Your research : 1 result for հանճար

Հանճար, ոյ exact entry

s. rhet.

intelligence, intellect, understanding, wit, sense;
genius, talent;
wisdom, prudence;
reason, sense, judiciousness;
enthymeme;
— բազմայեղանակ, a rare talent.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խելք, միտք, հնարք. ճարտարութիւն, ի-մաստութիւն» ՍԳը. որից հանճարագիտու-թիւն Ագաթ. հանճարեղ ՍԳր. հանճարել «հը-նարել ճարտարութեամբ» Բրս. ծն. Լմբ. ան-հանհար Ոսկ. անհանճարակտն Ոսի. ես ան-հանճարութիւն Ոսկ. մտթ. բազմահանճար Յհ. կթ. երկնահանճար Նար. կուս. լիահան-ճար Յհ. կթ. կորովահանճար Անան. եկեղ. տղայահանճար Բուզ. գերահանճար Մաշտ. շատահանճար Խոր. հոգեհանճար Նառ..

-Պհյ. *hanč̌ār ձևից, որ թէև աւանռուած չէ, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] hanǰār «ճա-նաաարհ. 2. կերպ, եղանակ». պյս նշանա-կութիւնից է բխում [arabic word] nā-hanǰār կամ 3. [arabic word] ❇ bi-hanǰār «անկարգ, ան-կանոն» (իբր անհանճար)։ Հյ. և պրս. բա-ռերի նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. պրս. օ︎ rāh «ճանապարհ», որ սակայն նշանակում է նաև «կարգ, կանոն, միտք, խօսք, բանականութիւն, մարդու ներ-օինը». հայ գւռ. ճամբայ «ճանապարհ. 2. հնարք, ելք, հնարագիտութիւն», ճամբայ մը գտնել «մի հնարք մտածել»։ Պրս. ձևը կապ-ւում է ըստ Նէօլդէքէի սանս. samč̌āra-«պր-տոյտ, ճանապարհ» բառին, որ կազմուած է sam-մասնիկով՝ čār-արմատից (Horn, էջ 247)։

Հներից Լմբ. առակ. ա. 7 և ը. 14 մեկ-նում է «Հանճար... ստուգաբանի ան-ճար, այսինքն թէ՝ ոչ առանց խափա-նածոյ իրիք կատարի։ Եւ հանճար ասի, զի զկատարումն առ յապայ ունի»... էծ 135-6 «Հանճար որպէս բազում ան-գամ! յեղյեղեցաք, ստուգաբանի անճա-րիցն ճար»։ Տաթև. ձմ. լ. «հանճարն ստուռաբանի անճար. այսինքն անճար է և անխափան որ պիտի լինի կատա-րումն»։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 270։ Իսկ Առաք. լծ. սահմ. 484 «հանեա՛ զճար»։ ՀՀԲ «հանէ ճար» (այսպէս նաև Թոփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44)։ ԳԴ միայն անհանճար ձևին է կցում պրս նահէնճար։ ՆՀԲ հա՛նճար կամ համ ճար։ Lag. Urgesch. 477 čar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1243 կասկածում է զնդ. hamčar և պրս. hanǰār ձևերի վրայս Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 196 պրս. hanjār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] hangār «սաստկութիւն, սրութիւն»։ Հիւբշ. 173

NBHL (8)

Հանճարոյ, եւ գիտութեան ամենայն գործոց խելամուտ լինել։ Ետ տէր սողոմոնի հանճար։ Բազմացաւ իմաստութիւնն սողոմոնի յոյժ քան զհանճար ամենայն նախնեաց մարդկան։ Գիտել զհանճար։ Իմաստութիւն առն նիւթէ զհանճար.եւ այլն։

Դիտելի իսկ է ո՛վ սոկրատէս, եթէ ըստ հանճարի՞ է բանս այս, եթէթ զայլ ոմն փոխանակ սորա խնդրելի է. (Պղատ. տիմ.։)

Առ տարակուսելոյս հնարաւորութիւն՝ հանճար քո։ Հանճարն առաջնորդական խափանեցաւ. (Նար. ՟Զ. ՟Ի՟Դ։)

Ըստ իմաստասիրական հանճարոյ. (Վրք. ածաբ.։)

Հռետորական հանճարիցն. (Վրք. ոսկ.։)

Զփրկութեանն հնարէր հանճար. (Մագ.։)

Գիտէ աստուած զէսս՝ ո՛չ հանճարով էնցս, այլ իւրովն. (Դիոն. ածայ.։)

Ո՞վ ոք՝ որ սակաւ (մի) հանճարոյ հասեալ իցէ, այսպիսի գործ գործիցէ. (Երզն. մտթ.։)


Entries' title containing հանճար : 33 results

Բազմահանճար

adj.

that has much wisdom, very wise, — learned.

· Calfa

NBHL (4)

Յոյժ հանճարեղ, եւ լի հանճարով՝ անձն եւ գործ. շատգէտ, ճարտար.

Բազմահանճար թագաւորն վրաց Ատրներսէհ. (Յհ. կթ.։)

Ոչ գոյ մեզ զօրագլուխ քաջամարտիկ եւ բազմահանճար. (Երզն. լս.։)

Անկանեն բազմահանճար առաքինութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)


Անհանճար, ից, աց

adj.

foolish, imprudent, ill-advised.

