cf. Բարեբախտանամ.
εὑδαιμονέω Երջանկանալ. բարեբախտիլ.
Մինովս զայսոսիկ օրէնս եդ իւրոցն քաղաքացւոց, ի ձեռն որոց կրետէ զամենայն ժամանակս իւր բարեբաստի. (Պղատ. մինովս.։)
without breast or udder;
without milk.
ԱՆՍՏԻՆ հնչեալ ԱՆԸՍՏԻՆ. Ոյր ոչ գոն կամ չեւ են ի վեր երեւեալ եւ լցեալ կաթամբ ստինք. ծիծ՝ կամ կաթ չունեցօղ.
Թէ կծիցի անստինն. (Եզնիկ.։)
Փոքր եւ անստին եւ անհանճար բնութեանս։ Փոքր այն ստեղծուած, եւ անստին. (Նար. երգ.։)
fat, plump.
μὴ διαφθάρμενος. non corruptus. Որ չէ վտիտ կամ վտտեալ. անեղծ. անվնաս.
Եօթն ջիլս դալարս անվտիտս. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
Անվտիտ անցեալ գնայր յեկեղեցեաց գաւառ. (Խոր. ՟Գ. 2։)
thence;
there;
ի լեռնէ —, from yonder mountain;
աստի եւ —, from each side.
tho world to come;
the blessings of the world to come.
young;
childish.
Անտի բաժանի։ Գնաց անտի։ Աստի եւ անտի։ Անտի աղաղակ քաղաքին, եւ աստի զօրացն։ Անտի այսր. եւ այլն։
Նստան նոքա անտի աղբերն գաբաւոնի, եւ սոքա աստի. (Բ. Թագ. Բ. 13։)
Անտի քան զջրհորն. (Թուոց. ԻԱ. 16։)
Աստի եւ անտի եփրատայ. (Խոր. Բ. 76։)
Որդի մարդոյ անտի յարաժամ կոչէ ի վերայ իւր. վասն զի աստուծոյ (որդի) սեպհական է նա. (Զքր. կթ.։)
Յիմար կուսանքն անտի եւեթ կորեան, զի զիւղն ողորմութեան ընդ իւրեանս ոչ բարձին. (Սարգ. յկ. Զ։)
Անտի անդր նոր երկինք, եւ նոր երկիր լինին. այսինքն յայնմհետէ, այնուհետեւ. λοιπόν. in posterum. (Կոչ. ԺԶ։)
Յորմէ պատուիրեցի քեզ անտի եւեթ չուտել. (Ծն. Գ. 11։)
Անտի իսկ (այսինքն յայնմ իւղոյ) օծանէին. (Ագաթ.։)
Զչարեաց սկիզբն անտի (ի նիւթոյ) կարծեցին. (Եզնիկ.։)
Ունիցի ինչ անտի (ի մարմնոյ սրբոցն). (Փարպ.։)
Ի ծառոյ անտի։ Ի տեղւոջէ անտի։ Ի լեռնէ անտի եւ այլն։ Յիւրմէ անտի փառացն։ Ի նոցա անտի յուսոյն։ Ի նոցունց դից անտի։ Ի հեթանոսական ուսմանց անտի։ Կոչէր ի ձկնորսութենէ անտի. (Յճխ.։ Ագաթ.։)
Դաւաճանեալ ի դիւէ անտի։ Յիսկզբանց անտի կալոյ յաթոռ հայրապետութեան. (Յհ. կթ.։)
Ընկեսցո՛ւք զաստի ճոխութիւնս, զի անտիօքն (անդիօքն) փարթամասցուք. (Ածաբ. աղք.։)
Խնդրեսցուք զանտի զհանգիստն. (Յճխ. ԺԶ։)
Ես ոչ վասն աստի կենացս եղէ աստուածասէր, այլ վասն անտի. (Վանակ. յոբ.։)
Երկրաւս զերկինս գործեցեր, եւ շահեցար զաստիսս եւ զանտիսն։ Զիա՞րդ ակն ունիմք զաստիս վայելել, եւ զանտիսն առնուլ. (Խոսր.։)
Զանտիսն իմաստասիրեաց. (Մագ. ԿԶ։)
Արտասուելովն փրկիմք յանտիցն. (Վրդն. սղ.։) Ստէպ եւս ասի.
Յանտի տանջանաց։ Յանտի կեանս։ Զանտի լուսաւորութիւնն. եւ այլն։
Զծովու եւ զցամաքի գեղեցկօրէն խառնէին բարեփառութիւն, զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։) Եւ երբեմն՝ Որ ինչ անտի կամ յայնմ իրէ լինիցի.
Սկսաւ ասել վասն ընչից, եւ չստանալոյ կարասի, յայտ արարեալ զանտի վնասն, եւ զաստի օգուտ. (Ոսկ. մ. Բ. 20։)
ԱՆՏԻ, տիոյ, ոց. ԱՆՏԻ. որ եւ ԱՆՏԻԱԿԱՆ. Պակաս ի տիոց. անկատար հասակաւ. եւ Տհաս. եւ Կարճեալ ի կենաց աշխարհի.
Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
Ազոխիցն անտիոցն. (Մագ. ԺԶ։)
Եթաց զնետս իւր ի վերայ թշնամեացն, անտի (կամ անտիս) արար զամպարիշտսն բարկութեամբ. (Ճ. Բ.։)
cf. ԱՆՏԻ. որպէս Անկատար տիօք. եւ Մանկական. տղայական. ճահիլ.
Յանտիական մանկանցն ծաղր լեալ։ Ընդ մեզ նորագոյնքդ եւ անտիականքն դնեն թշնամութեան սկիզբն. (Մագ. ՟Ծ՟Ե. եւ ՟Ծ՟Բ։)
Տակաւին յիմումն անտիականն ելով տիս։ Անտիական մտածութիւն. Յանտիական խակութեանն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. ՟Լ՟Ե։)
without type;
unlike;
shapeless, deformed.
Ի ձեռս անյայտս անտիպ տեսակի. (Նար. խչ.։)
to be despised, contemned, disdained.
dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.
, ի-ա հլ. «կերակուր, համառամ» ՍԳր. Կոչ. 62. Եփր. (հրտր. ՀԱ 1912, էջ 666-7), Վեցօր. 65. որից խորտկարար Ա. թագ. ը. 13, խորտակարարութիւն Վրք. ոսկ. Երզն. ժ. խորան. բազմախորտիկ Ոսկ։ Փարպ. թեթևախորտիկ Ոսկ. յհ. ա. 21. լիա-խորտիկ Ոսկ. ղկ. խորտկակերութիւն Վրդն. սղ։
= Պհլ. ❇ xvartīk «ապուր, արգա-նակ», մանիք. պհլ. [hebrew word] აvardig «կերակուր» (Salem. ЗАH 8, 92), զնդ. [arabic word] xvarəti-«ուտելիք, կերակուր, ուտել-խմելը», սոգդ. xwart «ուտելիք, ճաշ», պրս. [arabic word] xvardī «կերակուր». այս բոլորը ծագում են իրանեան xvar «ու-տել» (նաև «խմել») արմատից (Horn § 507), որի բայական ձևերը տես խորակ բառի տակ։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 892 իրա-նեանից են փոխառեալ նաև արաբ. ❇ *ardaq «ապուր», [arabic word] xurdīq «մի տեսակ կերակուր կամ ապուր»։-Հիւբշ. 161։
Նախ ԳԴ կցեց պրս. խօրտ, խօրտի բառերին։ ՆՀԲ պրս. խօրտ։-Muller. Kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 87 և 482 պրս. xordan, զնդ. xvar ձևերի հետ։ lusti, Zendsp. 88 և Lag. Btrg. baktr. Lex. 39 զնդ. xvarəti ևն։ Պատկ. Maтep. I. 10 պրս. և պհլ. ձևերի հետ։
որսեա՛ ինձ որս, եւ արա՛ ինձ խորտիկս։ Տեսի ես առաջի իմ խորտիկս բազմապատիկս։ Յօրինեցին եդին առաջի նոցա խորտիկս բազումս։ Ետես կինն զտունն, եւ զխորտիկսն սողոմոնի։ Հրամայեաց նմա ռոճիկս յիւրոց խորտկացն։ Ննջեաց առանց ընթրեաց, եւ խորտիկ ոչ մուծին առաջի նորա։ Մի՛ ցանկանայցես խոտրաց նորա։ Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ.եւ այլն։
Չոգաւ առ հնձողսն, եւ տարաւ նոցա ի տանէ այլ խորտիկս. (Մահ ամբակ.։)
Զկոչնակաց եւ զընթրեաց նշանակէ, ի զանազան խորտիկսն վայելեալ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ոչ առնոյր յանձն խորտիկ ճաշակել։ Ո՞վ, որ (ի մարմնի) զխորտիկս ի գեղեցիկ բաժինս (սննդեան) բաժանեաց. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
wounding, biting, cutting;
poignant, tart.
Բաղիստր խոցոտիչ լեզուք նոցա. (Երեմ. ՟Թ. 8։)
Դու նպատակ, եւ աղեղն իմ խոցոտիչ. (Արծր.։)
Խայթոց խոցոտիչ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Ըմպէ ի ծարաւն զխոցոտիչ դառնութիւնն. (Բրսղ. մրկ.։)
to breathe with difficulty arising from diseased lungs.
hardly, harshly, roughly, rudely;
cruelly, severely, rigorously;
rigidly, strictly;
— գնալ ընդ ումեք, to treat harshly, to maltreat, to rule with a high hand;
— պատուհասել, to punish rigorously, severely.
difference, variety, distinction, disparity, disproportion;
—ք, prognostic, augury, omen;
առ — մտաց, according fo the judgment;
մի՛ լիցի — ընդ բարին եւ ընդ յոռին, he shall not search whether it be good or bad;
ոչ ինչ է — Տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք, the Lord can give the victory to the smaller or the greater number;
աւուրք խտրոց, superstitious regard for unlueky days;
ի —ս անկանիլ, to fall into vain or superstitious observances.
, ո հլ. «տարբերութիւն, զանազանու-թիւն դնելը» ՍԳր. որից յգ. խտիրք «աւե-լորդապաշտութիւն» Ոսկ. մ. բ. 26. «մի տե-սակ կախարդական հմայք» Մանդ. էջ 160, 190, 197 (գրեթէ իբրև հոմանիշ են յիշուած՝ «ի հմայս և յռութս և ի խտիրս և ի դիւթս. էջ 160. Առ ուռութս և առ խտիրս և առ հմայս. էջ 190. Խտրոց և հմայից. էջ 197). խտրել «զանազանութիւն դնել» ՍԳր. Սեբեր. Կիւրղ. ել. «չարագուշակ համարել» Բուզ. խտրանք Եզն. էջ 92. Ոսկ. խտրոց Ել. ը. 23. Ոսկ Ագաթ. խտրութիւն Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. խըտ-րադիմայ Նար. խտրողադիւթ Մանդ. անխը-տիր ՍԳր. Կոչ. շաբաթախտիր Կոչ. լուսնա-խըտիր, շեղջախտիր Մանդ. էջ 194, խտրո. ղադիւթ Մանդ. 197. դժուարախտրելի Բրս. թղթ. անխտրականութիւն (նոր բառ) ևն։
ՆՀԲ լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարգ, տարք բառից։ Meillet MSI 8. 294 սանս. khidáti և յն. σγίζω «ճեղքել, բառերի հետ՝ իբր *խիտիր ձևից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 226 խոտոր, խոտել բառերի հետ՝ -իր մասնիկով։ Karst, Յուշարձ. 428 հատանել բայի հետ՝ թթր. at ai «բաժանել»։
Ոչ գոյ խտիր հրէի եւ հեթանոսի. Քանզի նոյն տէր է ամենեցուն։ Յամենայն հաւատացեալս. եւ ոչինչ է խտիր. (Հռ. ՟Ժ. 12։ եւ ՟Գ. 22։)
Չիք՛ խտիր՝ ոչ հրէի եւ ոչ հեթանոսի. (Գաղ. ՟Գ. 27։)
Ոչինչ է խտիր առաջի երկնաւորին ընդ բազումս եւ ընդ սակաւս։ Ոչինչ է խտիր տեառն ապրեցուցանել բազմօք կամ սակաւուք. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 18։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Զթեթեւագունիցն առ խտիր մտաց՝ իբր զստուար ծանրութիւնբեռանց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մի՛ լիցի խտիր ընդ բարին եւ ընդ յոռին (տասանորդի). Իմա՛, խտրելով ըստ հաճոյս փոխանակել զմին ի տեղի միւսոյ. կամ այլայլութիւն. (ըստ հոմաձայնութեան յն. ձայնիս։)
ԽՏԻՐՔ. πατατήρησις observatio, superstitio. Խտրութիւն աւելորդ եւ սնոտի իրաց. պահպանութիւն հեթանոսական կամ հրէական եւ պառաւական աւանդից. ԵՒ Դիտումն աւուրց կամ այլափոխութեանց լուսնի հմայական. աւելորդապաշտութիւն.
Ընդ կպանօք խտրոց եւ հմայից արկանել զանձն։ Ընդէ՞ր յօրահմայս եւ ի խտիրս անկանիս։ Ասես, տեսանեմք զամենայն ինչ եղծեալ ի յաւուրս խտրոցն (այլափոխութեանց լուսնի). (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
to be tickled, dazzled;
to be delighted, gratified, flattered.
cf. Խտղտումն.
councillor, adviser;
instructor;
chastiser.
Ես եմ խրատիչ ձեր. (Ովս. ՟Ե. 2։)
Գոյր այր խորագէտ բազմաց խրատիչ, եւ անձին իւրում անպիտան. (Սիր. ՟Լ՟Է. 22։)
Խրատիչ գիտէր զնոսա. (Եզնիկ.։)
Վերակացու լինել եւ խրատիչ. (Իգն.։)
Մեր մեղացն փոխան զխրատիչն (չարեաց) ի նոյն դատապարտէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Խաւարուտ.
Ոչ ետես, զի երեկոյ խաւարտի էր. (Վրք. հց. ձ։)
Որ տայցէ լոյս ի խաւարչտին տեղւոջ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։ Յհ. կթ.։)
Ի ներքնատուն մի գէճ խաւարչտին գոլով եւ սառնային բնութեամբ. (Արիստ. աշխ.։ Չարն է անկարգ, եւ խաւարչտին. Դիոն. ածայ.։)
Զազիր եւ խաւարչտին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
to palpitate.
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
to be moved, stirred, shaken;
to creep, to insinuate.
noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.
«ամբոխի խառնակ ձայն առմուև. ժխոր» Եւս. քր. ա. 52. գրուած է նաև խլուրրտիւն Ոսկ. բ. տիմ. 208, խլվըր-տիւն Արծր. (հրտր. Պատկ. էջ 23 խլրտիւն), խլղուրրտիւն Արշ. խուլղուրրտիւն «աղաւնի-ների կոկորդային ձայնը» ԱԲ. խլուրտիւն ԱԲ։
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին, եւ ի դիցն բազմամբոխ խառնախօս խըղուըրտիւն ի միաբանեալսն եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զմիաբարբառ լեզու մարդկութեան շփոթեաց յայլաբան խլվրտիւնս. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Զօրէն անմիտ աղաւնեացն՝ ոչ լսէին զխլղուըրտիւն միմեանց ճճուողութեան. (Արշ.։)
to rejoice, to be joyful, glad.
cf. Խշտեակ.
cancer, malignant sore.
καρκίνος, καρκίνομα cancer. Խոյլ իբրեւ զխեցգետի. քաղցգեղ. կերցաւ.
Կին ոմն հիւանդութիւն ունէր ի ստինս իւր խոլխեցգետի. (Վրք. հց. ՟Ի։)
cf. Խոխոտեմ.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
to stink, to be fetid, to smell.
to grow rusty, to oxydize.
ἱούμαι, ἱόομαι rubigine obducor. Ժանգահար, ժանգալից լինել. ժանկռոտիլ.
Ոսկի արծաթ նորա ժանգոտին, եւ արդիւնք նորա ոջլակեր լինին. եւ միտք այնպիսւոյն եւս չար քան զինչսն մաշին ժանգոտին եւ փտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Կամ ῤυπόομαι sordeo, sordibus obsitus sum. Աղտեղիլ, ապականիլ. աղտոտիլ.
Աղտեղանամք եւ ժանկոտիմք մեղօք. (Եփր. համաբ.։)
cf. Ժլատանամ.
Դադարեա՛յ նախ վասն խրատու (յուտելն), եւ մի՛ ժլատիր. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 20։)
to simulate;
cf. Ժտիմ.
Իմացաւ թէ ժխտի նա զյիմարութւն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
ԺԽՏԻՄ. ձ. Փոխանակ գրելոյ Ժտիլ. այսինքն յանդգնիլ, համարձակիլ, իշխել.
Ոչ նայել ընդ նա համարձակ իշխեն, եւ ոչ ժխտին եւ ժպրհին երբէք. (Վեցօր.։)
ՄԻ՛ ոք հաղորդեսցի՝ որ չիցէ աշակերտ. մի՛ ոք յուդաս՝ եւ ժխտեսցի առնուլ։ Յէ՞ր վերայ այնչափ անամաթեալ ժխտիցս. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
to become insolent, saucy, arrogant.
to smile;
to sneer, to laugh in one's sleeve.
Նոյն ընդ Ժըպտիլ. μειδιάω subrideo քթին տակ ծիծաղել. քմծիծաղ ըլլալ.
Ժմտին եւ զուարճանան խնդութեամբ. (Փիլ. իմաստն.։)
Երբեմն ակնարկէ, եւ երբեմն ժմտի. (ՃՃ.։)
to smile, to sneer, to give a constrained laugh.
Մորոսն ի ծիծաղել՝ բարձրացուցանէ զբարբառ իւր. իսկայր խորագէտհազիւ հանդարտս (կամ ընդ քիմսն) ժպտի. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 23։)
Տեսի՞ց երբէք զամենատխուր կերպարան հոգւոյս իմոյ ժպտեցեալ։ Եթէ մեղանչեմք, ողբաս. եթէ արդարանամք, ժպտիս. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ա։)
Ժպտեսցի իզգաստութեան մերում։ Քանզի հօրն է ընդ որդւոյն զգաստութիւնն ժըպտեալն։ Որպէս ընդ անպատշաճսն տրտմի, այսպէս եւ ընդ պատշաճսն ժպտի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to be importunate, to persist in entreaty;
to be bold, audacious.
Ժտեցաւ խնդրել զմարմինն, եւ չեկաց ի բաց՝ մինչեւ էառ։ Աղքատն զայնպիսի բանս (թշնամաց) լսէ, եւ ժտի (յն. չամաչէ)։ Թէպէտեւ այնչափ ակնկորեալ էր չարեօքն, զոր գործեաց, սակայն ժպտեցաւ գալ առհայրն։ Աղօտ օրնակօք ոք ժտեսցի (յայտնել զգաղտնիս). (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Եթէ ոչ նախ ա՛ռ հրաման յաստուծոյ, ոչ ժտեցաւ փորձել զնա։ Անձնիշխան եղեւ մարդն առնել զբարի, եւ ժտել ի չար. իբր ոչ եթէ չար ինչ առաջի կայր յոր ժտիցի։ Ի գործ շնութեան ժտի. (Եզնիկ.։)
Սէրն աստուածային յանհնարինս հնարի եւ ժտի վասն բազմաց փրկութեան. (Մանդ. ՟Գ։)
Պիղծ շրթամբ ժտիցս ի մարմինն։ Աղտեղի ոգւովդ անխտիր ժտիս հաղորդել. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Որ խնդրէ ինչ յումեքէ, եւ արտասուօք ժտի, յայտ առնէ զյօժարութիւն սրտին. (Անան. զղջ.։)
Որպէս աղքատն ժտի. (Նար. խրատ.։)
որպէս աղքատն ժտի ունել։ Զունկն դնելն ժտի։ Զառ ի յայսցանէզերծուցանելն ժտիմք. (Լմբ. սղ.։)
Երբեմն՝ Ժտել եւ ժտիլն, այսինքն խնդրել, եւ համարձակիլ՝ միանգամայն նշանակին ի պաղատիլն որպէս զաղքատ եւ զկարօտ.
Թէ չէր կարօտ, եւ ոչ ժտէր։ Պարտ է ողորմիլ, զի առ կարօտութեանն ժտի. եւ մեք իսկ յորժամ ժտիմք առ աստուած վասն միոյ ինչ խնդրուածոյ՝ ոչ ցասնու. այլ յայնժամ ցասնու, յորժամ ոչ ժտիցեմք. (Ոսկ. ես.։)
full of happiness, very happy, joyful.
Լի բարեբախտութեամբ. բարեբախտիկ ամենայնիւ. բարերջանիկ.
Լիբախտիկանդրէն օգնականութեամբ ի խաղաղուտն դառնայցեն վայր։ Լիաբախտիկք ի կենցաղումս յօրանան փառօք. (Պիտ.։)
abundant, plentiful;
sumptuous;
festive, merry;
gluttonous.
Ունօղ եւ կերօղ զխորտիկս բազմապատիկս. Յղփացեալ.
Իսկ մեծատունն՝ փափկասէր, արբեցող, եւ լիախորտիկ. (Ոսկ. ղկ.։)
impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.
(-այ, -եաց, յետնաբար ի-ա հլ). «ա-նառակ, լիրբ» Յոբ. իդ. 5. Սիր. լ. 8. Բարուք. ղ. 8. Ոսկ. յհ. բ. 9, 14, 15. որից լկտալ Ոսկ. կող. լկտանալ Ոսկ. եբր. լկտենալ Ոսկ. մ. բ. 24. Եբր. ժէ. լկտանք Ագաթ. լկտիլ Եզն. լրկ-տեցուցանել Ոսկ. կող. և ես. լկտութիւն Առակ. ժը. 24. Ոսկ. մ. ա. 6. յհ. բ. 15, 16. Եւս. պտմ. լկտէզարդ Ոսկ. ես. ևն։
Հիւնք. լիկտինոս քարի անունից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. լկտի, Երև. լկըտի, Մշ. լգդի. թրքախօս հայոց մէջ՝ լղտի Ատն. «լկտի» (Ա-լևելք 1888 նոյ. 8-9). որից լկտուիլ Եւդ. «լկտի և անբարոյական արարքների մէջ գտնուիլ»։
«գահաւորակ, դեսպակ» Ոսկ. եբր. իը. 552 (գրծ. լկտովք) և եփես. 893 (գրուած է ի լկտիս նստիս, պէտք է ուղղել ի լկտիս նստի. տե՛ս ՀԱ 1911, 175). բցռ. հոլով է ի ղիկտկէն Սոկր. 432 (բնագրում «ի ևառա-ցըն»). նոյնի աղաւաղեալն է Բառ. երեմ. էջ 193՝ ղիդրիկ «գահաւորակ»։
= Յն, λεxτίς, λεxτίϰιον «գահաւորակ պատգարակ» բառից, երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. lectus «անկողին», lectica «ռահաւռ-րակ» բառերից. սրանք էլ ծագում են լտ. leg-«պառկիլ» արմատից, որի ցեղակիցներն են լն. λέϰτο «պառկիլ» (-λέγω). գերմ. lie, sen ռուս. лeжать «պառկիլ» ևն (Walde 419, Boisacq 574, Berneker 705)։ Ըստ այ-սըմ Սոկրատի ի ղիկտկէն ձևի ուղղականն է ղեկտիկ, որ աւելի համապատասխան է յն. λεϰτίϰιον ձևին։-Հիւբշ. 353։
ἁκόλαστος, ἁσελγής lascivus ἁναιδής impudens διάλυτος dissolutus. լոյծ եւ թուլամորթ. լիրբ. անպարկեշտ. անառակ. համարձակ. (անձն եւ բան, եւ գործ, եւ այլն) լըլըխտի, բաց.
Քաղցրացաւ նոցա հաց ընդ լկտիս. յն. ընդ երիտասարդս Յոբ. (՟Ի՟Դ. 5։)
Զգաստացան լկտիք։ Բարեկամ անարգաց, եւ սիրելի լկտեաց. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. խաչել.։)
Ցանկասէր եւ լկտի։ Շնացօղք եւ լկտիք։ Փոխանակ լկտի տեսոյն ունի ի սրտի իւրում եւ առաջի աչաց զերկիւղ դատաստանացն։ Ցանկալով հայեցի ոք լկտի աչօք։ Չարաբար խօսին իբր զլըկտոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9. 14. 15։)
Լկտի խեղկատակութեամբ։ Լկտի երգով. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Երգովք լկտիւք մոլին. (Շապուհ բագր.։)
Ի լկտի խորհրդոց. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Անհնարին լկտի է գինի. (Ոսկիփոր.։)
cf. Լկտանամ.
