուսահատութեան, through despair;
յուսահատութեամբ, desperately, past recovery, without hope;
ի — մատնել, to deprive of all hope, to deliver or abandon to despair.
front, front part, fore part;
previous, former, prior, anterior;
before, in front, over against;
previously, formerly, heretofore;
first, at first, at the commencement;
—, եւ —, afterwards, at a later period, in the sequel, eventually;
— քան, before, ere;
— քան զարեւ, before the sun was;
— քան զամենայն, first, first of all, in the first place, before all things, first and foremost;
— ժամանակաւ, anciently, formerly, long since, in days of yore;
ժամաւ —, an hour before;
— եւ զկնի, before and behind;
ոչ — ոչ զկնի, neither before nor behind;
— կոյս, forward;
— բերել, to bring before, to present;
to produce, to cause, to engender, to occasion;
to allege, to adduce, to quote, to cite;
— բղխել or գալ, to derive, to come or proceed from, to emanate;
to ensue, to result, to be produced or born from;
— անցանել, to make progress, to improve;
— ունել, to present for choice;
— առնուլ, to adduce, to draw, to bring;
— կալ, կալ —, — մատչել, to present oneself, to come forward;
— մատչել, to advance further;
— հետեւել, to precede, to escort, to convoy;
— մատուցանել, to cause to advance or to progress;
to raise, to elevate, to promote;
to bring to an issue;
— երթալ, to advance, to gain ground, to progress, to improve;
— ածել, to continue, to go on;
— վարել զբանսն, to gather up the broken thread of conversation, to continue, to go on to say, to proceed in a discourse, to resume;
անդր եւս — տանել, to push beyond, to stretch too far;
— արկանել, —ն դնել, to propose, to put forward;
— իսկ ասացի, I said already.
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
ravishing, carrying off or away, ravage, usurpation, depredation;
rapacity, rapine;
— կնոջ, աղջկան, rape, abduction;
— մտաց, enthusiasm, transport;
extasy, rapture, ravishment;
revery;
— իրաւանց եւ արդարութեան, corrupt justice;
լինել ի —, to be plundered, pillaged, sacked;
մատնել ի —, to give up pillage.
cf. Մշտամատոյց.
forgetful, unmindful, liable to forget;
cf. Մատն.
forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
horse;
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
դէմ —, face to face;
front to front;
— իմ, before me, in my presence;
— եկեղեցւոյ, in face of the church;
— ամենայն աշխարհի, in the face of the whole world;
— ամենեցուն, publicly, before all people;
ասել —, to say to one's face;
— առնել, կացուցանել, ածել, to present, to offer, to introduce, to represent, to exhibit, to set before the eyes to show, to remonstrate;
— առնել, to reprove, to reproach, to blame;
— լինել, կալ, to present oneself, to appear, to make one's appearance before, to show oneself;
— մատչել, կալ, to appear before.
how much, how many, how;
as much as;
որչա՞փ եւս, որչա՞փ եւս առաւել, how much more ?
որչա՞փ անգամ, how many times ?
որչա՞փ ժամանակ, how long ?
— յիսն է, as much as in me lies, my best;
— կարեմ, as much as I can;
— հնար է, as much as possible;
— եւ մեծատուն իցէ, however rich he may be;
այնչափ յարգեմ զնա — զքեզ, I esteem him as much as I do you;
եւ — յառաջ մատչէր, in proportion as he advanced;
զորս — ոք հաւաստագոյն քննեսցէ, the more one sifts or investigates them, the more one;
— ի կենցաղումս կեամ, while I breathe this moral breath;
յ—ից զրկեցեր զանձն քո բարութեանց, of how much you have deprived yourself !
— ծնեալ էր զիս մայր իմ՝ այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ, never since my birth did I sleep so well;
— մարդիկ, նոյնչափ կարծիք, as many men, as many minds.
"grace, Divine grace;
favour, good offices, auspices, service, benefit;
grace, gracefulness, charm, beauty;
agreeableness, pleasing or graceful manners;
thanks givings, thanks;
forgiveness, pardon, mercy, grace;
gift, concession;
merit, worth;
the Graces;
ի —ս, առ —ս, for, in favour of;
by favour;
ի նորա —ս, —ս նմա առնելով, to please him, to do him the favour, to oblige him;
ի —ս երեսաց քոց, thanks to you;
in your behalf, for you;
—իւ տեառն, թագաւոր..., by the grace of God, king...;
— արա, pray, do me the pleasure;
լի —օք, most graceful;
— or —ս ունել, —ս մատուցանել, to thank, to return thanks, to be thankful to, cf. Շնորհակալ լինել, cf. Գոհանամ;
—ս արկանել, to be grateful, to acknowledge;
—ս գտանել, to be in favour or in the good graces of, to please;
—ս գտանել առաջի or առաջի աչաց ուրուք, to find favour in the sight of any one, to find grace or favour with, to win the good graces of, to please, to be liked;
—ս առնել ումեք, to favour, to gratify, to befriend, to forgive, to excuse, to remit, cf. Շնորհեմ, cf. Ներեմ;
—աց տալ, to give gratuitously;
— ընդ —ս ինչ տալ, to discharge an obligation as if doing a favour;
զրկել ի —աց, to disfavour, to disgrace;
մեռանել ի —ս, to die in a state of grace, in odour of sanctity;
— ունիմ քեզ, thanks, I thank you, much obliged to you;
cf. Զեղումն."
who, which;
ո՞, ո՞ ոք, who ?
ո՞ ի ձէնջ իշխեսցէ առնել զայդ, who among you dare do that ?
ո՞ ոք ի մարդկանէ, who is he that ?
գիտեմ ո՛ է դա, I know who he is;
ո՞ ոք եւ իցէ, whoever he may be;
ո՞յր է մատեանս, whose book is this ?
զո՞ խնդրէք, whom do you seek ?
ո՞յր ես, who are you for ? ո՞ւմ ասացեր, to whom have you spoken ?
ո՞ գիտէ, who knows ?
ո՞յք ոմանք իցեն, who are they who ?
ո՞ւմ ի կապելոց, to which of the prisoners ?
յո՞ւմ անձին, on which person ?
ո՞յք եմք, who are we ?
յո՞ երթաս, where ? where are you going ?.
historiographer, historian;
— մատեան, book of history.
deceit, cheat, fraud, imposition, seduction, trick, imposture;
mistake, error;
illusion, deception;
աստղ —նաց, erratic star, planet;
ի —նս արկանել, —նս մատուցանել, to deceive, to cheat, to seduce, to induce or lead into error;
cf. Ըմբռնիմ.
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.
peril, danger, risk, chance, hazard, ill, misfortune;
punishment;
—աւ, perilously, hazardously, dangerously;
ի — արկանել, դնել ի —ի, մատնել ի —, to put in jeopardy, to endanger, to compromise;
ի — արկանել զանձն, to put oneself in jeopardy, to risk or venture oneself;
ի —ի լինել, to be in jeopardy, to incur danger, to run risk;
խուսել, փրկել ի —ից, to shun danger, to avoid perils;
նաւն ի —ի կայր խորտակել, the ship was in danger of being wrecked;
— ի վերայ կայր նորա, he was in peril;
— է նմա, he is in danger, he runs the risk of;
—աւ կենացն, at the risk of his life;
—աւ անձինս, at the peril of my life.
cf. Մատաղ.