· Calfa

NBHL (15)

Իբր անհանճարական. անարուեստ. անմտական. անբանական. ἁνεπιδήμονος, ἁπαίδευτος, ἅλογος. եւ այլն. imperitus, irrationalis եւ.

Անհանճար քան զամենեսեան զինքն անուանէ։ Առ իմաստութիւնն անհանճառք. (Ածաբ.։)

Տեսի անհանճարս, եւ մաշէի. (Բրս.։)

Անհանճարիցն եւ խստապարանոցաց մարմնաւոր իմն տեսիլքն վայելէին։ Ոմանք յանհանճարիցն ասեն։ Անհանճարացն ոչ այնպէս պատուհասք ծանունք թուին, որպէս տանջանքն ահագինք։ Զանհանճարացն ճառել. (Ոսկ.։)

Ի նուաստացուցանելոյն զնա անհանճարիցն ի յերեւելոյն մարմնոյ. (Պրպմ.։)

Խանգարումն անհանճարից. (Յճխ.։)

Ո՛վ անհանճարդ յիմաստնոց. (Նար.։)

Անհանճար հոգիք ոչ ախորժեն առնուլ դեղ. (Շ. մտթ.։)

Անհանճար խնդրօղն յամենայնէ վրիպի. (Սարգ.։)

Վրիպեսցէ ի ձեռն ինքեան յանհանճար խնդրոյն. (Դիոն.։)

Յանհանճար աղանդոցն մաքրէր. (Ածաբ.։)

ἁσύνετος, ἁφρονέστατος, ἁλογώτερος. եւ այլն. insensatus, insipiens եւ այլն. Անբաժ ի հանճարոյ. անիմաստ. անխորհուրդ. անմիտ. անբանագոյն. անխելք. ագըլսըզ. լաշգըն.

Չէ՛ անհանճար սգոյ այնպիսի արտօսր, այլ՝ գթոյ եւ խնամոց, եւ միւսն անհանճար սգոյ է։ Տրտմութիւն անհանճար։ Կամելն Աստուծոյ ո՛չ անհանճար ինչ է։ Զի՞նչ բան զայն անհանճարոյ կայցէ. (Ոսկ.։)

Զի՞նչ պէտք անմիտ եւ անհանճար բանից. (Խոր. ՟Ա. 31։)

Քննէր զվրիպումն անհանճարս բարբառի. (Գէ. ես.։)


Անհանճարաբար

adv.

foolishly, imprudently.

· Calfa

NBHL (6)

ἁσυνέτως, ἁνοήτως, ἁσόφως. imperite, stulte. եւ այլն. Առանց հանճարոյ. անմտաբար. անիմաստաբար. անխելքաբար. շաշգընճա. տելիճէ.

Անհանճարաբա՛ր ասելն, զիա՞րդ հնար է այսմիկ լինել։ Ո՛չ ըողուլ անհանճարաբար, զոր ինչ գործելն էր պարտ. (Պրպմ.։)

Ոչ անհանճարաբար զանմտութիւնս նոցա շահիս։ Ընթեռնումք հատակոտորս եւ անհանճարաբար. (Առ որս.։)

Անհանճարաբար ի բաց մերկացեալ զլուսեղէն զարդարանսն. (Ճշ.։)

Զձեռսն եւ զոտսն անհանճարաբար ի հարուածս շարժէ. (Գր. հր.։)

Անհանճարաբար շաղակրատանք. (Շ. թղթ.։)


Անհանճարագոյն

adj.

more or very foolish.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱՆՀԱՆՃԱՐԵՂԱԳՈՅՆ. ἁσυνετώτερος, ἁφορνέστατος. magis isipiens, stultissimus. Առաւել անհանճար. անիմաստագոյն. աւելի անխելք՝ խենդ.

Անհանճարագոյն քան զամենայն մարդ։ Են քան զանհանճարսն անհանճարագոյնք. (Առորս. ՟Բ. ՟Ժ։)


Անհանճարական, ի, աց

cf. Անհանճար.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛, վասն զի շնորհաց է փրկութիւնն, անհանճարական ինչ համարիցիս։ Մի՛, յորժամ ցասումն լսիցես, կարիս ինչ անհանճարականս կարծիցես զԱստուծոյ. (Ոսկ. ես.։)


Անհանճարութիւն, ութեան

s.

folly, imprudence;
insipidity, dulness.

· Calfa

NBHL (6)

Բա՛բէ անհանճարութեանն. (Պրպմ.։)

Են անհանճարութեամբ իմաստունք՝ քան եթէ յաղագս իմաստութեանն անհանճարք. (Ածաբ. աղք.։)

Զի՞նչ քան զայն անհանճարութիւն տգեղագոյն կայցէ։ Յայնպիսի անհանճարութիւնս (յն. յանզգայութիւն) հասաք, մինչ՝ եւ յանիրաւութենէն չտալ. (Ոսկ. մտթ.։)

Զբողջախոհութեան անհանճարութիւն. (Արծր. ՟Դ. 11։)

Անհանճարութիւն՝ կարծիք կապեալ ընդ ստութիւն. (Լմբ. սղ.։)

ἁσυνεσία, ἁπαιδευσία, ἁλογία. imperitia, inscitia. Անհանճարն գոլ. անմտութիւն. տգիտութիւն. մոլորութիւն. անզգայութիւն. անխելքութիւն. ագըլսըզլըգ.