Լկտենալ. լկտանալ. վարիլ լկտութեամբ. լրբանալ. անառակիլ. Որք յերգարան գինեաւ լկտին, եւ պակշոտեալ ծաղրու լցցին. յիսուս որդի։
litter;
sedan-chair.
ԼԿՏԻՔ ՆՍՏԻՔ. գ. որպէս լտ. լէ՛գդիգա, lectica. յն. պէսպէս. Գահաւորակ. դեսպակ. Թախտիրեւան.
Ի լկտիս նստիս սպիտակօք ջորւովք ելանէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
cf. Լուսատեսակ.
Որ ունի զտիպ եւ զնմանութիւն լուսոյ. լուսակերպ. լուսատեսակ.
Որով յառաջինն փայլեսցէ լուսատիպ կերպարան. (Գր. հր.։)
Լուսատիպ զարմանազան նկարեցան. (Շ. միշտ էիդ.։)
superstitious regard for the moon.
Յաստեղագիտութիւնս, օրահմայս, ի լուսնախտիրս, ի շեղջախտիրս. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
to be lunatic;
to be subject to epileptic fits.
Լուսնոտի, եւ չարաչար հիւանդանայ. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 14։)
who discerns between and judges, who decides;
judge, arbiter.
անհաւան ցընտիրք. (Սեբեր.։)
latin;
— բարբառ, the latin language;
— եկեղեցի, the latin church.
Ասի եւ որպէս ա. Լատինական.
Գտաք ի լատին բարբառ եզական լինել զբառս զայս. (Երզն. մտթ.։)
latinism, latin idiom.
latinist, skilled in the latin language.
latin;
latinizing.
latinisation.
latinizing, or romanizing Armenian.
latin-mad.
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ր մաս-նիկով *ու անորոշ դերանունից, որ իր ան-կախ գոյութիւնը չէ՛ պահած, բայց գտնւում է նաև յուկամ, յուպէտ «ո՛ւր որ ուզես, ո՛ւր որ պէտք լինի» Եւս. քր. բառերի մէջ և գա-յիս է հնխ. k2u անորոշից։ Սրա միւս ժա-ռանգներն են՝ սանս. kճ «ինչպէս», kuvá, kuha, kutra «ո՞ւր», kutah «ուստի՞, ո՞ոտե-ռից», զնդ. kū, kudā, kuϑrā «ուր», լտ. ubi, հլտ. cubi «ուր», օսկ. puf, ումբր. pufe, pue «ուր», կրետ. ὄπωι, ալբան. kur «իբր», հսլ. kide, լիթ. kur «ուր», անգսք. hū «ին չպէս», կիմր. čw, čwt «ուր», թոխար. kuse, kuce, kupre «եթէ», քուչ. kwri «երբ, եթէ» (MSL 18, էջ 419)։ Այս բոլորը կազմուած են պար-զական k2u արմատից, զանազան աճական-նեռով. յատկապէս «ո՞ւր» նշանակութեամբ ձևերը կազմուած են -dhe կամ -r աճական-ներով. առաջինին են պատկանում սանս. kuha, զնդ. kudā, հսլ. kude, լտ. ubī, ումբ. pufe ևն, իսկ երկրորդին են պատկանում հյ. ուր և ւիթ. kur «ուր»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. հյ. ի, ր, որոնք գալիս են հնխ. k2, k2o անորոշներից. յատկապէս ուր կազմում է զուգահեռական ձև՝ իր և որ բառերի՝ իր ր աճականով (Pokorny 1, 522)։-Հիւբշ. 481։
ՆՀԲ արմատը ո՞, ո՞յր, յո՜ր՝ իբր ներ-գոյական. լծ. յն.օῦ, ὄπου, լտ. ubi։ Pè-term. 263 յն. ποῦ, օῦ։ Տէրվ. Altarm. 3-4 լտ. que, quisque, գոթ. bvah ևն բառերի հետ՝ հնխ. qvar ձևից։ Հիւնք. պարոյր բառից։ Bugge KZ 32, 52 լիթ. kur բառի հետ։ Meillet MSL 10, 259 և Հիւբշ. 481 ր մասնիկով ու արմատից։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն տե՛ս Gauthiot, La fin de mot, էջ 210. Meillet MSL 20, 92 և վերջին անգամ вEA VII, 1, էջ 3։
ԳՒՌ (dialectal) ԱԽղ. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. Տփ. ուր, Մրղ. Տիգ. յուր, Ալշ. Մշ. յուր, Մկ. Հին Ջղ. հուր, Ասլ. իւր, Սլմ. յիւր, Հճ. յույ, Զթ. յօյ, յոյ, Պլ. Ռ. վուր, Ղրբ. հօր, Ռմ. Սչ. ո՛ւրուխ, Հնգ. ուղ, Ագլ. նօր, Հմշ. նիր, Սվեդ. յէօ (տե՛ս յո՞).-Ննխ. վրէ՜, վի՞ր է «ո՞ւր է». վդէխ, վդէ, ուդէխ, վուդէխ, վիդէխ «ո՞ր-տեղ», Խր. վըրդէխ, Շմ. հօ՞րդէ «ո՞ւր, ո՞ր-տեղ».-Տփ. ուրուքմին «որևիցէ մի տեղ». հմմտ. ոքմին։-Իսկ Գոր. Ղրբ. թօ՜՛ռնը, Ջղ, դո՞րն, Վն. դո՞ր ծագում են ընդ ո՞ր ձևից։-Բարբառներում ո՞ւր նշանակում է նաև «ին-չո՞ւ» (օր. Ջղ. յո՞ւր «ինչո՞ւ»). Որ չէիր գա-լու, ո՞ւր ասացիր։ Սրա հնագոյն գործածու-թիւնը գտնում եմ Լմբ. մատ. 315. «Ի քէն տուաւ մեզ այս զգաստութիւն աղօթից խօ-սակցութեան ընդ Աստուծոյ, որ զնախապատ-մեալ շնորհս արարեր մարդկան. ապա թէ ոչ, մեք ո՞ւր զօրէաք ի թանձրութենէ մարմ. նոյ ելանել»։ Այս օրինակում ո՞ւր «ինչպէ՞ս» նշանակութեամբ միայն կարող է մեկնուիլ։
Եկեալ եկաց ի վերայ, ուր էր մանուկն։ Եկն ի նազարէթ, ուր սնեալն էր։ Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա։ Եդ ի կռածոյ գերեզմանի, ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճ ապականեն։ Ուր գանձն ձեր է, անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին։ Որդւոյ մարդւոյ ոչ գոյ՝ ուր դիցէ զգլուխ իւր.եւ այլն։
Ուր ուրոյն թուէ զզարդսն՝ զգլխոց եւ զոտից. (Ոսկ. ես.։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
(ո հլ. եզակիում, ու հլ. յոգնա-կիում) «չափ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. պտմ. Կոչ. Ոսկ. որից չափել ՍԳր. (սռա մէկ նոր առումն է «փորը լցնել, ագահու-թեամբ խմել» Կղնկտ. հմմտ. իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 29). չափոյք Ոսկ. Աե-բեր. չափան Եփր. մն. 471. Ոսկ. մ. գ. 8. չափախօս Եւագր. անչափ ՍԳր. Ոսկ որչափ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. այնչափ ՍԳր. Ագաթ. այնչափիք Ոսկ. յհ. բ. 33, 37. դոյնչափ Եզն. Ոսկ. ես. հայկաչափ Փիլ. լին. 66. գրկաչափ Վրք. հց. ժամանակաչափ Ագաթ. երկրաչափ Զքր. Բ. 1. Վեզօր. երկալնաչափութիւն Փարպ. հասակաչափ. Բ. մկ. ե. 24. Ագաթ ևն։ Բառիս ռամկական կամ մհյ. ձևերն են չաք Վստկ. 26, Անսիզք 25, չաքս Մխ. բժշ 129, և չակ, չան, որոնցից ունինք որչաք Հին քեր. ափչաք «մէկ ափի չափ» Վստկ. էծ 21, հանչաք «այնչափ» Անսիզք 51, որչակ, որչան Թր. քեր.։ Նոր բառեր են անհանա-չափ, անչափահաս, ծանրաչափ, ջերմաչափ, խոնաւաչափ, բաւականաչափ, աստիճանա-չափ, անդաչափութիւն, չափանիշ ևն։
Հիւնք. կցում է ցուպ բառին։ Bugge KZ 32, 74 կապում է յն. ϰαλαμος «եղէգ» բառին, իբր անցած *ճափ, *ճաղւ ձևերից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. čak «մաս». ույղուր. kacak «երբ», չուվաշ. čok «ժա-մանակաչափ», yüz-č̌ak «հարիւրաաա-տիկ» (այս բառերը կցում է ռմկ. չաք ձևին)։ Մառ, Teксты и Paз. no Kв. Փил. հտ. 1, էջ 86-87 յաբեթական բառ. հմմտ. վրաց. qap «դդում», յետոյ, «դդումից աման», որ մեր մէջ ստացել է ընդհանուր նշանակութիւն։-Կարևոր են համեմատութեան համար մանիք. [arabic word] čāf, եաղն. čāf «ո՛րչափ» (ИАН 1907, 547), սոգդ. čāВ, սոգդ. ասոր. č'f, եաղն. čaf «որչափ, այնքան» (Gauthiot, Gr. sogd. 72, 120), որոնք ըստ վերջի-նիս ծագում են *čwat ձևից>*čha-։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ չափ, Ասլ. չափ, չա*, Տփ. չափ, չափս. Շմ չափս, Սլմ. Վն. Տիգ. չmփ, Ագլ. Հճ. չօփ, Զթ. չօփ, չոփ, Սվեդ. չուփ.-ունինք նաև չամ, չանք, չուք ձևերը, բայց միայն ածան-ցումների մէջ. այսպէս՝ անչամ «այնչափ» Վն., էնչանք, մչանք, մունչունք Ղրբ., եո-չունք, էտչանք, էնչանք Ջղ.-Միջին հյ. չար ձևից է Զթ. չօք մը «ինչչա՛փ»։-Տեղ տեղ տարբերութիւն է դրւում չափ գոյականի և չափ մակբայի միջև. այսպէս՝ Մրղ. չmփ, Ագլ. չօփ գործածական են իբր գոյական, իսկ Մրղ. չամք և Ագլ. չունք՝ իբր մակբայ. հմմտ. նաև Երև. Տփ. չափս՝ միայն իբր գո-յական, իսկ չափ՝ թէ՛ գոյական և թէ մակ-բայ։-Ոզմ. չmնք «այնչափ»։
Ստեղծանել բանս չափաւորս եւ ոտանաւորս. որպէս վասն ոտից չափոյ, եւ տաղասացութիւն. (Թր. քեր.։)
Ոչ չափ ինչ պատժովք, այլ գեհենին տանջանօք տանջիցիս։ Ոչ դոյզն փութամ եւ ոչ չափ ինչ. այլ աշխատիմ՝ պատերազմեալ սաստիկ փութով։ Յաշխարհիս ճանապարհի ոմանց բազում ինչ պէտք են, եւ ոմանց չափ ինչ (յն. ոչինչ). (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. կողոս. Ոսկ. եբր.։)
Պատարագն նոյն է, եթէ չափ եւ դոյզն ոք մատուցանիցէ, եւ եթէ պօղոս եւ պետրոս գլխովին. (յն. հանդիպեալն. այսինքն ո՛ ոք եւ իցէ) (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Արեան չափ եւ մարտիրոսութեան ապաշխարեսցէ։ Ընդ խաչի չափ քեզ հնազանդութեան. (Մագ. ՟Ե։ Լմբ. համբ.։)
«սակուր, տապար» Ճառընտ. Յայսմ. օգ. 26 (երկու ձևերն էլ միասին իբր տարբեր բառեր գործածում է Ճառընտ.=Վրք. և վկ. Բ. էջ 416. Առին ի ձեոս տապարս և սատիրս և սատուրս). ՀՀԲ ունի սատրել «սակուրով զարնել», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 2. «Ընդ որ բարկացեալ թրածեծ առ-նէին զնա. և այնպէս սատրեցին զամենայն անդամս մարմնոյն»։
Առին ի ձեռս տապարս եւ սատիրս եւ սատուրս. հերձուին զդուրս վանաց։ Դահիճն ուժգին հարեալ սատրով՝ եհատ զոտսն ի ծնկաց. (Ճ. ՟Ա.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Զ.։)
(ՍԱՏԻՐ 3) Իսկ Սատիր, որպէս յն. σάτυρος . է կապիկ խենէշ, ըստ առասպելաց՝ ընկեր արբշիռ չաստուծոյն դիոնիւսոսի. satyros, fauni. յորմէ յաջորդ բառդ (=ՍԱՏԻՐԻԿԱՆ)։
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։
Որպէս ճանճք զազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
trapezium.
ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. salan կամ selan «սեղան»։ Տառադարձութեամբ մտած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ. Սեղան քի ժի մը տի (Գտի բագին մի). Գծ. ժէ. 23.-Սէղանան թալան տրքի՞ (Զսեղա՞ն կողոպտես). Հռովմ. բ. 22։-Պատահակսն նմանութիւն ունին աբազ. sexan, կաբ. sexan, սվան. sayn, շապս. saxane «պնակ», որոնք ծագում են արաբ. [arabic word] šahn «սան» բառի թրքացած sahan «սկաւառակ» ձևից։
պ. շիլան. եբր. զօլխան. τράπεζα mensa. իտ. tavola եւ refectorium, refettorio. Կազմած յորոյ վերայ դնին կերակուրք վասն բազմելոցն շուրջ զնովաւ. ... ուստի եւ կերակուր, հացկերոյթ, կոչունք. եւս Տախտակ լումայափոխից, եւ այլն.
Արասցես սեղան յանփուտ փայտից։ Պատրաստ արարեր առաջի իմ սեղան։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Ոչ եկն որդին յեսսեայ ի սեղանս։ Դիմեաց յովնաթան ի սեղանոյ անտի արտաքս։ Որդիք քո որպէս նորատունկ ձիթենւոյ շուրջ զսեղանով քով։ ծուխ սեղանոյ։ Սեղան հատավաճառաց.եւ այլն։
պարտ է աղօթել առ նա առաջին տիրական բեմբի սեղանոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
research, examination, investigation, inquiet;
emotion, agitation, perturbation, trouble, confusion;
troubled, agitated;
— սրտի, emotion;
—ք խռովութեանց, troubles, broils;
— եւ խնդիր, research, perquisition, chicane, pettifogging;
ի —ս կրից, in the heat of passion;
ի նախկին —ս ցասման, in the first impulse of indignation;
— առնել, ի — առնուլ, լինել ի — եւ ի խնդիր, — եւ խնդիր առնել, to search into, to make researches, to investigate.
= Պհլ. *уōz ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. զնդ. yaozaiti «շարժիլ, տատա-նիլ, ծփալ», հպրս. yaudatiy «շարժիլ», բե-լուճ. juzaγ «շարժիլ», ǰuzōx «շարժում», սոգդ. āyózot «յուզէ, iI agite, iI trouble», պրս. [arabic word] уozīdan «որոնել, հետազօտել». ❇ уοz «փնտռտուք, յոյզ, որոնում», [syriac word] razmуoz «ռազմայոյզ, ռազմախնդիր»։ Ի-րանեան բառերը պատկանում են հնխ. leug'-, leudh-«յուզել» արմատին, որի ժա-ռանգներն են նաև սանս. yut, yudh «կռիւ-պատերազմ, կռուող, մարտիկ», yudhyati «կռուիլ», յն. ὄσμίνη «կռիւ», կիմր. կորն. բրըտ. iud-«կռիւ», լտ. ǰubeo «հրամայել» ւիթ. jundu «շարժիլ, դողալ», գոթ. ǰiukā «կռիւ», jiukan «կռուիլ», մբգ. jouchen. (գերմ. jagen «վարել, քշել, որսալ», Jagd «որս» բառերի հետ գործ չունին1), հին լիթ. ǰudra «պտտւող քամի» ևն. սկզբնական նշա-նակութիւնն է «շարժել, անհանգիստ շար-ժումներ անել», որից լայնաբար «կռուիլ» ևն (Pokorny 1, 203-4, Boisacq 1007, Wal-de 396)։-Հիւբշ. 199։
կցում է վերի ձևերի հետ, բայց համա-րում է ո՛չ թէ իրանեանից փոխառեալ, այլ բնիկ հայ՝ հնխ. yug'h արմատից։ (Նոյնպէս ունի նաև Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 50)։ Հիւնք. յելուզակ բառից։ Peder-sen KZ 40, 210 յն. εύχομαι, լտ. voveo «ուխտել, մաղթել», սանս. yāghát-«ա-ղօթաւոր, ուխտաւոր» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ՝ հնխ. euegšh-արմատից. (նոյնը կրկնում են Boisacq 300, Walde 859, Pokorny 1, 110. բայց միևնոյն ժամանակ ուղիղ մեկնութիւնն են տալիս Walde 396, Pokorny 1, էջ 203-4)։ Karst. Յուշարձան 430 թթր. kóz, góz «նայիլ, որոնել», ույգուր. kósemel «փափագիլ»։ Պատահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. ❇ ózlemek «ուզել, փափագիլ», օսմ. [arabic word] uzlē. mek «տենչալ, ցանկալ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ვուզել, Հճ. Ջղ. Սչ. վն. ուզել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիդ. ուզէլ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. ուզիլ, Հմշ. ուզուշ, Ոզմ. օւզիլ, Ղրբ. էօ՜զիլ, օ'զիլ, Ննխ. ուզէնալ, ուզանալ, Սլմ. իւզել, Մրղ. իւզէլ, Ագլ. ի՛զիլ. այս բոլորը նշանակում են «կամենալ», որ կայ նաև յետնադարեան հա-յերէնի մէջ. նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. խնդրել «փնտռել. 2. կամենալ, ուզել», տղել «շարժիլ, փնտռել, ուզել», նյն. ζητῶ «փնտռել. 2. ուզել. 3. մուրայ»։ Գա-ւառականների մէջ ուզել ստացած է նաև ու-րիշ նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ Երև. Ղրբ. Պլ. «ամուսնութեան համար մի աղջկայ ձեռքը խնդրել», Ախց. Դվ. Երև. Կիւր. Կր. Մրղ. Մլթ. Շհ. «սիրել»։ Նոր բառեր են ու-զան, ուզանբերան, ուզուզիկ, ուզող (Ղրբ. «մուրացիկ». իմաստի համար հմմտ. պրս. [arabic word] xāhanda «ուզող, ցանկացող, կա-մեցող. 2. մուրացկան», նյն. ζητω «փընտ ռել. 2. ուզել. 3. մուրալ»), ուզեանց, ու-զնկայ, ուզնկան, ուզւոր։-Այստեղ է պատ. կանում նաև թեկուզ «թէև», որի համար հմմտ. կուզէ թէ «թեպէտ» (Ներսէսովե։ Բառ լտ. հյ. 304)։
Յոյզ (այսինքն ի յոյզ) առեալ զտունս եւ զկայեանս։ Յոյզ արարեալ՝ գտին զծառայն. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Յուզէի ի յարկս իմ նամակս ինչ. եւ զգիրս զայս ի յոյզ նամակաց գտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել, զյոյզս շարժմանց պարզել. (Եզնիկ.։)
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
Հնեռից Գիրք առաք. 187 բ. ստուգա-բանում է ուս բառով. «Եւ յոյսն ստու-գաբանի ուս, որ բառնայ զծանրութիւն առաքինութեան»։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. վեսավ, սանս. asaya։ ԳԴ պրս. [arabic word] bē̄yūsa «յոյս, ակնկալու-թիւն» ձևից շինուած է դնում անյոյս։-ՆՀԲ արաբ. էյիսէ, ուստի մէէլուս «ան-յոյս» (իմա [arabic word] mayūs «յուսա-հատ». որ գալիս է❇ [arabic word] yās «յուսահա-տութիւն» բառից)։ Չուբինով՝ վրաց. սասո «յոյս», սասոեբա «յուսալ, վստա-հիլ, հաւատք»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 176, Arica 80, 338, Lag. Urgesch. 996 սանս. āsā «յոյս»։ Հիւնք. խօսիլ բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 [other alphabet] նախդիրով ուս-անիլ բառից։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. iš, ալթայ. izen «յու-ԱԱք
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. τույս, Ագլ. Երև. Շմ. հույս, Սչ. հուիս, Ալշ. Ախց. Մշ. τուս, Կր. ույս, Մկ. հուս, Ոզմ. օւս, Սլմ. թուրքերէն բառի հետ կրկնութեամբ՝ հիւս-ումուդ. -Հմշ. յոյս ստա-ցած է «փափագ» նշանակութիւնը.-Նոր բա-ռեր են յուսատեղ Ղզ. Ղրբ. «յոյսի տեղ, ա-պաւէն», բայական ձևով՝ Ջղ. չուսանալ «յու-սալ», չուսադվել «բարկանալ» (իբր<յուսա-հատուիլ. իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. se dèsespérer «յուսահատուիլ». բայց Molière, L'Avare, III, տեսիլ 7րի վերջերը՝ il se dèsespère «սաստիկ բարկա-նում, զայրանում է»)։
ἑλπίς spes, expectatio . (լծ. սպաս, սպասել) եւ confidentia, fiducia, refugium. Ուշ ունելն սպասելով բարւոյ իմիք, եւս եւ չարի. ակնկալութիւն լրման խոստմանց կամ հանդերձելոց իրաց. վստահութիւն. ապաւինութիւն. եւ Ինչ մի ակնկալեալ. վստահելի ապաւէն. յուս. արաբ. էյիսէ. (ուստի մէյուս ՝ է անյոյս) ումուտ, իւմիտ, իւմիզ.
Հաւատամք յանսուտ յոյսն մեր։ Սնոտի յոյս ոգւոց առաջի դնէր. (Եղիշ.։)
Սնոտի են յոյսքն քո։ Ո՛ սնոտի յոյսք։ Նոցին հաղորդին ընդ մեզ օրինաց, խորհրդոց, յուսոց։ Բարութեանց յոյսս առաջի դնէ։ Մեծամեծաց յուսից տային աւետիք աշխարհաց. (Ագաթ.։ Մագ. ՟Ա.։ Ածաբ. աղք.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 8։)
Յոյսք առ կենդանեօք՝ անյոյսք մեռանին. լինի գ. եւ ա. այսինքն կա՛մ այժմու ակնկալութիւնք շիջանին, եւ կամ յուսացեալքն ի սնոտիս՝ անյոյս մնան։
envy, jealousy;
rancour, hatred;
emulation, rivalry;
zeal, fervour, warmth;
տիրասէր —, attachment, affection;
zeal;
առ —ու, enviously, invidiously;
— կրել յումեքէ, to be envied;
—ու մաշիլ, to pine away with envy, to be eaten up with;
ի —բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
ի — բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
առնուլ, բերել, ի — բերիլ, մտանել, to envy, to be envious of, to grow jealous, to bear envy, cf. Նախանձեմ;
to rival, to vie with;
— արկանել յոք, ի — ածել զոք, to fill with jealousy or envy, cf. Նախանձեցուցանեմ;
to move, excite or provoke to emulation;
ի — գրգռել զոք, to arouse the jealousy of, to create envy;
խնդրել զ—, to revenge, to take vengeance;
վառիլ —ու ընդ, to become jealous;
ի — վառիլ ընդ ումեք, to be jealous of;
— դնել, to emulate, to rival;
ի — նմանութեան ուրուք կրթիլ, to emulate a person, to desire to imitate him;
— առաքինութեան դնել ընդ ումեք, to desire to emulate a person's virtues;
— առնել, to fascinate, to charm, to bewitch, to cast a spell on;
ո՜ անմիտ գաղատացիք, ո՞ — արար զձեզ, o foolish Galatians, who hath bewitched you?.