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
encouraging, inspiriting;
— լինել, —ս մատուցանել, տալ, to rouse the courage, to give heart to, to inspirit;
cf. Քաջալերեմ;
—ս առնուլ, to pluck up courage, to take heart, to cheer up.
— արմատ, root — թուոյ, of a number.
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• Լատին բառի հետ համեմատեց նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Մասիս 1881 ապր' 27 և Հիւնք։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 43 դը-նում էր բառս յունարէնից հասած մևս. Scheftelovitz BВ 29, 69 լատինից։ Ղեր-ջին անգամ Meillet MSL 18, 349 գոյց տուաւ որ ուղղակի ժողովրդական լա-տիներէնից է։
despicable, contemptible, vile, abject, low, poor, sorry.
• = Կրկնուած է արհ պարզ արմատից, որ այլուստ անծանօթ է. կազմութեան համար հմմտ. աղխ -ա-մաղխ, խառն-ա-մաոն։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 211 վե-րի ձևով։ Brosset JAs. xI7 (1834), էջ 383 ևն դնում է ար-համարել «ոչ հա-մարել», իբր ար=վրաց. ար «ոչ»։-ՆՀԲ ան-համարել «չհամարել ինչ» (նոյ-նը Մառ ИАН 1918, էջ 2087)։ Բագրա-տունի, Քերակ. զարգ. 654 առ-համարել։ Dulaurier ՐAs. 1870, 125-293 -աս-միջամասնիկով կրկնուած՝ իբր արհ-ամ-արհ, ինչպէս աղխ-ամ-աղխ և հեղձ-ամ-ըղձուկ։ Տէրվ. Նախալ. 102 տալիս է վերի մեկնութիւնը և արհ դնում է հնխ. ra, ars արմատից, իբր ցեղակից լալ, շաղփաղփ, ողբ ևն բառերին։ Հիւնո. ար-հաւիր բառից և կամ կրկնուած արհ ար-մատիզ։-Կրկնութեան վրայ խօսում ևն նաև Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ևն, Գազան-ճեան, Արև. մամուլ 1902, 77։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 56 արհ արմատը կցում է ահ «վախ» բառին։
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
• , ի-ա հլ. «կոթող, սահմանաքար, մահարձան, մեծ քար, կուռք» ՍԳր. Ագաթ. «փորագրեալ քարէ տախտակ, արձանագրու-թիւն» Խոր. Փիլ. Նար. «պարսպի բուրգ, բուրջ» (այս իմաստով գործածուած Անիի ար-ձանագրութեանց մէջ. հմմտ. Oрбeли, O двуx тeрм. էջ 111-4, ի թերթին Изв. P. Aк. Ист. матеp. культ. հտ. I)։ Այս ար-մատից են արձանագիր ՍԳր. Կոչ. Վեցօր. արձանագրել Կոչ. արձակել «արձանագրել» Փիլ. Պիտ. արձանանալ «արձան դառնալ. քարանալ» Պիտ. Նար. «ամրանալ, հաստա-տուիլ» Յհ. կթ. Նար. «անշարժ՝ ուղիղ մնալ» ՍԳո. Կիւրղ. դտ. արձանութիւն «ամրութիւն, հաստատութեւն» Ես. զ. 13=Մանդ. էջ 139. առձանաքար «խոշոր՝ մեծ քար» Ուխտ. Ա. 57 (նորագիւտ բառ), մահարձան ՍԳր. ա-ղարձան Կոչ. 408. նոր բառեր են կիսարձան, յուշարձան, խաչարձան, արձանագործութիւն ևն։
• Muller տե՛ս արձակ բառի տակ Տէրվ. Altarm. 56 արձակ բառի նման [other alphabet] արմատից, հմմտ. սանս. samāsarj «ամ-ռանալ»։ Հիւնք, արձակ բառիզ։ Յա» կոբեան, Բիւր. 1899, էջ 599 պրս. ar-tang կամ aržang «Մանի նկարչի ալ-բոմը»։ Karst, Յուշարձան 410 հյ. Ե-րեզ քաղաքի անունը և սումեր. ri «բարձրութիւն, գագաթ»։ Մառ, Cpeд. nepeлвиж. 46 ար-ձան. երկուսն էլ նշանակում են «քար». այսպէս ար = հյ. քար, ձան=բասկ. arkayç (արկայց) «քար» բառի վերջաձայնն է։
date;
date-tree;
phenix.
• տարբրութեամբ նոյն ծագումը տալիս են Peterm. 52 և Հիւնք. առաջինը ար-մաւ համարում է յն. ἀμβοοτος «անմահ» բառից, մեր արմաւօղին դնելով իբր ἐμβροσια «նեկտար», իսկ Հիւնք. էջ 291 ամբրաւ համարում է բարդ բառ, իբր ամբը<յն. ἀμβροτος «անմահ» և աւ< հաւ, ուստի «ամբրաւ ստուգաբանի ան-մահ հաւ. քանզի հաւն արմաւ՝ որ և փիւնիկ հաւ, անմահ է, վերստին ծնա-նելովն ի մոխրոյն (ըստ առասպելաց)»։ ՀԲուս. § 221 արմաւ թռչունը ստուգա-բանում է «միթէ՞ արմ-հաւ?»։ Schef-telovitz BВ 29, 47 մերժելով պրս. xurmā, համեմատում է սանս. amra «մանգօ կոչված պտուղը»։
elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• = Հնխ. arm-արմատականից, որի վրայ հայերէնի մէջ աւելացել է -ուկ, ուկն մաս-նիկը. իր ցեղակիցներն են՝ սանս. irmá-«բազուկ, նախաբազուկ», զնդ. arəma «բա-զուկ», սոզդ. 'rm «թև», օսս. arm «ձեռքի ափ», զազա ērmé «ուս», լտ. armus «բա-զուկ, թիկունք», գոթ. arms, հբդ. aram, գերմ. Arm, անդլսք. earm, անգլ. arm, պրուս. irmo «բազուկ», հսլ. ramo, rame «ուս», հհիւս. armr «բազուկ» (տե՛ս Walde 62, Trautmann 13, Kluqe Etvmologisches Wár-terb, d. deutschen spr. էջ 23, Pokorny 1. z3, Ernout-Meillet 70)։-Հիւբշ. 425։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 100, որ համեմատում է գերմ. arm։ ՆՀԲ յիշում է պրս. aran, aranj, arang (սրանք ըստ Horn § 14 կապ չունին այս արմատի հետ), յն, արմօս՛ «յօդուած, զօդ», լտ. armus։ Böttich. Arica 71, 160, Lag, Urge-schichte 685 սանս. aratni, պրս. aran, լտ. armus ևն։ Հիւնք. անկիւն բառից որովհետև յն. ἀγϰών «անկիւն և արմուկ»։
dawn, daybreak, twilight, aurora;
cf. Արշալուրշք.