Բարեհանճար

adj.

very sensible, -wise, — learned.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ լինի մեծաւ հանճարով, կամ ճարտարութեամբ.

Առաքելոց ձեռինն աջոյ բարեհանճար հիմնարկութիւն. (Նար. ՟Հ՟Է։)


Երկնահանճար

adj.

full of heavenly or divine wisdom.

· Calfa

NBHL (2)

Երկնային հանճարով լի. ունօղ զիմաստս երկնաւորս.

Պսակ տիրապատուաստ՝ երկնահանճարն գիտութեան. (Նար. կուս.։)


Լայնահանճար

adj.

of a great wit.

· Calfa


Շատահանճար

adj.

very talented, very intelligent;
judicious.

· Calfa

NBHL (2)

Բազմահանճար. յոգնահանճար.

Թողլով արու զաւակ ամենահարուստ եւ շատահանճար յիր եւ ի բան զանուշաւանն. (Խոր. ՟Ա. 19։)


Հոգեհանճար

adj.

furnished with the wisdom of the Holy Spirit.

· Calfa

NBHL (2)

Ունօղ զհոգի հանճարոյ, կամ զհանճար հոգեւոր.

Ըստ հոգեհանճար իմաստնոյն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)


Յոգնահանճար

adj.

very talented;
polymathic.

· Calfa

NBHL (4)

Սեղան զեղեալ ամենալին՝ յոգնահանճար խոհարարին. (Յիսուս որդի.։)

Որ այդքան յոգնահանճարս գտանին ժամանակիս առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ.։)

Յառաջեալ ի գիտութիւն յոգնահանճար իմաստիցն իրողութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)

Զիւրն ի վերայ բերէ դեւն զնրբագոյնն եւ զյոքնահանճար իմացութիւնս. (Կիւրղ. ղկ.։)


Մեծահանճար

adj.

very intelligent, talented, witty, very wise.

· Calfa

NBHL (6)

Մեծահանճար վարդապետիդ իմոյ արիստոտէլի. (Պտմ. աղեքս.։)

Մեծահանճարն կիւրեղ։ Մեծահանճար իմաստնովքն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Պիտ.։)

Յայսոսիկ միայն մեք հզօրագոյնք եւ մեծահանճարք. (Առ որս. ՟Գ։)

Ուր բազում է փտութիւնն, մեծահանճար բժշկի է պէտք. (Կլիմաք.։)

Գիտէ քոյդ մեծահանճար մակամտածութիւն. (Մագ. ՟Կ՟Ե։)

μεγαλόφρων cui magnus est animus, vel intellectus, sapientissimus. Մեծն հանճարով. հանճարեղ. մեծախոհ. իմաստուն. շատ խելացի.


Հանճարաբան, ից

adj.

of fine genius, of great wit;
speaking wisely, clever, ingenious;
sententious.

· Calfa


Հանճարաբանութիւն, ութեան

s.

witty or sententious phrase, flash of wit, sally, witticism.

· Calfa

NBHL (2)

Հանճարեալ բան ճարտար. կամ կարծեցեալ հանճարաւոր բան.

Անմիտ հանճարաբանութիւն մոգին դստեր վասն նոխազին. (Խոր. ՟Բ. 67։)


Հանճարաբար

adv.

ingeniously, wisely, judiciously.

· Calfa

NBHL (3)

Ընտրել հանճարաբար զգեղեցիկն ի չարէ. (Նիւս. կազմ.։)

Եթէ ոք հանդերձեալ է հանճարաբար բանիւ վարիլ. (Բրս. յուդիտ.։)

Բարիոք եւ հանճարաբար, մանաւանդ եթէ աստուածավայելչաբար. (Տօնակ.։)


Հանճարագիտութիւն, ութեան

s.

foresight, insight, sublime science;
wisdom;
sagacity.

· Calfa

NBHL (4)

Գիտելն զհանճար. խելամտութիւն. հանճար. իմաստութիւն. գիտութիւն.

Արկանել զձեզ ի բովս խրատու հանճարագիտութեան։ Տեղեակ՝ առաւել փիլիսոփայական մտաց հանճարագիտութեան. (Ագաթ.։)

Մարդք խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Ըստ հանճարագիտութեան իւրում ի մտի եդեալ զոչ կարողելն. (Յհ. կթ.։)


Հանճարական, ի, աց

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (4)

որ եւ ՀԱՆՃԱՐԵՂԱԿԱՆ. Ուր կայցէ հանճար. հանճարաւոր. խորհրդաւոր. ճարտատր (գործ, եւ գործօղ)

Ողջամիտք, արդարք, հանճարականք, աստուածապաշտք։ Աւանդել հանճարականսն. (Փիլ. լին.։)

Զմարթական եւ զհանճարական զայս ներգործութիւն. (Նիւս. կազմ.։)

Այլ այս խնամք ի բարձրելոյն հանճարական. (Երզն. ոտ. երկն.։)


Հանճարակուռ

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (2)

Լի հանճարով. հանճարեղ. իմաստալից. խելացի.