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. նախանձ, Ախց. Կր. նախանծ, Պլ. Սչ. նախանց, Տիգ. նmխmնց, Վն. (ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ նեխիլ բային նմա-նեցնելով) նեխած. առհասարակ գործածւում են իբր ած. և նշանակում են «նախանձոտ» միայն Ագլ. «նախանձ». բայական ձևով Սեբ. նախընցիլ ևն։
Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։ Եւ ոչ նախանձու մաշեալ գնացից ընդ նմա։ Առ նախանձու մատնեցին զնա։ Ուստի լինի նախանձ, հեռ։ Զնախանձ եւ զամենայն չարախօսութիւն, եւ այլն։
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
. ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «ներս մտնելը. 2. մտնելու տեղը, դուռ, շեմք. 3. եկամուտ, հասոյթ (ըստ Մանանդեան, Տե-ղեկ. ինստ. 1, 25 քաղաքներում տրուած մի տեսակ հարկ էր). 4. արևի մայր մտնեւռ. Արևմուտք» ՍԳր. կոչ. Ոսկ. եզն. որից մուտ-ևել Եփր. ա. տիմ. ելևմուտ ՍԳր. մտանել ՍԳր. Եզն. Սեբեր. մտել Յճխ. Նար. էջ 182. Լաստ. մտուցանել Խոր. Վրք. հց. (մհյ. մըց-նել). ընդմտանել Իմ. է. 24. Եփես. բ. 2. Սե-բեր. գարնանամուտ Երզն. երկն. արևմուտք ՍԳր. Ագաթ. արևմտեայ Յես. ժա. 16. հմուտ ՍԳր. խելամուտ ՍԳր. Ագաթ. Եզն. միջամուտ Բ. մակ. ա. 15. հետամուտ ՍԳր. Եւս. պտմ. գոմամուտ Վեցօր. դարանամուտ ՍԳր. ընդ. մուտ «հեզ» Ոսկ. պօղ. ա. 314. եկամուտ ՍԳր. Մծբ. Եւս. քր. ծակամուտ Երեմ. խթ. 16. կանխամուտ Ոսկ. մ. բ. 26. միջամուտ Բ. մկ. ա. 15. Մծբ. նորամուտ Գ. մկ. ա. 11, Ոսկ. մ. բ. 26. եկամտային (նոր բառ). տե՛ս նաև մոյծ։
Windisch. 23 մատնել, մատուզանել, մուծանել ձևերի հետ՝ թերևս լտ. me-dius «միջին»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 173, Arica 69, 136 մուտք «բերան» նշանակութեամբ կցում է սանս. mantra և զնդ. manϑra բառերին։ Նոյն, Arica 84, 407 պրս. ā-madan «գալ» ձևի հետ։ Müller SWAW 42, 250 զնդ. maēϑan. «բնակութիւն», հսլ. mjesto «քաղաք»։ Justi, Zendsp. 221 զնդ. maōϑana։ Նոյն, Dict. Kurde 408 քրդ. modin «ծը-խամորճի ծայրը», յն. μύτη «քիթ, դունչ», գերմ. Mund «բերան»։ Տէրվ. Նախալ. 46 մուխ, մուծ, մուղ ևն ձևերի հետ՝ դնում է հնխ. mu «մղել» արմատիռ. ռո-լորն էլ աճած զանազան աճականներով։ Bugge, Etr. u. Arm. 48 ետռ. mutana «դամբան» բառի հետ. հայերէնը կզում է գոթ. gamotjan «մօտեցնել» ձևին, որ
ընդունում է նաև Meillet MSL 10, 278. Հիւնք. մուծանել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 28 տե՛ս մատ-չիլ։ Meillet BSL 26, N 79, էջ 4 յն. μόω, μοέω «փակուիլ. սկսիլ» բայերի հետ՝ դնելով հնխ. mu-արմատից -d-աճականով։ Pokorny 2. 304 յիշում և ձևաւորում է Bugge-ի և Meillet-ի մեկնութիւնը (=գոթ. gamot. jan), որ սակայն այլ ևս չի ընդունում Meillet (տես մատ)։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Վն. մտնել, Երև. մտնէլ, Ոզմ. մտոնիլ, Ախց. Կր. Մկ. Շմ. Տփ. մտնիլ, Ագլ. Մժ. մտիլ, Ալշ. Մշ. մդնել, Ննխ. Ռ. Սեբ. մդնէլ, Պլ. մդնալ, Տիգ. մդնmլ, Սչ. մդնուլ, Հմշ. մդնուշ, Ասլ. մը*նալ, Զթ. մօդնուլ, մօդնոլ, Հճ. մmդնել, Ակն. մըննէլ, Գոր. Ղրբ. մըննէլ, նի՛ մննէլ (այսինքն «ներս մտնել»). Մրղ. մըննէլ, Սվեդ. մննիլ, Խրբ. մննալ, Սլմ. մնել. ոճով՝ Հւր. մուն տալ «մտնել». նոր ձև է մտան անել Վն. «շատ յաճախ մտնել ու ելնել»։
Խաղաղութիւն իցէ մուտդ քո։ Մուտ քո եւ ել ի բանակի աստ ընդ իս։ Եւ ես եմ մանուկ փոքր, եւ ոչ գիտեմ զել եւ զմուտ իմ։ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո։ Ո՞վ ժուժկալեսցէ աւուր մտի նորա.եւ այլն։
Որ ի դրաց անտի ուրացեալ է, զիա՞րդ առ հայր մտին արժանի լինիցի։ Եթէ ուրանաս դու զդուռն, փակեալ է քեզ ճանապարհ մտին առ հայր. (Կոչ. ՟Է. եւ ՟Ժ։)
Ելի եւ մտի նաւացն գեղեցկացելոց. (Պիտ.։)
Զարհուրեցոյց զնոսա մտիւ այլոց որդւոց փոխանակ նոցա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Զդուռն սրտիդ փակեա՛ ի չար խորհրդոց մտէն. (Կլիմաք.։)
Միով մտիւն, եւ միով պատարագաւն բառնալ զմեղս աշխարհի։ Աւազանաւն (կամ աւազակին) մտիւ ի վայելչութիւն հանգստեան դրախտին փափկութեան. (Տօնակ.։)
Զխոցուած տիգին ցուցանէ խորացուեալ ըստ աշտէին մտոյ. (Շ. բարձր.։)
Զմուտ թագաւորին զարտաքին դարձոյց ի տուն տեառն։ Որ բնակեալդ ես ի մուտս ծովուդ։ Մինչեւ ի մուտս եմաթայ։ Ի դրունս հզօրաց սպասէ, եւ ի մուտս օրհնի։ Պահէ զսեամս մտից իմոց։ Ի մուտս նորոյ դրանն։ Առաջի մտից դրանն։ (որպէս նախադրունք. πρόθυρον, πρόπυλον vestibulum ). Լայնութիւն մտին չորեքտասան կանգուն, կամ երկուս կանգունս։ Զմուտսն վեղ կանգուն։ Երկու մուտք տաճարին, եւ երկու մուտք սրբութեանցն։ Երկոցունց շրջանակաւ մտիցն։ Երկու մուտք միոյ, եւ երկու մուտք միւսոյ դրանն։ եւ այլն։
Մուտն (նաւահանգստին) պարսպեսցի անխսալ աջողութեամբ. (Պիտ.։)
Մտի գարնայնոյն. (Նար. ՟Ձ՟Ը։)
Անարժան է այս մտից. (Կլիմաք.։)
Յիւրոց մտից ծախէր։ Եւ յայլոց մտից ութսուն քանքար։ Զկարգս մտից։ Ի մտից սրբութեանն ըստ համարոյ տարւոյն.եւ այլն։
Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս են հարկք աշխարհին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ուտէր միանգամ ի մտից արեւուն. (Աթ. անտ.)
իսկ (Եփր. ՟ա. տիմ.)
part;
bit, piece, morsel;
share, portion;
lot, parcel;
ration, allowance;
contingent, quota;
side, part, quarter, clime;
minute;
relics;
holy or hallowed bread;
— հաւատոյ, article of faith;
մասունք բանի, the heads of a discourse;
— բարի, the better part;
— զգայական, սրտմըտական, ցանկական, sensitiveness;
irascibility;
concupiscence;
մասամբ, ըստ մասին, ըստ մասնեայ, ի —է, in part, partly;
partially, in parts;
by halves;
մեծաւ մասամբ, ըստ մեծի մասին, բազում մասամբ, ըստ առաւելագոյն մասին, for the most or greatest part, mostly, chiefly;
յայսմ մասին, ի մասինդ, յայդմիկ, on this side, on this consideration;
ի մասին, for, instead of;
— առ — or առ մասին, — —, piecemeal, in pieces, piece by piece, in shreds, limb by limb;
իմով մասամբ, on my part, as for me;
աղօթից մասամբ, as for, or with regard to prayers;
ի պարգեւի մասին, in place of a gift, as a gift;
նմա ել —, he was allotted, he had for his share, or portion;
it is fallen to his lot;
— ունել, to participate in, to take a part or concern in;
ի բարեաց մասին առնուլ, to take in good part;
ի չարի մասին առնուլ, to take ill, or amiss;
գրաւիլ ընդ մասամբք ախտից, to be subject to certain vices;
չիք մերընդ դաւթի, we have nothing to do with David.
, ն հլ. (-սին, -սամբ, -սունք, -սանց) «բաժին, կտոր, մաս» ՍԳր. «աշ-խարհի բաժանմունք, երկրամաս» Փիլ. Խոր. աշխ. «սրբի նշխարք» Նար. խչ. «վայրկեան» ԱԲ. այս նշանակութեան համար վկայութիւն ունինք Վանակ. տարեմ. «Ջի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն զժամն և զմասունքն» (տե՛ս ՆՀԲ տրէ բառի տակ)։ Բառիս այս նշանա-կութիւնը անվաւեր պիտի համարէինք, եթէ չլինէր վրաց. მახი մասի «15 վայրկեանի ժամանակամիջոց»։-ՓՈԽ. ուտ. մառ «ճա-շակ, հազորդ» (եկեղեցական բաո), որից մասամբ «կողմանէ, ըստ» Փարպ. Խոր. ի մասնէ «մի քիչ» Ոսկ. հռ. Առ. որս. մասնա-ւոր Սեբեր. մասնմուտ Եզն. անմասն Իմ. բ. 9. բազմամասն Սեբեր. մասնիկ Նիւս. բն. մասնաւորել Նար. հողամասն Եփր. պհ. կի-սամասնեայ Ոսկ. յհ. ա. 30. եօթնամասնեայ Յհ. իմ. ատ. բարեմասնութիւն Եղիշ. Պիտ. մանրամաոն Շիր. մասնատուփ «Հաղորդու-թեան տուփ» (արդի գործածութեամբ), «մե-ռոնի աման» Մ. Մաշտ. էջ 174 բ. մասնա-կի, մանրամասնել, մանրամասնութիւն (նոր բառեր) ևն։
Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 98 հնխ. ma, man «չափել, ձևել, համեմատել» արմատի տակ, ուր դնում է նաև ամիս, նման, սանս. զնդ. mā «չափել», յն. μέτρον «չափ» ևն։ Müller WZKM 8, 362 պհլ. [syriac word] բառից, որ է սանս. mātrā, յն. μέτρον։ Հիւնք. վասն բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 274 յն. μαϰρός «երկար» և զնդ. mas-«մեծ» բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշարձան, էջ 406 սումեր. mač «կէս, կտրել, բաժանել» բառի հետ։ Scheftelowitz BВ 28 282 իբր բնիկ հայ կցում է հբգ. smāhi «փոքրիկ» բառի հետ։ Petersson, Ar. ս. Arm. Stud. 97 հնխ. mak'-«ճեղքել, խթել» արմատից, որից նաև սանս. ma-çāka «մոծակ» և հյ. մաշ-ել։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. մամ «բաժին, մաս», Ակն. պահոնած է մառ ու մեո «մաս և բաժին, մասնակցութիւն» ձևի մէջ, իսկ Տփ. մաս մաս անիլ «կտրատել» ձևի մէջ։-Վն. մասն, Ասլ. Խրբ. Մկ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. մաս, Տիգ. մmս, Զթ. մօս, մոս, Սվեդ. մուս «եկեղեցու մէջ բա-ժանուած օրհնեալ հացը», Ալշ. Մշ. Ջղ. Ննխ. Սլմ. մաս և Ղրբ. մասնը «Ճաշակ, Հաղոր-դութիւն»։ Գրեթէ ամէն տեղ պահուած է մա-սունք «սրբի նշխարք» բառը։ -Ատանայի թրքախօս հայերը գիտեն մաս «բաժին. 2. եևեղեցու օրհնեալ հացո», մասունք «սրբի նշխարք», մասնագիչ «մասնակից»։ -Մրղ. հետաքրքրական է կալամած «կալամաս»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მახი մասի «15 վայրկեա-նի ժամանակամիջոց». այս իմաստի համար հմմտ. վերը մասն «վայրկեան» ԱԲ (վկայու-թիւնը անյայտ)։-Տե՛ս նաև կալ բառի տակ
Այլ հասարակօրէն՝ մասն կամ աստիճան ասի վաթսուն մղոնն. (Փիլ.։)
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
, ն հլ. (-տին, -տամբ, -տունք, -տանց) «ձեռքի կամ ոտքի մատ» ՍԳր. փխբ. «սանդուխի աստիճան, երաժշտական եղանակ, մի մատնաչափ» ՍԳր. Ոսկ. «խա-ղողի որթի ճիւղերը» Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 316. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ 4 ձևերով. -ՄԱՏՆ. ինչ. մատնանշան Կորիւն. մատնացոյց Եփր. ծն. կամ մատնցոյց Գ. մակ. զ. 22. Յոբ. լդ. 26. Եփր. ել. մատնա-հատ Կաղնկտ. մատնէք «սիւնի վրայի մատ մատ ակօսները» Գ. թագ. է. 15. մատնա-շուրթն Բժշ. մատնոց Յայսմ. երկմատնի, երեքմատնի ԱԹ. հնգմատնեան Այն. վերլ. սանդղամատն «սանդուխի ոտքը» Վրդն. ա-ւետ. Մագ. և Երզն. քեր. վարդամատն Նոնն, Յայսմ. շալակամատն «պայուսակի մէկ աչ-որ» Կիւրղ. թգ. մատնանիշ, մատնանշել, մատնեմատ (նոր բառեր).-ՄԱՏԱՆ-, ինչ. մատանել «կնքել» Սարգ. Վրդ. ատմ. մա-տանի ՍԳր. մատանահար «մատանիով կնիք» Երզն. խրատ.-ՄԱՏԻՆ-, ինչ. մատինայօրին «Աստուծոյ մատով յօրինուած» Տաղ. -ՄԱՏ-ինչ. մատհրաման «յորդորական կամ հրա-մայական (մակբայ)» Երզն. և Նչ. քեր. երկ-մատենի Եղիշ. երեց. հարսնմատ «նունու-ֆար» Գաղիան.-Նոյն արմատից են ձևա. ցած նաև մատն «մատնութիւն» Ոսկ. ես. 84, մատն առնել «այպանել, նշաւակել» Սիր իթ. 35 (հմմտ. գւռ. մատի վրայ առնել), մատն գործել «սպանութեան միջամուխ լի-նել» Նանայ. մատն լինել «մատնել, ուրի-ռի ձեռքը յանձնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և բ. մատն և տուր լինել «մատնել» Ոսկ. մ. բ. 6. ի մատանակ կամ ի մատնեակ արկանել «բռնել, մատնել, ձեռքը գցել» Սեբեր. 66. Ոսկ. մ. գ. էջ 125. մատնել ՍԳր. մատնիչ ՍԳր. մատնութիւն Իմ. ժէ. 11. 14. մատնտու «մատնիչ» Գ. մակ. գ. 16. անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. տիրամատնիչ Բուզ. աշխարհա-մատն Երզն. լուս.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. māt-արմատից. այս ձևը երևան են հանում միջ. բրըտ. meut, ն. բրըտ. meud, հկիմր. maut, նկիմր. bawd «բութ մատ», որոնք ծագում են կելտական *māto-նախաձևից։ (Թերևս այստեղ պատ-կանի նաև հիռլ. mèr «մատ», որի ձայնա-կան դիրքը կարելի չէ հաշտեցնել միւսների հետ)։ Հայերէնի մէջ māt-ձևի դէմ սպասելի էր *մաթ-ն, բայց թ դարձել է տ, յաջորդ ռնգականի ազդեցութեան տակ. ճիշտ ինչ-պէս որ ունինք ակն՝ փոխանակ *աքն, ուր կ դրուած է փոխանակ ք ձայնի՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառով։
Հներից Համամ. քեր. 266 արմատը դնում է մատ նախդիր (?)։ ՆՀԲ մատնել դնում է մատն բառից, իսկ այս էլ մատչիլ, մօտ ձևերից։ Windisch. 23 մատնել, մատուցանել, մուծանել և մուտ հանում է մէջ բառից։ Karolides, Րλ συγϰρ. I18 իռլ. mát «ձեռք», լտ. ma-nus «ձեռք» և կապադովկ. μάτλι «եօ-թը» բառերի հետ։ Հիւնք. բոլորն էլ տալ, տամ բայից։ Ուղիղ են մեկնել նախ V. Henry (Lexique étymologique breton, էջ 200) և Rozwadowski (Oues. tiones gramm. a. etym. 2ր7 շարք, 14)։ Վերի ձևով Meillet MSL I1, 395, որ կրկնում է Pokorny 22, 221 և 238։ Jen-sen ՀԱ 1904, 184 հաթ. mat։ Patru-bány SA 1, 192 անգսք. mund, հբգ. munt «ձեռք» բառերին ցեղակից։ Նոյն ՀԱ 1908, 214 հնխ. mad-«ծամել» ար-մատից. հմմտ. լտ. mando, յն. μαοά-օμαւ «ծամել». (կերակուրը մատով բե-րանը դնելով էին ծամում)։ Մառ, O полож. aбхaз. էջ 31 ափխազ. amaça. վրաց. t'it'i «մատ» բառերի հետ, դնե-լով մա-մասնիկ, արմատը տ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մատ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մադ, Ասլ. մադ. մա*, Սվեդ. մուդ, Զթ. մօդ, մոդ, Հճ. մօդ, Գոր. Ղրբ. մա՛ննը, Ագլ. կորցրած է այս բա-ռը և նրա փոխարէն գործածում է բիւթ, որ նշանակում է բուն «բթամատ»։ = Մատանի բառի դէմ ունինք Ջղ. մատանի, Շմ. մա-տանիք՝, Ագլ. Գոր. մտա՛նի, Ախց. Կր. մատ-նի, Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. մադնի, Զթ. մադնը՛, Սվեդ. մmդնա, Ղրբ. մտա՛նա, մու-տա՛նա. Կր. Տփ. մատնիք, Ալշ. Մշ. մադնիք, Ոզմ. Վն. մատնիկ, Ասլ. մա*նի, Ակն. Խրբ Հճ. մաննի, Մրղ. Սլմ. մանիկ'։-Նոր բառեր են մատնիկպահոց, մատնորել, մատանե-խաղ, մատել «կողիկի ոսկորները մատ մատ անջատել», մատխոզել, մատիկ, մատլոզ, մատման, մատնագոլ, մատնաթութ, մատ-նաշունչ, մատնաթուշ, մատնահաշիւ, մատ-նահարել, մատնել «մատով դիպչիլ, մատր մէջը թաթախելով լիզել», մատևեսուեկ, մատնոցուկ, մատուկ, մատցի ևն։ Ունինք նաև Ատն. մաննի «մատանի», մաննօս «մատնոց», մատիկլէմէք «մատի ծայոռմ ու-տել», մատնիչ «մատնիչ» և վերջապէս ա-ռանձին մի դարձուած՝ մատըմ-մուտում տէ-յէճէյինէ, փարմաղը՛ մ տէ «մատս-մուտս ա-սելու փոխարէն փարմաղս (թրք. մատ) ա-սա՛» (փխբ. պարզ խօսի՛ր, խօսքը մի՛ ծամ. ծըմիր)։
«բլուր» Վստկ. նորագիւտ բառ, որի համար գտնում եմ հետևեալ վկայութիւն-ները. Պարտ է որ շրջեն զկարմիր գետինն... և զչորն որ ցամաք լինի ի հիւթոյ և բլրնով ւինի և մատներով ի ձմեռան աւուրքն. էջ 17. -Բարձրագոյն կողերն և մատներն և տա-փերն՝ ևս առաւել լաւ են, զի օդն անդ յաւ բանի. էջ 177.-Պէտք չէ շփոթել յաջորդ մատներ ռառի հետ, որ եզակի ուղղական է և իբր ածական է գործածւում։ Արմատիս հնառոյն գործածութիւնը ցոյց է տայիս մա-տոյց «զառիվեր», որ մէկ անգամ գործած-ուած է Յես. ժե. 7. «Իջանեն ի Գաղգաղ, որ է հանդէպ մատուցին (եբր. զառիվերին) Եղոմիմայ»։
Վաստակոց գրոց հրատարակիչը, էջ 17 և 253 երկուսի մէջ տարբերութիւն չտեսնելով՝ մեկնում է «մատներովն ցուցանէ զգետին՝ յորում իցեն հողա-կոյտք ցցուեալք իբրև զմատունս»։-Մատոյց ձևի գործածութիւնը ցոյց ե տալիս, որ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] matn «բարձրա-ւանդակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 705), ասոր. [syriac word] maϑā «հող, երկիր»։
Սանդուղք եդեր յերկրէ յերկին՝ ինըն մատամբք աստիճանին։ Ելից առ քեզ մըտօք յերկին ... գոնէ մատամբք աստիճանին. (Յիսուս որդի.։)
δάκτυλος digitus. Ճիւղ ձեռաց, որպէս եւ ոտից՝ հնգամասնեայ. (որպէս գործարան մատչելոյ՝ շօշափելոյ, ի մօտոյ գործելոյ) մատ
Մատն աստուծոյ է այդ։ Գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Ուսուցանէ նշանաց մատամբք։ Մատունք ձեռաց նորա եւ ոտից վեց վեց։ Մատունք ձեռին մարդոյ։ Մատունք ոտիցն։ Դնէին մատունս ի վերայ բերանոյ իւրեանց։ Երկիր պագին որոց արարին մատունք նոցա.եւ այլն։
Մատամբս աղաչեմ, շրթամբքս պաղատիմ, զիս արձակեա՛ տէր. (Շ. տաղ.։)
Մատունք սանդղոցն. այսինքն աստիճանք. (Վանակ. հց.։)
Անդ (յաշխարհական երաժշտութիւնս) բարբառք մատնն չքնաղականք, աստ (յեկեղեցւոջ) բարբառ տիրաբանեալք. (Ճ. ՟Գ.։)
ՄԱՏՆ. որպէս Չափ լայնութեան մատին. մատնաչափ. իբրու չորս գարեհատ.
Զտառապանօք կեանս նորա մատն արար բազմաց. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 35.) յն. նախատինք. ὁνειδισμός improperium.
war, battle, combat;
wrestling;
dispute, quarrel;
ի — պատերազմի պատրաստիլ, to prepare for war;
ելանել ի — պատարազմի ի վերայ ուրուք, to take up arms against;
— գնել, մղել ընդ ումեք, տալ — պատերազմի ընդդէմ ուրուք, to give battle, to make war on, to wage war;
— ընդ միմեանս հարկանել, —եդեալ կռուել, to fight, to combat, to attack;
միշտ —իւ լինել ընդ ումեք, to be in perpetual hot water with, to be continually at war with;
— ի վերայ ուրուք յարուցանել, ի — պատերազմի գրգռիլ, to incite to battle, to excite or create war against;
— պնտերազմի էր նոցա ընդ միմեանս վասն, they were at war for;
անագորոյն —իւ պատերազմաւ, by a bloody battle, by a sanguinary conflict;
—ն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի, the battle remained undecided;
cf. Պատերազմ.
