cf. Աւելաբան.
περισσόλογος multo sermone utens Զրախօս ունայնաբան. փճախօս.
Առ ի՞նչ դարձայք անդրէն ի պատերազմո՛վ աւելախօսք. (Մամիկ.։)
sweepings.
Բառ ռմկ. որ եւ ԱՒԵԼՈՒՔ. աւլուք. Փոշի կամ խռիւ, որ ժողովի յաւել ածելոյ. չէօք.
Զաւելածն կուտեաց ի մէջ տանն. (Ոսկիփոր.։)
sweeper.
σαρώτης scoparius Որ աւել ածէ. աւլօղ մաքրօղ.
Եղէց լուացօղ ոտից ձերոց, եւ աւելածու վանացս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԱՒԵԼԱԾՈՒ ՏԱՃԱՐԻՆ. νεώκορος adituus Սպասաւոր տաճարի կամ եկեղեցւոյ. վերակացու սակաւագանոցի եւ սպասուղ.
Վիճակ տաճարին աւելածուաց է այս։ Զքսան նախ առաջին տասներորդն՝ տայ աւելածուաց տաճարին։ Իսկ զտասներորդին տասներորդ հրամայէ դարձեալ աւելածուաց՝ նախնիս հանել դեր ի վերոյ եղելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
Աւելածուաց տան տեառն. (Վրդն. երգ.։)
sweeping.
avaricious, greedy.
ԱՒԵԼԱՍՏԱՑ ԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒ. πλεονέκτης avarus, avidus, fraudator Ստացօղ աւելորդաց, եւ յաւելորդս ձկտեալ ի ստանալ, ագահ. յափշտակօղ.
զիւրեանց իսկ անձինս անիրաւեն աւելաստացն եւ չարն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Կամի Աստուած ի հաւասարութեան կալ աւելաստացին առ նուազեալն. (Շ. մտթ.։ Տօնակ.։)
Առաքինին ոչ ագահ աւելաստացու է. (Փիլ. լին.։)
Անիրաւ եւ աւելաստացու ի սակաւուցն պակասութեան յանդիման. (Բրս. կրօն.։)
Որկորամոլ եւ աւելաստացու այլանդակաց։ Աւելաստացու ագահութիւն. (Պիտ.։)
Ռշտին եւ աւելաստացուին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Սեղանակապուտ եւ աւելաստացու վաճառողացն. (Անան. եկեղ։)
Բռնաւորք եւ աւելաստացուք. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդ կռապարիշտսն զաւելաստացուն դատապարտեաց. (Սկեւռ. աղ.։)
acquisition of superfluous things, avidity.
ԱՌԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ ԱՌԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒԹԻՒՆ. Մեծութիւն, եւ իղձ մեծութեան. ագահութիւն.
Նաեւ քան զամենեսին՝ որք ի զօրութիւն, յիւրմէ առաւելաստացութենէ ձեռնհաս եղեալ՝ յամենայն կամս վայելեաց. (Փիլ. նխ.։)
Կարօտագոյն հոգւոջն առ զօրութիւն՝ առաւելաստացութիւն զինուորութեան (կամ սպառազինութեան) հանգիտասցի. (Փիլ. լիւս.։)
Փախչելով յառաւելաստացութենէ. (Սահմ. ՟Դ։)
cf. Աւել ածել.
Աւելեաց զխցիկն, եւ զաւելածն կուտեաց ի մէջ տանն. (Ոսկիփոր.։)
exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
πλείων, περιττός, περισσός plus, plurimus, redundans, nimius, praestans Յաւելեալ ինչ. առաւել. յոլով. շատ եւս. մեծ եւս. էւել, էւելի.
Զի՞նչ աւելի է, զի պահեցաք զպահպանութիւնս նորա։ Զի՞նչ աւելի է հրէին, կամ զի՞նչ օգուտ ի թլթատութենէ անտի։ Աւելի առնուցուն։ Աւելի դատաստան ընդունիցին։ Աւելին քան զայն ի չարէն է.եւ այլն։
Մի՛ պարծիք, թէ աւելի ինչ քաջւոթեամբ յաղթեցէք մեզ. (Եւ ի՞ւ երեւիմ քան զոքն աւելի. Փարպ.։)
Աւելի քաջ քան զմովսէս. (Եփր. համաբ.։)
Ես ոչ միայն չեմ յաւելին (մասին արդարութեան), այլ եւ ի նուազ համեմատին. (Յիսուս որդի.։)
Աւելի տանջանք քան զամենայն մարդկան. (Ագաթ.։)
Յաղագս անչափին եւ աւելւոյ։ Ոչ դուզնաքոյ, եւ ոչ աւելւոյ նիւթոյ պէտք էին աշխարհի առ կազմութիւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հարիւր դահեկանի, եւ թերեւս եւ՛ս աւելոյ։ Նոցայն աւելիք էին, եւ սորայս կարեւորք։ Ի բազմութենէ աւելեաց եւ՛ս վաղնջուց (այսինքն ի յոլովից հնագունից). (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Գրեթէ ըստ ամենայն ախտից, կամ ըստ աւելեաց (այսինքն յոլովից) այլայիլ պատահեաց մեզ. (Արիստ. շարժ.։)
Բազմացուցանէ յերեսնաւոր, կամ թէ յեւ՛ս աւելի ի հարիւրաւորն. (Պիտ.։)
περισσός, -όν, περισσότερος, -ον supervacuus, superfluus, -um Աւելորդ. անցեալ ըստ չափ, եւ վայրապար.
Աւելի է ինձ եւ գրել առ ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 1։)
աւելի՛ ձեզ եւ անդէպ՝ ա՛յլ մարզպան կացուցաենլ. (Փարպ.։)
Գործ աւելի համարիմ կալ եւ գնել ընդ նոսա յանդիմանութիւն. (Վեցօր. ՟Ա։)
առնէ զնոսա աւելիս ի կենաց իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ.) կա՛մ ընթերցի՛ր ատելիս, կամ իմա՛ անպէտ եւ անշահ։
ԱՒԵԼԻՔ, աւելեաց. գ. Հինգ աւուրք յաւելեալք ամի ամի ի հայկական ամիսս թուեալս երեսուն եւեթ աւուրբք. որպէս եւ առ եբրայեցիս։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։
Որպէս յայտ առնէ նհանջիդ երեք ժամն յաւելիսն յաւելադրեալ. (Խոսր.։)
Թողում ըզհինգ թիւ աւելեացն անքննական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Օրն հիգ էր աւելեացն ըստ եբրայեցւոց. (Լծ. կոչ.։)
ԱՒԵԼԻՔ, կամ ԱՒԵԼԻ. գ. ὐπερβολή excessus, ὐπερβολικῶς excessive Որպէս Առաւելութիւն բանի, չափազանցութիւն. որ եւ ասի ԸՍՏ ԱՒԵԼԵԱՑ, ԱՒԵԼԻ ԻՄՆ.
Ոմանք ասեն, թէ աւելի իմն է ասելն, եթէ ագահն կռապարիշտ է. չեն ինչ աւելեաց բանք, այլ՝ ճշմարտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։)
Զիա՞րդ իցեն մի ագահն եւ կռապարիշան. աւելի է բանդ. (Եփր. եփես.։)
Ոմանց ըստ աւելեաց իմն թուի ասացեալ՝ իբրեւ աւելեաց ինչ ասացեալ իցեն միայն բանքս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
ԱՒԵԼԻ ԱՆՈՒՆ. որ եւ ԱՒԵԼԱՁԱՅՆՈՒԹԻՒՆ. Մականուն. մակակոչ անուն.
Յիմ աւելի անունս (կամ անուանս, կամ զիմ եւ այլն) ի վերայ եդ. (Ճ. Զ. ի Զենոբայ.։)
Ըստ կարի աղաչանաց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անունն (այսինքն կոչեցաք վանք գլակայ, որ էր մականուն զենոբայ). (Զենոբ.։)
Գորգ շատախօս, որ կոչեաց զանուն գաւառին իւրում շատախ վասն աւելի անուան իւրում. (Մամիկ.։)
Զի մի՛ աւելի եւս աշխատ արարից զքեզ. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 4։)
Աւելի վասն այսր կարի խնդան ի մահ։ Աւելի շապուհ առ զնորա քաջութեան փորձ. (Փարպ.։)
Արս չորեքհարիւր լոկ՝ թէ աւելի կամ պակաս՝ ունէր ընդ իւրն. (Զենոբ.։)
Ոչինչ աւելի է իմ քան զաւուրս երկոտասան։ Եթէ բանտիւ, աւելի քան զնոսա։ Աւելի զերկոտասան բիւր մարդիկ։ Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն.եւ այլն։
exceeding, redundant, superfluous, too much;
rest;
—ք որովայնի, excrement.
περισσός, -όν, πλεονάζων redundans, superfluus Աւելի քան զպէտս. յաւելեալն քան զարժանն. անկարեւոր. ումպէտ. ընդունայն. անդէպ. էւելորդ, փուճ.
Զաւելորդս խօսեցայ ի սրտի իմում. (Ժղ. ՟Բ. 15։)
Ամենեքին յաւելորդաց իւրեանց արկին. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
Փախեաք յաւելորդ եւ ի պաճուճեալ բանից։ Մի՛ յաւելորդսն զմեզ հարկաւորել. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Աւելորդ բոյս։ Զաւելորդս իրաց քան զկարեւոր պիտանացուս։ Աւելորդացն տռփանօք։ Ոչ ի յաւելորդացն մանաւանդ քան ի հարկաւորացն. (Պիտ.։)
Առանց աւելորդաց կեանք. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Աւելորդ (է) ուրեմն խուզել, եւ այլն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Աւելորդ է կարծել. (Եզնիկ.։)
Որ զաւելորդսն խօսին ընդդէմ հոգւոյն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
περισσόν quod superfuerit, residuum Յաւելեալ մասն. մնացորդ. էւելցածը, էւելցուքը, մնացածը.