• արշ 2 և լոյս բառերից։ Տէրվ. Altarm. 5Ո համարում է արշա և լոյս բառերից կազմուած. արշա՝ իբրև նախաւոր վաշ-րա կամ աւշրա «երեկոյ» =լիթ. vaska-ras, հիռլ. fescor, յն. ἔ́σπερος, ւտ vesper, նոյն վաշրա-ից է դնում նաև աշուն, իբր «մութ, տխուր եղանակ»։ Նոյն, Նախալ. 103 դնում է արշա+լուրջ, որի մէջ արշա թողնում է առանց մեկ-նութեան, իսկ լուրշ՝ արմատակից է դնում լուրջ, լոյս բառերին։ Ալիշան, Հին հաւ. 145 զնդ. ուշահինա կամ օշէն «առաջին պահ աւուր»։ Հիւնք. հանում է արջ և լոյս բառերից. հին հայերը յն. λνϰαυγή։ «արշալոյս» բառի առաջին մասը λύϰη «աւգ» շփոթելով λύϰος «գայլ» բառի հետ, նրա տեղ դրել են արջ և թարգմա-Պաւտմ. ռեր. 213 առաջին և լոյս բառե-րից։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 արշ-կը-ցում է արգել բառին։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. ruš, rus «փայլուն» բառի հիյր է համեմատում։
course.
• , արմատ, որ հների մօտ առանձին գործածուած չէ. յետնաբար միայն կայ Գր. տղ. յեմ. Մարթին. որից արշաւել «յարձա-կելու համար վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ. Վե-ցօր. արշաւիլ Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. արշա-ւանք ՍԳր. Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. ձիոյ արշա-ւանք «մէկ ասպարէզ» Ագաթ. արշաւահան-դէս Մծբ. յարշաւանի (կարդա՛ արշաւակի) Վեցօր. 129. արշաւասոյր Ագաթ. ձիարշաւ Մեսր. եր. Արծր. Գնձ. քաջարշաւ Խոր. կա-ռարշաւ Պիտ. ծովարշաւ ԱԲ. գրչագրի սխալ է շաւակի Բուզ. 182, որ պէտք է կարդալ արշաւակի։ Նոր բառեր են արշաւախումբ, սրարօաւ. նաւարշաւ, քառարշաւ ևն։
• Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. arš, aršāmi ձե-վի հետ՝ հնխ. ars «արշաւել, սահիլ, հո-նիլ» արմատից։ Հիւնք, արծուի բառից։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 51 յաբեթական ras «ձի» բառից։ Ուղիղ մեկնեց Մարք-վարթ (նամակ 1926 յունվ.)։
male.
• Հիւբշ. ZDMG 36, 121 արմատը ար-յն. ἂρ-σην, Scheftelowitz KZ 38, 263 և BВ 29, 45 զնդ. aurva «արագ, ու-
meager, thin, dry, barren.
• «հիւանդ», arittak «նուրբ»։ Մենք էլ կարող ենք աւելացնել դեռ կոյբալ. arak, կարագաս. arak «նիհար, ճռզած», բայց այս բոլորը պատահական նմա-նութիւն միայն ունին, որովհետև ծա-գում են aru-maq «նիհարիլ» արմատից (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 34)։
Venus, Lucifer;
devil.
• ԳԴ պրս. ❇ zāvars «արուսեակ»։ ՆՀԲ պրս. արուսէ «հարս» (այս բառը մեզ հետ գործ չունի, որովհետև արաբ. [arabic word] 'arūs բառն է)։ Lag. Urgesch 337 rué արմատից։ Էմին, Վահագն վիշա-պաքաղ (Изслыд. 77) սանս. aruša «առաւօտու աստուածութիւն»։ Mordt-mann, ZDMG 31, 417 խալդ. Arazua ւառաւև անուան հետ։ Muller SWAW 88 (1877), էջ 11 զնդ. auruša, օաս-ors «ճերմակ» և սանս. arusa ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 50 սանս. aruša, զնդ. auruša ձևերի հետ՝ լոյս արմա-տից։ Նոյն հեղինակը՝ Մասիս 1881 մայ 1 և Նախալ, էջ 45, 48, 63 թէ՛ սանս. և զնդ. ձևերը և թէ հայ. արև, արե-գակ, արուսեակ բառերը հանում է հնխ. ark կամ պարզական ar արմա-տից, մերժելով լոյս բառի հետ որևէ առնչութիւն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 3 իբրև նուազական *արուսի ձևից, որ մեկնում է «արև» և կցում էտրաւսկ.
tiara, mitre, diadem.
• «թագաւորական թագ». մէկ անգամ Ագաթ. «Զթագաւորս շքեղացուցա-նեն ի նմանութիւն արտախոյրն պսակի ի վեր-ջաւորն փողփողելոյ»։ Նմանութեամբ՝ «Լու-սընթագ կամ Երևակ մոլորակը». «Զհինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին, որոնց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու, ծկրաւորի (կամ ծկաւորի), փառազնոտի (կամ փարանձոտի), արտախոյր (արտախուր կամ արտախուրի). Ստեղծեալ արտախուրն ի չորրորդում արարչութեանն» Զքր. կթ. ի շարչ. Տօմար.։ Այս բառից են ծագում արտա-խուրել «թագով պսակել», արտախուրիլ «թագով պսակուիլ» Յհ. կթ. արտախուրակել մէկ անգամ գործածում է Արամ մատենա-գիր ժ դարի, տե՛ս Հայկականք Միաբանի, Վղրշպտ. 1894, էջ 42). արտախուրակ «ծած-կոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17. Թիւք գ. 26, դ. 25, «խոյրի կամ թագի արտաքին զար-դերը, ինչպէս նաև եկեղեցական զգեստաւո-րութեան մէջ եպիսկոպոսական թագի այն զարդերը՝ որոնք թագի ետևի եզերքից կա-խուելով՝ անցնում են վակասի տակից և հանգչում շուրջառի թիկունքի վրայ» Ագաթ. (առնոյր զքահանայութեան թագն՝ օծանել և դնել նոցա արտախուրակս). Լմբ. ժբ մարգ. էջ 194 (Զաք. զ. 13)։-Արտախուրակ բառը բռոծածուած է նաև Դան. Գ. 21 հատուածում. «Կապեցան պատմուճանօք և վարտեօք, ար-տախուրակօք և զանկապանօք իւրեանց»։ Չորս խնդրական բառերի դէմ եբրայեցին ունի [hebrew word] ზზε [hebrew word] , որ Եօթանասնից ժամանակից ի վեր զանազան ձևերով հասկացուած է. յոյն օրինակը ունի՝ ἔχοντες τά ὸποδήματα αύτῶν ϰαὶ τας τίάρας ἀντων ἐπὶ τφν ϰεεαλω» ἀννῶν σῦν τω ἰματισμὸ ἀντων. Վուլգատան անե Cum braccis suis et tiars et calce-amentis et vestibus*. բողոթականների անգ-լերէն պաշտօնական հրատարակութիւնը՝ tn their coats, their hosen, and their hats and their other garments. բողոքականնե-րի իտալական թարգմանութիւնը՝ con le lor giubbe, le lor calze, le lor tiare e tut-t︎ ︎ lor vestimenti. բողոքականների պարս-կերէն թարգմանութիւնը՝ [arabic