, ի հլ. «կռիվ, պատերազմ» ՍԳր. Ագաթ. որից մարտնչիլ «կռուիլ, պատերազ-միլ» ՍԳր. Եւս. քր. մարտուցանել Ոսկ. յհ. բ. 30. մարտիկ «զինւոր, կռուող» ՍԳր. Սե-բեր. «մրցարան, ասպարէզ» Ոսկ. Եփես. մարտկոց ՍԳր. մարտածնոյց Մծբ. մարտու-սոյց Եզն. մարտամբոխ Ագաթ. մարտայար-դար Ոսկ. մ. ա. 13. մարտակից Յես. ա. 14. մարտացու «սուր, զէնք» Պիտ. Թր. քեր. 19 էլ. արիստ. 51, 55 (իբր յն. μάχαιρα, որ գալիս է μάχη «մարտ» բառից), հոգեմարտ Սեբեր. կռփամարտիկ Եւս. քր. կառամար-տիկ Ոսկ. փիլիպ. ճակատամարտ ՍԳր. Ոսկ. ես. գօտեմարտիլ Ոսկ. յհ. ա. 31. բոնամար-տիկ Ոսկ. ես. Եւս. քր. գազանամարտ Ա, կոր. ժե. 32. Ոսկ. եբր. ըմբլամարտ Ագաթ. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. եբր. և ա. տիմ. նոր բա-ռեր են՝ մարտակոչ, մարտանաւ, մարտա-հրաւէր ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrd-ձևից, որ ևազմուած է հնխ. mera-արմատից՝ d ա-ճականով։ Թէ՛ պարզ և թէ աճած ձևերի հա-մար հմմտ. սանս. mrati «ջարդել, տրո-րել», mardati «ջարդել, փշրել», mrdha «մարտ», գնչ. marima «պատերազմ», mar-do «յաղթուած», mardan «կռիւ», mardak «կռուարար», զնդ. marəd-«ոչնչացնել», յն. μαραίνω «սպառել, ոչնչացնել», μάρναμαι «կռուիլ, մրցիլ, պատերազմիլ», μαρασμδς «սպառում, լքում», լտ. Mars, -tis «Արէս, պատերազմի աստուածը», հիսլ. merja, marδa «հարուածել» ևն (Walde 467, 495, Pokorny 2, 276-8, Boisacq 611)։ Արմա-տին մերձաւոր ձև ունի հնխ. mel-«փշրել, ջարդել» (տե՛ս մալ արմատի տակ), որի հետ շփոթուած է յատկապէս սանսկրիտի մէջ։
ՆՀԲ սանս. mrdha, հյ. մրցումն, մար-զումն, լտ. Mars, -tis «Արէս» բառերի հետ։ Peterm. 21, 34 սանս. mrdha, mrdh, 30 պրս. āward «կռիւ»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 165 սանս. mra'ha, ւն, μαονασϑαι։ Lag. Urgesch. 220 mar արմատի տակ՝ իբր *marti։ Müller SWAW 42, 250 և 331 զնդ. marəδa։ Lag. Arm. Stud. § 1459 յն. μάρ-νασϑαι բառի μαρ-արմատի հետ՝ տ յաւե-
լուածով։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 42։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. mar ար-մատի տակ է դնում սանս. mar, յն. μάρνασϑαι, թերևս լտ. malus «չար» և հյ. մեղք, մարտ։ Karolides, Γλ. ουγϰρ. Չ2 սանս. mar, maraka «սպաննող», լտ. Mars, կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Bugge KZ 32, 70 հայերէնի t ձայնը մեկնելու համար յիշում է իռլ. martad «մահացու»։ Հիւնք. լտ. Martis սեռա-կանից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 473 անա-պահով է համարում համեմատել լն. μάρ-να-μαι ձևի հետ՝ տ-ի բացակա-յութեան պատճառաւ։ Müller WZKM 11, 205 յն. μάρναμαι?. կամ հպրս. *mar-da «կռիւ», որ ծածկւած է գտնում պհլ. պազ. hamēmal «թշնամի» բառի մէջ (իբրև *ham-marda)։ Վերի ձևով մեկ-նում է նախ Scheftelowitz BВ 29, 28 և աւելի լաւ՝ Walde 467։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] mrad «ապստամբիլ»։ Nyberg, Hilfsb. 2, 21 իրան. *hamarti-«կռիւ» բառից» նա-խավանկի անկումով. արմատն է ar, որից ունինք հպրս. ham-ara «հակառա-կորդ, ոսոխ», ham-arana «կռիւ, պա-տերազմ», պհլ. artīk «կռիւ, պատե-րազմ»։
Եղեւ մարտ ի մէջ հովուաց։ Միթէ մարտի՞ւ մարտեաւ ընդ իսրայէլի։ Մարտն սաստկացաւ։ Տալ մարտ պատերազմի։ Ի մարտ պատերազմի պատրաստիլ։ Մարտ դնել։ Մի՛ յանդուգն անկանիցիս ի մարտ։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք։ Մարտի՛ր զբարւոք մարտն հաւատոց (յն. ագոն) եւ այլն։
Մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի։ Արամայ բազում գործք քաջութեան պատմին մարտիւք նահատակութեան. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
Զանմարմին թշնամւոյն մարտովն (այսնիքն մարտիւն) ծիծաղել. (Լմբ. սղ.։)
cool, fresh, bracing;
cool, coolness, freshness;
*cf. Հողմ;
folds caused by the wind draping;
—, տեղիք —ոց, —ոց գետին, cool, shady places;
country residence;
ի — ելանել, to go into the country, to breathe the fresh air of the country.
, ո հլ. (կայ նաև յգ. սեռ. հովուր «պաղուկ, ցուրտ, զով» Եփր. դտ. Եզն. Ոսկ մ. բ. 20. «հովութիւն, հովանի, շուաք, ստուեր» Փարպ. Ճառընտ. Գնձ. «քամուց ձևացած ծալքեր շորի վրայ» Մագ. թղ. 224. «քամի, հողմ» Թլկր. 43. որից հովանալ Վե-զօր. հովանի «ստուեր, շուաք» ՍԳր. Ոսկ. ես. հովանանալ Ագաթ. հովանաւոր ՍԳր. Մծբ. հովանոց «հովանաւոր ծածկոյթ կամ զարդ» ՍԳր. Բուզ. «հովոց, հովանալու տեղ» Երեմ. իբ. 24. «սիրտ հանգստացնող սփո-փիչ խօսք» Ոսկ. եփես. 896. հովանոցակ Ոսկ. մ. գ. 16. հովասուն Եւս. քր. հովահար Վրդն. երգ. քաջահով Ոսկ. յհ. ա. 30. հովել «հովահրել» Վրք. հց. բ. 377. հովեկ, հովա-հար, հովանոցաձև (նոր բառեր) ևն։ Այս արմատից է կազմուած զ մասնիկով՝ զով (<զհով) Դամասկ. Նար. որից էլ զովանալ Մն. ժը. 4. Դատ. ժե. 19. Փարպ. զովացու-ցիչ Եզն. զովացուցանել ՍԳր. զովացութիւն Ոսկ. ես. զովամարմին «մարմինը սառն» Եփր. մն. 478. զովաշունչ (նոր բառ) ևն։-Սրանից տարբեր է համահով «նոյն տեղը. մէկտեղ առաջնորդւած» ԱԲ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Գր. սրկ. լս. (տպ. Սոփերք, Դ. 149). «Մի՛ լիցի քակել որոշել ի համահով ժողովոցն մինչև ցմահ». պէտք է ուղղել համահոմ «համաժողով», կազմուած հոմ, հոմիլ «հաւաքուիլ» բայից։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pou-«փչել, փչիւն» արմատից, որի վրայ տե՛ս հև, հոգ և հոգի։ Նախնական «փչիւն» գաղափարից «ցուրտ, հով» գաղափարին անցնելու օրինակ են՝ զնդ. ao-ta-, սանս. ūdhar, oman-, լիթթ. aūksts, իռլ. uar ևն, որոնք բոլոր նշանա-կում են «ցուրտ կամ ցրտութիւն», բայց ծա-գում են հնխ. auē-«փչել» արմատից (Po-korny 1, 222)։ Կարելի է սակայն ընդունիլ, թէ հով հին հայերէնի մէջ էլ ունէր «քամի» իմաստը, որ պահում են մինչև այժմ զանա-զան գաւառականներ։-Աճ.
ՆՀԲ լծ. ռմկ. հով, հողմն, Առր. հա-վա. իսկ զով բառի տակ՝ թրք. սօվուք «ցուրտ»։ Peterm. 62 և Windisch. 21 զով բառի մէջ զ համարում են լծորդ հ-ի (և ո՛չ մասնիկ)։ Böttich ZDMG 1850, 355 և Arica 81, 360, որից նաև Muller SWAW 38, 580 և Justi, Zend-spr. 244 զով «թարմ» բառի հետ կցում են սանս. yuvana-, զնդ. yavān, պրս. ǰavān «երիտասարդ»։ Lag. Urgesch. 117-119 բոլորն էլ pā արմատից. անդ՝ 118 հովանի բառի մէջ -անի վերջաւո-րութեան հետ համեմատում է յն. -ηνόν։ Meillet MSL 9, 53 զնդ. aotō, իլթ. vά-
sus «հով» և աւելի յետոյ BSL հտ. 24, 167 լեթթ. ausit «հովացնել», auksts հնխ. uēauē-«փչել» արմատին (Pokor-ny 1, 220-222), որ չի կարող տալ հյ. հով. տե՛ս և օդ)։ Հիւնք. հով=յն. ἰωή «հողմ», զով<ծով-ից, հովանի<յովա-նակ-ից կամ արաբ. հէվալէ։ Աւետի-սեան ՀԱ 1907, 281 հոգի բառի հետ։ Datrubány ՀԱ 1908, 215 հովանի կցում է լտ. op-ācus՝ նախապէս «հովանաւոր» ռառեն։ Karst. Յուշարձան 425 թթր. sol, sal «քամի», 426 թթր. sov, sog «հով ցուրտ, սառն»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հօվ, Սչ. հօվ, հօւ, Ագլ. հուվ, Զթ. հէօվ, Ասլ. հէօ՞վ, Հճ. հէվ, Ղրբ. հավ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խօվ. (սրանցից Ակն. Խրբ. Պլ. Ասլ. Սեբ. Ռ. Տիգ. նշանակում են «քամի», միւսները «հով. շուաք»)։ Այստեղ է պատկանում նաև Ննխ. հօվ «տգեղ» (հմմտ. Պլ. պաղ «ցուրտ. 2։ տգեղ»)։ Նոր բառեր են հովահրել (Ասլ. հօ-վարհէ՝լ, Պլ. հօվահրէլ, Վն. խօվխրել, Մրղ. խօվխռէլ. հին վկայութիւնը Վրք. հց. բ. 378 հով հարէր. աւելի ուշ՝ խողհրել Մխ. բժշ. էջ 147, որ պէտք է ուղղել խովհրել, հովհը-ռել). հոված, հովայ, հովան, հովցուք, հո-վարուիլ, հովաց, հովգոլ, հովել, հովթռուկ, հովթփիլ, հովիչ, հով-ծով «յօդացաւ», հո-վոտ, հովոտիլ, հովոտուկ, հովուտ, հովրել, հովտուն, հովփչի։ Գւռ. «զով» և «քամի» նշանակութեանց համար հմմտ. մոնգոլ. sat-kin «քամի»>Ննխ. գւռ. սալխըն «զով»։
Յապարանս արքունի, որ էին հովոց գետին թագաւորացն. (Ճ. ՟Բ.։)
odour, smell;
perfume, scent;
sign, indication;
— անոյշ, անուշից or անուշութեան, grateful odour, sweet, savory smell, perfume, fragrance, cf. Անուշահոտութիւն;
քաղցր, ախորժելի, թեթեւ, սաստիկ, չար —, sweet or fine, agreeable or delicious, slight, strong, disagreeable or bad odour or smell;
— գարշ, stench;
— առնուլ, հանել, to perceive an odour, to smell, to scent, cf. Հոտոտեմ;
— ունել, to smell, to be odorous;
— հարկանել, բուրել, to spread, to exhale an odour;
cf. Հարկանիմ;
ի հեռաստանէ առնու զ— պատերազմի, he smelleth the battle afar off;
ի —ոյ ջրոյ ծաղկեսցի, it will shoot up as soon as the moisture effects it.
, ո հլ. «հոտ» ՍԳր. լայնաբար կամ փոխաբերաբար «դոյզն նշմարանք, հետք» (այսպէս՝ պատերազմի, ջրի հոտ ևն) ՍԳը. Կոչ. Եփր. ծն. որից հոտիլ «նեխիլ և նեխու-մից գարշ հոտ արձակել» Յհ. ժա. 39. Ոսկ. մ. բ. 9 և յհ. ա. 24. հոտարան «բուրաստան» Խոր. հոտեղ Վրդն. դան. հոտևան Երզն. ոտ. անուշահոտ Ագաթ. Եզն. չարահոտ Ոսկ. ա-տեմ. ռ. ժանտահոտ Եզն. Ոսկ. յհ. բ. 27. ժահահոտ Նիւս. ըն. խանձրահոտ Ագաթ. զազրահոտութիւն Իսիւք. դիւտհոտ Անան. եկեղ. դառնահոտ Խոր. գիշահոտ Մամիկ, շարաւահոտ Կորիւն. Ագաթ. Մծբ. գարշա-հոտ Բրս. մրկ. գեհենահոտ Վրդն. պտմ. հո-տառութիւն (նոր բառ) ևն։ Արմատի կըր-կրնուած ձևն են ներկայացնում հոտոտիլ ՍԳր. Ագաթ. հոտոտել Օր. դ. 25. Տոբ. զ. 19. հոտոտալ Մխ. երեմ. Վրդն. ծն. հոտոտելիք Ա. կոր. ժբ. 17. Ագաթ. բազմահոտոտ Վրդն. սղ. յարահոտոտ Վրդն. երգ։-Հոտ և բոյր բառերի իմաստի զանազանութեան վրայ տե՛ս Փէչիկեան, Բազմ. 1925, էջ 139-140։ Գրաբարի մէջ բուրել յատուկ է թէ՛ լաւ և թէ վատ հոտի համար, մինչդեռ աշխարհաբա-րում միայն լաւ հոտի համար է. իսկ հոտիլ թէ՛ գրաբարում և թէ ժողովրդական զանա-զան բարբառներում յատուկ է միայն վատ հոտի. Պօլսի բարբադում թէ՛ լաւ և թէ վատ հոտի. օր. Գէշ կհոտի. Վարդը անուշ կհոտի։
= Բնիկ հայ բառ, հնխ. od-«բուրել, հոտ արձակել» արմատից. հմմտ. յն. ὸδμή (ատտ. ὄσμή), όδωδή «հոտ, բոյր, անու-շահոտութիւն», ὄζω (<* ὄδǰω) «բուրել». εύ-ώδης «անուշահոտ», δυσώδης «ժան-տահոտ», ὄσ-φραίνω «հոտոտել», լտ. oleo «հոտիլ», odor «հոտ, բոյր» (իտալ. odore, ֆրանս. odeur, սպան. olor «հոտ»), ալբան. ameze (*odmā+zε) «հոտ, դառն համ», լիթ. údžiu, usti «հոտոտել», լեթթ. uódu «բու-րել», լիթ. udimas «հոտ» (Boisacq 684, Trautm. 202, Walde 537, Berneker 24, Er-nout-Meillet 665, Pokorny 1, 174)։-Հիւբշ. 468։
ՆՀԲ լծ. լտ. օ՜տօռ, յն. օտմի՛, օսմի, թրք. գօգու, գօխու։ Peterm. 21, 26, 38 լտ. odor։ Windisch. 22 լտ. putidus. foeteo։ Պատկ. Изсльд. էջ 11 զնդ. bao-δa, պրս. boy, լատ. putor «նեխիլ»։ Հիւբշ. Arm. St. էջ 39 վերի մեկնութիւ-նը կասկածելի է գտնում, նախաձայն հ-ի պատճառաւ և սպասում է *ոտ ձևը։ Տէրվ. Նախալ. 93 հոգի, հուր, փտիլ, փչել ևն, լտ. putere «փտիլ, հոտիլ», յն. πὸω «հոտիլ» և այլ բազմաթիւ ձևերի հետ դնում է հնխ. pu «փչել, հոտիլ, փտիլ» արմատից։ Meillet MSL 7, 162 լտ. odor։ Մառ. ЗВО 5, 316 զնդ. bud > հյ. բոյր բառերի հետ։ Karst, Յու-շարձան 427 ույղուր. it, yit, ալթայ. yit «հոտ» (արևել. թրք. [arabic word] id «հոտ, բոյր», [arabic word] idlamaq «հոտո-տել»)։ Մառ. ИАН 1917, 323 բոյր բա-ռից։ Պատահական նմանութիւն ունին ուտ. ad «բոյր, բուրում, հոտ», adba «հոտաւէտ», adesun «նեխիլ, հոտիլ»։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. հօտ, Ալշ. Մշ. հոդ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սչ. հօդ, Ագլ. Տփ. հուտ, Տիգ. հուդ, Ասլ. հէօդ, հէծ*, Զթ. հիւդ, Սվեդ. հիւ, Ղրբ. վըէտ, Գոր. վէտ, Կր. ֆոտ, Ախց. Երև ֆօտ, Հճ. ֆօդ, Ննխ. ֆօդ, Ակն. ֆէօդ, ֆէդ, Սեբ. ֆէդ, Ջղ. Սլմ. Վն. խոտ, Մկ. Ոզմ. խուտ, Մրղ. խուիտ։-Այս բոլորը նշանակում են թէ՛ լաւ և թէ վատ հոտς իսկ Հմշ. զանազա-նելով երկուսը՛ գործածում է հէօդ «վատ հոտ» և հօմ (իմա՛ համ) «բոյր, լաւ հոտ» իմաստով։-Բայական ձևերից հետաքրքիր են Մշ. Պլ. հօդիլ, Հճ. հիդել, Զթ. հիդիլ, Ագ. հա՛տիլ «հոտիլ, նեխիլ»։-Հոտոտել ձևի հա-մար ունինք Տփ. հօտօտիլ, Ասլ. Խրբ. Պլ. Ռ. հօդվըդալ, Զթ. հօդվօդօլ, հօդվօդոլ, Հճ. հէդ-վըդօլ, Սվեդ. հիդվըդիլ, Սչ. հօդ'ֆըդալ, Պլ. հօդմըդալ, Հմշ. հօդմըդուշ, Մշ. հօնտնտալ, Տիգ. հօնթըթmլ, Մն. հնթնթալ, Ակն. հօդ-վըրալ, ֆօդվըրալ, Սեբ. հօղմըրալ, Ղրբ. վըթ-վթալ, Վն. խօտօտալ, Սլմ. խոտխտալ, Ոզմ. խուտտալ, Մրղ. խուտուտալ, խուտխուն-տալ, Սվեդ. հիդդիլ «գէշ հոտիլ»։ čivola ու-նի խօնթընալ ձևը։ Նոր բառեր են հոտաւոր, հոտիկ, հոտ-ծոտ, հոտով, հոտոտ, հոտուկ, հոտուկ-աւել «օշինդը», հոտուտ.-գւռ. հոտ-մորայ ձևին համապատասխան գտնում ենք մհյ. հոտվրալ (Նորայր, Բառ. ֆր. sentir)։
Հոտ անգոյ, կամ հանդերձից, զոհից, իւղոց, խնկոց, կնդրկի, եւ այլն։ Հոտոցն ամենայն՝ կիսասեռ է. եւ տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ է զուգաչափութիւն առ ի ունել զիմն հոտ։ Եւ են ի միասին ամենայն հոտք՝ ծուխ, եւ կամ մրրիկ. (Պղատ. տիմ.։)
Բուրէր հոտ ճգնութեան նորա ընդ ամենայն տիեզերս. (Ճ. ՟Բ.։)
ՀՈՏ ՀԱՆԵԼ. որպէս Հոտոտիլ.
last;
— յետին, վերջին, the last, the last of all, the hindmost;
— յետոյ, — ուրեմն, after all, at last, lastly, finally.
«յետին, վերջին, ամէնից յետոյ». գործածւում է մանավանդ հուսկ յետին, հուսկ յետոյ, հուսկ վերջին դարձուածների մէջ՝ Ծն. լգ. 2. Ա. կոր. ժե. 8. Եւս օր. աւե-լի անկախ ձևով կայ հուսկ կրտսերն Եւս. քր. հուսկ յեզր մագաղաթին Փարպ. առհասարակ գործածւում է անհոլով. միայն Մագ. թղ. ունի ի հլ. (Ի հուսկիցս կարծեաց)։
ՆՀԲ լծ. յն. ἔσχατος «յետին» և թրք. ուզագ «հեռի»։ Տէրվ. Նախալ. 121 հնխ. paska «յետին» ձևիղ. հմմտա սանս. paçča, լիթ. paskui, որոնց պար-զագոյն ձևն է լտ. post։ Müller WZKM 5, 269 սնս. pascāt, զնդ. paskat «լե-տևը, յետոյ»։ Meillet MSL 8, 296 դը-նում է *putsko-ձևից. հմմտ. յն πύμϰτος «վերջին», πυγή «յետոյք», սանս. oúócha-«պոչ», putau «նստոյ տեղի» ևն։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է Müller-ի մեկնութիւնը։ Բայց թէ՛ այս և թէ յաջորդը անստոյգ են, որովհետև յիշատակուած ձևերի համապատասխա-նութիւնը հենց անստոյգ է. տե՛ս Boi, sacq 826-7 և Pokorny 1, 48։ Հիւնք. իսկ բառից։ Karst, Յուշարձան 421 թրք uzaq «հեռու»։
ՀՈՒՍԿ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏԻՆ. ՀՈՒՍԿ ՅԵՏՈՅ. (լծ. յն. է՛սխադօս. եւ թ. ուզագ. ἕσχατος, -ον, -ως, τελεύτατος ultimus, -me;
summus, -me;
postremus, novisimus, extreme. Կարի յետին, վերջին. որ է ի ծայրն ստորին. եւ Յետոյ քան զամենայն. յետ ամենեցուն. ի վախճանի. է՛ն ետեւինը, ետքի, ետքը.
Հուսկ կրտսերն միայն մնայր անտիոքոս։ Յառաջնմէն մինչեւ ցհուսկ յետինն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի սկզբանն, ի միջոյ կողման, եւ հուսկ յեզր մագաղատին. (Փարպ.։)
Հուսկ վերջին է։ Մինչեւ ի հուսկ վերջին աշտիճան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սկեւռ. աղ.։)
Մինչեւ յամն երկրորդ վեսպանիոսի, յորում եղեւ հուսկ յետին աւերումն տաճարին. (Շիր. զատիկ.։)
Արար զերկուս աղախնայսն եւ զորդիս նոցա առաջի ... եւ զհռաքէլ եւ զյովսէփ հուսկ յետոյ. յն. յետինս. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 2։)
Թէպէտեւ ոչ առ առաջինսն, այլ հուսկ յետոյ՝ վերջնոցն յետին. (Յիսուս որդի.։)
place, spot, ground;
public or market-place, market, exchange;
town-hall, town-house;
concourse of people, assembly, the public, crowd;
court, tribunal;
good cheer, feast;
արտաքին —ք դրանց, porch, portico, atrium, vestibule;
տիեզերական, ահեղ —, last judgment;
— մեհենից, gymnasium;
cf. Ըստ, ընթացք, թատր;
ի —ս, ի —ի անդ, —աւ, in the public places, in public, publicly, notoriously, evidently, frankly, plainly, openly;
— դնել, to consult, to deliberate;
— առնել, cf. Հրապարակեմ.
= Հիւս. պհլ. *frapāδak ենթադրեալ ձևից, որ կազմուած է fra-մասնիկով. երկրորդ մասի համար հմմտ. պհլ. pāyak «աստի-ճան, ճանապարհ» <զնդ. *pāδaka-(որ է paδa-«ոտք» արմատից)։
Ի տիեզերական ի հրապարակին։ Ծնան զհրապարակս ծերոց. (Շար.։)
publisher, announcer, crier;
bill, poster, advertisement;
— մարտի, declaration of war.
(սեռ. -ի) «մունետիկ, հրա-պարակող» Յս. որդի. որից հրատարակ ար-նել «լուրը տարածել, ամէնքին քարոզել» Շնորհ. ոտ. բարձր հրատարակաւոր Կղնկտ. հրատարակել Պիտ. Անյ. բարձր. հրատարա-կիչ Լմբ. հրատարակումն Լմբ. հրատարա-կօրէն Անան. եկեղ. հրատարակութիւն, հրա-տարակչական (նոր բառեր) ևն։
= Պհլ. *fratarah ձևն է ենթադրում, որ կազմուած պիտի լինի fra-մասնիկով՝ tar «այն կողմ անցնիլ» արմատից. հմմտ. վտա-րել, վտարակ, որոնք ծագում են նոյն ար-մատից՝ vi-մասնիկով։-Աճ
Քարոզ (որ ի հեռաւորս տարածէ զբանն). հռչակօղ. մունետիկ. հրապարակիչ.