Առագաստք, վարագոյրք, եւ այլ եւս աւելորդ ամենայն գործոյ նորա։ Աւելորդ աւարին, կամ մանանային, փեղկին։ Աւելորդն գաղաադու։ Աւելորդ ոսկի նուիրացն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Զաւելորդս ժողովրդեանն զմնացեալս ի քաղաքին.եւ այլն։
Կամ Աւելի ինչ. եւ Յաւելուած.
Զի՞նչ է՝ որ աւելորդն է ի Քրիստոս (քան զմեզ) եւ հրաշափառ. (Պրպմ. լ.։)
Եթէ վասն հոգւոց մարդկան ասէ զոգին, աւելորդաւն ասէ՝ զմարդոյն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ իբր Ի դուրս մնացեալ. անբաժ.
Ո՞ր տեղի իցէ աշխարհի, որ ոչ լինիցի յանկարծակի աւելորդ ի մասնէ լուսոյն, յորժամ ամփոփիցէ զճառագայթս իւր. (Վեցօր. ՟Բ։)
περισσός, -όν impar Թիւն միակ, եւ ամենայն թիւն միութեամբ առաւելեալ քան զզոյգն. այսինքն ո՛չ դար, այլ՝ կոճատ. թէք.
Աւելորդ եւ կատարեալն. իսկ դարն, եւ այլն։ Աւելորդքն ընդ դարսն համաբանեցին։ Մի ըստ միոջէ ի միակէն աւելորդք։ Ի դարէն եւ ի կոճատէն, կողմանաւորս ունելով դարին զնիւթական տեսակն, եւ աւելորդին զգործական տեսակն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 49. 61. եւ այլն։)
Աւելորդքն կոճատքն է. (Լծ. փիլ.։)
Յաւելորդս. ի զուր.
Աւելո՛րդ ընդդիմաբանէք ո՛վ հրէայք. (Վրք. սեղբ.։)
Կամ Առաւել.
Եւ աւելորդ ի նոցանէ՝ որդեա՛կ իմ զգո՛յշ լեր ի ստանալոյ գիրս բազումս. (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 12.) ուր այլք իմանան որպէս մակբայ զգո՛յշ լեր բայիս, ի մեզ կարծի լինել եւ իբր նխ. թո՛ղ զի այլք այլազգ կետադրեն։
superstitious.
superstition.
redundance, superfluity.
ὐπερβολή excessus, hyperbole Աւելորդա գոլ. յաւելուած. առաւելութիւն. չափազանցութիւն.
Աւելորդութիւն (են) ամենայն բանք ձեր. (ՃՃ.։)
Բանաւորքս քան զդայականս են գերագոյն՝ առաւելեալ քան զնոսա աւելորդութեամբ բանի. (Դիոն. ՟Աստուածայ։)
Իսկ զայլն եւս յաղբ մեկնեալ եւ յաւելորդութիւն՝ արտաքս հանէ. (Փիլ. լին. ՟Բ։)
Յորժամ մարդկաբար ինչ խօսի, իբրեւ աւելորդութեամբ զայս դնէ. այսինքն անչափ խոնարհութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
dock;
—ք, sweepings.
λάπαθον, -ος lapathum ռմկ. եւս՝ աւելուկ, էւէլիկ. Բանջար ինչ ուտելի. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
to regret, to be sorry for.
ԱՒԵՂԿԵՄ կամ ԱՒԵՂԿԻՄ. Իբր Աւաղել. եղուկ կարդալ. կարեկից լինել.
Յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բազումք յարտասուս հարան՝ որք լուանն կամ տեսին, ի գեղ աւեղկեալ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
cf. Աւետիք.
• (գրուած նաև աւէտ) «ուրախ լուր» Գնձ. «բարև, ողջոյն 2» Ճառընտ. որից ա-ւետել «ուրախ լուր տալ» Մծբ. աւետիք (ռմկ. աւետիս) «ուրախ լուր. 2. պարգևի խոստում» ՍԳր. աւետչեայ «աւետիս բերողին տրուաձ պարգևը» Բ. թագ. գ. 10. աւետագիր Կորիւն, աւետաւոր ՍԳր. Եւս. քր. աւետապարգև Ա-գաթ. աւետարան ՍԳր. Ագաթ. աւետարանել ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. աւետարանիչ ՍԳր. Եփր. Եփես. Բուզ. աւետարանագիր Ոսկ. մ. ա. 1, 16. Եփր. ծն. Ագաթ. նախաւետեալք «նրանք, որոնց աւետուեցաւ նախ Աւետարանը» (նո-րագիւտ բառ) Պարական. շար. էջ 31. հոլո-վեալ ձևից՝ աւետեացաբեր Ագաթ. § 642 տաղաչափութեան համար յարմարեցրած ձև է րաւետումն (իբր հրաւետումն) «կրակով աւետում» (նորագիւտ բառ) Պարական. շար. էջ 16 (րաւետմամբ հրեշտակն աւետէր, ասէ, հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ)։
• ՆՀԲ (աւետիք բառի տակ) լծ. պրս. [arabic word] nuvīd «նոր լուր», արաբ. hava-dīs «աւետիս», լտ. ave, avete «ողջ կամ ուրախ լեր, լերուք»։ Justi, Zendsp. 276 զնդ. vid «գիտենալ», պրս. nuvīd «աւետիք» ևն։ Այտրնեան, Քնն. քերակ. 269 բոլորովին չունի կապ տճկ. հավա-տիս հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 108 vid «գիտենալ» արմատից, իսկ էջ 66 av «գոչել» արմատից, իբր յն. αύω, լտ. avare, սանս. av, հյ. աւաղ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 518 լտ. votum «ուխտ», և խալդ. vadini «աւետիք»։ Kαρολίδης, Γιωσσ. συγϰρ. էջ 66 յն. ἀείδω «երգել», ἄ.δή «աղմուկ», ὸδω «փառաբանել», սանս. vadami «ասել, խոսել» բառերի հետ. Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. vid «գի-տենալ», āvaēδaya «յայտարարել» և կամ Avesta բառից։ Müller WZKM 10, 279 գիտեմ բայի անցողականն է համարում, իսկ էջ 355 զնդ. awaēδa-awaēδavēmi ձևերի հետ է համեմա-աում։ Հիւնք. հնդկական Վեդայից հա-
• Կում է Աւետարան։ Partubány SA 1, 211 իրանեան փոխառաթիւն է համա-րում. հմմտ, ղնդ. nivaeδayemi, պրս. nuvēd «աւետիս» ձևերը. իսկ SA 2, 224 համեմատում է լն. αυδή «ձայն», սանս. vádati «խօսի» բառերի հետ։ Այս վերջին համեմատութիւնը ունի նաև Գեանջեցեան ZAPh 1, 49։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ ծան. 100 Աւետարան համեմատում է հաւատ և Avesta բա-ռևսև հետ։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հպրս. *ä-vaid-ya «ծանուցում» բառից, որ տուած պիտի լինի նաի *աւերիք, յետոյ դարձած աւետիք։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, 2 իրան. *awyati-*awvata-ձևից, որ կազմուած է awi-մասնիկով yata-«յիշողութիւն, յիշա-տակ» բառից. հմմտ. զնդ. yatā-«մէկի համար նշանակոած բաժինը», yata-«յիշողութիւն», պհլ. awyāt, պազ. ayaδ, պրս. [arabic word] уad «յիշողութիւն, յի-շատակ»։ Երկու մեկնոթիւններն էլ անընդունելի՝ առաջինը ձայնական, երկ-րորդը նշանակութեան տարբերութեան պատձառով։
• ԳՒՌ.-իրր երօնական բառ պահուած են միայն աւետարան և աւետիս ձևերը. այսպես են՝ Ախց. Երև. Կր. ավէտարան, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ավէդարան, Խրբ. ավէդարան, ավիդ-րան, Ջղ. ավիտարան, Տփ. ավիտարան, ա-վէտրան, Ակն. ավիդարան, Շմ. ավատարան, Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ավէդրան, Ողմ. ավդրան. Մրղ. ավըտիրան, Տիգ. mվդըրmն, Գոր. ըվիտա՛րան, Ղրբ. ըվըտm՛րան, Ագլ. ըվը-տmրmն, Ջղ. (Փէրիա գաւառի Ազնաւուլ ռեւ-ղը) էվէտարան, Մկ. էվէտրան, Զթ. ավիդ-րօն, Հճ. ավիդայօն։-Իսկ աւետիս բառը իր նշանակութիւնը փոխելով՝ եղել է Երև. Նբ. «Ծննդեան գիշերը տնից-տուն ման գալով Խորհուրդ Մեծ երգել և տօնը շնորհաւորել», Սվ. «նոր տարի, կաղանդ», Ախց. «երկար կոլոնաձև թուղթ՝ վրան սրբանկարներով և շարականներով՝ որ նոր տարուն են պատ-րաստում և տնէ տուն վաճառում»։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. avidos, որ ըստ Kαρολίδης, Γλωσσ. σνγϰρ. էջ 66 գործածա-կան է միայն Avidós Kalendós երգի մէջ, որ երգում են Ամանորի երեկոյին (կաղան-դին)։-Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ մտած է աւետարանիչ ձեւր՝ Բ. տիմ. դ. 5. Ամէլէ աւետարանիչէ իճրա պըքm (Զգռոծ։ աւետարանչի գործեա՛)։ Ուտ. avetaran «աւետարան»։
Արմատ կամ համառօտութիւն Աւետիք բառին՝ նոյն ընդ նմա, կամ որպէս ողջոյն աւետաւոր. (լծ. լտ. ավէ, ավէթէ. ողջ լեր. ո՛ղջ լերուք, ուրա՛խ լեր, լերուք)
Պատգամաւորս եւ բարեխօս ունել զսուրբս, որ հանդիպեցուցանեն յաւետ Քրիստոսի. (Ճ. ՟Թ.։ Կայ եւ ի Գանձարանի, ուր գրի ԱՒԷՏ։)
Աբրամին աւէտ՝ սահակաւ տըւեալ ի քէն կատարումն. (Շ. տաղ.։)
that gives, firings good news.