Դնէ զհանճարակուռ բանս զայս, եւ ասէ. այլ քրիստոս եկեալ քահանայապետ. (Վրդն. քրզ.։)


Հանճարամիտ

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (3)

Քոյին իսկ հանճարայեղց եւ շատիմաց անձամբ. (Ոսկ. գծ.։)

Առլցեալ հանճարայեղց խոհականութեամբ. (Պիտ.։)

Անպատում եւ հանճարայեղձ իմաստութիւն. (Երզն. մտթ.։)


Հանճարայեղց

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (3)

Քոյին իսկ հանճարայեղց եւ շատիմաց անձամբ. (Ոսկ. գծ.։)

Առլցեալ հանճարայեղց խոհականութեամբ. (Պիտ.։)

Անպատում եւ հանճարայեղձ իմաստութիւն. (Երզն. մտթ.։)


Հանճարաւոր

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (2)

Բազումքն՝ եթէ հանճարաւորք իցեն, եւ վարին ձիօք. (Պղատ. սոկր.։)

Յարկ եւ փողոց՝ տեղ վաճառոց, գոյր յօրինեալ հանճարաւոր. (Շ. եդես.։)


Հանճարեղ, աց

adj. s.

full of wit, of ingenuity, of sense, witty, ingenious, intelligent, wise, sensible, clever, clear-sighted, judicious, prudent, right-minded;
—եղ այր, a genius, man of great parts, of rare talent;
—եղք, men of wit.

· Calfa

NBHL (5)

Ի հանճարոյ հանճարեղ ասի, որ ունի զհանճարն. (Դամասկ.։)

Որ հանճարեղն իցէ՝ զառաջնորդութիւն ստասցի։ Կորեաւ խորհուրդ ի հանճարեղաց։ Արս իմաստունս եւ հանճարեղս։ Ժողովուրդ իմաստուն եւ հանճարեղ։ Ամենեքեան հանճարեղքն՝ ՟Մ՟Ձ՟Ը։ Թագաւոր հանճարեղ։ Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն.եւ այլն։

Կամ իբր Հանճարաւոր. հանճարական.

Ահա ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ. (՟Գ. Թագ. ՟Գ. 12։)

συνετός, συνίων, φρόνιμος , ἑπιστημῶς intelligens, sapiens, prudens, scientia praeditus, peritus. Ունակ հանճարոյ. քաջահանճար. իմաստուն. գիտնաւոր. զգօն. ուշիմ. հնարագէտ. խոհական. ճարտար. խելացի, բանիբուն.


Հանճարեղութիւն, ութեան

s.

intelligence, wit, ingenuity.

· Calfa


Հանճարեմ, եցի

va.

cf. Հանճարիմ.

· Calfa

NBHL (3)

Հռովմայեցւոց՝ գայիոս յուղիոս կեսար, որ զբեսեքտոնն (այսինքն նահանջ), եւ զլուստի ընթացս՝ նոցա հանճարեաց. (Շիր. քրոն.։)

Իբրեւ զտղայ խօսէի, իբրեւ զտղայ հանճարէի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի։)

Որպէս ի զբաղումն չարին ի ձեւ առնխօսութեան զկուսին հանճարեցաւ. (Բրս. ծն.։)


Հանճարիմ

vn.

to tax one's ingenuity, to set one's wits to, to contrive, to invent, to devise, to frame.

· Calfa


Հանճարիմաստ, ի

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (2)

ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՍՏ ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՑ. Ուր գոյ իմաստ կամ իմացուած հանճարոյ. խորհրդաւոր. հանճարաւոր. հանճարեղ. խելացի, բարակ խելքի բան.

Թողից եւ զայլսն ամենայն հանճարիմացն մեկնողութիւնս. (Սկեւռ. լմբ.։)


Հանճարիմաց

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (2)

ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՍՏ ՀԱՆՃԱՐԻՄԱՑ. Ուր գոյ իմաստ կամ իմացուած հանճարոյ. խորհրդաւոր. հանճարաւոր. հանճարեղ. խելացի, բարակ խելքի բան.

Թողից եւ զայլսն ամենայն հանճարիմացն մեկնողութիւնս. (Սկեւռ. լմբ.։)


Հանճարիչ

s.

inventor.

· Calfa

NBHL (3)

Քահանայապետ՝ աստուածային այր, ամենայն աստուածայնոյ գիտութեան հանճարիչ։ Զկատարելագործսն՝ որպէս հանճարիչս կատարողականին հաղորդութեան. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. երկն.։)

Կոչէ աստուած հանճարիչս զբեսելիէլ եւ զեղիաբ. (Նախ. ել.։)

ἑπιστήμων, ἑπιστημονικός peritus. Որ հանճարէ կամ վարի հանճարով. ճարտար. հմուտ. խելամուտ. գիտակ եւ գտակ. մակացու.


Լիահանճար

adj.

full of wisdom, sensible, prudent;
ingenious, skilful.

· Calfa

NBHL (2)

Լի հանճարով բազմահանճար. իմաստուն.

Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս. (Յհ. կթ.։)


Տղայահանճար

adj.

cf. Տղայամիտ.

· Calfa

NBHL (1)

Ի մտաց թեթեւ, մանկաբարոյ, տղայահանճար, մանկամիտ. (Բուզ. ՟Է. 34։)


Քաջահանճար

adj.

very talented, full of intelligence, witty.

· Calfa

NBHL (5)

Ի քաջահանճար իմաստնոց. (Աթ. ՟Ը։)

Յօդս խօսին, եւ ոչ ի լսելիս քաջահանճարս. (Ածաբ. աղք.։)

Քաջահանճար եւ ուշեղ, իմաստուն եւ խոհեմ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)

Ընդ այլոյ ումեմն քաջահանճարի զինքն դնել վերակացութեմբ. (Սկեւռ. լմբ.։)

Այդ բաւ է ձեր քաջահանճար իմաստիցդ մտաց. ո՛ղջ լեր. (Զքր. ծործոր.։)


Definitions containing the research հանճար : 298 results

Գերիմաստ

cf. Հանճարեղ.

· Calfa

NBHL (2)

Գերիմաստ հանճար։ Մագ. (՟Կ՟Դ։)

ὐπέρσοφος supraquam sapiens Գերագոյն իմաստութեամբ. ամենայն հանճարով լի.


Զրոյց, րուցաց

s.

term, word, discourse, recital, narrative, narration;
talk, conversation, familiar chat;
news, hearsay, rumour;
— առնել, բերել, տալ, to bring, to give news, to announce, to recount, to inform, to relate;
— արկանել, to talk, to converse;
ի — or ի —ս լինել, to become a by word;
ընդ հանճարեղս եղիցի — քո, let thy conversation be with the wise;
ել —, the tale spreads, the report prevails.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ հանճարեղս եղիցի զրոյց քո. (Սիր. ՟Թ. 23։)


Զգայարան, աց

s.

the five senses or wits, senses, sensorium, seat of sense;
a. sensible;
— երկարիտակ or հայելեաց, the eyes;
— հանճարոյ, մտաց, իմաստից, intellect, mind, understanding;
— սրտի, the heart.

· Calfa

NBHL (1)

Զգայարան հանճարոյ. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)


Խոկ, ի, աց

s. adj.

thought;
thoughtful, discreet, prudent;
ի — արկանել, to think, to consider, to ruminate;
— ի միտս կայր նորա, he had the intention to, he intended to.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «խորհուրդ, մտածութիւն, լի-շողութիւն» Ոսկ. մ. բ. 18, 28. «մտածող, հանճարեղ, բանադատ» Եղիշ. մատն. 241. Երզն. քեր. որից խոկումն Նխ. ժղ. Սահմ. Մագ. խոկասէր ԱԲ. նախախոկումն Ճառոնա խոկալ «մտածել, խորհիլ» ՍԳր. նշանակում է նաև «կարդալ». հմմտ. Վրք. հց. Բ. 512 «Տո՛ւր նմա գրկունս զի խոկասցի»։ Նոյն բայը գտնում ենք նաև Առակ. բ. 7 «Հճշմար-տութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ», ուր խոկալ պիտի նշանակէր «խօսիլ», ինչպէս ունի և անգլ. թարգմանութիւնը. mν mouth shall speak truth. -բնագիրն ունի [other alphabet] hāga «մտածել. 2. խօսիլ». բայց որովհետև յու-նարենն ունի μελετήσει «հոգ տանիլ», ուս-տի և հայերէնն էլ պէտք է հասկանալ «մտա-ծել» իմաստով և ո՛չ թէ «խօսիլ»։

NBHL (1)

ԽՈԿ. ա. որպէս Խոկացօղ. խոհական. հանճարեղ խուզարկու. դատօղ, եւ ընտրօղ, կամ կշռադատօղ.


Խոհեմ, ի, աց, ից

adj.

cf. Խոհական.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Patrubány SA 1, 5 հայերէնից փոխառեալ է դնում Բուդապեշտի հրեական ժարգօնով [hebrew word] xohem «խոհեմ, զգոյշ»։ Բայց այստեղ կան մի քանի սխալներ, [hebrew word] բառը չի՛ կարդացւում xohem, այլ xakam (կամ նոր արտասանութեամբ xo-kom), երկրորդ՝ xakām ժարգօն չէ, այլ հին եբրայեցերէն և պատկանում է ընդհանուր սեմական hkm արմատին (արաբ. [arabic word] hikm, արամ. [syriac word] xkm). և երրորդ՝ չի՛ նշանակում «խոհեմ, զգոյշ», այլ «ուսեաւ. գիտուն, իմաստուն, հանճարեղ»։ Այս բոլո-րից հետևում է՝ որ յիշեալ եբր. բառը ա-մենևին գործ չունի հայերէնի հետ։

NBHL (2)

Ուշիմ եւ զհանճարեղ իշխանն. (Յհ. կթ.։)

φρόνιμος prudens. Խոհական (անձն). իմաստուն. հանճարեղ. ուշիմ. մտացի.