Պարտիմ առնել զայս հրատարակ՝ որոց աստ կան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
voice;
sound;
cry, shout;
noise, rumour, clamour;
term, word, speech, tongue, language;
tone, tune;
—ք պորփիւրի, the five universals, (term in logic);
— թռչնաց, warbling of birds;
— ցնծութեան, cry shout of joy;
— աղաղակի, cry, clamour;
cry of pain, moan, lament, groan;
նուագումն —ի, loss of voice;
կերկերումն —ի, hoarseness, raucity;
ի — բարձր, aloud;
զօաւոր, մեծավայելուչ, ախորժ, քաղցր, սասկայոյզ, տկար, դողդոջ, թրթռուն, անախորժ, կերեկրեալ or կերկեր, նուաղեալ —, loud or strong, grave or serious, agreeable, sweet or soft, passionate or pathetic, faint or weak, trembling, thrilling, tremulous or quivering, disagreeable or harsh, hoarse, falling voice;
—թաւ or թամբ, սուր or զիլ, base, deep, soprano, shrill sound or voice;
— բառնալ, արձակել, առնել, արկանել, առնուլ, to cry, to utter, to send forth cries, to cry out, to shout, to clamour;
— ածել, to cause a voice or cry to be heard;
to cry;
— տալ, to cry out, to exclaim, to shout;
to speak, to apostrophize;
to defy, to challenge;
ի — ասել, to say, to pronounce aloud, to tell, to recite;
ի մի — պատասխանել, to answer unanimously, with one accord;
աղաղակել ի — մեծ, to cry with a loud voice;
to shout, to clamour, to yell;
բարձրացուցանել կամ ցացուցանել զ—, to elevate, to raise;
to lower, to abase the voice;
բարձրացուցանել զ— աղաղակի, to raise one's voice;
— բարձեալ գոչել, to cry out, to vociferate;
— զկնի եդեալ կոչել ցոք, to call after one;
— տուեալ խրախուսել, to exhort aloud;
— տալ միմեանց, to provoke mutually, to defy;
to shout on, to exhort, to animate, to inspirit, to cheer up, to inspire with courage, to excite;
— տալ մարտի, to declare war, to declare oneself opposed to;
— տալ ըննդէմ երկնից խիզախել, to lift up the head against high heaven, to be proud, arrogant, boastful;
— նորա գելաւ, his voice failed him;
նուաղեալ է —ն, he has a dying voice.
ՆՀԲ լծ. լտ. sonus։ Peterm. 23, 33 սանս. gāi։ Justi, Zendsp. 103 սանս. և զնդ. gā «երգել» բայի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 81 հնխ. ghu «գոչել, կոչել» արմատի տակ դնում է ի մէջ այլոց նաև ձայն (<*ձուան)=սանս. hvāna, հսլ. zvonն։ Նոյնպէս է նաև Müller, (1892), էջ 172 ալբան. zani և հսլ. zwo-nū «ձայն»։ Meillet MSL 9, 54 սանս. hvā-«գոչել» արմատի հետ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 469 աւելացնում է սրանց վրայ նաև սանս. hū «գոչել», häva-«գո-չումն», hävana-«կոչելն», զնդ. zba, zu «գոչել», zavana-«գոչիւն», բայց այս բոլորը անյարմար է գտնում՝ հայերէ-նի այ ձայնի պատճառով։ Հիւնք. լտ. sonus։ Pedersen KZ 36, 338=Նպաստ, էջ 7 կցելով դարձեալ հսլ. zvonū, ալ-բան. ze «ձայն» բառերին, հայերէնի մէջ v կորած է գտնում։ Նոյնպէս են նաև Wiedemann BВ 27 (1902), 203, Lidén, Յուշարձան 384։ Schcftelowitz BВ 29, 44 հիռլ. gin «բերան» և հիսլ, gin «երախ» բառերի հետ։ Մառ ИАН 1917, 328 վրաց. ձախիլի «կանչ»։ Po-korny 1, 642 հսլ. zvōnū, ալբան. zē, za ևն հոմանիշների հետ դրած է հնխ g'huen-«հնչել» արմատի տակ։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ձայն, Ննխ. Պլ. ձան, Ակն. Հճ. Սեբ. Սչ. Սվեդ. ձ'ան (բայց Ակն. ձ'էնէլ), Ռ. ցան, Ասլ. ձա, Խրբ. ձ'mն, Տփ. ձէն, Հմշ ձէն, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. ձ'էն, Տիգ. ոէն. Զթ. ծէն, ձ'mն, Ոզմ. ձ'են, Շմ. ծmն Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ծէն։-Նոր բա-ռեր են ձայնաւոր «տիրացու» (էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին saynavor «ձայնա-ւոր (պատարագ)» Բիւր. 1898, 865), ձայ-նախփի, ձայնխեղդ, ձայնկոխ, ձայնկտուր, ձայնհաս, ձայնողչէք, ձայնոտել, ձայնուիլ, ձայնս «ողբ», ձայնտուք «հրաւէր», ձայնւոր, ձայնքել «կանչել». կրկնական են ձայն-ձուն, ձայն-ձուկ, ձայն-ձոր, ձայնձնել, ձայնձնուիլ, ձայնձայնոց։
Արար ձայն ոտից իւրոց. (Եփր. ծն.։)
ՁԱՅՆ՝ յարեալ ի բազմապատիկ բայս. զորօրինակ առնել, առնուլ, արկանել, արձակել, բառնալ, ամբառնալ, տալ, ածել. եւ այլն. φωνέω, καλέω, κράζω, βοάω եւ այլն. vocem edo, voco, clamo եւ այլն. Ձայնել. կարդալ. գոչել.
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
(մօր, մարբ, մարք, մարց, մարբք) «մայր, մայրիկ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ևն. որից մայրաբար Եփր. ծն. մայրակեր Ոսկ։ մ. գ. 3. մայրակնութիւն «իր մօր հետ ա-մուսնանալը» Ոսկ. տիտ. 328 (չունի ՆՀԲ), մայրաքաղաք ՍԳր. մօրաքոյր Ղևտ. ժո. 13 մօրեղբայր (հնից չէ աւանդուած), մօրեղ-բօրորդի Պղատ. օրին. մօրու «խորթ մայր. Ոսկ. պօղ. Ա. 328. Սեբեր. 42 (նաև գրուած մուրու). Եւս. քր. Բ. էջ 116 (ձ. ի մօրէն). աստուածամայր Շար. Սկևռ. Գնձ. անմայր ես. ծդ. 1. Եբր. է. 3. Կոչ. գորովամայր Մաշկ. եղերամայր Ոսկ. եբր. և Փիլիպ. ման-կամայր Ագաթ. մատաղամայր Գ. մկ. ա. 11։ ոսկեմայր Ագաթ. կնքամայր Մխ. ապար. կոչամայր Վրդն. ծն. կուսամայր Պիտառ. ճամամայր Ծն. խգ. 29. Եւս. քր. միամօր ՍԳր. (յգ. սեռ. միամօրուց Տոբ. ը. 19), համմօրեալ Մխ. դտ. ևն։
= Բնիկ հայ բառ, որ գալիս է հնխ. mātér ձևիղ. հմմտ. սանս. [other alphabet] mātar, զնդ. [arabic word] mātar, հպրս. [other alphabet] mātā, պհլ. māt, mātar, պրս. [arabic word] mādar, արևել. իրան. meri (տե՛ս MSL 18, 101), աֆղան. mor, թոխար. mācar, յն. μήτηթ, դոր. ῥάτη լատ. māter (իտալ. սպան. madre, ֆրանս mére), հբգ. muoter, գերմ. Mutier, հոլլ. moeder, հսլ. mati, ռուս. мать, լիթ. mó-tуna, լեթթ. māte, հպրուս. mūti, mothe, հիռլ. máthir, հիսլ. mōδer, անգսք. modo։, անգլ. mother ևն, բոլորն էլ «մայր» նշա-նակութեամբ. իմաստի փոփոխութիւն են կը-րած լիթ. motē, móte «կին», ալբան. motre «քոյր» (նախապէս «երէց քոյր», որ մօր պաշտօնն էր կատարում իրանից փռոր հա-րազատների համար). հմմտ. նաև յն. μητροιά́ և հպրուս. pomatre «մօրու» (Walde 469, Boisacq 635, Ernout-Meillet 565, Traut-mann 171, Pokorny 2, 229)։ Հայ. սեռ. մօր<մաւր<հնխ. mātrós ձևից, իսկ մօրու <մաւրու<հնխ. mātruyā-ձևից։ -Հիւբշ. 472։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. մայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. մար, Խրբ. մmր, Զթ. մmյ, մmր, Երև. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մէր, Գոր. մըէր, Ոզմ. մեր, Հճ. մայ.-մօրու ձևը պահում են Շտ. մուրո. մէր (Ազգ. հանդէս իե. 115)՝ իբր ածական և Բլ. Մշ. խորթումուրու (<խորթ ու մօրու) կրկնականում.-մայր բառը բոլորովին ջընջ-ուած է Տիգ. և փոխանակուած մmմ բառով. ինչպէս որ հայր փոխանակուած է բmբ (<պապ) բառով։-Նոր բառեր են մայրա-հոր, մայրամահիկ, մայրամեռ, մայրամուտ, մայրանք, մայրապետ, մայրատատ, մայ-րացու, մայրնմանակ, մայրտեսիկ, մայրք, մօրենական, մօրութ, մօրացու, մօրացեղ, մօրուց ևն։-Այստեղ են պատկանում նաև ևոհաեամէր «կոճակի լամբակ», մէրան «մածնի կամ պանրի մակարդ», մէրել «մա-կարդել» (հմմտ. վրաց. მაწვნის gედა մածվնիս-դեդա «մածնի մերան», բուն «մածնի մայրիկ») ևն. այս բառերի վրայ ռես Գւռ. բռ։-Թրքախօս Հայոց մէջ գտնում ենք Ատն. մէրկիմօրէ «աղքատ», սանամէր «սանամայր». էնկ. ինք'ամար «կնքամայր» (Բիւր. 1898, 789)։
Մայր «մայրիկ» բառից են մեկնում ՆՀԲ և ԱԲ։ Տէրվ. տե՛ս մառ։ Սագըզ-եան ՀԱ 1909, էջ 335 և Karst, Յուշար-ձան, էջ 406, 410 սումեր. martu «ա-րևմուտք»։ Մատիկեան ՀԱ 1920, 262
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. մարը մրդնէլ, Ախց. Կր. մա-րը մտնիլ, Ննխ. Պլ. Ռ. մարը (մտնել, մըտ-նալ), Սլմ. մար մնել, Ղրբ. մար մըննէլ, Շմ. մmր մտնիլ, Զթ. մmյը մօդնուլ, Ջղ. մէր մտնել, Երև. մէր մտնէլ, Տփ. մէր մտնիլ, Սվեդ. միրիլ «արևը մայր մտնել».-բայա-կան ձևով՝ Սչ. մարել «նուաղիլ, ուշքից գը-նալ» (իսկ ճրագի համար ասում են անցը-նել), Սլմ. մարել, Ախց. Մշ. Պլ. Սեբ. մա-րիլ (յիշում է արդէն Բառ. երեմ. էջ 246), Խրբ. մmրիլ, Հմշ. մէրիլ «շիջանիլ, հանգիլ» ևն։ Կրկնական են Ղզ. մէրհամէր «արևը մայր մտնելու կէտի վրայ», մարմրիլ, մար-մըրկիլ, մարեմրիլ, մարմշտիլ ևն։
Ընդ մարցդ պետին կամիմ խօսել. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Քանզի երեկոյացեալ էր ժամն, արեգակն ի մայրն դառնայր։ Յորժամ արեգակն ի մայր մտանէր։ Ի մայր մտից (թաղմամբ) ընդ արեգականն, եւ յաներեկ առաւօտին ծագեցայց. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։ Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ի.։ Տէր Իսրայէլ. դեկտ. ՟Ի.։)
Առաքեաց քիրամ փայտս մայրս։ Ահա ես բնակեմ ի տան մայր փայից։ Տուն ի մայր փայտից։ Գերանք տանց մերոց մայրք.եւ այլն։
Սարգիւն եւ սօսիւ, եւ նոճով եւ մայրիւ։ Եղեւնափայտիւք, եւ փայտիւք մայրից.եւ այլն։
Կողմանոցօք մայրիւք։ Ի փայտից մայրից։ Փայտս մայրս.եւ այլն։
sister-in-law;
—ք, period or cycle of six hundred years, or months;
in, into;
within;
ի — անձինդ, in thyself;
— արհեստին, skilled in art.
ՆՀԲ նուեր «նուեր, նուանք, հարսեր» ձևից։ Windisch. 23 ազգակից է դնում հյ. նու, սանս. snusā, լտ. nurus ռառե-րին։ Վերի ձևերի հետ կապեց առաջին անգամ Տէրվ. Նախալ. 163, յետոյ Bug. ge, Btrg. 37 և IF 445, 449։ Տէրվ. դը-նում է հնխ. yantar>հյ. *նատար> *Բատր>նալր>ներ։ Bugge դնում է *yineter>*նետեր>*նեյր>նէր։ Հիւբշ. Arm. Gram. 478 անապահով է գըտ-նում այս մեկնութիւնը, որովհետև հայը հասցնում է մինչև *neteri-նախաձևը. որ նախաձայնի կողմից համաձայն չի գտնում միւսներին։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 հնխ. *eineter-ից՝ նախաձայնի անկումով։ Հիւնք. նոր բառից։ Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. նէր (Խրբ. սեռ. նիրօչ), Ասլ. նէ՛ր, Հճ. Զթ. նեյ (սեռ. նիւյիւչ), Սվեդ. նիրդըգէն (որ է ներ-տիկին), բայց նաև նիր։ Նոր բառեր են ներուկ, ներանք։
Տրտմեցոյց զնա (զաննա) ներն իւր (փեննա)։ Տեսցես զանարգութիւն անձին իմոյ ի ներէ անտի իմմէ ... ի ներոյ անտի իմմէ. (Եփր. թագ.։)
Ներ տեղւոջ։ Ներ ի տան։ Ներ արհեստիս. (Թր. քեր.։)
Ոչ թողուցու պատերազմունս եւ հիւանդութիւնս ի ներ մարմնոջն ծնանել. (Պղատ. տիմ.։)
Զի այս անկա՛ր՝ շարագրողին, այլ եւ նոցուն ներ արհեստին. այսինքն ներկուռ եղելոց անգամ յարհեստի անդ. (Շ. եդես.։)
Արդ՝ են ներձայնոջքն՝ ներանձիցն ախտից նշանակ, եւ գրեցեալքն՝ ներձայնոջացն. (այսինքն որ ինչ ենն ի ձայնի՝ նշանք են որոց ի յոգւոջ կրից. եւ գրեալքն նշա՛ն են որոց ենն ի ձայնս)։ Եւ են ներձայնոջքն ստորասութիւնքն եւ բացասութիւնքն՝ նշանակք ներանձիցն։ Ներ ձայնոջքն հետեւին ներխորհրդոջն. (Պերիարմ.։)
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
, ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։
Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ».
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. նստել, Սչ. նսդել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նստէլ, Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. նստիլ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. նսդիլ, Հմշ. նսդուշ, Ռ. նսթիլ, Զթ. նը'սդը՝լ, Հճ. նmս-դել. -(Զթ. նախաձայնը միջին ատամնակա-նին նմանուելով՝ դառնում է նաև դը'սդը՝լ). -նոր բառեր են նստելատեղ, նստելիք, նստկան, նստման, նստուածք, նստուկ, նըս-տոտել։
στάσις, ἔδος, ἔδρα , καθέδρα, βάσις . ուստի եւ լտ. situs, status, sesio, sedes, basis, locus. (Արմատ Նստելոյ. իսկ արմատ իւր է՝ սա, ըստ, եստ, իստ, աստ, ստան, եւ այլն, ի բազում լեզուս. որպէս եւ սանս. նիզդա՛ է բնակութիւն) Զետեղումն. կայք, դիրք, հանգիստ. տեղի. վայր ստթորին. յատակ. նստուածք.
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Ի ձեռն նստին գնացիցն յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի. (Նիւս. կազմ.։)
Քայլ վէմ շարժելով՝ տեղիարան նիստ, նիստ արքունաճեմ անապատի տօթ. (Նար. տաղ յար.։)
ՆԻՍՏ. ἅστυ sedes ... եւ այլն. Աթոռ իշխանութեան. քաղաք թագաւորական. արքունիք. բազմական. բարձ եւ պատիւ.
Զնախագահութեան զնիստ հրամայեցին գէորգեայ՝ շաղատոյ վարդապետի։ Նստոյ դարպաս արարեալ ազատաժողով արեաց գնդին. (Ուռպ.։)
Ղեւտացւոցն եղիցի ի կալուածս. եւ առաջնորդին յայնմանէ եւ անտի յերախայրիս սրբոցն ի նիստ քաղաքին։ Ի նիստ քաղաքին յանդիման նորին. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 7։ ՟Խ՟Ը. 21։)
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
-Պհլ. nisānak «նշան, նպատակ ևն», պրս. [arabic word] nišāna «նշան, նետի նպա-տակ». կազմուած է nisān բառից. հայերէնը պատրաստի-փոխառութիւն է իրանեանից, և ո՛չ թէ մեր մէջ կազմուած, որովհետև -ակ մասնիկը նուազականի նշանակութիւն չունի։ -Հիւբշ. 206։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն նշանակ «ծիածան» (ոստ πն-թ. 13 «Ջաղեղն իմ եդից յամպս, և եղիցի ի նշանակ յաւիտենական ուխտին ընդ իս և ընդ ամենայն երկիր»)։ -Այս բառի նորագոյն ձևն է
Արա դու քեզ օձ, եւ դիցես զնա ի վերայ նշանակի։ Եւ կացոյց զնա ի վերայ նշանակին։ Զաղեղն իմ եդից յամպս, եւ եղիցի ի նշանակ յաւիտենական ուխտին։ Զգո՛յշ կացէք պահելոյ զշաբաթս իմ. զի նշանակ է ընդ իս եւ ընդ ձեզ յազգս ձեր։ Նշանակ առ զթլփատութիւն՝ կնիք արդարութեան հաւատոյ, որ յանթլփատութենէ անտի. եւ այլն։
Լեզուք՝ նշանակի վասն են, ո՛չ հաւատացելոց, այլ՝ անհաւատից. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 22։)
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
, ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայս առանց վկայութեան) «օգուտ, վաստակ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. դ. «դրամագլխի և կամ փոխ տուած դրամի տոկոսը» Կանոն առաք. 316 (Որ փոխ տայ և առնու վաշխ և տոկո-սիս և շահի շահս ագահութեան). որից շա-հիլ ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. շահաւոր Եզն. Ոսկ կողոս. շահաբեր Առակ. լա. 14. շաճազաւակ Ագաթ. շահավաճառ ՍԳր. շահաւէտ Ոսկ. մ. բ. 3. գ. 11. Սեբեր. շահաւետիլ Ազաթ. Կո-ոիւն. անշահ Երեմ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 3. Ա-գաթ. բազմաշահ Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. Վե-ցօր. հոգեշահ Ոսկ. յհ. ա. 20. Եփր. պհ. մե-ծաշահ Վեցօր. բարեշահութիւն Պիտ. դան-գաշահութիւն Սարկ. քհ. վաճառաշահ Եզեկ. իէ. 3. Ոսկ. մ. բ. 21. վաճառաշահիկ Պիտ-շահեստ «շահ» Վրք. հց. բ. 537. գրուած է շայել Եփր. ծն. էջ 99. հմմտ. նաև շայեկան։ Նոր բառեր են շահագրգռել, լահադիտութիւն, շահագրգռութիւն, շահադիտական, լահաբա-ժին, շահասիրական, անշահասէր, անշահա-խնդրութիւն են.
Որ զշահս մարմնոյն առնուին, եւ հոգեւոր շահիցն անփոյթ առնէին։ Շահ օգտութեան։ Ոչինչ շահ օգտի. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Ա. 27։ Եղիշ. ՟Է։)
Խաղացին վերստին, եւ շա՛հս արարին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
, ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։
Ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին ի մարմնոյ իմմէ։ Հանջի՛ք եւ զիմ ոսկերս աստի ընդ ձեզ։ Յօշեաց զնա ոսկերաց իւրոց յերկոտասան մասն։ Խռովեցան ոսկերք իմ։ (Դաշտն) լի էր ոսկերօք մարդկան. եւ շրջեցոյց զիս շուրջ զոսկերօքն։ Մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր առ իւրաքանչիւր յօդս. եւ այլն։
Այլեւ յոսկերաց մարտիրոսացն զարհուրեալ. փախստեայ կորնչի. (Կիւրղ. ղկ.։)
Սամփսոն զյայտնի պատերազմ ոսկերբ վճարեաց». այսինքն ծնօտիւ իշոյ. (Եղիշ. դտ.։)
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ջղ. Տփ. օվ, Հւր. Շմ. հօվ, Հճ. Վն. վով, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիռ. վօվ, Ասլ. վէօ՞վ, Ագլ. Սվեդ. ուվ, Զթ. իւվ Մկ. վէօվ, Գոր. Ղրբ. հուվ. Սլմ. Մրղ. վmվ, Ախց. Պրտ. վօվ, վէվ, Կր. Սեբ. վէվ, Հմշ. վօվ, վէօվ, Ակն. էօվ, վէօվ, վօվ, վէվ։
Ո՛վ մարդ։ Ո՛վ տիմոթէէ։ Ով հրեայք։ Ո՛վ ազգ անհաւատ.եւ այլն։
Ո՜վ սքանչելեաց։ Ո՜վ հրաշիցս։ Ո՛վ աղետիցս։ Ո՛վ թշուառութեանս. (եւ այլն. ի բազում գիրս։)
Ո՛վ զայս արասցէ, քերովբէի նմանի։ Ով պատառէ զնա, մահու պատուհաս ընդունի։ Զով չար ասեն, եւ ինքն բարի է, չվնասի անտի. (Յճխ. խ։ Եղիշ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. ոտք (սեռ. օտկի), Մկ. տտ Ջղ. Սլմ. Վն. վոտ, Երև. Շմ. վօտ, Ախց. վօտք, Հճ. վոդք, Ննխ. Ռ. վօթք, Տփ. վուտ, Խրբ. օդք, Ակն. Պլ. օթգ (յգ. օդվի, օդվընէր), Ս. վօդ'գ՝, Ագլ. ուտ, ո՛ւտնը (յգ. ա՛տնար), Ալշ. չոդ, Մրղ. վըիտ, վրէտ (բայց վըիննէլ «ընդ-ռտնել»), Սվեդ. վըդդ, Սեբ. վէղգ, Հմշ. էօթք. Զթ. իդվէ, Գոր. վօ՛ննը, Ղրբ. վրէ՛ննը, վը՛ն-նը, Ասլ. վէօ՝*ք, վէօ՝*։ Նոր բառեր են ոտա-շոր, ոտատեղ, ոտնաբոբիկ, ոտնաման (հնիռ ունինք ոտից աման Բրս. մրկ. 221) ոտնա-մուտ, ոտնուրագ, ոտնուծոց, ոտքուկ ևն ևն։
ποῦς, πόδος pes, pedis. Խարիսխ մարմնոյ երկրակոխ. գործի քայլելոյ կենդանեաց. ստորին թաթք. յորմէ Հետք (նիշ ներբանաց ոտից), եւ օդ ( ոտից աման. ուստի լտ. ո՛ւտօ ). Արմատ է եւ յն. եւ լտ. բառից, բո՛ւս, բօ՛տօս. բէ՛ս, բէ՛տիս. իտ. բիէ՛տե, բիէ՛. որք առաւել մերձին ի պրս. բա՛, բա՛յ, բէ՛յ, բայի՛ն. տե՛ս եւ ԱՔ, ԱՔԵԱՑՔ. ոտք. տոտիկ.
Չգտեալ աղաւնոյն հանգիստ ոտից իւրոց։ Լուասցեն զոտս ձեր։ Լո՛յծ զկօշիկս յոտից քոց։ Կարճեա՛ զգնացս ոտից։ Ձեռն ընդ ձեռին, ոստ ընդ ոտին։ Ոտն յոտանէ փոխել.եւ այլն։
Զոտս իւր ամբարձեալ յակոբայ՝ գնալ յերկիրն արեւելից։ Առեալ զոտսն իւր անդէն ի մահիճսն՝ պակասեաց (իբր կծկելով զինքն)։ Անկեալ առ ոտս նորա՝ ասէ։ Տալ տեառն զնոսա ընդ ոտիւք նորա (յն. հետովք)։ Օրհնեաց զքեզ տէր աստուած յոտին իմում ( այսինքն յետ գալստեան իմոյ այսր)։ Ահա ոտքն՝ որ թաղեցին զայրն քո ի դրանն, հանցեն եւ զքեզ (այսինքն ժիր ոտիւք երիտասարդք)։ Զոտս արձակէին, փախոտեայ գնային։ Զոտս արձակեաց՝ հար զհրէայն եւ անդէն սատակեաց։ Առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն. եւ այլն։
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Որք յոտիցն ցաւ գրաւեալ իցեն». յն. ποδαλγία. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Եւ էր տեսանել զմեղաց ոտս հատեալ (այսինքն անհետ եղեալ. յն. յոտից եղեալ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Այսր անդր դեգեւին, եւ ոչ կարեն կալ յոտից վերայ». այսինքն կանգուն կալ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Չոր եցունց ոտից նորա (սեղանոյ)։ Զսիւնսն պղնձիս, եւ զծովն պղնձի, եւ զոտսն եւ զվերնախարիսխն. (Ել. ՟Ի՟Է. 26։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 18։)
Յաղագս ոտից։ Ոտք են պարզք՝ երկոտասանք. եւ ի սոցանէ են երկշարավանգք չորս, եւ եռավանգք ութ, եւ երկավանգք, եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Մեծ քաղաքն անտիոքայ է ութ ասպարիսաց, եւ ոտից ՟Հ՟Բ. (Պտմ. աղեքս.։)
ՈՏՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԸՆԴ ՈՏՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Արհամարհել. անգոսնել. ջանալ նկուն առնել ընդ ոտիւք.