Ունակ բանից աւետեաց. աւետարանիչ.
Ցոլացաւ ի սուրբ այս խորան, եւ որոտաց ձայն աւետաբան. (Լմբ. տաղ ի յհ. աւետ.։)
to give, to announce good news.
Բանս աւետեաց ասել. աւետել. աւետարանել.
Յառաջագոյն զծնունդ նորա աւետաբանէ. (ՃՃ.։)
Զոր մարդարէն ի դէմս մեր աւետաբանեաց, արի՛ երուսաղէմ. (Անան. ի պետը։)
Հրեշտակապետն աւետաբանելով։ Տեսլեամբ հրեշտակի աւետաբանել (կր). (Ճ. ՟Գ.։) (Տօնակ.։)
that brings good news, messenger.
Աւետաբեր տառ (այսինքն աւետարան). (Մագ. ՟Դ։)
Որ ոք կամ որ ինչ բերէ աւետիս. ուրախարար. բերկրարար.
Ծառայ էր աւետաբերն (հրեշտակ). (Անան. ի յհ. մկ.։)
անճառելի տնօրէնութեանդ քո աւետաբերք առաքեցան. (Շար.։)
Տե՛ս զստուգութիւն աւետաբերացս քարոզի. այսինքն աւետաբեր բանից քարոզողի. (Սկեւռ. ես.։)
Խնամածութիւն հօր աւետաբեր լինէր. (Պիտ.։)
Մատուցին ողջոյնս աւետաբերս. (Արծր. ՟Գ. 14։)
Աւետաբեր աւետարան, կամ տառք աստուածեղէնք, փրկութիւն, տօն. (Ագաթ.։ Շ. բարձր.։ Փարպ.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Աւետաբեր երկիր, է խոստացեալն երկիր աւետեաց. (Յիսուս որդի.։)
copy or writing of good news;
a. that writes goodnews.
Ուր իցէ գրութիւն եւ յայտարարութիւն աւետեաց.
Թուղթ աւետագիր. (Կորիւն.։)
Կործանման մահունախաժաման մեծ աւետագիր. (Կորիւն.։)
Կորածանման մահու նախաժաման մեծ աւետագիր. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
to write good news.
ԱՒԵՏԱԳՐԵԼ. Գրել աւետիս. աւետարանել.
Նոյն երանութիւն անճառապարգեւ ձայնիւ արարչին աւետագրեցաւ. (Նար. առաք.։)
writing of good news.
Գրութիւն աւետեաց, կամ աւետարանի.
Բարձրահռչակ աւետագրութեամբզմկրտութիւնն, զքաւութիւն, եւ զյարութիւն գրեն կրկին նորոգման. (Նար. առաք.։)
good news.
Ուր իցէ լուր աւետեաց. եւ Լսելի առնելով զաւետիս.
Աւետեաց. եւ Լսելի առնելով զաւետիս.
Աւետալուր եւ ուրախաբեր ձայն հրեշտակապետի առ կոյսն. (Ոսկիփոր.։)
Քաղցրաձայնութեան նուագք՝ աւետալուր հնչեցուցանելեն զընդհանուրս. (Խոր. վրդվռ.։)
cf. Աւետագիր.
that gives good news;
that is given with good news.
Որ պարգեւէ զաւետիս. ուրախարար.
Աւետապարգեւ վարդապետութիւն միածնին. (Ագաթ.։)
Եւ Պարգեւեալ ըստ խոստմանն աւետեօք, որպէս երկիրն աւետեաց.
Աւետապարգեւ երկիր. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Աւետապարգեւ.
Տուօղ աւետեաց.
Կենաց յարութեան ես աւետատու. (Նար. խչ.։)
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
εὑαγγέλιον evangelium Ընդունարան աւետեաց. որպէս մատեանն մարդեղութեան որդւոյն Աստուծոյ, եւ տնօրինական գործոց եւ աւետաւոր քարոզութեան նորա, գրեալ ի չորից աւետարանչաց հոգւո սրբով.
Սկիզբն աւետարանի Յիսուսի Քրիստոսի որդւոյ Աստուծոյ. (Մեր. ՟Ա. 1։)
Զմի աւանդութիւն չորս աւետարանս սահմանեալ. (Ագաթ.։)
Ի տան՝ յորում աւետարան եդեալ կայ, ոչ համարձակի մտանել սատանայ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Աւետարան հանդերձ խաչիւ տայր տանել. (Եղիշ. ՟Դ։)
Աւետարանումն գալստեանն Քրիստոսի. աւետաելից քարոցութիւն Քրիստոսի եւ առաքելոց. հաւատք՝ եւ վիճակ նորոյ օրինացս.
Ապաշխարեցէ՛ք եւ հաւատացէ՛ք յաւետարանն։ Որ կորուսցէ զանձն իւր վասն աւետարանին, ապրեցուսցէ զնա։ Զոր պաշտեմն հոգւով իմով յաւետարանի որդւոյ նորա։ Տէր հրամանեն՝ յաւետարանէ անի կեալ.եւ այլն։
Քրիստոսեան աւետարանն՝ կեանս է ամենեւին։ Քո կտակն աւետարան է (այսինքն ընդունարան ամենայն աւետեաց). (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Գ։)
evangelist.
εὑαγγελιστής evangelista Գրօղ աւետարանի. աւետարանիչ.
Չէ՞ր արդեօք բաւական մի աւետարանգիրն զամենեայն ասել։ Իւրաքանչիւր իսկ աւետարանգիրքն ասէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 16։)
Յերկրորդել ազգացն ղուկայ աւետարանագրի. (Եփր. ծն.։)
Ըստ Յովհաննու աւետարանագրի. (Մամբր.։)
Անսուտ աւետարանգիրն գրով հաստատեաց։ Աւետարանագիրս պատմէ. (Եղիշ. խաչել. եւ Եղիշ. թաղ.։)
Աւետարանագիր արանցն. (Ագաթ.։ եւ Թէոդոր. կուս.։)
Աւետարանգիր սուրբ հարքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որ նորայն էին պատմաբանքն՝ աւետարանագիրքն։ Ամենեցուն աւետարանգրացն, եւ այլն. (Սկեւռ. ես. եւ յար։ (Ուրեք ուրեք ի գիրս Ագաթ. կարծի նշանակել եւ Աւետարան)։)
evangelist.
Որ ինչ գործի կամ լինի ըստ աւետարանին.
Աւետարանագործ վարդապետութիւն, կամ կրօնք. (Կորիւն.։)
cf. Աւետարանագործ.
εὑαγγελικός evangelicus Որ ինչ է սեպհական աւետարանի, կամ ըստ աւետարանի.
Ըստ աւետարանական սահմանի. (Աթ. ՟Դ։)
Աւետարանականացն լո՛ւր բանից. (Բրս. ծն.։)
Եւ այլովքն պատմին ճառս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Աւետարանական վարդապետութիւն, կամ երանութիւն, աւետիք, հաւատք, արուեստ, գնացք. (Յճխ.։)
Աւետարանական հրաման, չափք, սպասաւորութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Աւետարանական լոյս, գետք. (Խոր. հռիփս.։)
Զաւետարանական կտակարանս։
Աւետարանական ուռկանաւ. (Յհ. կթ.։)
Իբր Աւետարանիչ, եւ Աւետաւոր, աւետաբեր.
Եթէ աւետարանական (տեսանեմ), փոշւոյոտիցն թօթափման (ակն ունիմ). (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Առաքեաց հրեշտակ, թուելով իբրու թէ աւետարանական իցէ՝ ամլոյն զաւետիս տալով զմանկանն. (Փիլ. սամփս.։)
to give good news, to announce;
to evangelize, to preach the Gospel.
εὑαγγελίζω, -ζομαι, εὑαγγέλλω evangelium praedico, laeta nuncio, annuncio Քարոզել զաւետարանն Քրիստոսի, կամ զվարդապետութիւն աւետարանին.
Ոչ առաքեաց զիս Քրիստոս մկրտել, այլ աւետարանել. (՟Ա. Կոր. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 16։ Գաղ. ՟Ա. 8. 9։)
Շրջէին աւետարանէին զբանն. (Գծ. ՟Ը. 4. եւ այլն։ Հելլենաբանութեամբ ասի.)
Եւ զայ քաղաքսն աւետարանէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Աւետարանեցաւ, ուստի փառատրեցաւ. (Նար. կուս.։)
Այլ առաւել՝ Աւետել. աւետաւորել. պատմել զաւետաւոր լուր. տալ զաւետիս ի փրկութիւն հոգւոց.
Բարութիւնս աւետարանես։ Աւետարանեմ ձեզ ուրախութիւն մեծ։ Եւ այս են աւետիքն, զոր աւետարանեաց նա մեզ, զկեանսն յաւիտենականս։ Աւետարանել աղքատաց առաքեաց զիս։ Աղքատք աւետարանին։ Աւետարանեցէք օր ըստ օրէ զփրկութիւն նորա.եւ այլն։
Հանդերձեալ էր (յետ զաքարիայի) մարիամ եւս աւետարանիլ։ Աւետարանեցաւ մարիամու. (Եփր. համաբ.։)
Ի գաւթայ աւետարանեցի՛ր, եւ ոչ երկիցես յերկիւղէ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Աւետարանեաց մարգարէական բարբառովք վասն կենսաբեր գալստեան որդւոյն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Անունդ իսկ մեծիդ զգթութիւն եւ զընտանութիւն աւետարանէ։ Ի մէջ դառնութեանս մահու՝ կեանս անտարակոյսս աւետարանեն։ Աւետարանեա՛ բանիւդ օրհնութեան զկենդանութիւն իմ մահացելոյս. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Ը։)
Կամ Հռչակել. յայտնի առնել. քարոզել.