word] ︎ ❇ [arabic word] ︎︎ [arabic word] չ։ Այս բոլորի մէջ էլ արտախուրակ բառի դեմ գալիս ե čtiara, թագ, գլխարկ, իմամա, փաթթոց»։ Սակայն նորագոյն քննութիւնները ցոյց են տալիս, որ եբրայական բնագրի համապա-տասխան բառը ո՛չ թէ «գլխարկ», այլ «մի տեսակ հագուստ» է նշանակում։ Այսպէս Gesenius-ի եբրայերէն-արամերէն բառա-րանը յիշեալ բառերը մեկնում է «ներքնա-վարտիք, ներքնազգեստ, վերարկու, զգեստ» (Hosen, Unterkleid, Mantel, Kleid). եբրա-յականբնագրի Kautzsch-ի թարգմանութիւնն ունի՝ Untergewándern, Röcken, Mánteln und (sonstigen) Kleiden (տպ. Freiburg 1890). բողոքականների հայ աշխարհաբար թարգմանութիւնը(տպ. Պօլիս 1884) «Անդրա-վարտիքներովը, բաճկոններովը, վերարկու-ներովը ու (ամէն) հանդերձներովը». նոյնի արևելահայ թարգմանութիւնը (տպ. Պօլիս 1906) «իրանց անդրավարտիքներովը, պատ-մաճաններովը և վերարկուներովը և միւս հանդերձներովը». բողոքականների արա-բերէն թարգմանութիւնը ունի նմանապես [arabic word] ︎︎ [arabic word] ︎ [arabic word] Արդ՝ հալ թարգմանիչները ի՞նչ են հասկա-ցել այս արտախուրակ բառով։ Յոյն օ-րինակի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս, որ ինչպէս այլուր, նոյնպէս և այստեղ արտախուրակ նշանակում է «թագ, գոլ-խարկ»։ Բայց Միաբան (Հայկականք, Վա-ղարշապատ 1894, էջ 42-49) ենթադրում է թէ արտախուրակ այստեղ նշանակում է «վարտիքի վրայից հագնելու զգեստ՝ որ ա-ռաջից բարձերը և յետևից զիստերն էր ծած-կում»։ Իբրև ապացոյց բերում է նախ՝ եբրա-յական բնագրի համեմատութիւնը, երկրորդ՝ այն հանգամանքը՝ որ վերի հատուածում արտախուրակ բառը դրուած է վարտիքի և զանկապանների միջև և հետևաբար գլխի հետ գործ չունի. երրորդ՝ միջին դարի հայ մեկնիչների ակնարկները։ Սրանցից Արամ մատենագիր ժ դարու՝ Դանիէլի այս հա-տուածի ակնարկութեամբ գրում է. «Զի մեր-կանդամ ո՛չ է արկեալ ի հուրն, այլ պատ-մուճան հաւատոյն ընդ իւր է և վարտեօք ա-պաշխարութեան զառականս մեղացն ծած-կեալ է. և զբարձս սրբութեանն արտախու-րեալ»։ Վարդան, Մեկն. Դան. դ. էջ 252՝ «Կա-պեցան վարտեօք և բարձիցն հանդերձիւքն»։ Արտախուրակ այս նշանակութեամբ գործա-ծում է նաև Սեբ. էջ 63 «Առաքէ նմա ոսկի և հանդերձս թագաւորականս արտախուրակս ոսկեզօծս և զանգապանակ ակամբք և մար-գարտովք կարգեալ»։-Այս բոլորը սակայն ըստ մեզ ոչինչ չեն ապացուցանում. մեր նախնիք եբրայեցերէնի անտեղեակ էին և Ս. Գիրքը յունարէնից են թարգմանել, ուստի ամենևին նշանակութիւն չունի այն հանգա-մանքը թէ եբրայական բառը բուն ի՛նչ է նը-շանակում. մանաւանդ որ հները միշտ «թագ» ևն հասկացել և միայն շատ նոր ժամանակ-ներում պարզուել է բառիս իմաստը։ Երկ-րորդ՝ մեր ուշ ժամանակի մատենագիրները թէև կարող էին եբրայերէնի տարբեր նշա-նակութիւնը սովորած լինել, բայց վերոյի-շեալ արտախուրակը միշտ «թագ» են հասևա-ցել։ Այսպէս՝ Արամ մատենագրի արտախու-րակելը նշանակում է պարզապէս «ծածկել». հմմտ. արտախուրակ «ծածկոյթ, ծածկոց» Ել. լզ. 19, խ. 17, Թուոց գ. 26, դ. 25. -յատ-կապէս Վարդան Դանիէլի մեկնութեան շա-րունակութեան մեջ ասում է. «Կապեցան վար-տեօք՝ բարձիցն հանդերձիւք, արտախուրա-կօք, խո՛յր ասեն ունել ի գլուխն, թագն՝ նշան պատուոյ»։ Վերջապէս բնաւ պէտք չկայ Սե-իսկ թագաւորներին անյարմար է.-Պատկա-նեան նոյն բառը հասկանում է «գլխի ապա-րօշ, чалма»։
• operculum planum tenebricosum ex pulvino Argovani (զծածկոյթ հարթ մթին՝ ի բարձիցն Արգաւանայ). ուր ար-տախոյր հասկացուած է «ծածկոյթ», խաւարտ կամ խաւարծի՝ «մթին, խա-ւար», իսկ միւսները անծանօթ, որով-հետև «հարթ» բառի համապատասխա-նը չունինք, զտից թարգմանուած չէ։ Է-մին՝ ռուսերէն թարգմանութեան մէջ՝ փոփոխելով բառերը՝ դնում է. «Տենչայր Աաթենիկ կրել զթագն Արգաւանայ և բազմել ի վերայ բարձից նորա»։ Եփրեմ Դաւթեան, Արձագանք 1886, թիւ 39, էջ 495 մեկնում է արտախոյր «թառ». խաւ-արտ «դրսից սամոյրով պատած» (խաւ և արտ բառերից), տից «փունջ» (իբր արմատ տրցակ բառի), թաւարծի թաւ և արծնել բառերից. որով ամբողջի թարգմանութիւնը լինում է «Սաթենիկ տիկինը սաստիկ ցանկանում էր բռնել կամ փայփայել Արգամի սամրապատ. խոյրը և նրա թաւշեայ բարձերի փուն-ջը»։ Ա. Բահաթրեան, Հին Հայոց տաղա-չափական արուեստը (Շուշի, 1891, էջ 78) արտախոյր մեկնում է «արտախոյ-րանման, պսակաձև» (իբր ած.), խա-ւարտ «մի տեսակ բոյս», տից «նորա-բոյս», խաւարծի «ծիլ»։ Lagarde, Arm. Stud. § 759 զարտախուր (զ հայցակա-նի նախդիրը իբրև արմատական ընդու-նելով) կցում է պրս. ❇ zardxāu «մի տեսակ դեղին ծաղիկ» բառի հետ, համարելով, որ այս վերջինը առճա-տուած է zardxwar բառից։ Այս մեևնու-թիւնը մերժում է Հիւբշ. 150։ Միաբան, Հայկականք (Վղրշպտ. 1894, էջ 35-59) Խորենացու յիշեալ հատուածը սրբա-գրում է «Տենչայ Սաթենիկ տիկին տեն-չանս զարտախուր զստից ի բարձիցն Արգաւանայ», որի մէջ արտախոյր մեկ-նում է «մի տեսակ զգեստ, վարտիք» (տե՛ս արտախուրակ բառը նախորդ հա-տուածում), խաւարտ «ուռուցիկ», բայց յետին յաւելուած է, ինչպէս նաև խա-ւարծի. իսկ զտից պէտք է կարդալ զստից. որով հատուածը թարգմանւում