Ոտն արկանեն թշնամիքն, եւ ինքեանք գլորին։ Ոտն հարկանէ ի վերայ ախտից արդարոյն. (Իսիւք.։)
Յոտն կացին անտի արքն, եւ գնացին. (Եփր. ծն.։)
ՅՈՏԱՑ. այսինքն Յոտից վերայ. իբր աշխարհիկ ոճով. գատնի եւ Ոտան, որպէս ոտին.
ՅՈՏԻՑ. իբր մ. Հետիոտս.
Զի վարեսցի նա յոտից իւրոց ի պանդխտութիւն հեռաւոր ... հետիոտս երթիցէ գերի. (Գէ. ես.։)
ՅՈՏՆ Ի ՄԱՏՆ ՅԱՌՆԵԼ. որ է ըստ յն. կանգուն կամ յոտին կալ. cf. ԱԿՃԻՌ.
ՈՏՆ ՈՏՆ. մ. ՈՏՆ ԱՌ ՈՏՆ. Առ սակաւ սակաւ. գամ քան զգամ. աստիճանաբար. կամաց կամաց. (յն. օ՛տօ. իբր ճանապարհաւ)
Ոտն ոտն յառաջ գային։ Որ սովորի արհամարհել զքահանայն, ոտն ոտն յառաջ մատուցեալ՝ զաստուած թշնամանէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
son, child;
— աստուծոյ, Son of God, Only Son;
—ք լուսոյ, խաւարի, the children of light, of darkness;
հոգւոյ —, cf. Որդեգիր;
—ք բրտից, potters;
—ք որդւոց, nephews;
— ի հօրէ, from father to son, successively;
ըստ հօրն եւ —ն, like begets or produces like.
(-դւոյ, -դւոց, կամ -դեաց. օր. Նորագիւտ բ. մնաց. իբ. 11 «Գողացաւ զնա ե միջոյ որդեացն թագաւորին», որ միւս թարգ-մանութեան մէջ որդւոցն ձևն ունի։ Նոյնպէս է Լմբ. մատ. 524.-գըծ. կայ որդեօք Մամիկ. 15) «սերունդ, զաւակ, մանաւանդ արու զա-ւակ, մանչ» ՍԳր. Եփր. գաղ. Եզն. (նշանա-կութեան համար հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913, թ. 103 և Ս. Տէր-Մելքիսեդեկեան, անդ՝ թ. 146). որից որդեակ ՍԳր. որդեգիր ՍԳր-որոեծնութիւն Ա. տիմ. բ. 15. Եբր. ժա. 11. Կոչ. Եզն. որդեսէր, Ոսկ. մ. ա. 10. Եփր. ծն-անորդի ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 23. Կիւրղ. Թուոց. եւս. քր. Կոչ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. կուսորդի Ոսկ. մ. ա. 5, 12. բոզորդի Եփր. ել. եղբօրորդի ՍԳր. դայեկոր-դի ՍԳր. հարճորդի Մծբ. Ոսկ. եբր. Եւս. քր. շնորդի Փիլ. փոխորդի «տոկոս» Սեբեր. փըղ-որդի «փղի ձագ» Մխ. առակ. յետնաբար կայ որդիասէր Լմբ. որդիացուցանել Յհ. կթ. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. portiyo-ձևից. սրա պարզական արմատն է per, por «ծնիլ, ձագ բերել», ինչպէս ցոյց է տալիս յատկապէս լտ. pario, peperi «ծնիլ, երկնել, տղայ բե-րել». միւս ածանցները տե՛ս որթ «հորթ» բառի տակ, որ նոյն այս արմատից է ծա-գում։ Մեր որդի բառի հետ յատկապէս հա-մեմատելի են սանս. [other alphabet] prthuka-«ձագ» և «մանուկ, երախայ, տղայ», յն. πὄρτις «երինջ, ցլիկ» և «փոքր տղայ կամ փոքր աղջիկ», լտ. partus «զաւակ, ծնունդ ձագ»։ «Անասունի ձագ» կամ «մարդու որդի» գաղափարների նոյնութիւնը զարմանալի պէտք չէ երևի, որովհետև այսօր էլ գործած-ւում է մեր մէջ թրք. bala բառը միևնոյն ձե-տվ (մարդու կամ անասունի ձագ)։-Հմմտ. նաև տղայ, ուլ, յաւանակ բառերի նշանա. կութեանց զարգացումը։-Հիւբշ.
ՀՀԲ (նոյնը նաև ՆՀԲ) «որ դիէ (զկա-թըն)»։ Klaproth, Asia pol. 105 կազի-կում. ers. E. Boré, JAs. 1841, 655 կարդալով vorti և դնելով v=b, են-վատ=պրս. bad, մեկնում է իբր զնդ puϑra, պրս. pusar «որդի»։ Windisch. 38 յն. πόρτις «հորթ, ձագուկ, տղեկ»։ Gosche 47, Böttich. Arica 64, 40, Jus-ti, Zendsp. 191, Պատկ. Изсльд. 27, նաև կասկածով Müller SWAW 35, 197 սանս. putra, հպրս. [other alphabet] puϑrah, պրս. [arabic word] pusar «որդի» ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 412 սանս. vrddha բա-ռի չեզոքը։ Müller SWAW 64, 456 զնդ. varəδa, պրս. gurd «աճումն»։-Lag. Arm Stud. § 1745 յիշում է պրս. [arabic word] rōd «որդի», հսլ. roditi «ծնիլ» ևն։ Boрp, Gram. comp. 2, 250 սանս. ardh, rdh, rudh «աճիլ», գոթ. lud «աճիլ», lauths «մարդ», հսլ. na-rodú «ժողո-վուրդ», հկելտ. rhodora «մի տեսակ բոյս»։ Bugge, Btrg. էջ 28 դնում է *gotrio-նախաձևից, որին է կցում լտ. uterus «արգանդ», գոթ. qiϑra «փոր. որովայն» (հմմտ. անգլ. child «տղայ» և գոթ. kilϑei «արգանդ»)։-Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. vareδa «հերոս» կամ fra-zainti, պհլ. frazand «որդի»։ Bugge IF 1, 452, ծան. 3 մերժում է իր նախորդ մեկնութիւնը։ Հիւնք. լտ. ortus «ծագեալ, սերեալ» բառից։ Վերջին անգամ Bugge, Lyk. stud. 1, 59 յն. ὄρϑός «ուղիղ», լիւկ. urtu «օրինական» բառերի և լիւկ. *Kρτιο ևն յատուկ անունների հետ։ Patrubány SA 1, 191 յն. ὄροϑύνω «յուզել, զուառ-ճաղնել», իբրև հնխ. ordh-ios «զուար-թացուցիչ» ձևից։ Հիւբշ. Pestschrift 70 տալիս է վերի ուղիղ մեկնութիւնը, որ անկախաբար ունին նաև Meillet MSL 2 46 և աւելի ուշ Շէֆթէլոմից [ethiopian word] 99 21. Wiedemann BВ 27, 221 (առ Walde և Pokorny 1, 149) հնխ. erədh «աճիլ. մեծանալ» արմատի տակ, որից և լտ. arduus «բարձր», հիռլ. ard «բարձր,
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. օրդ'ի, Սչ. օրդ'ի, վօրդ'ի, Ջղ. վորդ'ի, Ախց. Խրբ. Կր. Տիգ. օրթի, Ակն. օր-թի, վօրթի, օրթդի, Սլմ. վորթի, Երև. Շմ. վօրթի, Ննխ. օրթի, օշթի, Ռ. վօրթի, օրթթի, Պլ. օրթի, օրդդի, Վն. վորտի, Ագլ. վօ՜ռթի, Տփ. վո՛ւրթի, Մկ. տրտը՛, Ղրբ. վըէ՛րթի, Մրղ. վըիրթը՛։ Նոր բառեր են որդամեռ, որ-դետէր, վարպետորդի, տնորդօք «տնով-տե-ղով» (հմմտ. մհյ. տունորդօք Ուռհ. 315, 370)։
ՓՈԽ (borrowing) Յոյն պատմիչներից Կոստանդին Պերփերոժէն կայսրը իր Պատմութեան մէջ երկու անգամ յիշում է հունգարացոց նախ-նական անունը՝ Zαβαρτοιάσφαλοι (կարդա՛ Սավարտիա՛սփալի)։ J. Türy հունգարացի գիտունը Századok թերթում (1897, էջ 317-403) աշխատում է ցոյց տալ թէ յոյն բառի առաջին մասն է հյ. Սևորդի, իսկ երկրորդը՝ յն. ἀσφαλεῖς «արի, ամուր»։ Ըստ նոյն հե-ղինակի՝ Սևորդիները Մաճառ ազգի նախնիոն են, հաստատուած էին Պարսկաստանում և երկար ժամանակ անկախ մնալուց յետոյ՝ Հայոց իշխանութեան հպատակեցան. 921-ին Կոստանդին կայսեր դէմ պատերազմի դուրս եկան (տե՛ս ՀԱ 1898, 88ա)։ Թօփչեան, Po-litische und Kirchengeschichte Arm. 1905, էջ 201 նոյն Սևորդիներին է կցում Կոստ. Պերփերոժէնի βερβότιοι ձևը (De Cerem. aulae Byzant. II, 48, 687) և արաբ պատմիչ Մասուդիի [arabic word] siyāvardī ձևը։ Ըստ Մասուդիի սրանք հայ էին և քաջ ժողովուրդ. նշանաւոր էր յատկապէս մի տեսակ պատե-з-րազմական կացին, որ իրենց անունով կոչ-ւում էր [arabic word] ︎ assāvardiyya։
Եւ այլ թագաւորքն որդի ի հօրէ առնուին զիշխանութիւնն, եւ թագաւորեցին ազգաց յազգս ։ Ի թիւ հազար ամաց տիրեցին՝ որդի ի հօրէ առեալ զիշխանութիւնն։ Որդի ի հօրէ կարգաւ ունէին. (Եւս. քր.։)
worm, vermin, grub;
— երկրի, earth-worm;
— փայտի, wood-worm;
հնդիկ —, silk-worm;
— աղեաց or որովայնի, gut-worm, maw-worm;
— միայնուկ, երէզ or երիզ —, tape-worm, taenia;
— փորոտեաց ձիոց, bots;
յորդունս համակիլ, to be full of worms, to be crawling with worms, to swarm with worms;
cf. Թաթաւիմ.
, ն հլ. (-դան, -դունք, -դանց) «որդ» ՍԳր. Փարպ. որից հնդիկ որդն «շերամ» Վե-ցօր. 176. որդան կարմիր կամ պարզապէս որդան Ես. ա. 18. Յայտ. ժը. 15, 12. Սարկ. քհ. որդնալից Գծ. ժբ. 29. Ոսկ. մ. ա. 4 և փիլիպ. իա. որդնածին Արծր. որդնահար Նար. որդնիլ Մամիկ. Ոսկիփ. Վրք. հց. որդ-նոտ, որդնոտիլ (նոր բառեր)։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. որդ՝, Սչ. վօրդ՝, Սլմ. Վն. վորթ. Երև. Ռ. վօրթ, Գնձ. հօրթ, Խրբ. Կր. օրթ, ննխ. վօրթ, վօշթ, Տփ. Ախց. օրթունք (որ թէև յոգնակի ձևն է, բայց իբր եզակի է գործածւում)։ Պլ. օռթ, Ալշ. ւոռթ, Ասլ. էօ՜րթ, էօ՝ր*, Ղրբ. վըէ՛րթնը, Շմ. վէռթնը, Սեբ. վէրթ, Մրղ. վըիրթ, Սվեդ. վիրթ, Տիգ. վըրթ. Հճ. վոյդ՝, Զթ. իւյդ՝, իւրդ՝, Ագլ. իւռնը «որդ» (որից և է՛ռնիլ «որդնոտիլ, որդնիլ»)։
Եռաց ի նմա որդն։ Որդն՝ փայտի վնասակար է։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց։ Մարդ երր, եւ որդի մարդոյ որդն։ Հրաման ետ աստուած որդանն, եւ եհար զդդմանին, եւ այլն։
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
= Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է (կրճատ կրկնութեամբ) մուր արմատից. հմմտ. փա-թաթել, պատատել, փոթոթ, աքաղաղ, որոնք կրկնուած են փաթ, պատ, փոթ, քաղ ար-մատներից։
ՆՀԲ մուր բառից։ Muller SWAW 42, 257 և lusti. Zendsp. 237 զնդ. mrura ռամուռ. թանձր»։ Տէրվ. Լեզու 45 և Նա-խալ. էջ 99 կրկնուած մուր բառից, իբրև մուր-մուր>մրուր։ Հիւնք. նոյնպէս մուր բառից։ Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 մուր բառի հետ՝ յն. μέλας «սև», հիռլ. mrecht «կեղտոտ» ևն։ Petersson KZ 47, 280 կցում է մօր «ճահիճ» բառի հետ, որի մեկնութիւնը տե՛ս առանձին։ Pokorny 2, 252 ընդունում է այս մեկ-նութիւնը և միաժամանակ յիշեցնում է որ չպէտք է դնել *mör-u-ro-, իբր յն. μορύσσω «սևացնել, կեղտոտել, ապակա-նել», հնխ. mer-«սևացնել» արմատից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել են ՆՀԲ և Տէրվ. որ լաւ ուշադրութեան չէի առել։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Խրբ. մրուր «դիրտ», Զթ. մօ-յույ, մօրուր, Հճ. մmյույ «մրուր», Տիգ. աղի մրուր «տհալի տակին մնացած մասը»։
τρύξ, τρυγίας fex, faex, retrimentum, sedimentum, amurca. Թանձր յաւելուած հիւթոց իբրեւ զմուր. սիկ. տիղմ. դիրտ. տըկուք.
Որ ինչ մրրախառն էր ի նմանէ, յայնմ մրրոյ են (ասեն) չարիք մարդկան։ Նիւթոյ անուն ի նոցա լեզու ի մրուր մերձ է (այսինքն յն. հիւլէ, եւ նիւթ եւ անտառ եւ մրուր. եւ տիղմ) (Եզնիկ.։)
shadow, shade;
veil, head-cover;
honour, respect, consideration;
splendour, brilliancy, lustre, glory, magnificence;
pomp, parade;
protection;
— եւ ձեւք, ceremonial, etiquette;
— դնել, to honour, to pay honour, to respect, to consider, to compliment, to pay court to, to court;
զամենայն — եւ զպատիւ ունել, to give all the respect and honour due;
ի շքի եւ ի պատուի ունել, to hold in respect;
զանձն ծանր եւ ի շքի ունել, to be rave or serious;
— առնուլ, to be honoured or glorified;
շքով, with honour, gloriously, magnificently, pompously.
. ո հլ. (ներգ. ի շքի Բուզ. ե. լէ) «ստուեր, հովանի» Վեցօր. Կիւրղ. ծն. «ծած-կոց, հովանի» Ա. կոր. ժա. 10. Մաշտ. Նար. «պատիւ, փառք, վեհութիւն» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. թես. Սեբեր. Բուզ. որից շքալ «պանծալ» Սիր. ժ. 29. շքեղ ՍԳր. Եփր. ղևտ. շքադիր Ագաթ. շքեղազարդ Կոչ. շքեղալուք Ագաթ. մեծաշուք բ. մկ. գ. 25. Եփր. թգ. Ոսե. Իւս քր. անշուք Ոսկ. ես. բարեշուք Ոսկ. ա. կոր. չարաշուք Բ. մկ. 29. Եփր. վկ. արև (ստէպ), սքանչելաշուք Բուզ. գեղաշուք Մագ. գեղեց-կաշուք Լաստ. գլխաշուք Նար. բազմաշուք Ճառընտ. նոր բառեր են ազնուաշուք, վեհա--շուք, շքախումբ, շքանշան, շքամուտ, շքեղա-փայլ, շքերթ ևն։-Հայերէնի մէջ իմաստի ռարգացման համար հմմտ. անգսք. scima «շուք, ստուեր. 2. փայլ» ևնι
ՆՀԲ յն. σxιά «շուաք» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 359 սանս. čhā̄yā «շուաք»։ Նոյն, Arica 72, 176 և Lag IIrgesch. 392 սրա հետ նաև աֆղան. soray, պրս. saya, յն. σϰια գոթ. scadus, ռուս. šveni։ Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 112 սանս. sku «ծածկել», յն. σxύτος «մորթի», լտ. scutum «վահան», ob-scurus «մութ», անգսք. scua «շուաք» և հյ. քիւ ձևերի հետ՝ հնխ. sku «ծած-կել, պատել» արմատից։ Canini, Et étym. 182 սանս. çuč «փայլիլ» արմա-տից։ Bugge KZ 32, 57 հբգ. scūwo. նաւնոսօ. scua «ստուեր» բառերի հետ։ Հիւբշ. 480 սրանց վրայ աւելացնում է նաև հիսլ. skugge «ստուեր», գոթ. skug-gva «հայելի», գոթ. skauns և գերմ. šchón «գեղեցիկ», schauen «նայիլ, դի-տել», որոնք բոլորն էլ դնելով հնխ. sku «նայիլ, տեսնել» արմատից, նոյն մեկ.
նութիւնը անապահով է համարում։ Հիւնք. շուք «ստուեր» =յն. σxιά́, իսկ շուք «պատիւ» = պրս. šigūh «պատիւ»։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. suk «փայլուն», šug'us «փայլատակել, բոց», 426 թթր. sok, sog, sov «զով, ցուրտ»։ Petersson LUA 1915, 3 և 1916, 47 (ըստ Pokorny 1, 368) հյ. շող, նշոյլ, շանթ բառերի հետ հնխ. k'eu-«լուսաւորել, փայլել, պայծառ» արմատի տակ. հմմտ. սնս. çvah «վաղը», զնդ. sūrəm «վաղն առա-ւօտ կանուխ», սանս. çona «կարմիր» ևն։ L'anaя. Объ отнощ. aбхазcк. я3 էջ 46 ափխազ. açašə «մոմ», išeyt «լու-սացաւ», ašez «առաւօտ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 302 զնդ. suka «փայլուն» և պրս. šigūh «պատիւ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Հճ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. շուք, Մրղ. շուք, Սվեդ. շէօք, Ակն. շիւք, Վն. շիւք, Ասլ. շիւք, շիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. շօք, Երև. Շմ. Ջղ. Տփ. լվաք։ Նոր բառեր են շուքարան, շուքել, շուքաւոր, շքառուն։
Շուք նետիցն շլացուցանէր զզօրսն։ Շուքք նետիցն զօդն խաւարեցուցանէին. (Մեսր. երէց.։)
Պարտի կինն շուք դնել գլխոյն վասն հրեշտակաց. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 10 (ուր թարգ. մեր երեւի ընթերցեալ սքիա՛, այսինքն հովանի, այլք ընթեռնուն, այսինքն իշխանութիւն. զոր դժուարանան մեկնել)։)
ՇՈՒՔ. τιμή honor δόξα gloria. Պատիւ. փառք.
Բռնադատիցէ առնել շուք թագաւորութեան. (լինել քահանայապետ. Եբր. ՟Ե. 15։)
կամի շուք դնել եպիսկոպոսին, զի ամենեքեան երկնչիցին։ Սպասաւոր զոք ունիցի, զի մի հթարկ լինիցի զանձին շուք արկանել (այսինքն անշքացուցանել զանձն). (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
magazine, storehouse;
butler's pantry;
larder, buttery, pantry, store-room, cellar;
secret chamber;
treasury;
bottom;
heart, the secrets of the heart, the affections;
— ցորենոյ, granary, loft;
— գինւոյ, wine-cellar, wine-vault;
— փայտից, wood-house.
«մէջ»։ ՆՀԲ շտե-=յն. σῖτος «ցորեն»+ մառան» Lag. Btrg baktr. Lex. 4 փորձում է սրանով մեկնել զնդ. xštami անստուր բառը։ Հիւնք. ստամոքս բա-ռին է կցում։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, յուլ. 22 -արան մասնիկով *շտեմ բառից, որ է զնդ. վէշթէմունիթէն «ու-տել, խմել», արմատը վէշթէմ։ Սագրզ-եան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 4ՈՉ սումեռ. zid «ցորեն» բառից. առա-ջինը իբր շտ-ե-մարան, իսկ երկրորդը՝ իբր հյ. *շիտ-եամ «ցորեան»+արան։
ἁποθήκη (իբր գրարան). repositorium, reconditorium, promptuarium ταμεῖον , ταμιεῖον, ταμία (որ եւ սենեակ). cella penuaria, subterranea եւ այլն. Մառան ստորին՝ ի պահել զցորեան եւ զամենայն պարէնս. (որպէս եւ յն. սի՛դօս լծ. ընդ շտեմ". է ցորեան, պարէն) ամբարանոց. մթերանոց. սենեակ պահեստի ամենայն իրաց ի ներքսագոյն կամ ի խորագոյն վայրս. խորշք. յարկք. ամպար, քիլար, մահզէն ... տե՛ս (Օր. ՟Ի՟Ը. 5. 17։ Երեմ. ՟Ծ. 26։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Յոբ. ՟Թ. 9։ Մտթ. ՟Դ. 26։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 3. եւ այլն։ Իսկ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 13.) ըստ յն. ὐπερῷον , վերնայարկ։ Եւ (Յովէլ. ՟Ա. 17.) ληνός , հնձան։
Դու տէր սրտագէտ՝ արարիչ շտեմարանաց մերոց (սրտից). (Ճ. ՟Ա.։)
pea;
chick peas;
grain;
globule;
wood-worm, beetle;
— —, drop by drop;
պատիճ կամ կեղեւ ոլեռան, peascod, peashel;
նմանք են միմեանց իբր հատք ոլոռանց, they are as like as two peas.
, ն հլ. (-ռան, -րան, -ռունք, -ռանց, -րանց, յետնաբար նաև ոլեռն, սեռ. ոլռանց) «բակլայի կամ մաշի նման մի ընդեղէն. pisum sativum L. (Տիրացուեան, Contributo § 267). փխբ. խոշոր կաթիլ (քրտինքի, ար-ցունքի)» ՍԳր. Եւս. քր. Վեցօր. 60. «կտրուած կաթի մէջ ձևացած գնտիկները» Սասն. 67. «կարկուտի մէկ հատիկը» Ոսկ. յհ. բ. 1 (ւե-տին). «մի տեսակ որդ փայտի» Գաղիան. որից ոլոռնացեալ «ոլոռի պէս կոլորացած (կաթիլ)» Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. ոլոռնա-ձև Շար.։
ՈԼՈՌՆ ասին նմանութեամբ՝ բոլորշի իրք եւ կաթուածք որպէս կայլակ կամ շիթ քրտան, արեան, ջրոյ, կաթին, սնդկի, կարկտի, եւ այլն. որպէս լտ. gutta, pila, globus, sphaera. ի յն. σφαῖρα . լծ. հյ. սփիւռ.