Եւ անդ աւետարանեալ ի վերայ զնուիրական աղօթսն, եւ եդեալ ի գլուխ զթագ թագաւորութեան. (Յհ. կթ.։)
Զտուողին զօրութիւն՝ ամենահնար աւետարանէ։ Ճայթմամբ իմն աստոածայնով աւետարանէ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
evangelist.
εὑαγγελιστής evangelista Աւետարանագիր, եւ քարոզ աւետարանին.
Ի ձէնջ աւետարանիչք, մարկոս, ղուկաս. (Նար. առաք.։)
Բանին կենաց կանուխ քարոզ եւ աւետարանիչ, սուրբդ մատթէոս։ Ցուցեր աւետարանիչ զորդիսն որոտման. (Շար.։)
Նա ետ զոմանս առաքեալս, զոմանս մարգարէս, զոմանս աւետարանիչս. (Եփես. ՟Դ. 11։)
Զոմանս աւետարանիչս, այսինքն քարոզիչս. (Եփր. եփես.։)
Զգործս աւետարանչի գործեա՛. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 5։)
Փիլիպպոս շրջեալ աւետարանէր ամենայն քաղաքացն, մինչեւ ի գալ նորա ի կեսարիա ... Եկաք ի կեսարիա, եւ մտեալ յապարանսն փիլիպպոսի աւետարանչի՝ ագաք առ նմա. (Գծ. ՟Ը. 40։ ՟Ի՟Ա. 8։)
Տէր աւետարանչացն զանաւելաստացութիւն ուսուցանէր. (Լծ. ածաբ.։)
Սուրբ աւետարանիչ եպիսկոպոսն գնա ի տեղի իւր. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
Եւ Աւետաբեր. քարոզիչ բանից բարեաց.
Աւետարանչդ սիովնի։ Աւետարանիչդ երուսաղէմի։ Ոտք աւետարանչի համբաւուն խաղաղութեան, իբրեւ աւետարանչի բարութեանց. (Ես. խ. 9։ ՟Ծ՟Բ. 7։ Նաւ. ՟Ա. 15։)
Եղեն աւետարանչք մեզ դարձրին եւ վերստին փրկութեանն. (Լմբ. ատ.։)
notification of goodnews;
preaching the Gospel.
Աւետարանելն՝ ըստ ամենայն առման. որպէս աւետաւորութիւն. աւետումն.
Հաւատամք գաբրիէլի աւետարանութեանն. (Կամրջ.։)
Նա զամնեսեան կոչեաց. բայց ընկալան զաւետարանութեան կոչումն ոմանք. (Լմբ. յովէլ.։)
Ընդ նոսին աւետարանոթեամբ քարոզեսցուք զքո միայն զսքանչելիսդ. (Շար.։)
Եւ Պաշտօն եւ գործ աւետարանչի. քարոզութիւն կամ բան եւ վարդապետութիւն աւետարանի.
Շնորհ առաքելութեան, մարգարէութեան, աւետարանութեան, Յճխ. (՟Ե։)
Զի մի՛ հայհոյեսցի պաշտօնն մեր, այսինքն աւետարանութիւնն մեր։ Եղիցես դու քաջալերեալ ի պաշտաման քում, այսինքն յաւետարանութեան քում. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟բ. տիմ.։)
Պօղոս, որ հրաման աւետարանութեան էառ. (Զքր. ծործոր.։)
Աշակերտեալ նմին սովորական աւետարանութեան. (Կորիւն.։)
Վա՛յ է հոդւոյ՝ որ ոչ պահեաց զաւետարանութիւն ամբիծ. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Սարսափելի աւետարանութիւն փրկչին Քրիստսի, թէ որ ուրասցի զիս. (Յհ. կթ.։)
Մեծացուցեր զնոր աւետարանոթեանդ պատիւ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Աւետարանութիւն.
Միածին որդի Աստոծոյ զաւետարանումն սրբոց մարգարէից աստանօր լուսափայլեալ պայծառացուցեր. (Շար.։)
that has, firings good news.
ԱԵՒԵՏԱՒՈՐ. Որպէս ինչ մի աւետալից. ուրախալի. բերկրական.
εὑαγγελίζων annuntians, εὑαγγέλιος, εὑαγγέλος laeta nuncians, qui fausta annunciat Աւետօղ. աւետաբեր. աւետատու.
Եւ նա աւետաւոր է։ Առաքեցին շուրջանակի աւետաւորս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։ ՟Ա. Թագ. ՟Լ՟Ա. 9։)
Հրեշտակ աւետաւոր. (Փարպ.։)
Գաբրիէլ աւետաւոր լինի առ կոյսն. (Յճխ. ՟Ի։)
Արքայութեան տեառն աւետաւոր. (Նար. մծբ.։)
Աւետաւորք եղեն ազգաց եւ թագաւորութեանց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Աւետաւոր համբաւ, կամ ժամանակ. ձայն. յիշատակ. բան. վարդապետութիւն (Քրիստոսի աւետարանական). (Փարպ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ծ՟Բ։ Սկեւռ. յար. Եւս. քր. ՟Բ։)
Աւետարանեալ. Խոստացեալ.
երկնչել ի սպառնալեացն, եւ ցանկալ աւետաւոր բարւոյն։ Հանդիսացեալ յառաքինութեան մրցմունս աւետաւոր յարութեամբն. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ե։)
to give, to bring good news, to announce.
Աւետիս տալ. աւետարանել զիմն՝ ումեք.
Աւետաւորեաց զդիպելոց նոցա ի շնորհէն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Զոր եւ անմարմին զւարթունն ի գերեզմանին աւետաւորէ։ Աւետաւորէ զյայտնութիւն որդւոյն Աստուծոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զորոյ փրկութիւն աւետաւորէ մարգարէն։ Աւետաւորէ եւ որդւոց սիովնի՝ խնդալ. (Արշ. ՟Ժթ. ՟Ի։)
Իսկ ԱՒԵՏԱՒՈՐԵԼ ԶՈՔ՝ է Ուրախ առնել աւետեօք։ Ընդունել զաւետիս.
Զհեռաւորս՝ եւ զմերձաւորս զհրէայս զհթանոսս, ի մի պարգեւ բարեաց աւետաւորեսցես։ Զամենեսեան զնոսա միով բանիւս այսու աւետաւորէ. (Խոսր.։)
Ուրբաթուն ընթերցուածք եւ սաղմոսք խորհրդաբար զմարդն մասնաւոր յարութեամբն աւետաւորեն. (Արշ. ՟Ի։)
Հովիւքն ծագմամբ փառաց աւետաւորեցան ի հրեշտակէն. (Կամրջ.։)
Աւետաւորեցաւ աբրահամ՝ ի զաւակի նորա օրհնիլ ամենայն ծագաց երկրի. (Լաստ.։)
cf. Աւետաւորեմ.
Ի սոփոփանոս զուարթարարս ոմանց աւետէ։ Պետրոս աւետէ. (դուք ի վէմն կենաց շինիք. Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Աւետեաց Քրիստոս խաղաղարարաց, զի եղբարք եղիցին նորա, եւ որդիք Ատուծոյ կոչեսցին. (Մծբ.։)
Ի վերուստ աղաւնի աւետեալ զցածումն ջրհեղեղին. (Դամասկ.։)
Աւետեցաւ կոյսն. (Ոսկ. ծն.։)
Զամբարտաւանուեւեան գալուստն աւետէ սնափառութիւն, (Նեղոս) իմա՛ ըստ յն. ոճոյ՝ զեկուցանէ։
good news, notification of good news;
երկիր աւետեաց, land of promise;
աւետիս տալ, cf. Աւետեմ;
տօն աւետեաց, Lady-day.
Սպառանալիս, եւ աւետիս. (Յճխ. ՟Բ։)
ԱՒԵՏԻՔ. ասի եւ որպէս ռմկ. ԱՒԵՏԻՍ. ἁγγελία, εὑαγγελία, -ον nuncium, annunciatio, bonum vel laetum nuncium Բան եւ լուր ուրախարար եւ բերկրալի. ... պ. նիվիյտ, իբր նոր լուր. որ եւ հաւատիս. լծ. եւ լտ. աւէ, աւէտէ. ո՛ղջ՝ կամ ուրա՛խ լեր, լերուք.
Աւետիք բարեաց յերկրէ հեռաստանէ։ Այր աւետեաց։ Տացես աւետիս յայլում աւուր։ Այր բարի է, եւ բարի աւետեօք գայ.եւ այլն։
Այսօր մեծ աւետիք ադամայ նախաստեղծին տուաւ։ Այսօր ձայն աւետեաց յեւայի գոչեն լսելիս. (Շար.։)
Աւետիս քեզ մարիամ։ Աւետիս քեզ հայր մեր ադամ. աւետիս քեզ մայր մեր եւայ. (Տաղ.։)
ՏՕՆ ԱՒԵՏԵԱՑ՝ է Օր աւետեացն, զոր ընկալաւ սուրբ կոյսն ի ձեռն գաբրիէլի. ռմկ. աւետում։
ԱՒԵՏԻՔ. ἑπαγγέλμα, ἑπαγγελία annunciatio et promissio Ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ստէպ դնի ի մեզ որպէս Խոստումն պարգեւաց. զոր օրինակ եւ երկիրն աւետեաց՝ ասի եւ երկիր խոստմանց, կամ երկիր խոստացեալ կամ պարգեւական. Քանզի եւ խոստումն բարեաց է տիրապէս աւետիք ուրախարար.
Ահա ես առաքեմ զաւետիս հօր իմոյ ի ձեզ (զհոգին սուրբ)։ Ձեզ են աւետիքս (յն. պարգեւքս), եւ որդւոց ձերոց։ Որոց որդեգրութիւնն, եւ պաշտօնն, եւ աւետիքն։ Առաջինն պատուիրան յաւետիսն. եւ այլ։
Դաշինս արարեր բարեացն աւետեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Լուաւ աղեքսանդրոս արքայ զաւետիսն՝ զոր ետ բերել դեմետրիոս առ յովնաթան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 15։)
Շառաւիղք աւետեացն յուդայի։ Պաշտօնէիցս նորոյ աւետեացս. (Նար. առաք.։)
present given to one who brings good news.