• է «Տիկին Սաթենիկը ցանկանալով ցան-կանում է Արգաւանի բարձերից (սը-րունք)՝ զիստերի արտախուրին»։ Յովհ. Թումանեանո. Հորիզոն 1894, Ա. էջ 168-176 ընդունում է այս մեկնութիւ-նը, բայց «զգեստ» նշանակութիւնը հա-մարում է արտախոյրի առաջին առումը, երկրորդ առումն է «մի տեսակ ծաղիկ» և այս իմաստով էլ գործածուած է այս-տեղ։ Stackelberg WZKM 15(1901), 382 զարտախոյր ուղղում է զարդախար = պրս. ❇ zardxār։ Բ. եպս. Գէոր-գեան, Հովիւ 1906, 134 զտից համարում է զտիս, որ տիք բառի հայցականն է և մեկնում է «խաւարծիլի ցօղունը»։ Հ. ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1906, էջ 105-7 (=Հովիւ 1906, էջ 345-346) համա-րում է արտախոյր ած., խաւարտ «մի ռեռաև կանաչեղէն», տից «տարիքե. հասակի, կեանքի» և խաւարծի «ծիլ». իսկ ի բարձիցն Արգաւանայ ձևը համե-մատում է Նոննոսի ի բարձիցն Արամազ-դայ ձևի հետ։ Ա. Քիշմիշեանց, Τиֆ-лисскiи Листокъ 1906 թ. л 145 և 148 (=Հովիւ 1908, էջ 351) զարտա-խուր «դեղին քաղցրաբոյր մի ծաղիկ՝ որ յարգի է Պարսկաստանում՝ իբրև պարտէզների զարդ», խաւարտ «մի տե-սակ բոյս», խաւարծի «խաւարծիլ», տից «փունջ»։ Աճառեան ՀԱ 1908, 124 ցոյց է տալիս որ չորս բառերն էլ բոյսի ա-նուն չեն կարող լինել. որպէսզի չորսն էլ բոյսի անուններ, այսինքն գոյական-ներ լինէին, պէտք պիտի լինէր նախ՝ չորսի վրայ էլ դնել հայցականի զ յօդը և երկրորդ՝ և շաղկապը դնել կա՛մ վեր-ջին գոյականի մօտ, կա՛մ ամէնքի մօտ և կամ գոնէ երկու բառը մէկ։ Արդ՝ ո-րովհետև և շաղկապը միայն մէկ ան-գամ է դրուած և զ նախդիրը երկուսի վրայ միայն կայ, ուստի հետևում է թէ այստեղ ունինք երկու գոյական՝ երկու ածականով։ Ըստ իս ածական է խա-ւարծի (հմմտ. թաւարծի, աղարծի), ուս-տի տից գոյական է. նոյն համադրու-
• և արտախոյր գոյական (տե՛ս խաւարտ)։ Ա. Բահաթրեան, Հովիւ 1908, էջ 415-6 մեկնում է արտախոյր «արքայական», խաւարտ «մի տեսակ բոյս», տից=դից, խաւարծի «ծիլ, ուղէշ», բարձ «անկո-ղին». որով հատուածը թարգմանում է՝ «Սաթենիկը Արգաւանի անկողնից ցան-կանում էր արքայական խաւարտ և դիւ-ցազնական ուղէշ» (այսինքն՝ յղանալ, ծիլ՝ զաւակ ունենալ)։ Սիօն վրդ. Հովիւ 1909, էջ 235-7 գաւառական բարբառ-ներից առնելով՝ մեկնում է տենչալ «մորմոքուիլ», զարդախոյր «խոյրա-զարդ, խոյրով զարդարուած», խաւարտ խորտ, հուժկու», տից «ցից, իշխանա-կան գաւազան», խաւարծի «խաւարտ, խորտ, հուժկու բառի սեռականը», բար-ձիցն «բառնալը, վերացուելը» (Մորմո-քուիր, Սաթենիկ, խոյրազարդ քաջ Ար-գաւանից գաւազանի իշխանութեան բարձումը)։ Շ. վրդ. Սահակեան, ՀԱ 1911, էջ 334-47, Համշէնի բարբառի համեմատ մեենում է տիզ «փունջ» (որ կցում է դէզ, տրցակ և tisser «հիւսել» բառերին), խաւարծի «խաւարծիլ բոյ-սը», որի հոմանիշն է խաւարտ. իսկ ար-տախոյր «մի կապ, մի փունջ»։ Հ. Կ. Տ. Սահակեան, Բազմ. 1911, 345-52 կար-դում է «Ջարտախոյր սաղաւարտ և զդից հաւ՝ արծուի ի բարձր դիցն՝ Արտաւա-նայ» Հացունի, Ճաշեր 143 այնպէս է հասկանում թէ Սաթենիկը ցանկանում էր մասնակցիլ Արգաւանի խնջոյքին (բարձ) և այնտեղ վայելել խաւարտն ու խաւարծի բոյսերը։
lark, skylark.
• ենճիճեան, Հնախօս. Գ. 21 արտ բառից։ (Իրօք էլ մեր բառին հոմանիշ թրք [arabic word] čāir qušə և քրդ. čāhir կամ teir-i-čahiri «արտոյտ» նշանակում են բուն «արտի՝ մարգագետնի թրո-չուն»)։ Մսեր մագիստ. Խմբագիր չա-փածոյ բանից, էջ 116, 149 արտ ուտէ։ Patrubány MSL 15, 136 արտ+աւտ «երգ», որ համեմատում է յն. ἀνδή «ձայն» բառի հետ։
cf. Արփի.
• , ի հլ. «եթեր, օդից այնկողմ մին-չև հրեղէն երկինքն եղած միջոցը» (ըստ հին աստղաբաշխութեան) Հց. աթ. Կիւրղ. Ճա-ռընտ. Տոմար. Նար. կուս. որ և արփի (-ւոյ, եաւ) Փիլ. Նիւս. կազմ. Պիտ. Խոր. գ. 62. արփին Նար. կուս. Գնձ. Սարգ. ա. պ. ժա։ Ածանցման մէջ մտնում են վեց ձևով. 1. արփա-ինչ. արփագեղ Տոմար. արփամերձ Պիտ. արփային Փիլ. Խոր. արփաճաճանչ Զքր. կթ.-2. արփայա-, որից արփայագնաց լի-նել Խոր. գ. 55. -3. արփե-ինչ. արփեգնաց լինել, Փիլ. լիւս. արփենի Յս. որդի. Գնձ. Նար. տաղ.-4. արփիա-ինչ. արփիազարդ Պիտ. արփիակիզն Թէոդոր. խչ. արփիաճեմ Փիլ. լին. բառավերջում արփի-ինչ. գերարփի Շար. Սարգ. Նար. լուսարփի Նար. ևուս. նրա-շարփի Պրոկղ. յայտն.-5. արփն-, որից արինաթևել Ոսկիփ.-6. արփին, ոռեռ եռեք-արփին Մաքս. եօթնարփին Շար.։ Այստեղ է պատկանում նաև արփող «երեկոյեան արևե-լեան ժամը 12, երբ արևը մայր է մտնում»։ Բոլոր այս բառերը յետին են. Ոսկեդարը այս արմատը չի ճանաչում։ Նոր գրական լեզուն գրական բարձր սեռերում միայն գործածում է արփի «արեգակ»։
• ՆՀԲ արև բառից. (այսպէս նաև Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 85), Lagarde, Ur-gesch. 797 օսս. arw «երկինք» բառի հետ։ Մերժում է Հիւբշ. Arm St. էջ 18, որովհետև օսս. arw պատկանում է զնդ. awra «ամպ» բառին։ Tomaschek. Die álten Thraker, II. 52-3 սանս. rupa «գեղեցկութիւն» ևն։ Bugge KZ 32, 66 համեմատում է արև բառի հետ, օրէնք դնելով որ հյ. v ձայնը r-ից յետոյ դառ-նում է փ. ինչ. երևիլ-երփն։ Հիւբշ. 424 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնն էլ։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 159 արփող մեկնում է առ+փող, այսինքն այն ժամը, երբ քաղաքի դռները կող-պում էին փողահարութեամբ։ Schef-telovitz BВ 29, 35 երին բառի հետ հնխ. prepso, յն. πρέπω «երևիմ»։ Pe-dersen. Հալ. դր. լեզ. էջ 34 արփի=լտ. apricus «արևոտ» և կամ հյ. երփն?Peters. son LUA 1916, 33-4 (ըստ Pokorny 2, 499) երփին բառի հետ միասին հա-նում է հնխ. ser, sor «կարմիր» արմա-տից. հմմտ. լեթթ. särts «երեսը կար-միր», լտ. sorbum «սին պտուղը», լիթ. serpes «դեղին ներկ տուող մի խոտ» ևն։
king;
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!