Խրատ, ուց

s.

admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. [other alphabet] xrat, մանիք. պհլ. [hebrew word] xrad (Salemann, Man. Stud. ЗAH 8, էջ Չ2) «իմաստութիւն, հասկացողութիւն», հա-յերէնի ու բունը ցոյց է տալիս զնդ. ❇xratu-«խելք, հանճար, իմաս-տութիւն», սանս. [other alphabet] krátu-«նպատակ, մտառրութիւն, խորհուրդ, հասկացողութիւն, յորդոր, խրատ»։ Բառիս նորագոյն ձևերն են պազենդ. xrad, պրս. [arabic word] xirad «խելք, միտք, հասկացողութիւն, բանականութիւն» (Horn § 476)։-Հիւբշ. 162։

NBHL (1)

Քերականութեան, եւ ճարտասանութեան, եւ այլոց հանճարոյ խրատու տեսուածք։ Զներշրջանական ամենայն խրատս հանճարոյ։ Որոց խրատու ցանկութիւն հարցասէր եւ ուսումնասէր է. (Փիլ. ստէպ։)


Տղայ, ոց

s. fig.

infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ո հլ, (յետնաբար նաև ի հլ.) «փոքր մանուկ, երախայ. 2. մատաղատի. 3. պատանեակ» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Եղիշ. «պարզամիտ, տգէտ» Մեկն. ղկ. Լմբ. պտրգ. Արևելեան գրականում բառս յատուկ է մի-այն արական սեռին, բայց մեր արևմտեան գրականում, ինչպէս և գրաբարում և միջին հայերէնում թէ՛ արական և թէ՛ իգական սե-ռին. հմմտ. Տայր Աննա ստինս տղային և անուանեաց զնա Մարիամ. Եւ առեալ Ան-նա զտղայն Մարիամ (Յայսմ. սեպտ. 8). Ողորմիմ մօրն իմում և քեռն իմում, զի տր-ղայ է (Վրք. հց. ա. 114). Տղայ աղջիկ (այն է «փոքր աղջիկ» Վրք. և վկ. Բ. 422-3). եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ (իմա փոքրիկ) Ռիթայ անուն (Սմբ. պտմ. 116), որոնց համեմատ են գալիս նաև տղայաթաղ, տղացկան, տղաբերք, որոնք անշուշտ միայն արու տղաների համար չեն, այլ և աղջիկնե-րի։ Այս բառից են տղայաբարոյ Ոսկ. ա Թես. տոալագոյն Կոչ. տղայահանճար Բուզ. տղայակոտոր Իմ. ժա. 8. տղայանալ Ա. կոր. ժդ. 20. Եփր. ծն. տղա(յայհասակ Անկ. գիրք նոր կտ. 143, 145, 312. տղայիկ Բուզ. 219. տղարուք (չունի ԱԲ) «որդու ծննդեան տօնը» Տաթև. հարց. 321։

NBHL (1)

Պօղոս տղայն յառաքեալսն՝ ծերունական հանճարով ուսուցանէ. (Տօնակ.։)


Անասնաբար

adv.

brutally, coarsely.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ յառօրեայս անասնաբար՝ դնէք ըզյոյս իբր անհանճար. (Շ. եդես.։)


Բագձաձումն, ման

s.

collection.

· Calfa

NBHL (1)

Գեր քան զամենեցուն ընդարձակել զսիրտ ի բագձաձումն (կամ ի բագձածումն) հանճարոյ. (Սկեւռ. լմբ.։)


Անստին

adj.

without breast or udder;
without milk.

· Calfa

NBHL (1)

Փոքր եւ անստին եւ անհանճար բնութեանս։ Փոքր այն ստեղծուած, եւ անստին. (Նար. երգ.։)


Ապախտաւոր, աց

adj.

ungrateful.

· Calfa

NBHL (2)

Միշտ ապախտաւորք լինէին ընդ իւրեանց երախտաւորսն։ Ոմանք յանհանճարից յապախտաւորաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)

ἅγνωμος, ἁγνώμων. ingratus, improbus. Որ ապախտ առնէ՝ մանաւանդ զերախտեօք. անճանաչօղ եւ արհամարհօղ երախտեաց. ապերախտ. նամքեօր. եւ Անհանճար. չար. անարժան. կամ Չունօղ երախտիս ինչ.


Աստուածատուր

adj.

given by God, infused.

· Calfa

NBHL (1)

Աստուածատուր հանճար, փառք. (Նար. խչ.։)


Արդիւնական, ի, աց

cf. Արդիւնաբեր.

· Calfa

NBHL (1)

Կարծիցէ ոք զինքն բաւական ի ճարտասանականն հանճար, այլ ոչ արդիւնական ինչ համեղութիւն գուցէ ի բանս նորա. (Տօնակ.։)


Առաքինի, նւոյ, նեաց

adj.

valiant, courageous;
virtuous, honest.

· Calfa

NBHL (1)

ἁνδρεῖος, ἑνάρετος, γενναῖος , ἅριστος. virtute praeditus, fortis, generosus, optimus. (արմատն է ի հյ. արի, եւ աք. այսինքն ոտք կամ արագ. եւ ի յն. ա՛ռի, լաւ, արագ. եւ առէդի՛, ոյժ, զօրութիւն, առաքինութիւն. Արի. ժիր. աջողակ ի գործս արութեան եւ լաւութեան. քաջ. զօրաւոր. ընտիր. ճարտար. բարի. ազնիւ. հանճարեղ. բանիբուն. բարեգործ. բարեկրօն. բարեպաշտ.