εὑαγγέλιον praemium nuncii Պարգեւ տուեալ աւետաւոր անձին.
Որում օրէն էր ինձ տալ աւետեչեայ. (՟Բ. Թագ. ՟Գ. 10։)
ruined, destroyed, desolated;
ruin, destruction;
demolition, dismantling overthrow;
waste, damage;
havock, devastation, desolation;
յ— դառնալ՝ լինել՝ մատնիլ, to be ruined, to decay, to be desolate;
յ— դարձուցանել, յ— անմարդի դնել, to ruin, to destroy, to ravage, to desolate, to harass, to infest.
• (սեռ. ի) «քանդուած, աւերուած» ՍԳր. «աւերում, քանդում» Ղուկ. իա. 20. Եւս. քր. Ոսկ. ես. «աւերակ տեղ» Բուզ. դ. 58. ո-րից աւերած ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. Բուղ. ա-ւերել «քանդել» ՍԳր. Բուզ. «ապականել, փճացնել» Սղ. ծթ. 2. Ագաթ. աւերակ ՍԳր. Ոսկ. ես. աւերուած Ոսկ. ես. անաւեր Կլի-մաք. քաղաքաւեր Եղիշ. խչ. Ճառընտ. վա-ղաւեր Ագաթ. երագաւեր Ագաթ. տնաւեր Լաստ.։
• = Պհլ. *avēr «աւերակ», որից յգ. avēran (հմմտ. պրս. [arabic word] abād «շէն» բառից յոգ-նաձև [arabic word] ābādan «շէն»), պազենդ. awi-rán «աւերեալ», պրս. [arabic word] vērān «աւեր, ա-ւերեալ» (Horn § 1087)։ Պարսկերէնից փո-խառեալ են քրդ. vīr. vīrane և թրք. vīran, verane «աւերեալ, աւեր. 2. աւերուած տեղ»։ -Հիւբշ. 112, 511։
• Ուռեր մեննես նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. vīran «աւերակ» և [arabic word] āvār «փճացած, աւերակ» բառերի հետ։ Bros-set, JAs. Paris 1834, էջ 383 վրաց. იავარი իավարի «աւար» և պրս. [arabic word] yava, [arabic word] yava «կորուսեալ» բառերի հետ։ Spicgel, Huzw. Gram. 190. 191 ևն, Müller SWAW 38, 587, Սէր՝ ու-ռումն հնգետասանօրեայ Ա. 1861, թիւ 16, էջ 158 պրս. vēran «աւերաև»։ Bugge IF 1, 454 *աներ նախաձևից դնելով՝ իբր բնիկ հայ համեմատում է յն. έναίρω «սպանել, խողխողել, մի քա-ղաք աւերել»։ Հիւնք. պրս. avār «ա-ւեր»։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր-arbútu «աւերել», irbu, urbatu «աւե-րում», էջ 402 սումեր. ari, arri «աւե-րակներ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. ավեր, Սլմ. ավերակ, Ախց. ա-վէրակ, Մշ. ավէրագ, Մկ. mվէրակ, Հր. լէ-վէր «աւեր, աւերուած», Ոզմ. Սլմ. Տփ. ա-վիր «աւերուած».-բայական ձևով՝ Երև. ա-վէ՛րէլ, Մշ. Սլմ. ավրել, Ալշ. Վն. ավիրել, Ջղ. յավիրել, Երև. ավի՛րէլ, Ռ. ավըրէլ, Մրղ. ավըերէլ, Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. ավրէլ, Ասլ. ավրէ՝լ, Ակն. ավըրիլ, Հմշ. ավիրուշ, Մկ. Տիգ. mվրիլ, Ննխ. Սեբ. արվէլ, Խրբ. արվիլ, Զթ. ավյիլ, ավրիլ, Հճ. այվել (գործ են ած-ւում «եղծանել, փճացնել, գրածը կամ գծա-ծը ջնջել, դրամ մանրել, պասր լուծել, ապա-կանել զկոյս» նշանակութիւններով).-Շտ-ավեր «յոռի, գէշ, վատ»։-Նոր բառեր են ա-ւերակուիլ, աւերհոգ, աւերութիւն, աւերուկ, աւրշտկել, աւրուիլ, աւրուկ ևն։-Մրշ. ևս աւեր բառը նշանակում է «գէշ, վատ, լոռի»։
• ՓՈԽ-Buəge IF 5, 168-180, թրգմ. ՀԱ 1895, էջ 260 «չեմ համարձակիր, ասում է, հայերէնէ փոխառեալ դնել գոթ. aurahi «գե-րեզման» բառը»։
ἕρημος desolatus Աւերեալ. եղծեալ. քանդեալ. անապատ. վերան, վիյրան, ավար, ավարէ, խարապ.
Տունդ իմ աւեր կայ, կամ աւեր է. (Անգ. ՟Ա. 4. 9։)
Աւեր երկիր խոպանացեալ։ Աւեր, անջուր, խոպանացեալ. (Երեմ. ՟Բ. 3։ ՟Ծ. 19։)
Ամենայն տեղի՝ աւեր եւ անապատ լիցի. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 19։)
ἑρήμωσις, ἑρημία desolatio Աւերումն. քանդումն. կործանումն.
Մերձ է աւեր նորա. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 20։)
Մի՛ տեսանել նոցա զաւեր Սուրբ եկեղեցեացն։ Աւեր աշխարհին ձերոյ ձեօք շինի. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
Հուսկ յետին աւեր տաճարին երուսաղէմի։ Յորում եղեւ հուսկ յետին աւերն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Աւերն եւ կործանումն նորա քեզ ոչ երեւի. (Եփր. համաբ.։)
Որ եւ նոքին իսկ (բանքն) աւերի նշանակքն. (Ոսկ. ես.։)
Յենովսայ մինչեւ յաւեր աշտարակին. (Ոսկիփոր.։)
Եւ Աւերակ. վիրանէ.
Իբրեւ էր բանակն յաւերս քաղաքին զարեհաւանի. (Բուզ. ՟Դ. 58։)
ՅԱՒԵՐ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ. այսինքն Աւերել, կամ աւերակ անպատ կացուցանել. եբր. խարէպպա. թ. արապ էթմէք
Զքաղաքս քո յաւեր դարձուցից. (Եզեկ. ՟Լ՟Ե. 4։)
Զյոլով մասն աշխարհիս յաւեր դարձուցանէր. (Խոր ՟Բ. 73։)
ՅԱՒԵՐ ԴԱՌՆԱԼ, ԼԻՆԵԼ, ՄԱՏՆԻԼ. այսինքն Աւերիլ.
Եթէ եղիցին տունք բազումք, սակայն յաւեր դարձցին. (Ես. ՟Ե. 9։)
Զիա՛րդ եղեր յաւեր յանկարծակի. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 19։)
Եղեն յաւեր եւ յանապատ. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 6։)
Եկեղեցիք մատնին յաւեր. (Փարպ.։)
ruin, demolition, destruction, desolation.
Զամենայն աւուրս աւերածոյն իւրոյ։ Պղծութիւն աւերածոյն։ Կատարած տացի ի վերայ աւերածոյն։ Կատարած տացի ի վերայ աւերածոյն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 34։ եւ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Զ. 21։ Դան. ՟Թ. 27։)
Աւերածոյ ցրմանն. (Ագաթ.։)
Վասն զուր աւերածոյ աշխարհին հայոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ այս բազում աւերածի նշանակ է. (Ոսկ. ես.։)
Յօրինել շինել զամենայն զգերութիւնս յաւերածոյն եւ այրեցածոյն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
ἠ ἕρημος որպէս ռմկ. աւէր, անուանը աւրած կին. Շնացեալ. շուն. սկնդիկ. պոռնիկ.
Բազում են որդիք աւերածոյն առաւել քան զարամբոյն. (Դամասկ.։)
ruined, desolated;
ruin, rubbish.
ἕρημος, ἑξερημώμενος desertus, desolatus, ἁοίκητος inhabitabilis Աւեր. աւերերալ. անշէն. անբնակ. անապատացեալ. եղծեալ. աւրած, քանդած.
Աւերակ երկիր, տեղի, լերինք, քաղաքք, ժառանգութիւնք։ Եղիցի աւերակ յաւիտեան, եւ ոչ եւս շինեսցի։ Եւ էր երուսաղէմ աւերակ թափուր.եւ այլն։
Ձայն բարբառոյ յանապատի. ոչ միայն աւերակ տեղիսն, այլ յոդիս աւերակս եւ անապատացեալս. (Ոսկ. ես.։)
ἑρημία, ἑρήμωσις, ἁφανισμός desolatio, disparitio Աւերեալ տեղի. մնացորդ աւերածոյ. եւ Աւերումն. աւեր.
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի։ Լերինք գոչեսցեն աւերակօքն հանդերձ։ Աւերակք շինեսցին։ Բնակիչք աւերակաց։ Տաց զերկիրն յաւերակ եւ յապատականութիւն։ Յաւերակ եղիցի տունդ այդ Դնել զնոսա յաւերակ եւ յանապատ։ Արարաին զերկիր նորա աւերակ.եւ այլն։
ruin, desolation, ravage, devastation.
Աւերումն. աւերմունք. կործանմունք.
Վրդովումն աւերանաց։ Յեղծումն աւերանաց բերիլ։ Խուժան աւրեանաց. (Յհ. կթ.։)
Զեգիպտացւոցն աւերանաց մարգարէանայր. (Լաստ. ՟Ժ՟Գ։)
to ruin, to destroy, to demolish, to undo, to overthrow;
to ravage, to desolate, to break, to spoil.
ἑξερημόω, καθαιρέω, καταστρέφω desolo, devasto, diruo, destruo, subverto, averto, ἁνασκάπτω effodio Յաւեր դարձւցանել. անապատ անշէն եւ ամայի կացուցանել. քակել. կործանել. քանդել. տապալել. աւրել.