• . ե հյ. «թագաւոր» ՍԳր. որից ար-քայագունդ Բուզ. Ագաթ. արքայատուր Ա-գաթ. Կորիւն. օձարքայիկ Կող. 155. արքա-յութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ագաթ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. աւելորդ բար-դութիւն է թագարքայ «թագով պսակուած արքայ», որ թէև գործածուած չէ, բայց նրա-նից է թագարքայածին «թագաւորից ծնուած» (նորագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 21։ Բառիս բուն պարղական արմատն է արք, որ թէև գրաբարի մէջ առանձին գործածուած չէ, բայց կայ մի խումբ բարդութեանց մէջ. այս-պէս՝ արքունի ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 8. առքունիք ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. արքունուստ, որ և յարքունուստ ՍԳր. Ագաթ. արքունատուր Ագաթ. Կորիւն. արքունական Յկ. բ. 8. Եւս քր. Ագաթ. Կորիւն. Գեղարքունի՝ տեղական յատուկ անուն ևն։ Եթէ գրչի սխալ չեն, հին են նմանապէս՝ արքական «արքայական» Եւս. քր. ա. 232. արքազունք «արքայազունք» Ագաթ. յետին են՝ արքապատկեր Ոսկ. գաղ. արքեան «արօայական» Ճառընտ. արքակո-րոյս Կեչառ. յաղէքս. արքակաղին Գաղիան. արքի, արքին, արքինի, արքենի «լաւ ուրճա-ցած, ազնիւ (բոյս)» Վստկ. 15, 19, 20, 35. արքիանալ, արքինանալ «բոյսի ուռճանալ. ազնուանալ» Վստկ. 23. արքինացնել «ազ-նուառնեւ» Վստկ. 16. հմմտ. արքայենի պը-տուղ «ընտիր պտուղ» Ոսկ. յհ. ա. 45 (այս-պէս ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. էջ 484 արքենի), արքունի գինի «ընտիր գինի» Ոսկ. մ. բ. 28. (պարսկերէնում ամէն ինչ՝ որ մեծ է, ընտիր և ազնիւ, կոչւում է [arabic word] š̌āh «արքայ». ինչ. šah-anǰīr «ընտիր թուզ», šahi-guharān «ընտիր գոհար», šāhluk «ընտիր սալոր», šāhbāl «մեծ փետուր», šah-ballud «շագա-նակ», šāhbuy «ընտիր անուշահոտութիւն», šahrāh «մեծ փողոց» ևն ևն)։ Նոր բառեր են փոխարքայ, արքայամորի, արքայիկ «ռաւա-ռաեան թագաւոր», արքայավայել, արքայա-ձուկ, արքայախնձոր, արքայադուստր ևն։
• Исгорiя Арм. M. Хоренcкaгo 1893, էջ 301) այր և քայ «թազաւոր» բա-ռերից. երկուսն էլ հին պրս. ծաղումից, թա՛ պահուած է մինչև այսօր, «պա՛-րոն» նշանակութեամբ. ուրեմն ար-քայ բուն նշանակում է «այր թագաւոր»։ (Ընդհակառակը քա՛ այսօր իդական է և բնաւ պատուաւօր կոչական չէ)։ Ascoli-Schweizer, ZVS 17, 136 (տե՛ս Lag. Arm. Stud. § 286) զնդ. qhrah, qhrahi ևն «թագաւորական», qharanh «փայլ»։ Ապտուլլահ, Բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, Պօլիս 1872, էջ 48 յն. ἀρχω, խալդ. արքիս. Մորթման ZDMG 26, 537 խալդ. arkizi, 598 arizai, ar-kanini ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 21 կազմուած է համարում զնդ. ār մաս-նիկով (որ գտնում է armaiti բառի մեջ) + քայ արմատով, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] kay=զնդ. kavaya «արքայական»։ Նոյն, Նախալ. 102 թերևս rag արմա-տից, որի հետ հմմտ. յն. *ορεγω «տա-րածել, երկարել», լտ. regere «իշխել», rex «թագաւոր», գոթ. rakjan, reiks, սանս. raǰan «արքայ»։ Ա. Լ. (Արև. մամուլ 1889, 178) սանս. արքայ «փա-ռահեղ, լուսաւոր, ճոխապանծ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 81 լիւկ. axati «պետ», յն. ἀρχω և *Ἀγαιοὶ «աքալեզի» անուան հետ. դր հասկանում է «տիրող-ներ»։ Հիւնք. ἀρχων բառից։ Brockel-mann ZDMG 47 հաստատում է, որ բառս չի կարող յունարէնից փոխառեալ լինել, ինչպես ցոյց է տալիս այ վեր-ջավորութիւնը։ Նաղարեթեան, Պատկեր 1893, էջ 91 արեգ բառից, իբր «արե-գական ծնունդ, լուսաւոր»։ Jensen, Hitt. u. Arm. էջ 101 հաթ. arpa, arwā բառերի հետ։ Patrubány SA 1, 211 փոխառեալ է դնում յն. ὰ́ρχός բառից, միայն վերջաւորութիւնը ասորականից առնուած. իսկ ՀԱ 1908, 152 համեմա-տում է ծառայ բառի վերջաւորութեան հետ. Scheftelowitz BВ 29, 68 փոխա-ռեալ է թալմուդ. [hebrew word] rəkha «թագա-ւոր» բառից, որ փոխառեալ է գ երմ.