Գայ իջանէ անտի խոնաւութիւնն, եւ սկսանի յօրինել լինել յոլոռն յոլոռն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Հողմ սառնային զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնդէ, եւ այն է կարկուտ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան եւ ոլոռն կարկտի յերկնից ի յերկիր իջեալ. (Շիր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
ՈԼՈՌՆ ասի եւ Որդն ինչ փայտի. որ եւ ԾԱՌՈՐԴՆ. յն. թրի՛փս, քրիփօ՛ս. θρίψ
dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
, ն հլ. (սեռ. շան, շանց) «շուն» ՍԳր. փխբ. «պոռնիկ կին, շնացող մարդ» ՍԳր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռուս. և լեհ. suka «էգ շուն» և պոլաբ. seukō «բոզ»). ածանցման մէջ մտնում է երկու ձե-ւով. 1. լն-. ինչ. շնալ «անխտիր խառնա-կիլ» ՍԳր. շնաբարոյ Ա. թագ. իե. 3. Կիւրղ. թգ. շնաբերան Բուզ. շնագլուխ Եւս. քր. շըն-կնճիթ Ոսկ. մ. ա. 4. շնութիւն ՍԳր. շնջրի Վեցօր. յետնաբար ռմկ. յգ. շնուի «շներ». որ մտած է նաև Եւս. պտմ. (լաւագոյն ձձ. ունին շունս. տե՛ս ՀԱ 1911, 693).-2. շան-. ինչ. շանագլուխ Եփր. թգ. շանազգեաց Ա. գաթ. շանաճանճ ՍԳր. շանի «շան կերակուր» Ոսկ. մտթ. Ա. 736 (հմմտ. ՀԱ 1913, 346) շանսխուր «պոռնկութեան վարձք» Օր. իգ. 18 ևն։ Նոր բառեր են շնագալլ, շնախտ, ընախ-տաբոյժ, շնականութիւն, շնատամ ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. շուն, Ակն. Ասլ. Մրղ. Սլմ. շիւն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Սվեդ. շօն, հետաքըրք-րական է Գուրտ-փէլէն (Նիկոմիդիա) շըվըն «շուն» (Արևելք 1894 փետր. 10)։-Կան բազմաթիւ նոր բառեր՝ շուն-, շն-, շնա-, շան-ձևով, ինչ. ըունշալակ, շուննոց, շնկեր, շնդող, շնամէջ, շնահոտ, շանդող, շանգոզ ևն ևն։-Մանկական լեզւով եղած է օշո, օշօշ, օշիկ «շուն», որից էլ
-Թուի բնաձայն բառ՝ կազմուած շ պարզ ձայնից՝ ն, չ ածանցիչներով. արմատի հա-մար հմմտ. շչալ, շչել, շաչել, շռիչ, շոնչան, շառաչել, շռինդ, շշուկ, շրշիւն, շշնչել. իսկ ձևի համար հմմտ. հնչել, բնչել, գնչել, կնչել, պնչել, փնչել, մնչել, խնչել։-Աճ.
κύων canis. (լծ. յն. գի՛օն. լտ. գանիս. իտ. գանէ. գղղ. շիէն ). Չորքոտանի հաջողական, գազան՝ բայց ընտանի, տիրասէր, հաւատարիմ պահապան. ... Տե՛ս եւ ԲԱՐԱԿ։
Ոչ կռանչեսցէ եւ ոչ շուն մի լեզուաւ իւրով։ Մի՛ ուտիցէք, այլ շան ընկերսջիք.եւ այլն։
Շուրջ եղեն զինեւ շունք բազումք։ Զգո՛յշ եղերուք ի շանց անտի.եւ այլն։
ՇՈՒՆ ա.գ. μοιχός adulter. Շնացօղ այր. կամ μοιχαλίς, μοιχωμένη adultera. Շնացեալ կին. մերձեալն առ օտար անկողին՝ հանգոյն անխտիր խառնակութեան շանց, ... տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Թ. 16։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 11։ ՟Ա. Կոր. ՟Զ. 9։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 4։ Հռ. ՟Է. 9։)
Հրաման առնու առնել կին շուն։ Վասն շուն կնոջ, որ այլաբանի ի ժողովս կռապաշտից. (Նախ. ովս. եւ Նախ. առակ.։)
breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."
ՆՀԲ (ունչ բառի տակ) արմատը դնում է ունչ։ Böttich. Arica 82, 377 սանս-čvi=յն. ϰυίσϰω «յղանալ», անց. դերբ. çūna։ Հիւնք. շչել բայից։ Meillet MSL 10. 278 սանս. çvasiti «շնչում է» ձևի հետ, բայց ազդուած հունչ բառից. վեր-ջաձայն չ ներկայացնում է sky-։ (Այս մեկնութիւնը հենց ինքն է կասկածելի համարում. տե՛ս Osthoff, Parerga 1, 232)։ Նոյն մեկնութիւնը յիշում է պար-սապէս Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1899, 203բ։ Մառ. Иппол. 51 վրաց. շումինվա հո-մանիշի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 1Ո2 շոգի, ունչ, հնչել բառերի հետ։ Li-dén, Յուշարձան 385 յիշում և մերժում է լիթ. szvañksz-ti «շնչել, հևալ»։ Karst, Յուշարձան 416 ունչ բառի հետ՝ մոնղոլ. unur, կալմուկ. unus, թունգուզ. unu «հոտ»։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 5 և ЗВО 22, 37 ИАН 1913, 181, Яз. и Jит. I. 266 եբր. [hebrew word] hebel «շունչ» հանում է սեմ. hbl արմատից, որի յաբեթականն է svl, svn (հմմտ. վրաց. სული սուլի «հռ-գի, շունչ», სუნი սունի «շունչ, հոտ»), նախաձայնի փոփոխութեամբ՝ švl, švr, švn, որոնցից մինգր. მური շուրի «հո-գի», գւռ. մինգր. ըունջո «հոգի» և հյ։ շունչ։ Pokorny 1, 475 իբր ստոյգ ըն-դունում է Meillet-ի և Lidén-ի մեկնու-թիւնները, որոնք իրենք՝ հեղինակները. չեն ընդունում։
Թոքն՝ մարմնոյն շնչիցն շտեմարանապետն. (Պղատ. տիմ.։)
Շունչ վախճանին չեւ էր հասեալ։ Աւազակն մինչեւ ի վերջին շունչն ոչ ձգեաց խտրոց սիրոյ։ Անդրոնիկոս ի յետին շունչն հասեալ է։ Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն՝ հզօրագոյնք կռուին. (Ագաթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Դ.։ Եղիշ. ՟Ա։)
Զեռունս շնչոց կենդանեաց։ Զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք.եւ այլն։
Ի սոյն միտս պիտի առնուլ՝ կամ այպէս ընթեռնուլ եւ զասելն.
answer, response, reply;
return, repartee, rejoinder;
account, reason, defence, apology, excuse, justification;
հրաման —նւոյ, oracle;
համարձակ, յանդուգն, խուսափական, նպաստամատոյց, հաւաստի, դրական, ժխտական, լակոնական, աննշան, չոր, անմիտ, կարճ —, haughty or imperious, impertinent, evasive, favourable, certain, positive, negative, laconic, insignificant, dry, foolish, curt or short reply;
— առնել, to answer, to reply, to make answer to;
— տալ, to answer for;
to defend, excuse or justify oneself;
տալ վասն անձին —, to plead one's own cause;
ընդունել զ—, to receive the reply;
ի — նամակիդ, in reply to your letter;
չընդունել զ—, to receive no reply;
սպասել —նւոյ, to await a reply;
չիք —, there is no reply, no answer;
cf. Ընդդէմ.
(-նւոյ, -նեազ) «պատաս-խան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. յետնաբար աս-ւում է պատասխան Զենոբ. Ճառընտ. Վրդն. սղ. որից պատասխանատուութիւն Իմ. զ. I1 Գծ. իբ. 1. Փիլիպ. ա. 7, 16. Ոսկ. յհ. և հռ։ պատասխանութիւն Մծբ. ոճով ասւում է պա-տասխանի առնել, տալ պատասխանի ՍԳր. որի յետին ձևն է պատասխանել Խոր. Իսիւք. նոր բառեր են անպատասխանատու, անհա-մապատասխան ևն։
= Պհլ. *pāt-saxuan ձևից, որ հայերէնի մէջ դարձել է նախ *պատսախան և յետոյ, շրջուելով՝ պատասխան. հմմտ. պհլ. [other alphabet] pasaxv, pasaxv (ըստ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, էջ 8 ծան. կայ նաև պհլ. pāsxan), սոգդ. patšukwān, պրս. [arabic word] pāsux, որից յետնաբար փոխառեալ է վրաց. მახუხი պա-սուխի «պատասխան»։ Հայերէնի -ի վերջա-ւորութիւնը ըստ Bailey JRAS 1930, էջ 19 համապատասխանում է քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. [other alphabet] (=i) վերջաւորութեան. ըստ այսմ քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. p'čγny «աատաս-խան». այսպէս են նաև արժանի, կարի բա-ռերը։ Իրանականի հնագոյն ձևն է հպրս. ուղ. *pātisa(h)uvā-, հյց. *pātisa (hjuva nam-, որից պհլ. *patsaxuan>պատասխան. (Ըստ Gauthiot, Gram. sogd. 83 կազմուած է pati-մասնիկով sak արմատից, որ գըտ-նում ենք նաև լիթ. sakyti «խօտիլ» բառի մէջ)։-Հիւշ. 222։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. պատաս-խան, Մկ. պmտmսխան, Ալշ. Մշ. պադաս-խան, Ննխ. Շմ. Սչ. Սեբ. բադասխան, Տիգ. բmդmսխmն, Զթ. բադասխօն, բադասխոն.-Միջին հայերէնի ձևն էր պացխուն (Սմբ. ատմ. 79, 90, Անսիզք 13, 15, 51, Կոստ. երզն. 158), որ ծագում է պատասխան բա-ռից միջին ա-ի ջնջումով և տս ձայնախում-բը վերածելով ց (հմմտ. արտառուք>արտ-ռուք>արցունք). կրճատ պատըսխուն ձևը երկու անգամ ունի Քուչակ 121. վերջավան-կի ա ձայնաւորը դարձած է ու՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառաւ, ինչպէս ընդհանուր օրէնք է Ագուլիսի բարբառում (տե՛ս իմ Հայ բարբառագիտութիւնը, էջ 93)։ -Թաւրիզի գաւառականով պատասխանել նշանակում է «ճանապարհ դնել, դուրս հանել, գործից վտարել». սրա հին վկայութիւնը գտնում եմ Մտթ. ևագր. 49. Ասէ դևն... մի՛ տալ յաղ-քատն... և կամ ասէ՝ թէ այսօր պատասխա-նէ, վաղիւն երբ գայ՝ յայնժամն տաս։
ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՏԱԼ ՏԱԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. Լուծումն առնել հարցուածոյն. փոխադարձ ասել ինչ բան. պատասխանել. ճէվապ վէրմէք. ἁπόκρισιν δίδωμι responsum do. Տե՜ս Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Լ՟Գ. 5։ ՟Լ՟Ե. 4։ ՟Լ՟Թ. 35։ Այլ առաւել, ἁποκρίνομαι respondeo. Տե՜ս ստէպ ի հին եւ ի նոր կտակ. եւ յամենայն գիրս ըստ նախ նեացն. ուր յետինք առաւել դնելն՝ Պատասխանել, որ է որպէս ոճ ռամկական։
punishment, chastisement, pain, correction;
scourge, revenge;
threat, threatening tone;
reprimand, reproach, rebuke;
պատիժ —ի, severe punishment;
— մահու, sentence or punishment of death, capital punishment;
տեղի —ի, exile;
ազգի մարդկան, the scourge of human kind;
— կապել ի վերայ, to inflict a punishment;
կրել խիստ —, to be severely punished;
առնել —, to threaten.
, ի հլ. «պատիժ, սաստ. ւան-դիմանութիւն. 2. պատժի արժանի գործ, յանցանք» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17 և եփես. որից պատուհասել ՍԳր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. և բ. կոր. պատուհասակոծ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Սեբեր. Ագաթ. պատուհասագոյն Պսկ. բ. կոր. անպատուհաս Կոչ. ժանտապատու-հաս Փիլ. լիւս. ևն։
= Պհլ. [other alphabet] ︎ pātūfrās «չար հա-տուռումն, պատիժ» բառից. այս ձևը, որ հա-յերէնի համար յարմարագոյնն է, ունի Sa-lemann ЗAH 8 (1908), 108. այլուր գըտ-նում ենք սովորաբար [arabic word] pātfrās, որ Nyberg, Hilfsbuch d. Pehlevi 1, 52 կարդում է pā̄tifrās։ Սրա միւս իրանեան ձևերն են մանիք. պհլ. p'dyfr'h, հարաւ-արևմ. պհլ. h'tfr'' (=pātfrāh), պազ. ba-dafrāh, որ bādāfarā, bādāfarāh, bā-dafrāh. bādāfarās (ուղղելի pādafrāh) «հա-տուցումն չար գործոց, պատիժ» (Horn § 154), զնդ. ❇ paitifrasa։ «հարցաքննութիւն, պատիժ», հպրս. *nāti. frāϑa-։ Այս բոլորը կազմուած է pat-, paiti-նախդիրով pares<հնխ. prek'->հյ. հարց արմատից, որ այստեղ դատական հարցա-քննութեան նշանակութեամբ է առնուած. հմմտ. նոյն արմատից հպրս. avam ufras-tam aprsam «պատժեցի, լաւ պատժեցի». զնդ. frašna-«դատարանով լուծելու հարց», սոգդ. Br's կամ Br''s (=frās) «պատիժ», քուչ. prekse «դատաւոր» ևն։ Հայերէնի մէ։ պհլ. fr դարձած է մր (հմմտ. աւրհնել, հբա-պարակ) և յետոյ ր ընկած է։-Հիւբշ. 226։
τιμωρία, δίκη punitio, mulcta, supplicium, poena, ultio. Պատիժ (որպէս պատեալ եւ ի վերայ հասեալ). տանջանք. վրէժ արդարութեան. գաղեպ.
Զպատուհաս երկոցունց (այսինքն այ եւ թագաւորի) ո՞վ ծանիցէ։ Մատիր անձամբ անձին արա՛ դու քեզ սիոն պատուհաս. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 22։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 21։)
ՊԱՏՈՒՀԱՍ. ἁπειλή minae, comminatio ἑπίπληξις, ἑπιτίμησις increpatio, objurgatio. Սպառնալիք պատժոյ. եւ Սաստ. կշտամբանք. յանդիմանութիւն սաստիկ.
Լաւ է լսել զպատուհաս իմաստնոյ, քան լսել մարդոյ զերգս անմտաց (այլ ձ. զպառնալիս իմաստանայ)։ Զի եթէ առ խրատու պատուհասի կենդանի տէր մեր նռ փոքր մի ինչ բարկացեալ իցէ, դարձեալ հաճեսցի ողորմութեամբ ընդ ցառայս իւր։ Շատ է այնպիսւոյն պատուհանսն այն՝ որ ի բազմաց անտի է. (Ժող. ՟Է. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 32։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 6)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։
Մշտիկ զոպայիւ թաթաւել, որ է տրցակ կանաչ խոտոյ։ Ի մշտիկ զոպայի, որ է տրցակ ծայթրնի. (Վրդն. ել.։ Բրսղ. մրկ.։)
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
, ի-ա հլ. «մարմնի վրայ խոց, կեղ» (սովորաբար անեզական) ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1Ո. «վէրքի հիւթ, շարաւ» (այս իմաստով նաև գրուած վեր) Եփր. աղ. Պղատ. տիմ. Լաստ. որից վիրաւոր ՍԳր. Եզն. վիրաւորել ՍԳո. վիրաւորիչ Ոսկ. ես. վիրաբերան Դատ. գ. 22. վիրած «վէրք ունեցող» Ոսև. մ. ա. 14. Սեբեր. կարեվէր Ագաթ. Փարպ. դառնա-վէր, բազմավէր, խստավէր Մանդ. կողավէր Տօնակ. մեծավէր Արծր. վիրել «վէրք բա-նալ» Մխ. դտ. Մարթին. նոր բառեր են վի-րակապ, վիրաբոյժ, վիրաբուժութիւն, վիրա-բուժական, վիրահատութիւն, վիրատրանք, վիրաւորական ևն։ Իմաստի ճշտման համար հմմտ. Ոսկ. ես. «վիրին հատած ի խոր է»։
Lag. Urgesch. 239 սրանց հետ նաև պրս. verān «աւերակ»։ Justi, Zendsp. 88 զնդ. xvara «վէրք» ձևի տակ՝ սանս. sváru, փարսի xor, պրս. xaruh ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 76 սանս. vadh «զարնել, սպանել», vadha «հարուած, վիրաւորում», զնդ. vadarə «զէնք» ևն։ Հիւնք. վիրգ բառից։ Patrubany ՀԱ 1908, 213 հնխ. epi «վրայ»+ei «եր-թալ»+rā մասնիկ, իբր «մարմնի վրայ գնացող»։ Պատահական նմանութիւն ունին ալբան. vaīε, սանս. vraná, հսլ. ռուս. լեհ. rana «վէրք» (Pokorny 1, 286), զնդ. xvara «վէրք», հբգ. sweran «ցաւիլ, թարախ կապել», swero «ցաւ, ուռուցք», հնխ. suer «թարախոտիլ» արմատից (Pokorny 1, 529), որոնց Berneker 409 կցում է լեհ. chory «հի-ւանդ», ռուս. xворать «հիւանդանալ» ևն։
Այր սպանի ի վէրս ինձ, եւ երիտասարդ ի հարուածս ինձ։ Վէր ընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածոյ։ Նետք տղայոց եղեն վէրք նոցա։ Ոչ վէրք, ոչ այտումն։ Սրբել զնա ի վիրաց անտի։ Վէրս ի վերայ եդին։ Լեզուին զվէրս նորա.եւ այլն։
Վէր՝ որ արեան քամուածն է, հանդարտ. եւ որ սեաւ մաղձի եւ քացախագունի, վայրենի է։ Մաղձս եւ վէրս եւ մաղասս պէսպէս արասցէ. (Պղատ. տիմ.։)
thong, leather thong, strap, girth;
leather whip;
— գօտի, leather belt;
— անվախճան, endless strap;
phoca, seal, sea-calf.
Տէրվ. Altarm. 58 փակ արմատի հետ՝ որ տե՛ս։ Հիւնք. փոկ անասունի անունից։
= Յն. φωϰη, որից նաև լտ. phoca, ֆր. phoque ևն՝ նոյն նշանակութեամբ. ծագում է հնխ. phōu-«փչել» արմատից (Boisaq 1044)։-Հիւբշ. 387։
ἰμάς corrigia, lorum σκύτος corium. Կանչեայ պարան. լար ի մորթոյ արջառոց. մաշկեղէն գօտի, կապ, խրաց, սամետ. երկար կաշի.
Ո՛չ զձի քաջազգի կամ ազնիւ անուանեմք՝ վասն բազմապատիկ արծաթակուռ փոկոցն. (Պիտառ.։)
Յովհաննէս փոկ գօտի ունէր. (Մծբ. ՟Ղ.) (տպ. գօտի փոկեայ)։
Առաքեցի փոկ.. . Զփոկն՝ որ զեկուցանէ քեզ, զի տակաւին խրատել պարտիս. (Պտմ. աղեքս.։)
Անուն կենդանւոյ. յն. ֆօ՛գի. լտ. ֆօ՛գա. φώκη phoca, vitulus marinus. Որթ ծովային՝ երկակենցաղ. գլուխն եւ մորթ մարմնոյն անթեփ՝ յար եւ նման որթու արջառոց. որ եւ հեւայ՝ փնչէ եւ բառաչէ իբրեւ զեզն ի հանգչելն ի ցամաքի. առաջին ոտքն են նման թեւոց, եւ յետինքն իբրեւ զատունս ձկան. ունի եւ ստինս, եւ ծնանի ի ցամաքի.
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
Տէրվ. Altarm. 94 տար և ափ բառե-ոից բարդուած. առաջինն է նոյն ընդ տեղալ, սանս. tar «հոսիլ, յորդիլ», երկրորդը՝ սանս. apa-, պրս. ❇ ab «ջուր»։ Bugge IF 1, 456 սանս. drapsa-«կաթիլ» բառի հետ։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Հիւբշ. 497՝ նշանակութեանց տարբերութեան պատճառաւ։ Meillet, Rev. crit. 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 յիշեցնելով թէ սանս. բառի նախաձալ-նը հին dh չէ (տե՛ս Wackernagel, Al-tind. Gram. 1, 242), կողմնակից և դուրս գալիս Bugge-ի։ Հիւնք. տարփ աւոմատից։
Ի վերայ միմեանց յարձակիցէ զտարափսն (ձեան), ի բաց դնելով զանձրեւն ամենայն։ Գայր ի վերայ նոցա տարափս սաստիկ ձեան ... փոխէր տարափ ձեանն յանձրեւ։ Գայր ի վերայ նոցա տարափք սաստիկ ձեան. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։ Աբր. մամիկ.։ Սոկր.)
Անձրեւ եւ գետ եւ հողմ (յայտ առնեն) զազգի ազգի տարափս մարտին։ Այլք ի դիւաց որպէս զթանձրամած տարափ՝ այնպէս արձակեալք ի վերայ բազմութեանն. (Երզն. մտթ.։ Զենոբ.։)
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
, ի հլ. «սիրտ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ևն. որից սրտացուցանել Երգ. դ. 9. սրտաբախ Ոսկ. Կող. և Եփես. Վեցօր. սրտաբեկ Բ. մկ. է. 39. Սեբեր. Ագաթ. Ոսկ. ես. սրտագէտ Գծ. ա. 24, ժե. 8. Ագաթ. սրտալիր Կորիւն. Ա-գաթ. սրտառուչ Ոսկ. Բուզ. Եզն. Կորիւն. Սե-բեր. սրտկեղ Բուզ. սրտմտիլ ՍԳր. սրտնուլ Ոսկ. մ. բ. 7. սրտնութիւն Եւագր. 28 (և յա-ճախ). սրտաց (իբր սրտանց) Աթան. 463. այրասիրտ Խոր. Արծր. քաջասիրտ Բ. մկ, ե. 10. հայկասիրտ Արծր. թանձրասիրտ Ոսկ։ ես. անսրտնութիւն Լմբ. սղ. գազանասիրտ Եփր. թգ. 430. խստասիրտ ՍԳր. խօթասիրտ ՍԳր. նեղասրտիլ Ոսկ. մ. բ. 28. միասիրտ Ագաթ. սրտակրանք «սիրտը պատող մաշկը՝ ներսի կողմից» Տաթև. հարց. 619. սրտա-պանակ (չունի ԱԲ) «ձիու կրծքի ծածկոցը» Զքր. սարկ. Ա. 22, 86. նոր բառեր են սըր-տագրաւ, սրտակէզ, սրտամորմոք, սրտոտ ևն։
Հներից Մտթ. եւագր. 75 սրտմտու-թիւն բառը ստուգաբանում է «ի սիրտն մտութիւն, սիրտը մտած»։ Schröder, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում ռուս. cennie «սիրտ»։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ ունի Klaproth, Asia pol. I0l։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն սանս. hrt։ ՆՀԲ «որպէս սիրոյ տեղի... և սերտ մասն. յորմէ և յն. քարտիա՛, լտ. tōn, քóռտիս, որպէս և քա՛ռիդաս՝ է սէր, քա՛ռուս՝ սիրելի, սանս. հռիտ, դաղմ. սէ՛ռտցէ»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 21, 22, 30, 37. Windisch 19, Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 71, 168, Lag. Urgesch. 700, Müller SWAW 35, 199, Justi, Zendsp. 123, Հիւբշ. KZ 23, 35, Boрp, Gram. comp. 1, 393, Տէրվ. Altarm. 31, 92, Նախալ. 125 ևն։ Müller SWAW 41, 158 հայե-րէնի նախաձևը ըստ իրանեանի դնում է *զիրդ։ Հիւնք. հանում է շուրթ բա-ռից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Տփ. սիրտ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեր. Սվեդ. Տիգ. սիրդ, Ասլ. սիրդ, սիր*, Վն. սիռտ, Սչ. սի՛ըրդ, Գոր. սէրտ, Ղրբ. սըէրտ. սըռտ, Մկ. սէռտ, Հւր. Շմ. սըրտ, Հճ. սիյդ, Չթ. սը՞յդ, սը՞րդ, Ագլ. սառտ, Սլմ. սիտ (սեռ. սռտի), Հմշ. սիդ։ Նոր բառեր են սիրտխառնուկ, սիրտկոտրում, սիրտհատնուկ, սրտաբաց, սրտագդալ, սրտադող, սրտաճաք, սրտամնայ, սրտոտիլ (Սչ. սօրդօդիլ) ևն։
լծ. յն. լտ. καρδία cor, cordis եւ ψυχή animus, anima διάνοια mens, cogitatio. (որպէս սիրոյ տեղի, դիրք, օթարան. եւ սերտ մասն. յորմէ եւ յն. քարտի՛ա. լտ. քօռ, քօ՛ռտիս. (որպէս եւ քա՛ռրիդաս ՝ է սէր. քա՛ռուս ՝ սիրելի). սանս. հռիտ. դաղմ. սէ՛ռտքէ ). Պատուականագոյն մասն յընդերս կենդանւոյ՝ իբրեւ սկիզբն կենդանութեան, եւ զգայական բաղձանաց. ուստի եւ լայնաբար՝ յոժարութիւն, ոգի, կամք, միտիք, խորհուրդ, եւ այլն.