Աւերել զքաղաքս, կամ զպարիսպս քաղաքին, զսամմանս, զմեհանս, զտիեզերս։ Սրբութիւնն աւերեսցի։ Զաւերեալսն շինել.եւ այլն։
Աւերել զայրենոցսն, զկուսաստանսն ... զվերակացուսն հալածէր, եւ զտեղիսն ի բաց աւերեր. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Կամ Յապականութիւն դարձուցանել. եղծանել. անպտան կացուցանել. փճացնել
Աստուած մերժեցեր, եւ աւերեցեր զմեզ. (Սղ. ՟Ծ՟Թ. 2։)
զանօրէնութիւնս աւերեցին. (Ագաթ.։)
Աւերեաց զմահու կարողութիւն, կամ զդժոխս. (Շար.։)
Աջովս մատակարարեմ, եւ ահեակ կողմամբս աւերեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
cf. Աւերած.
ԱՒԵՐՈՒԱԾ ԱՒԵՐՈՒՄՆ. Աւերելն, իլն. աւեր. աւերած.
Յայնչափ աւերուած հասցէ, զի փուշ փոխանակ որթոյն բերիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Աւերումն աւանաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Վասն աւերմանն սկիտոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Աւերած.
ԱՒԵՐՈՒԱԾ ԱՒԵՐՈՒՄՆ. Աւերելն, իլն. աւեր. աւերած.
Յայնչափ աւերուած հասցէ, զի փուշ փոխանակ որթոյն բերիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Աւերումն աւանաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Վասն աւերմանն սկիտոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Spanish camomile, pellitory of Spain.
• «մի տեսակ բոյս cuscuta epi-thymis L.» Բժշ. Գաղիան. գրուած նաև աֆ-տիմոն Մխ. բժշ. 126. աֆթիմոն Ամիրտ. (ՀԲուս. § 3299) կամ օթեմոն Ռոշք. (ըստ ՀԲուս. § 3235). հմմտ. նաև Նորայր ՀԱ 1923, 346,
• -Պրս. [arabic word] aftimūn, որի հետ նոյն են լտ. epithymum, ֆրանս. épithym, նոյն նշա-նակութեամբ. բոլորն էլ ծագում են յն. έπί-βυμον հոմանիշից. այս անունը տրուած է բոյսին՝ թիւմ խոտի վրայ բուսնող մի մակա-բոյծ լինելու պատճառաւ։-Հիւբշ. 279։
• ՆՀԲ, ՋԲ, ՀԲուս. § 3299 դնում են յու-նարէնից։
անուն խոտոյ. որպէս յն. ἑπίθυμον epithimum, epithimium իթուխ, կաղընջնան. Եւ դարձեալ այլ խոտ որպէս յն. πύρεθρον pyrethrum. (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
lymph, humour, fluid substance, serosity, liquid.
• «մի բանից վազած հիւթը (ինչաես ծառի խէժ, տունկի հոյզ, մեռելի շարաւ, թա-րախ ևն)» Եւս. պտմ. 160. յետնաբար նաև Յհ. կթ. 301. Կանոն. Օրբ. Տօնակ. գրուած նաև աւիշկ Ոսկ. ա. տիմ. 112. աւիշտ Մամ. բըր. բ. տպ. էջ 54 աւիշք և աւիժք. նոր բառ է աւշային (օր. աւշային կազմութիւն)։
• ՆՀԲ թուի հանել վիժել բայից։-Հիւնք. օշարակ բառի հետ՝ պրս. էֆշիւրէ, էֆ-շար։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 92 պրս. [arabic word] afšak «ցօղ գիշերոյ»։
ԱՒԻՇ կամ ԱՒԻՇԿ, կամ ԱՒԻՇՏ, ԱՒԻՇՔ, կամ ԱՒԻԺՔ. ἱχώρ flumor serosus, cruor, sanies Հիւթ վիժելի ի կենդանի կամ ի մեռեալ մարմնոց եւ ի տնկոց. հոյզն պարարտ կամ իւղային անուշահոտ. եւ Շարաւ.
Աւիշն խաղայր ելանէր ի մարմնոց անտի. (Աւս. պտմ։)
Ի պատուական մարմնոյն աւիշքն որ անտի կաթեալ իջեալ էր, բազում բժշկութիւնս կատարէր. (Յհ. կթ.։)
Չորքեօթն յաւելուն աւիշքն ի բնութիւնն ըստ լուսնականին, որպէս սովորեալ է բնութիւն մարմնոյ ընդ նմա աճել, եւ ընդ նմին նուազանալ. (Կանոն.։)
Երրն ի շարաւ եւ յաւիշկ զլուծումնն յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
Փոխան բուրմանցըն նարդոսին՝ աղբք եւ աւիժք ի քեզ կուտին. (Ուռպ. ողբ.։)
Զհողեղէն մասն ի հող դարձեալ, եւ զջուրն ի յաւիշտ, եւ հուրն ի հրանիւթն, եւ զօգ ի յօդն ցնդեալ. (Տօնակ.։)
ԱՒԻՇՔ. որպէս Աւիշկք չարահոտք. աղտեղութիւն.
Փոխան բուրմանցն նարդոսին՝ աղբք եւ աւիշք ի քեզ կուտին. (Ուռպ. ողբ.։)
cf. Աւիշ.
cf. ԱՒԻՇ կամ ԱՒԻՇԿ, կամ ԱՒԻՇՏ, ԱՒԻՇՔ, կամ ԱՒԻԺՔ. ἱχώρ flumor serosus, cruor, sanies Հիւթ վիժելի ի կենդանի կամ ի մեռեալ մարմնոց եւ ի տնկոց. հոյզն պարարտ կամ իւղային անուշահոտ. եւ Շարաւ.
cf. Աւիշ.
fury, transport, enthusiasm.
• տե՛ս Աւիլ։
• Ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 16 կելտ. awen «ողի՞» բառի հետ, որիղ նաև սօ-սաւիւն։
(յորմէ Սօսաւիւն) οἷστρος oestrus, furor Ազդումն ներքին. շարժումն ըղձից. վարումն. բրումն մոլեգին. մոլեգնութիւն. դըրդում.
Եւ միայն ի լսելն զամենայն աւին հեշտութեան առնել ի պակշոտեալսն։ Որ ի հեշտութեանցն աւիւն զամենայն զհանգիստն ամենեւին ի բաց վարէ. (Բրս. արբ. եւ Բրս. մկրտ.։)
Աւիւն մոլեգնութեան (յն. մի բառ), որ ըմբռնէ զոք, անհնար է կատարած առնուլ ի ձեռն միոյ ուրուք բաղձութեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.)
Աւիւն, վարար. (ի Հին բռ.) իմա՛ ցանկութիւն։
near, nigh, close, adjacent;
near, close to, by, by the side of;
—, ընդ —, — ընդ, — առ —, ի հպոյ, near, close, at hand;
by and by, shortly, soon, very soon, in a short time;
— լինել, երթալ, մատչել, to be near, to approach, to draw near, to go or come near to, or towards, to go closer to;
to touch.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «մօտ, մերձ, քովը» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2, 9. Եփր. ել, «մօտաւրոապէս, կլոր հաշւով» Կոչ. 351 (յառաջ հուպ ի հազար ամ). «մօտաւոր, քո-վիկը, մերձաւորը» Սահմ Անյ. պորփ. Նիւս. բն. որից ի հպոյ Ոսկ. մ. ա. 10, 15. ընդ հուպ «անմիջապէս, իսկոյն» կամ հուպ ընդ հուպ «իսկոյն» ՍԳր. (յետնաբար կայ նաև հուպ ընդ հուպ, հուպ առ հուպ «մօտ մօտի, կողք կողքի» Յհ. կթ. Արծր. Կիւրղ. գնձ. տե՛ս և յաջորդը). հպիլ «մօտենալ, կպիլ, դպչիլ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. հպագոյն Դիոն-երկն. թղթ. Անան. եկեղ. հպաբար Կիւրղ. գնձ. հպաւոր Ոսկ. յհ. մկ. հպելիք Կիւրղ. գնձ. դիւրահուպ Փիլ. այլաբ. Սարգ. ա. յհ. ա. էջ 490. երկրահուպ «հողին մօտեցած» ԱԲ. վաղահուպ Լաստ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sub-ձևից. սրա ամենամօտիկ ժառանգներն են լտ. sub «տա-կը, ըստ, մօտիկ, մերձ, առաջի, տակից, դէ-պի, վրայ», subeo «հուպ լինել, մօտենալ» ումբր. sub-«տակը»։ Այս sub-ձևը կազ-մուած է հնխ. upo նախդիրից, որի վրայ ա-ւելացել է eks-նախամասնիկը, կրճատուե-լով նրանից ek-մասը. իսկ uрo նախդրի տեղ դրուած է իր ձայնդարձր ub-, որի հա-մար հմմտ. յն. ἀπό, լտ. ab։ Ընդհանրա-պես կարծւում էր, թե այս ամբողջ ձևափո-խութիւնը կատարուած է լատինականում. բայց հայերէնի համեմատութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ նոյն իսկ նախալեզուեան շռնա-նից է։ Միւս լեզուները ունին միայն հնխ. upo ձևի ժառանգները. ինչ. յն. ὸπό «տա-կը», ύπερ «վրայ», սանս. զնդ. հպրս. upa «առ, կողքին, դէպ, մերձ», գոթ. uf «տակը, վրան», հբգ. oba, ubar, ul, uf, հիսլ. upp, անգսք. up, upp, հիռլ. fo, կիմր. quo-, գալլ։ vo-«տակը» ևն. նաև լտ. super «վրայ», ումբր. super «վրայ» (Walde 748, Boisacq 1005, Pokorny 1, 192)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ὸπο «ի ներքոյ, առըն-թեր»։ Եւրոպա 1849, էջ 200 հպրս. upa։ Վերի ձևով մեկնեց նախ Տէրվ. Նախալ. 119, որից անկախաբար Bugge KZ 32, 61 և Meillet MSL 8, 292, 10, 270։-Հիւնք. ափ բառից։ Nyberg, Hilfsbuch 2, 13 իրան. *upa-ձևից փոխառեալ է համարում. հմմտ. սանս. upaka «մօ-տիկ, կից», պհլ. apāk «միասին»։
• «սեղմում, սեղմել» իմաստով. գտնւում է գաւառականներում. այսպէս հուպ տալ Երև. Լ. Ղզ. Ղրբ. Շմ. Տփ. (=խուպ տալ Ջղ.) «սեղմել», հուպ գալ Երև. «սեղ-մուեւ», որից իմաստի զարգացմամբ՝ հուպ Ղրբ. «փակ, գոց», հուպ ունել Ղրբ. հուպ ա-նել Շլ. «փակել, գոցել», հուպ գալ Ղրբ. «գոցուիլ, փակուիլ», հպնափայտ Ղրբ. «գոր-գի ոստայնի գերանները սեղմող փայտը»։ Այս բառից ազդուելով է անշուշտ, որ այժմ Կովկասում ոմանք ընդ հուպ «իսկոյն, շու-տով» բառը գործածում են «պինդ կպած, քիպ»! նշանակութեամբ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ub-«սեղմել, ճըն. շել» արմատից, որի միակ ժառանգներն են սանս. ubjáti, զնդ. ubǰyāite «ցած սեղմել», հպրուս.-լիթ. ūbyti «շտապեցնել, արտորցր-նել». հնխ. արմատի գոյութիւնը ժառանգնե-րի պակասութեան պատճառով կասկածա-կան է՝ ըստ Pokorny 1, 193. հայերէնը գա-լիս է այժմ հաստատելու։-Աճ.