• *rik հոմանիշից. սրանից է և ֆինն. τև «թագաւորութիւն»։ Pedersen, Հայ. գր. լեղ. 103 արմատը դնում է արք = սանս. fšva «բարձր», իսկ այ վերջտ-ւորութեան հետ հմմտ. ծառ-այ, լօո-այ, փես-այ, հսկ-այ։ Սագրզեան, ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 402, 406 սումեր. ruk «թագաւոր» բառի հեա. Մառ ИАН 1920, 102 մարգ-արէ բառի հևա։ Meillet. REA 1, 12 յն. ἂρχων բառից, որ նախ անցել է արամերէնի, այստեղից պարթևականին և պարթե-վականից էլ հայերէնի։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառեալ է արքայու-թիւն «երկնից արքայութիւն» նշանակու-թեամբ, որ ամէն տեղ կայ զանազան առտա-սանութեամբ. ինչ. Պլ. արքայություն, Ղրբ. որքըվօ՜թուն ևն։ Բնիկ գաւառական է Ակն Խրբ. արքենի «յաղթանդամ» (հմմտ. վերը արքենի Վստկ.)։-Կովկասահայ բարբառնե-րը գիտեն նաև արք «իշխանութիւն» ձևով մի բառ (Տփ. արք, Ղրբ. mրք, Երև. էրք, էլք), որ գործածական է հետևեալ ոճերի մէջ. Ու-րիշի վրայ ի՞նչ էրք ունիս «ինչո՞ւ իշխանու-թիւն ես բանացնում ուրիշի վրայ». էրք բա-նացնել «մէկի վրայ բռնութիւն գործ դնել, իշխանաբար վարուիլ, ճոխանալ», Որքով գալ «իշխանութիւն բանեցնել», Նրա վրայ արք ունէ «գերազանց է, կարող է նրան հրա-մայել, իրաւունք ունի»։ Այս բառը իմ Գաւա-ռական բառարանում, էջ 156ա համարել եմ արքայ բառի արմատը։ Չարաչար սխալ։ Բա-ռըս օտար փոխառութիւն է թուրք-թաթարա-կան լեզուներից. հմմտ. մանչուր. ❇ erki «բռնութիւն, ինքնակամութիւն, ] յան-դուգն համարձակութիւն, անսան [other alphabet] ձա-թիւն, ծնողքի պաշապանութեան վրայ յոյս դնելով՝ տղայոց յանդուգն արարքները» (տե՛ս Зaxаровъ, Ilолныи маньчжурскo-oyccк. cловарь, C. Ieт. 1875, էջ 87բ)։
greater, eldest, oldest, senior;
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
• ՆՀԲ Լծ. հաւակ, ան, բարգաւաճ։ Հիւնք. «մաքուր, յաջողակ, ճարպիկ»։ Patru-bány ՀԱ 1906, 343 աւ «փայլիլ» արմա-տից կրկնուած, իբր աւաւ (տե՛ս առա-ւօտ, որ նոյն աւ արմատից է)։ Նոյն, SA 2. 13 աւ=լն. άπό +ագ=սանս. aghā «անմաքրութիւն», ուրեմն աւագ «ան-աղտ, մաքուր»։ Karst, Յուշարձան 428, չաղաթ. ույգուր. aka, aga, մոնգոլ. axa, aka, թունգուզ. aka մանչ. axun «ե-րէց եղբայր», օսման. [arabic word] aγa «պա-րոն»։
thief, robber, rifler;
assassin, brigand, high-wayman.
• ՆՀԲ մեկնում է «հէն աւազուտ վայրաց կամ ի վերայ վազող»։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. վազել, վագել, սանս. vah, զնդ. vaz, լտ. veliere ևն բառերի,հետ հնխ. vagh «երթալ» արմատից։ Հիւնք. զո-վող բառից։ Müller WZKM 6, 265 պհլ [hebrew word] ︎ bačak, պրս. ❇ baza «մեդք, յանցանք» բառերից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» րառից։-Մաս ИАН 1913, 330 Ափ-խազ ազգի անունից։
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
• = Փոխառեալ է իրանեանից, բայց սրան ծնունդ տուող մայր ձևը յայտնի չէ. կայ պրս. [arabic word] abzān «փոքր ջրշեղջ» (vullers). 2. «է աման ինչ տապանաձև երկայնաձիգ ըստ հասակի մարդոյ, զոր արարեալ ի պը-ղընձոյ և կամ յերկաթոյ և ի վերայ նորին խուփ ինչ արարեալ և ի միջակի նորին ծակ մի վասն շնչահանութեան կազմեալ, և զո-մանս հիւանդս ի մէջ նորա ընկողմանեցու-ցեալ, դարման մատուցանեն» (ԳԴ)։ Այս բա-ռից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] abzan «մէջը ցողանալու աւազան կամ կոնք», [arabic word] bāsān «աւազան, ջրշեղջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 599), վրաց. აბაზანა աբազանա «լուա-ցուելու մեծ տաշտ»։ Բայց այս պարսիկ բա-ռը չէր կարող տալ հյ. աւազան, որովհետև պրս. [arabic word] abzān ենթադրում է պհլ. *apa-zan, որ կարող էր տալ միայն հյ. *ապազան ձևը։ Սակայն կայ նաև ասոր. [arabic word] avzānā «մկրտութեան աւազան», որ նոյնպէս փո-խառեալ է պարսկերէնից և որի v ձայնր համաձայն է հյ. ւ-ին, բայց վերջաւորութիւ-նը (ā) տարբեր է։-Հիւբշ. 111։
alas ! —ս արկանել, to complain, to lament.
• ԳԴ միացնում է պրս. [arabic word] avax «ա-ւաղ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. աւաղ և աւետել բառերի մէջ աւ դնում է սանս. av, յն. αῦω «գոչել», լտ. ovo «ծխալ, ուրախութեան աղաղակ բարձրացնել» ձևերի հետ՝ հնխ. av «գոչել, կոչել» ար-մատից։ Bugge, Beitr. 21 արմատը դնում է աւ, կազմուած աղ մասնիկով։ Հիւնք. պրս. avax։ Գազանճեան, Տա-րեց. Պապիկեանի 1905, 125 թրք. vaxl վա՛խ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1912, 636 Բուռանդի աւեղկել ձևի հետ համե-մատում է Ակնայ բարբառով աղայուիլ, առայկուիլ «աւաղել», հերքելով Նահա-պետեանի անտեղի սրբագրութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] 'avl, [arabic word] 'ival «աւաղել, ողբալ, հառաչել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 300)։
small market town, borough, village.
• , ի-ա հլ. «գիւղաքաղաք, մեծ գիւղ» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. հների մօտ գործածւում է նաև խառն կերպով «գիւղ կամ քաղաք» նշա-նակութեամբ. աւելի յետոյ է, որ հաստատւում է «գիւղաքաղաք» նշանակութիւնը. հմմա-Աւանն ռիւղաքաղաք ասի. Վրդն. աշխ. այս-պէս նաև արդի գրականում։ Այս արմատից են աւանանալ «շէնանալ» Բուզ. Խոր. Ասող. աւանագեօղ Զենոբ. գիւղաւան «մեծ գիւղ» Աոմատական բառաբան-23 ԱԲ աանաշէն Ճառընտ. շինաւան Պտմ. ա-ղեքս. աւանապետ «գաւառապետ» Կիւրղ. թգ.։ Աւան բառը ուրիշ մի առումով էլ գտնում եմ գործածուած մեր հին մատենագրութեան մէջ, բայց դժուար է ճշտիւ որոշել. ահա թէ ե՛նչպէս է բացատրում Կիւրղ. թգ. այս բառը. «Աւան այն ասի, որ յանդե ոք մասն ի շի-նուած գրաւիցէ» (տե՛ս ՆՀԲ, աւանապետ բա-ռի տակ)։
• = Պհլ. փոխառեալ բառ. կայ հպրս. āva-hana-«գիւղ, աւան», որ է սանս. āvasana «քաղաք» (արմատը՝ vas «բնակիլ». Bar-tholomae 333, արմատի մասին տե՛ս գոյ, Pokorny 1, 306). այս բառը պիտի տար պհլ. *āvahan, որից հյ. *աւահան և հայ-երէնի ձայնական օրէնքներով աւան. հմմտ. փողահար >փողար, ականջահատ>ական-ջատ։-Հիւբշ. 112։
• Brosset JAs. 14(1834), էջ 36ე-4n։ համեմատում է բառս հյ. վանք, սանս. vani և վրաց. վանի բառերի հետ։ ՆՀԲ վան արմատից, որից նաև իջավան, օթեւան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Եւրոպա 1849, էջ 200։ Lagarde, Ges. Abhd. 149 ասոր. [hebrew word] avan, իբր երկուսն էլ van «բնակիլ» արմատից։-Lag. Urgesch. 909 զնդ. aonya «ա-նագ» բառի հետ՝ սրա նշանակութիւնը սխալ հասկանալով։ Haug GGA 1854, 250 զնդ. *avaāhanəm բառի հետ՝ ás «նստիլ» արմատից։ Մորթման ZDMG 31, 421 նոյն ընդ հյ. վան, սանս. vas «րնակիլ», որից āvasana «քաղաք». հպրս. āvahana, շօշական բևեռ. uvanis «քաղաք», գերմ. wohnen «բնակիլ». ասոր. avan (որ փոխառեալ է դնում), խալդ. [other alphabet] . որ կարդում է van կամ avan «քաղաք»։ Հիւնք. յն. αυονή «ցա-մաքութիւն»։ Müller WZKM 8. 183-1 պհլ. μ «պալատ», թալմուդ. [hebrew word] avnā «իջևան», արմատը aw, հմմտ. յն αυλή, լտ. aula «բակ»։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, 281 ագանիմ բառի հետ։ Մառ տե՛ս Վան։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. avani «երկիր, հող», քրդ.