Սիրտ իմ ջեռաւ յիս։ Սիրտ իմ խռովեցաւ յիս։ Եւ առ յովաբ երես նետս, եւ հար զնոսա ի սրտի աբեսողոմայ։ Եհաս ի սիրտս նոցա։ Եթէ սիրտ մեր ոչ ստգտանիցեն զմեզ։ Սիրտ սուրբ հաստատեա յիս աստուած։ Յամենայն սրտէ։ Յամենայն սրտից ձերոց։ Այր ըստ սրտի իմում։ Խորհուրդք չարք ելանեն ի սիրտս ձեր։ Սրտիւք մերովք.եւ այլն։
Առ չժուժել սրտիցն դառնութեան։ Քաղցրացո զդառնութիւն սրտիդ։ Սիրտն ի բերանն էր (յեփթայեայ ընդ զոհել զդուստրն). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը. եւ Եղիշ. դատ.։)
Ահաւասիկ ես եւ հայր քո սիրտ ի բերան շրջեալ խնդրէաք զքեզ. (Ոսկ. մտթ.) (ուր վրիպակ է գրելն միոյ գրչի, սրտիբերան)։
Սրտիւ պահին հմակերք, եւ ցանկութեան հեշտութեամբ՝ բազմածինք կենդանեացն։ Այսպէս առ սրտին ընդ յառնել ազգակից է անասնոցա յարձակման։ Առնէ սիրտն զարիութիւն, եւ երկիւղն զգուշութիւն. (որպէս եւ ռմկ. սրդողիլ կամ սրտոտիլ, է իբր սրտադողիլ, սրտմտիլ)։
ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ, կամ ՅԱՄԵՆԱՅՆ ՍՐՏԷ. Ի ՍՐՏԷ. եւ այլն. մ. ψυχικῶς animitus, ex animo εὕνοιᾳ, εὑνοϊκῶς benevolentia, benevole ἑκτενίᾳ, ἑκτενῶς extense, vehementer. Ամենայն յօժարութեամբ. սիրով. մտադիւր. սերտիւ. յամենայն անձնէ. սրտանց, բոլոր սրտանց. ... տես ՟(Բ. Մակ. ՟Դ. 37։ Եփես. ՟Ղ. 7։ Յուդթ. ՟Դ. 8. 10։ Յովէլ. ՟Ա. 14։ Յովհն. ՟Գ. եւ այլն։)
Ի խորոց սրտից. (Նար. ստէպ։)
Մտօք սրտիւք. (Նար. յովէդ.։)
Տես եւ ի բառն Բոլոր, Բոլորով սրտիւ, Ի բոլոր սրտէ եւ այլն։
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
=Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
պ. ալար. որ եւ սիբահ. սալոր. ուստի Սպասալար. Զօրաւոր. սպարապետ. սէրասքէր (որպէս եւ չօպան սալարի ՝ է հովուապետ).
Ատրներսէհ փուշտիպանացն սաղար։ Հրամանատու եւ աւագ զօրուն՝ փուշտիպան սաղար էր. (Փարպ.։)
inconvenience, discomfort, displeasure, vexation, pain, trouble, grief, affliction, sorrow, suffering, torment, tribulation;
—ք ամպրոպաց, tempest, foul weather;
— դառնութեան, bitter grief, desolation;
դժնդակ —ք, great hardships, misfortunes;
ի վշտէն, առ վշտի, առ վշտի վտանգին, through affliction, tribulation or grief;
—ս հասուցանել, to grieve, to pain, to concern, to distress, to cause sorrow, to afflict, to vex;
ի —ս մտանել, to grieve at, to be pained at, to take to heart, to sorrow for, to be afflicted;
— է ինձ, I am greatly concerned at, it is with pain that I;
բազում —ք ի վշտաց հասանէին ազգին, many disasters successively fell on the nation;
ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի —ս վտանգի, all the pleasures of the Armenians were changed for extreme dangers;
ի վշտի մաշեն զանձինս, they consume themselves with mourning;
չիք ինչ հեշտի առանց վշտի, no joy without alloy.
= Պհլ. *višt, հպրս. *višti-ձևից. սրանք աւանռուած չեն, բայց նոյներն է հաստա-տում սանս. višti-«նեղութիւն, տարապար-հակ աշխատանք ևն»։ (Böhtlingk, Sans. Wort. 6, 1261 այս բառը գիտէ [other alphabet] visti «տարապարհակ աշխատութիւն» իմաստով և հանում է ❇l vis «անել, գործել, ծառա-յել, բռնադատուիլ» արմատից)։-Հիւբշ. էջ 247 և 515։
ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս հեշտ»։ Las. Btro bktr. Lex. 68 զնդ. tbiš-արմա-տից՝ իբր *tbisti>վիշտ։ Մերժում է ին-քը Lag. Arm. Stud. § 2147։ Հիւր». 212 կցում է զնդ. dvaešah-«թշնամու-թիւն, չարութիւն»=tbaesah->պհլ. beš «ցաւ»? բառին և ենթադրում է վիշտ< զնդ. *dvisti-։ Müller. WZKM 6, 268 տալիս է վերի մեկնութիւնը, որին աւելի համամիտ է Հիւբշ. 247 և 515։ Հիւնք. շուայտ բառից։
Ընդ հանել ոգւոյն՝ կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց։ Մոռացոյց ինձ աստուած զամենայն զվիշտս իմ, եւ զամենայն վիշտս հօր իմոյ։ Վիշտք դժոխոց պաշարեցին կամ գտին զիս։ Առ վշտի բռնութեան ծառայէին։ Առ վշտին ոչ բանայ զբերան իւր։ Վիշտս ի գետոց, վիշտս յաւազակաց եւ այլն։ Ի մեծամեծ վշտացս ապրեալքս յաստուծոյ։ Ոչ թեթեւ վիշտ պատերազմի.եւ այլն։
Վասն տրտմութեանս հասանելոյ ի վշտի էի. (Զենոբ.։)
Առ վշտի դիմաց գալ (անառակ որդին) ... թէպէտեւ առ վշտի եւ առ կարիս դիմիցեմք առ նա. (Ոսկ. ես.։)
Վիշտքն անցանեն, բայց աւետիք երանութեան կան մնան միշտ։ Ժամանակեան վշտօքս զանժամանակեան երանութիւնսն ժառանգեսցուք։ Ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի վիշտս վտանգի։ Առ վշտի վտանգին։ Միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Յճխ.։ Եղիշ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։)
Եւ անտի բազում վիշտք ի վշտաց հասանէին ազգին հրէից։ Անտանելի վշտով լցեալ։ Ցաւեցուցանօղ վշտաւ դատէ միշտ (խիղճ մտաց)։ Բազում վշտիւք պարտ է մեզ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Զինքեանս պատճառս իւրեանց վշտիցն լինել. (Բրս. չար.։)
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
, ի-ա հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով) «սրտադող, անձկութիւն, մեծ նեղու-թիւն, հոգս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 9. բ. 32. Եփր. ծն. Եղիշ. որից տագնապաւ «շուտով, ստի-պով, փութով, աճապարանքով, հապճեպով» ՍԳր. տագնապել «նեղել, նեղը ձգել» ՍԳր. Մծբ. տագնապիլ «նեղուիլ, չարչարուիլ» ՍԳր. Կոչ. տագնապեցուցանել Բ. թագ. իբ. 5Ո. Դան. դ. 16. Եզն. տագնապութիւն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 3. տագնապափոյթ Ագաթ. բազմատագնապ Նար. մեղսատագնապ Նար. տագնապալի (նոր բառ)։
ἁγωνία angor, angustia, anxietas συνοχή coarctatio περικατάληψις deprehensio ἁνάγκη necessitas σπουδή studium եւ այլն. Յետին վիշտ վտանգի. անձկութիւն. վարանք. տատամսութիւն. խուճապ. շտապումն. աղէտք. կարիք եւ հարկ. հոգ. հոգեվարք. նեղութիւն. սրտադող.
Սաստիկ խուճապ տագնապի էր կողմանցն երկոցունց։ Վտանգ ի վերայ ուրուք ոչ դնէ, եւ ոչ շտապ տագնապի. (Եղիշ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
ՏԱԳՆԱՊԱՒ մ. ταχέως, ῤοιζηδόν prospere, festinanter, subito, cum magno impetu. Ստիպաւ. շտապաւ. ճեպով. աճապարելով. խռովեալ սրտիւ. այլայլմամբ. արտորնօք, սրտադողով.
Եւ նա տագնապով ստիպեալ գումարէ զօր բազում. (Յհ. կթ.։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
, ի-ա հլ. «փայտի տափակ շերտ» (փխբ. նաև ուրիշ նիւթից. ինչպ. պղինձէ, քարէ ևն) ՍԳր. Ագաթ. «մահճակալ» Անկ. գիրք հին կտ. 154, 155 (թւում է նախորդի նուազականը). որից տախտակամած ՍԳր. տախտակագործ Ագաթ. տախտակաշար Նար. տախտակափակ Արծր. մայրատախտակ Նար. գնձ. ոսկետախտակ Բրս. հայեաց. գեղա-տախտակ Ագաթ. ևն։ Հին հյ. գւռ. ձև է տաս-տակ «տախտակ» Փիլ. նխ. բ. 76 և տես. հմմտ. որախտ >դրաստ և բախտ >բաստ։ Նոր բառեր են տախտակապատ, տախտակ-բրյ ին։
Նախ ԳԴ պրս. թախթ, թախթէ։ ՆՀԲ «նոյն և թրք. պրս. դահտա, դէխտէ, լտ. tabula. tabella, յորմէ և ռմկ. դապա-ղա, տապաղա (արաբ. tabaqa)։ Bot-tich. ZDMG 1850, 363 տաշել բառի հետ takš արմատից։ Պրս. բառի հետ ուղիղ համեմատում են Lag. Urgesch. 555, Spiegel, Huzw. Gram. 187. Mül-ler SWAW 38, 573-4, Մորթման ZDMG 24 80 ևն։ Հիւնք. յն. δέλτος «գրութիւն, տախտակ, ցուցակ» բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։
σανίς tabula, asser πλάξ, πινακίδιον , πίναξ, πυξίον, δέλτος tabella, pugillares, libellus, codicellus πλάτος latitudo λογεῖον rationale τίτλος titulus եւ այլն. (նոյն եւ թ. պ. դահտա, դէհտէ. լտ. դապուլա, դապէլլա. յորմէ եւ ռմկ. դապաղա, տապաղա ). Փայտ տափարակ. թերթ եւ շերտ փայտի, քարի, պղնձոյ, ոսկւոյ, եւ այլն։
Տախտակք նոճիք։ Զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ կահ ի նաւ է անտի.եւ այլն։
Որովայն նորա տախտակ փղոսկրեայ։ Ի վերայ տախտակի զըստին։ Զտախտակէ զստին յակոբայ։ Տախտակ դատաստանաց (որ էր իբր լանջապանակ քահանայապետին). եւ այլն։ Ի տախտակս դատաստանի, որ է կրծանոցն. (Նախ. ել.։)
Զերկուս տախտակսն վկայութեան, տախտակս քարեղէնս՝ գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Խնդրեաց տախտակ, գրեաց։ Գրեաց եւ տախտակ մի պիղատոս։ Զայն տախտակ ընթերցան բազումք ի հրէից։ Նի՛ստ գրեա՛ ի տախտակի եւ ի գիրս։ Գրեա՛ զտեսիլդ զայդ յայտնապէս ի տախտակս։ Գրեցին ՛տ տախտակս պղնձիս. եւ այլն։ Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Գրեալ են գրչաւ երկաթեաւ. (մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա. Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1. (որ եւ Ընդարձակութիւն սրտի. առակ. ՟Գ. 3)։)
pike;
spade in cards;
— մօրուաց, fresh beard, down, downy beard;
ի — նիզակի or — նիզակաց, ի սուր — նիզակի, with the lance, with arms;
with lance or spear thrusts;
ի — նիզակի տապալեցի զնա, I brought him down with a lance thrust;
տիգօք աչաց ակնարկել, to glare at, to frown at, to dart an angry or threatening look, to look daggers at;
տիգօք աչաց խաղաց ի վերայ իմ, be sharpened his eyes upon me, he frowned on me.
, ի-ա հլ. «նիզակի ծայրի սուր եր-կաթը» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ծն. (փխբ. սաւում է տէգ աչաց «չար նայուածք» (յն. պաք) Յոբ. ժզ. 10, տէգ մօրուաց «միրուսի նոռա-բոյս թելերը» Փարպ. Կղնկտ. փիլ.) որից տէգընկէց Բ. մկ. դ. 14, տիգաւոր ՍԳր. տի-գաբուն Եզեկ. լթ. 9. տիգեալ «միրուսը գա-լու վրայ» Յհ. կթ. նիզակատէգ Բուզ. ե. 37. Մծբ. էջ 359 (գրուած է նիզակատեղ, այս-պէս ուղղելի ըստ ՀԱ 1911, 502), բոլորա-տէգ Խոր. դժնդակատէգ Նար. խչ. ոսկետէգ ԱԲ,
-Պհյ. *tēγ «տէգ» բառից, որի հետ նոյն ևն պրս. [arabic word] tīγ (tēγ) «որևէ հատու և սուր բան, մասնաւորապէս սուսեր, երկաթն դաշ-նակի, գեղարդեան, սլաքի, նետի, դանակի և կացնոյ, հերիւն կոշկակարաց ևն», բելուճ. t'ēν «սուր, հատու, արագ», բանաստեղծա-կան ոճով «սուսեր», աֆղան. tēγ «սուսեր», քրդ. ti, tiγ «սուսեր», զնդ. taēγa-՝ որ պա-հուած է bitaēγa-«երկսայրի» բառի մէջ (Horn 409)։ Պարսկերէնից է փոխառեալ թրք. təγ «կօշկակարի հերիւն»։ Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. (s)teig-«խթել» արմատից, որի այլ ժառանգներից են սանս. téǰa-«սրաբերան», tigmá «սուր, հատու», tiktá-«կծու, հատու», յն. στιζω «խթել», στιγμα «խայթուածք», լտ. instīgo «դրդել, բրգռել», գոթ. staks «խայթուածք, կէտ», հբգ. stē̄hhan, հսաքս. stēkan, գերմ. stechen «խթել», ռուս. cтerнуть «շուլալել» ևն (Po-korny 2, 612)։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պիտի ունենայինք *թէկ ձևը։-Հիւբշ. 253։
ՆՀԲ լժ. տճկ. դիգէն «փուշ»։ Սանս և իրան. ձևերի հետ համեմատեցին նախ Gosche 42, յետոյ Böttich. ZDMG 1850. 363, Lag. Urgesch. 358 Muler SWAW 38, 594 և 39, 412, Justi, Zend. sp. 129, Հիւբշ. KZ 23, 22, Տէրվիշ. Al-tarm. 36, Նախալ. 113 ևն։ Հիւնք. պրս. թիյղ, թրք. թըղ և տիք «ուղղորդ, կան-բըյն»։
Շուն ոչ միայն առ քարանց հանդուրժէ ձիգս՝ ընդդէմ կալով, այլեւ առ տիգաց եւ նետից ընդդէմ յարձակելով հարուածոցն. (Փիլ. լիւս.։)
Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10. յն. սլաքօք.)
ՏԷԳ ՄՕՐՈՒԱՑ կամ ՄՈՒՐՈՒԱՑ. μειράκεια πρωτογένεια prima lanugine malas vestiti. Դեռաբոյս հերք ի ծնօտս տիգեալ. նոր մորուք այն ինչ յարբունս հասելոց.
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
, ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
-Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
Նախ ԳԴ կցեց պրս. վէրտ ձևին։ ՆՀԲ վրաց. վարդի, պրս. արաբ. վարտ, վէրտ, յն. ռօ՛տօն, լտ. rosa։ Peterm. 18 ա-րաբ. vard։ Lag. Urgesch 823 պրս gul, յն. ρόσον և խպտ. urt։ Müller SWAW 38, 586, 39, 394 ևն արաբ. vard. պրս. gul ևն։ Նոյն, Kuhns u Schl. Btrg. 1, 318 սանս. vrdh արմա-տից։ Մ. Փ., Մասիս 1882 յուլ. 21 պհլ. վարդա, պրս. կիւլ, քաղդ. վարդա։ Հիւնք. արաբ. վէրտ, ևոլ. βρόδον։ Մաս
ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
Վարդ վառելով այտիցն նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
ձևի պէս՝ զնդ. sarətō, պրս. sard «ցուրտ»։ Նոյնը Justi, Zendsp. 292 զնդ. sarəta ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 48 և Նախալ. 72 սրանց հետ նաև լիթ. šaltas «ցուրտ», šalti «սառիլ», հյ. ոտւոն ևն. իոր հնխ. çar «սառիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 245 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սառն բառին կաս-կածով։ Horn. Grdr. § 100 պհլ. afsar-tan, պրս. aisurdan «սառիլ» Հիւնք. արաբ. պէրտ և պրս. սէրտ «ցուրտ»։ Patrubány SA 1, 193 սանս. kšudra «փոքր, չար», kšud «ցնցել», իսկ ՀԱ 1905, 254 ըստ Տէրվ.։ Scheftelovitz BВ 28, 294 գոթ. skura «տեղատա-րափ»։ (Այս համեմատութիւնը ուշա-գրաւ է գտնում Pokorny 1, 377 հնխ. k'ēuero-«հիւսիս, հիւսիսային քամի» caurus «հիւսիսային քամի», լիթ. šiá-uré և հսլ. sšveru «հիւսիս։ ևն), Karst, Յուշարձ. 425 ույգուր. եաքուդ. tong «սառոյց»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 62 (որ և Zwei sprachliche Auf-sätze էջ 35) հնխ. sk'or-d-«ժայթքել, ցայտել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունին պրս. ❇ sard «ցուրտ», որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] sard «ցուրտ» (ըստ Կամուս. թրք. թրգմ։ Ա. 632), խունս. ցուէր «ցուրտ». վրաց. ցրիատի դղե «ամպամած և ցուրտ օր» (ուրիշ ձևով չի գործած-ւում)։
ԳՒՌ (dialectal) ԱԽո. կր. Շմ. Ջղ. Տփ. զուրտ, Երև. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ցուրդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ցուռտ, Հմշ. ցույդ, Գոր. Ղրբ. Ագլ. ցօռտ, Սվեդ. ցօրդ, Ասլ. ցիւրդ, ցիւր*.-նոր բառեր են ցրտիլ, զրտատար. ցրտահարուիլ։
Ցրտոց եւ ըմպելեաց ջրոց։ Ջերմից եւ ցրտից։ Ջերմն ի ցրտէն, եւ հովն ի տապացուցչէն. (Առ որս. ՟Է։ Փիլ. իմաստն.։ Խոսր.։)
Բաժակ մի ցրտի ջրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
Եւ արդ մի՛ ի ցուրտ եւ ի սնոտի յոյս յուսացեալ պատրիցին։ Զի զայսպիսի զամենայն ցուրտ մխիթարութիւն բարձցես. (Ոսկ. ես.։)
Ի մէջ վտանգի նեղութեան ցրտի կայցէ. (Մծբ. ՟Դ։)
Մերկութեամբ եւ ցրտիւ։ Փոխանակ վշտին տօթոյ եւ ցրտին. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։)
bladder, vesicle;
— ապակեղէն, balloon;
— հրետի, gun cartridge;
— հրաձիգ, fusee;
cf. Հրատիկք;
— լողական, air-bladder.
-Կազմուած *փամփ+բուշտ բառերից. երկրորդի ծագումը անյայտ է (տե՛ս առան-ձին). բայց առաջինն է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phamph-«ուռչիլ» արմատից. սրա հետ նոյն են bha*mbh-, ba*mb, pamp-ձևերը. որոնք բոլոր բնաձայն են համարւում. բազ-մաթիւ ժառանգ ձևերից հմմտ. սանս. bim-ba-«գնդակ», bimbī «մի տեսակ դդում», յն. Աέμβις «ջրի պտոյտ, շռնչան», πεμφις «շունչ, փոթորիկ. պալար, ջրի կաթիլ», πομφός «գնդակ, կոճակ, բշտիկ, վահանի ուռած մասը, կումբ», լեթթ. bamba «գունդ», pampt «ուռչիլ», լիթ. bámba «պորտ», bumbulis «պղպջակ», ուկր. buba «բշտիկ», չեխ. boubel «ջրի պղպջակ», լեհ. babel «ջրի պղպջակ, պալար», ուկռ. biiba «բշտիկ», սերբ. bubulǰica «բշտիկ», bubla «գնդակ», սլով. boblǰati «պղպջակել», մբգ. bemstīn «հաստափոր», դան. bams «յոյր մարդ», fomp «հաստափոր մարդ», նորվ. nempa seg «տկռիլ» ևն (Pokorny 2, 107 109. Boisacq 765)։
Ասեն, թէ զփանփուշտ յորժամ փչել կամիցիս, ընկեա՛ ի ներքո հատ մի կորեկան, եւ փուքն՝ որ ի փամփոշտին՝ արգելու առնու զկորեկահատ, եւ ի միջոցի ունի. (Եզնիկ.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
(հոլովւում է աւուր, յօրէ, աւուրբ, աւուրք, աււրց, աւուրբք) «մի օր, գիշեր և ցերեկ միատին» ՍԳր. «արևածագից մինչև մայրամուտքը, ցերեկ» ՍԳր. «ժամանակ, կեանք, տարի» ՍԳր. Եփր. թգ. որից օրա-հաս Գ. մկ. զ. 22. Կոչ. կամ օրհաս ՍԳր. Եփր. ծն. օրհասարակ. Եփր. թգ. հանապա-զօր ՍԳր. առօրեայ Յոբ. է. ժ. Առաթ. առօրեական Ագաթ. Կորիւն. օրերևակ «ցե-րեկին երևացող (արև)» Աթան. 199. այսօր ՍԳր. երկօրեայ Գծ. իր. 19. երեքօրեայ ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. երեքօրիլ Ա. թգ. ի. 19. միջ-որեայ ՍԳր. Մծբ. Եւագր. ծերաւուրց Եփր. համաբ. էջ 16. երկաւուրց Մանդ. սակաա-ւուր «վաղանցուկ» Ոսկ. ես. 281. երկաւուրբ Վրք. հց. մահօր (չունի ԱԲ) «մահուան օրը, օրհաս» Մխ. հեր. 148. յայսմաւուրք Յիշատ. նոր բառեր են օրագիր, օրագրութիւն, օրա-վարձ, օրացոյց, օրհաշիւ, ամէնօրեայ ևն։
Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ար. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. օր, Մրղ. օր, օռ, Ակն. օր (բայց ասէօր «այսօր»), Ասլ. Մկ. էօր, Զթ. էօ՝յ, էօ՞ր, Սվեդ. ուր, Հճ. էյ.-Նոր բառեր են օրաբան, օրզատւրի, օրէնը, որուց-մանկուց, օրպատ, օրպակաս, օրչէք կամ աւուրչէք, կէսօր ևն։ Գրբ. օրհասարակ ձևը տե՛ս հասարակ։
ՕՐ կամ ԱՒՐ. (լծ. եբր. աւր, որ հնչի օ՛ր. եւ նշանակէ լոյս. իսկ յն. լտ. օ՛րա, հօ՛րա, է ժամ) Ի մեզ Օր ամբողջ՝ չափ քսան եւ չորից ժամուց յարեւածագէ յարեւածագ. այն տիւ եւ գիշեր միանգամայն. ἠμέρα dies. օր.
Եւ եղեւերեկոյ, եւ եղեւ վաղորդեան, օր մի։ Հանգեաւ յաւուրն եօթներորդ։ Եւ եղեւ յետ եւուրց։ Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի. (այսինքն միօրեայ ճանապարհ)։ Սուգ առի զաւուրս (ռմկ. օրերով, շատ օր). եւ այլն։
ՕՐ ՅՕՐԷ. Ի միոյ օրէ ՛ն միւս օր. յօրէ աստի յայլ օր. խտրելով զաւուրս.
Զօր ամենայն նախատինք իմ առաջի իմ են։ Զօր անենայն ձգեցի զձեռս իմ.եւ այլն։