προσέχων, προσεχής proximus, finitimus. (յորմէ Հպիլ. լծ. եւ յն. ի՛բօ շ ի ներքոյ. առընթեր) Մօտաւոր, մերձաւոր, առընթերակայ. հաղորդ. կցորդ. նման. մօտիկ, քովիկը.
Հուպ ամենից եւ մերձաւոր, եւ յումեքէ ոչ հեռաւոր. (Շ. խոստ.։)
Ծայրս կոչէ զվերինսն զօրութիւնս, եւ զհուպսն առ աստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
Նաւարկութիւն՝ ունի հուպ ենթակայ զընհանուր փայտ, իսկ հեռի՛ ենթակայ զայս անուն փայտ. (Սահմ. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Ասելով զպղատոն աթենացի՝ (յայտ արար) զհուպ սեռ հայրենեաց. (Անյաղթ պորփ.։)
Զայս գանձ ես տաց ձեզ ի հուպ ժամանակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Բնաւորեցաւ օդս՝ հպիցն ի նա մարմնոց նմանակից լինել. (Նիւս. բն.։)
Գայ առաջի հպիցն իւրոց սրբազան կցորդութիւնն. (Դիոն. եկեղ.։)
Եւ զի՞նչ ասեն հուպ է հռաքէլի բեթղեհէմ. այսինքն զո՞ր կցորդութիւն ունի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Յովսէփ չէր ինչ հուպ (այսինքն կցորդ) ի ծնունդն. (անդ. 2։)
Որդիքն ամենայն իրօք եղիցին հուպ ի ծնողսն. այսինքն նման. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի ՀՊՈՅ. Ի մօտոյ. առընթեր. անդէն.
Յաւուրսն յայնոսիկ, ոչ անդէն զկարգն (ժամանակի) ի հպոյ յայտ արարեալ՝ զայս այսպէս դնէ։ Յերեւելեացս երկեցուցանէ, որ աստէն առ ոտս դիպիցին ի հպոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10. 15։)
ՀՈՒՊ ԵՄ, ԼԻՆԻՄ, ԵՐԹԱՄ, եւ այլն. ἑγγιζών εἱμι, ἄπτω, ἄπτομαι . Մերձ լինել. մերձենալ.
Մի՛ ուտիցէք ի նմանէ, եւ մի՛ հուպ լինիցիք. (Ծն. ՟Գ. 3։)
Մի՛ ճաշակեր, մի՛ հուպ լինիր. (Կող. ՟Բ. 11։)
Քաղաք՝ որ հուպ իցէ ի վիրաւորն. (Օր. ՟Ի՟Ա. 2. եւ 6։)
Նաեւ ոչ մատենագրութիւնք դիոդորի հուպ են առ մեզ. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Հուպ առ միմեանս գոլով. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Իբրեւ զկարկուտ առ հալելն հուպ լինելով. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հուպ երթալ։ Հուպ եկեալ տեսանէին. (Ճ. ՟Ա.։ Խոսր.։)
Ամբակում (էր) հուպ առ դարձիւն (ի գերութենէ). (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ. (այսինքն շուրջ, իբրու մօտ ի դարձի ժամանակն)։)
Մարտիրոսանալ հուպ ի ճանապարհն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Հուպ ի գօտին մերձեցուցանէր զվէրսն. (Փարպ.։)
Հուպ ի յորդանան։ Ո՛չ յոստսն եւ ի սաղարթն, այլ յարմատսն հուպ. (Շ. մտթ.։)
Պաշարեաց զկղզին, եւ հուպ յառնուլ արար. (Եփր. ել.։)
Էր յայնժամ կռիտիաս գրեթէ հուպ ամաց իննսնից. (Պղատ. տիմ.։)
Իբրու մշակէաք ի կղզոջն, հուպ մեր եւ սա անդանօր վաստակէր. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Եւ որպէս Դէպ ի. առ.
Հուպ ի կայսրն վնասակար առնէին զյիսուս. (Զքր. կթ.։)
ՀՈՒՊ. մ. ԸՆԴ ՀՈՒՊ. ՀՈՒՊ ԸՆԴ ՀՈՒՊ. ՀՈՒՊ ԱՌ ՀՈՒՊ. որ եւ Ի ՀՊՈՅ. Ի մօտոյ. ադէին առ նմին. իսկոյն. մերձ ընդ մերձ. հետզհետէ. անընդմիջապէս. հէմէն մօտիկ, շուտով էտեւէն, իրարու էտեւ.
Վաղենտին զօրավար հուպ ի վերայ հասեալ. (Յհ. կթ.։)
Դարձցի ի բաբելոնէ այժմ ընդ հուպ. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 16։)
Ընդ հուպ լինել սպառնալիս։ Ընդ հուպ լինելոց է. (Մխ. երեմ.։)
Հուպ ընդ հուպ ժողովեսցէ։ Եկից հուպ ընդ հուպ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 18։ ՟Ա. Կոր. ՟Դ. 69։)
Հուպ ընդ հուպ փոխանորդելով զմիմեանս. (Խոր. ՟Բ. 73։)
Հուպ առ հուպ ի քթիթ աչաց միայն թարթափման. (Նար. խչ.։) որք առ հասարակ են նշանակք ժամանակի. իբր յն. ταχέως cito, celeriter եւ այլն.
Ասի եւ իբր տեղական, Մօտ առ միմեանս. կից. քովէ քով, կիպ. իբր ἕγγυστα, ἑγγύτατα proximo եւ այլն.
Հուպ ընդ հուպ ի համբոյր մերձեցուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Հուպ առ հուպ են խառն աշխարհք երկոցունց. (Արծր. ՟Դ. 2։)
Զի՞նչ արդեօք արասցէ, յորժամ եւ դիցուք առաջի նոցա զայս հուպ առ հուպ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այնուհետեւ ի յաւիտեան, եւ հուպ առ հուպ զտենդանս փափագանացն սիրելեաւն լնու. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Է։)
fire;
fire, heat, spirit, ardour;
passion, love, flame;
fiery, igneous;
—ն անշէջ, hell, hellfire;
շրջմոլիկ —, night-fire, Will-o' the wisp, Jack-o' lantern, ignis fatuus;
— արկանել, վառել, to set on fire, to light, to kindle, to make a fire;
— հարկանել, արկանել, տալ, հրով or —բ դատել, to set fire to, to burn, to set on fire, to inflame;
ի — եւ ի սուր սպառել, մաշել զամենայն, to put every thing to fire and sword, to destroy by burning;
to chastise with fire and sword, to punish severely;
ի — այրիլ, տոչորիլ, to be burnt, consumed by fire;
իւղ արկանել զհրով, to add fuel to the flames;
— առնուլ, to catch or take fire, to fire or blaze up;
չառնուլ —, to miss fire;
— վարեալ բորբոքէր ի գաղղիա, all France was on fire, all in a blaze;
ի — ! ի — ! հարաւ զտանէ, fire ! fire ! the house is on fire !
առ սէր քո տայր զինքն or մատնէր զանձն եւ ի —, he would go through fire and water for your sake.