• «կողոպտիչ, թալանչի». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նոր ժող. Ա. 44 (1680 թ. գրուած մի տաղա-րանից). «Ուրուրն ավան էր զինչ զթաթար, Ոչ ոք զմռէր (կարդա՛ չմռէր) ի շէնն երթայր, Առնուր զհաւի ձագն գնայր, Թէ հազար մարդ յետևն գոռայր»։ Սրա հետ նոյն է գալիս իա-ւան «աւերող» Բառ. երեմ. էջ 125, որ պէտք է ըստ այսմ հանել արմատների շարքից։
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
• ՆՀԲ լծ. հյ. վերջ։ Տէրվ. Altarm. 24, Նախալ. 107 վերջ, վաղջան, աւարտ բառերին միացնում է սանս. varǰ «վե-բածել», apa-varǰ «վերջացնել», vart դառնալ, անցնիլ», լատ. vertere «սաս-նալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։ Bug-ge IF 1, 454 աւարտ դնելով *անարտ նախաձևից՝ համեմատում է յն. ἀνῦω
cf. Աւետիք.
• ՆՀԲ (աւետիք բառի տակ) լծ. պրս. [arabic word] nuvīd «նոր լուր», արաբ. hava-dīs «աւետիս», լտ. ave, avete «ողջ կամ ուրախ լեր, լերուք»։ Justi, Zendsp. 276 զնդ. vid «գիտենալ», պրս. nuvīd «աւետիք» ևն։ Այտրնեան, Քնն. քերակ. 269 բոլորովին չունի կապ տճկ. հավա-տիս հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 108 vid «գիտենալ» արմատից, իսկ էջ 66 av «գոչել» արմատից, իբր յն. αύω, լտ. avare, սանս. av, հյ. աւաղ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 518 լտ. votum «ուխտ», և խալդ. vadini «աւետիք»։ Kαρολίδης, Γιωσσ. συγϰρ. էջ 66 յն. ἀείδω «երգել», ἄ.δή «աղմուկ», ὸδω «փառաբանել», սանս. vadami «ասել, խոսել» բառերի հետ. Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. vid «գի-տենալ», āvaēδaya «յայտարարել» և կամ Avesta բառից։ Müller WZKM 10, 279 գիտեմ բայի անցողականն է համարում, իսկ էջ 355 զնդ. awaēδa-awaēδavēmi ձևերի հետ է համեմա-աում։ Հիւնք. հնդկական Վեդայից հա-
• Կում է Աւետարան։ Partubány SA 1, 211 իրանեան փոխառաթիւն է համա-րում. հմմտ, ղնդ. nivaeδayemi, պրս. nuvēd «աւետիս» ձևերը. իսկ SA 2, 224 համեմատում է լն. αυδή «ձայն», սանս. vádati «խօսի» բառերի հետ։ Այս վերջին համեմատութիւնը ունի նաև Գեանջեցեան ZAPh 1, 49։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ ծան. 100 Աւետարան համեմատում է հաւատ և Avesta բա-ռևսև հետ։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հպրս. *ä-vaid-ya «ծանուցում» բառից, որ տուած պիտի լինի նաի *աւերիք, յետոյ դարձած աւետիք։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, 2 իրան. *awyati-*awvata-ձևից, որ կազմուած է awi-մասնիկով yata-«յիշողութիւն, յիշա-տակ» բառից. հմմտ. զնդ. yatā-«մէկի համար նշանակոած բաժինը», yata-«յիշողութիւն», պհլ. awyāt, պազ. ayaδ, պրս. [arabic word] уad «յիշողութիւն, յի-շատակ»։ Երկու մեկնոթիւններն էլ անընդունելի՝ առաջինը ձայնական, երկ-րորդը նշանակութեան տարբերութեան պատձառով։
cf. Օշակ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Ges. Abhd. 11 և Arm. Stud. § 298։ ՀԲուս. § 3252 արմատը կարծում է օշ։
leg
• ԳՒՌ.-Ախց. աք «ոտք, քայլ», աքվի «եր-կու ոտքերը» (կազմուած է յոգնակերտ -ուի մասնիկով. ինչպէս են աչուի, մատուըներ, ծնկվըներ ևն). Հմշ. ագ «ոտք» (օր. աքդ քաշէ՛ «ոտքդ քաշէ՛»), աքվի «եզան ետևի երկու ոտքերը», Ակն. ագ՝ «ոտք», որ պա-հուած է միայն ագ'ինը տակն առնել «ոտքի տակն առնել, ծեծել, տփել» դարձուածի մէջ. Հւր. հաք «ոտք» (շատ սովորական գործատ-ծութեամբ), որից բարդութեամբ հաքըբէբիգ «ոտաբոպիկ»։-Աքացի բառը պահուած է Մշ. ակցի, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. քա՛ցի, Ոզմ. թացէ, ացկէ, Տփ. քացի, ածկի, Շտ. ասկի. Մկ. ակ'ուց ձևերով։ Նոր բառեր են քացա-հաւրել, աքզատրաք։
exile, ban, banishment, transportation.
• ՆՀԲ, որ ծանօթ էր միայն աքսոր ձևին, դնում է յունարէնից փոխառութիւն։ Այս-պէս նաև Տէրվ. Altarm. 69, որ նախա-ձայնը հայացած է համարում։ Առաջին անռամ ասորերէն ձևի հետ համեմատեց P. Smith 185 (ըստ Lagarde, Arm. Stud § 304)։-Եքսորել ձևը նորագիւտ է և բառարաններում չկայ։
tongs, pincers;
— ասամնախիլ, forceps.
• ՆՀԲ մեկնում է «իբր ոտս ունօղ (աք բառից) կամ ագուցեալ ընդ միմեանս»։ Տէրվ. Altarm. 74 դնում է ագ «ոտք» բառի հետ՝ սանս. ač, anč «ծռիլ» ար-մատից։ Հիւնք. քած «էգ շուն» բառից կամ խածանել բայից։