Առլնում, ցի, ցայ

va.

to fill, to fill to the brim, to brim.

· Calfa

NBHL (1)

Առլցեալ իսկ էր ամենայն հոգեւոր հանճարով։ Առլցան խնդութեամբ բազմաւ. (Յհ. կթ.։)


Առնխօսութիւն, ութեան

s.

espousals, nuptials.

· Calfa

NBHL (1)

Ի ձեռն առնխօսութեան ընտրեցաւ երանելի կոյսն, ոչին կուսութեանն յառնխօսութենէն վնասեալ։ Առ ի յովսէփն հնարացաւ առնխօսութիւն։ Որպէս ի զբաղումն չարին ի ձեւ առնխօսութեան զկուսին հանճարեցաւ. եւ այլն. (Բրս. ծն. ստէպ։)


Առոյգ

adj.

young, blithe, lively, gay, brisk.

· Calfa

NBHL (1)

Սմբատ այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն, լի եւ առոգ յամենայն իրողութիւնս. (Աըծը. ՟Գ 3։)


Առոյգանամ, ացայ

vn.

to grow young, to become young again.

· Calfa

NBHL (1)

Առոգանայր հանճարով աստուածային իմաստիցն. (Համամ առակ.։)


Աստուածագործութիւն, ութեան

s.

resemblance, conformity with God;
consecration.

· Calfa

NBHL (1)

Յիսուս զյաղագս մեր աստուածագործութեանցն՝ նոցա (հրեշտակաց՝) հանճար ուսուցեալ. (Դիոն. եկեղ. ՟Է։)


Առակեմ, եցի

va.

to allegorize, to make use of parables;
to confront, to compare, to resemble;
to expbse to public censure.

· Calfa

NBHL (1)

Առակեսցես զսիրտ քո ի հանճար. (Առակ. ՟Բ. 2.) իմա՛, յարմարեսցես՝ որպէս յարմարի առակ ինչ ըստ խորհրդածեալ իմաստից.


Առաջնորդական, ի, աց

adj.

belonging to a prelate;
that conducts, that regulates.

· Calfa


Առաջնորդութիւն, ութեան

s.

conduct, command, governance, direction;
provost-ship, prelature.

· Calfa

NBHL (1)

Որ հանճարեղն է, զառաջնորդութիւն ստասցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Որոց ոչ գոյ առաջնորդութիւն, թօթափին իբրեւ զտերեւ։ Յանձն առ յովնաթան զառաջնորդութիւն։ Այց առնել հրէից առաջնորդութեամբ եզրի. եւ այլն։


Առատամիտ

adj.

liberal, noble, generous, magnanimous;
ingenious, intelligent.

· Calfa

NBHL (1)

Իբր Առատ մտօք. խոհական. հանճարեղ.


Առատանամ, ացայ

vn.

to abound, to increase, to augment;
to overflow;
to run over;
to be bountiful, generous;
to be proud;
to be angry, to be in a passion.

· Calfa

NBHL (1)

Առատացեալ անմոլոր հանճարով. (Պիտ.։)


Բան, ներ, նեար

s.

thing;
cf. Բան.

· Calfa

NBHL (1)

Արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործն յաջորդի։ Ըմբերանեսցես հանճարեղ բանիւ զբանիւն պանծացեալսն. (Պիտ.։)


Բան, ից

s. bot.

"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել." myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).

· Calfa

NBHL (1)

Արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործն յաջորդի։ Ըմբերանեսցես հանճարեղ բանիւ զբանիւն պանծացեալսն. (Պիտ.։)


Բանագէտ

adj.

lettered, learned, wise, experienced, versed.

· Calfa

NBHL (1)

Գիտակ բանից. հանճարեղ. ճարտար. իրագէտ. խորագէտ.


Բազմահարուստ

adj.

very rich.

· Calfa

NBHL (1)

Թողլով իւր որդի բազմահարուստ եւ լիահանճար յիրս եւ ի բանս զանուշաւանն. (Յհ. կթ.։)


Բազմամիտ

adj.

wise, learned.

· Calfa

NBHL (1)

Առատ մտօք. հանճարեղ. մտացի. հնարագէտ. շատ խելացի.


Բազմաստեղն

adj.

that has many branches, boughs or parts.

· Calfa

NBHL (1)

Բազմաստեղն հանճարոյն տեսակք. (Ոսկ.։)


Բազմավրէպ

cf. Բազմասխալ.

· Calfa

NBHL (1)

(Սողոմոն) բազմավրէպ հանճարեղ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)


Բազմատեղեակ

cf. Բազմահմուտ.

· Calfa

NBHL (1)

Որ բազմատեղեակն է, պատմեսցէ զհանճար. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 9։)


Բազմարուեստ

adj.

ingenious, full of cunning, of ingenuity, artful;
polytechnic.

· Calfa

NBHL (1)

Ածեալ լինէին բազմութիւն ... բազմարուեստից հանճարեղաց. (Խոր. ՟Ա. 15։)


Բազմիմաստ

adj.

very wise, learned.

· Calfa

NBHL (1)

πολύσοφος valde sapiens Յոյժ իմաստուն. հանճարեղ. լի իմաստիւք՝ ոք կամ իմն. շատ խելացի.


Բազմորդի

adj.

having many children.

· Calfa

NBHL (1)

Բազմորդի լինելն (տիրապէս՝) ի ձեռն ուսման եւ հանճարոյ է. ապա ուրեմն բազմորդիք են բազմուսմունքն. (Փիլ. ել.։)


Բազմուսումն, մանց

adj.

very wise, learned, skilful, scientific.

· Calfa

NBHL (1)

Մատուցանէ բազմուսմանց զհանճարս։ Բազմուսումն ոգի, կամ ոգիք։ Փիլ. (լին.։)


Աղաղակ, ի, աւ

s.

cry, scream, clamour, uproar, alarm, racket, noise, shout;
scolding;
voice;
exclamation;
— առնել՝ բառնալ՝ դնել՝ հարկանել՝ տալ, to cry, to make a noise, to alarm, cf. Աղաղակեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Նիւթ բարկութեան աղաղակն է։ Աղաղակ՝ զանիրաւ ցասումն եւ զանհանճար կռիւսն ասէ. (Ոսկ. յհ.։ Գէ. ես.։)


Աղանդ, ոց, աց

s.

sect, false doctrine;
school, doctrine;
magic, charm, enchantment, sorcery.

· Calfa

NBHL (1)

Յանհանճար աղանդիցն մաքրէր զԵգիպտոս. (ՃՃ.։)


Ամենահարուստ

adj.

very wealthy, very rich, very opulent.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենահարուստ եւ բազմահանճար թագաւոր. (Յհ. կթ.։)


Անյոյս, յուսից, աց

adj. adv.

hopeless, desperate;
despaired of;
unhoped, unexpected;
desperately;
— առնել, to render hopeless;
— լինել, to despair, to give way to despair, cf. Յուսահատ լինել, cf. Յուսահատեմ, cf. Անյուսանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Զանհանճարացն ճառել, զանյուսիցն. (Ոսկ. ես.։)


Անհաս, ից

adj.

imperceptible, incomprehensible, inconceivable;
unripe.

· Calfa

NBHL (1)

Զանհաս պատմութիւն ստեղծանեն յանհանճար մտաց. (Վեցօր. ՟Բ։)


Անհմուտ

adj.

unpractised, untried, new, inexperienced, ignorant.

· Calfa

NBHL (1)

Բժիշկք կենաց քոց անհմուտք ի հանճարոյ. (Երզն. լս.։)


Անկատարելութիւն, ութեան

s.

imperfection, incomplete state;
defectiveness, want, faultiness.

· Calfa

NBHL (1)

Յանկատարելութենէ հաղորդ լինել կատարողական հանճարոյ։ Կերակուր կատարելագործ է կերակրողացն՝ զանկատարելութիւն նոցա եւ զկարօտութիւն լնուլ. (Դիոն.։)


Անկատարութիւն, ութեան

s.

cf. Անկատարելութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Յանկատարելութենէ հաղորդ լինել կատարողական հանճարոյ։ Կերակուր կատարելագործ է կերակրողացն՝ զանկատարելութիւն նոցա եւ զկարօտութիւն լնուլ. (Դիոն.։)


Անճար

adj.

unskilful, incapable;
irreparable, irremediable.

· Calfa


Անմիտ, մտի, աց, ից

adj.

mad, silly, brainless, senseless, stupid, foolish, irrational, crazy.

· Calfa

NBHL (2)

Անմիտ եւ անհանճար բանից. (Խոր. ՟Ա. 31։)

առաւել՝ որպէս Թափեալ ի մտաց. խելագար. յիմար. մորոս. անիմաստ. տգէտ. անհանճար. եւ Յիմարական. անխելք, խենդ, խեւ. ագըլսըզ, տէլի, շաշգըն. ἅφρων, ἁσύνετος, ἅνους, ἁνόητος, μωρός. amens, demens, insipiens եւ այլն.


Անմոլոր, ի, ից, աց

cf. Անմոլար.

· Calfa

NBHL (1)

Առատացեալ անմոլոր (կամ անմոլար) հանճարով. (Պիտ.։)


Անմտութիւն, ութեան

s.

madness, craziness, fatuity;
phrensy;
folly, silliness, imprudence, extravagancy, absurdity.

· Calfa

NBHL (1)

ἅνοια. amentia, stultitia. Պակասութիւն մտաց. անհանճարութիւն. անմտածութիւն. եւ Անխորհուրդ ինչ. անխելքութիւն, անխելք բան. ագըլսըզլըգ, ահմագլըգ.


Անբանութիւն, ութեան

s.

stupidity, irrationality, brutality.

· Calfa

NBHL (1)

Յանտեղիսն ճարտարագոյնք, եւ հանճարեղք յանբանութիւն. (Սարկ. պատկ.։)


Ալեւորիմ, եցայ

vn.

to grow gray-haired, to grow old.

· Calfa

NBHL (1)

Ծերք ձեր՝ աստուածային հանճարով ալեւորեալքն. (Ոսկ. գծ.։)