• , ո հլ. (գրծ. նաև հուրբ) «կրակ» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «կրա-կէ, հրեղէն» Ոսկ. յհ. ա. 11. «բրգաձև (իբրև երկրաչափական մարմին)» Փիլ. էջ 223 (Հուր և փուղձ և ութանիստն. քանզի է՛ որ հրոյ ձև է և է՛ որ օդոյ և է՛ որ ջրոյ.-կազմուած է թարգմանաբար յն. πυρομίς «բուրգ» բառից, իբր թէ՝ πῦρ «կրակ» բա-ռից լինէր)։ Այս արմատից են ծագում բազ-մաթիւ բառեր, որոնցից յիշենք մի քանի ըն-տիրները. ինչ. հրացեալ Ժող. ժբ. 11. հրա-ռոյն Ագաթ. հրալից Յոբ. խա. 20. հրայրեաց ՍԳր. Եւս. քր. հրայրք Ոսկ. եփես. հրձիգ ՍԳր. հրատ «խարոյկ» Երեմ. է. 18. Կոչ. 268. Եւս. պտմ. «Արէս մոլորակը» Նիր. Արիստ. աշխ. հրկէզ ՍԳր. հրդեհ Ել. իբ. 2Բ. Ոսկ. ես. եփես. և գաղ. անհուր Ես. ժգ. 12 ևն։ Յետին բանաստեղծների մօտ գտնում ենք րազարդ, րակերպեալ, րակերտ, րապէս՝ որոնք յառաջացած են հրազարդ, հրակեր-պեալ, հրակերտ, հրապէս ձևերից, հ-ի ջընջ-մամբ, ր նախաձայնով բառեր ունենալու դի-տումով։ Նոր բառեր են հրանօթ, հրաբխա-յին, հրդեհաշէջ, հրշէջ, հրարծարծ, հրացա-նաւոր, հրացանաձիգ, հրացանաձգութիւն, հրթիռ, հրաթի, հրահրել ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. puro-ձևից. ցե-ղակիցներն են յն. πώρ (սեռ. πυρός), ումբր. pir, գերմ. Feuer, հբգ. fuir, fur, հոլլ. vuur, անգսք. fyr, անգլ. fire, հիսլ. furr, fyre, իռլ. ūr, թոխար. por, քուչ. pu. war, կամիս. pahhur, բոլորն էլ «կրակ» նը-շանակութեամբ, իսկ չեխ. pyr «տաք մո-խիր», գւռ. ռուս. pyreǰ «օջախի խորքը»։ Այս բառը հնդևրոպական նախալեզւում nǰr փոխանակութեամբ մի ձև էր, որով նոյն բառը ունինք նաև *հուն «կրակ» ձևով, որից հնոց (տե՛ս BSL հտ. 29, ж 87, էջ 61)։ Նա-խապէս կարծում էին թէ բառիս բուն ար-մատն է pu-«մաքրել», որով հնխ. puro. ձևին կցում էին նաև լտ. purus «մաքուր». այժմ այս կարծիքը մի կողմ է դրուած (Wal-de 626, Boisacq 828, Kluge 139, Traut-mann 232, Pokorny 2, 14)։-Հիւբշ. 469։
• Aroluthus. Qbadias armenus, Lip-siae 1680, էջ 43 եբր. [hebrew word] or «լո» բառից։ Klaproth, Asia polygl. 1823, էջ 100 լտ. urere, աֆղան. wur, or,
• որդ. ur։ ԳԴ պրս. հուր «արեգակ» բա-ռի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Brosset. JAs. 1834, 383 ևն բացատրելով յն. πὸρ ձևով։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 165 եբր. [hebrew word] ūr «կրակ»։ ՆՀԲ լծ. քաղդ. նուր, պրս. նար, յն. πδρ, լտ. urs «այրել»։ Peterm. 26, 30, 39 յն. πōρ, եբր. ūr «լոյս» և հյ. օր։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 447 պրս. hur, յն. πόρ, հին հիւս. hyrr, գոթ. heúri «կր-րակ»։ Ուղիղ մեկնեցին Windisch. 22, Böttich. Arica 39, Lag. Urg. 190, Mül-ler SWAW 38, 583 ևն։ Տէրոյենց, Երե-ւակ 1858, էջ 179 լծ. օր և եբր. or «լոյս», ուր «կրակ»։ Մորթման ZDMG 26, 518 յն. և գերմ. ձևերի հետ նաև բևեռ. khuru. իսկ ZDMG 31, 417 բևեռ. Artuhaicav=հյ. վարազ, հուր։ Տէրվ. Նախալ. 93 վերի ձևերի հետ հնխ. pա «փչել» արմատից։ Հիւնք. պրս. հուր, խուր «արեգակ», արաբ. [arabic word] harr «ջերմ», իսկ հրատ=պրս. արատ «25m օր արեգակնային ամսոյ»։ Բ. Խալաթ-եանց ՀԱ 1902, 309 ասոր. [other alphabet] nnhrā «ւոյս» բառից փոխառեալ։ Պա-տահական նմանութիւն ունին չին. ո huo3 «հուր, կրակ», հհիւս. hyrr «կը-րակ», գոթ. haúri «ածուխ»։
• ԳՒՌ.-Անկախ գոյութիւն ունի միայն երկ-րորդական նշանակութեամբ. ինչ. Տփ. հուր և Պլ. հուրք «վէրքի կսկիծը՝ այրուցքը», Սեբ. հուր (միայն անէծքների մէջ գործածուած) Ատն. հուր ու կէյծանք «հուր ու կայծակ, երկնային պատուհաս», Ակն. Երև. Եւդ. Ղզ. հուրք «կրակի ցոլքը», Ղզ. հուրք տալ «ձեռ-քի մէջ փչելով տաքացնել», Խրբ. Ննխ. հու-րը գնաց, մուրը մնաց (առած) «նախկին փառքը կորաւ, խեղճացաւ», Ախց. հուրուբ'օց «վառվռուն (տղայ)»։ Ածանցներից ունինք Ոզմ. խրախանգ՝ «հրահան», Պլ. հրահրէլ «արծարծել, բորբոքել», Ղրդ. հուրհանք «ա-րեգակ», Երև. Ղրբ. հուրհրատել, հուրհրա-տին տալ «փայլատակել», Խբ. հէրտղան ռա-հագին», Վն. խուրնիկ, խուրնիխրեղէն=Բլ, հուրնիկ, հուրն ի հրեղէն «շատ գեղեցիկ, իբր թէ հրեղէն էակ»։
Զփայտակերան հրով դատել. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 23։)
πῦρ ignis. (լծ. քաղդ. նուր. պ. նար. յն. փիռ. իսկ լտ. ո՛ւրօ. այլրել)
Նրբագոյնն եւ թեթեւագոյնն ի չորից տարերաց՝ այրեցօղ եւ լուսատու. եւ ամենայն նիւթ հրացեալ. կրակ. խարոյկ. ջահ. բոց։ Նմանութեամբ՝ Վառեալ սէր, բարկութիւն, ցանկութիւն, տենդ, եւ այլն.
Ճառագայթք հրոյ։ Ծծումբ եւ հուր։ Բոցոյ հրոյ։ Հնոց հրոյ։ Վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին։ Խորովեալ հրով։ Ի հուրն անշէջ.եւ այլն։
Իսկ (՟Ա. Թագ. 28.)
Ետու տան հօր քոյ զամենայն զառ ի հրոյն որդւոցն իսրայէլի ի կերակուր. այսինքն զզոհս եփեալս։
Ամենայն ոք հուրբ յաղեսցի. (Ագաթ.։)
Հուր տապախառն տենդոյ վառեալ տոչորէր ի նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Հուր սիրոյ կենարարին բորբոքեցաւ, եւ այլն. (Շար.։)
Այնպէս սաստիկ հուրն քրիստոսի. այսպէս ի վեր քան զբնութիւնն առնէ զյօժարութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
ՀՈՒՐ. ա. իբր Հրեղէն.
Եղիա ի հուր կառս ելեալ։ Հեռի լիցուք ի հուր բոց գետոյ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
ՀՈՒՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ՀՈՒՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՀՈՒՐ ՎԱՌԵԼ. ՀՈՒՐ ԴԱՏԵԼ. καίω πῦρ, ἑπυρίζω, ἑκκαίω incendo, comburo. Հուր վառել, բորբոքել, հրձիգ առնել. կիզուլ. այրել. տոչորել. կրակ ձգել, վառել, էրել.
Արկցէ հուր ի տուն աստուածոց նոցա, եւ այրեսցէ զնոսա. (Երեմ. ՟Խ՟Գ. 12. որպէս եւ ՟Խ՟Թ. 27. հուր վառել. եւ Ես. ՟Ծ. 11, հուրբ վառեալ։)
Հուր արկանել սկսան ի բանակի անդ (այսինքն կրակ վառել). (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 20։)
Հուր հարեալ զնովաւ։ Հուր հարին զքաղաքէ։ Ես հարից զքէն հուր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 1. եւ 8։ Եզեկ. ՟Ի. 47։)
Զայն տաճար հրով դատեցայց. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 35։)
militia men, troops;
military banditti, horde;
band, gang, crew;
scout, rover, robber, plunderer;
cf. Կաւատ.
• , ի հլ. «ասպատակող զօրք» Բուզ. Եղիշ. գ. էջ 48. «աղջիկ փախցնելու ժամա-նակ առևանգողին օգնական կտրիճը» Կա-նոն. էջ 66. Մխ. դատ. էջ 199. որից հրոսակ Խոր. Յհ. կթ. Մագ. հրոսանուէր, Յհ. կթ. հրոսող Յհ. կթ. հրոսումն Յհ. կթ. հրոսա-կախումբ (նոր բառ). հրոսանալ «մէկ կողմ դիմել» Վստկ. 172.-գրուած է նաև խրոսակ Արծր. հրահոսակ Մագ. Օրբել. Սիմ. ապար. 70. իսկ հոսակ Խոր. Ա. 11 պէտք է համա-րել սխալ գրչութիւն։ Նոյն բառն է հրահո-սակ «դեսպան կամ նամակ» Բառ. երեմ. էջ 187. հմմտ. հրոս բառի երկրորդ նշանա-կութիւնը։
• Հներից Մագ. անշուշտ ստուգաբա-նում էր «հրոյ նման հոսող» և այս պատճառով հնարել է հրահոսակ ձևը։ Այսպէս է նաև ՀՀԲ։-ՆՀԲ լծ. խրախոյս և թրք. yuruyūš «քայլուածք»։ Տէրվ. Նախալ. 110 և Լեզու 1887, 150 հոսել բայից։ Հիւնք. յն. ῥώομαι (ներկ.) և ῥωσομαι (ապ.) «արշաւել, սուրալ, դի-մել», պրս. րէս, րէսա «հասնիլ»։-Հրոս բառի երկրորդ նշանակութիւնը ՆՀԲ և ՋԲ հասևանում են «գործակից տռփո-ղին», ԱԲ ուղղակի դնում է «կաւատ». որ սխալ է. (ՆՀԲ այս իմաստով համե-մատում է յն. ἔρος «սէր» բառի հետ). հրոս նշանակում է «առևանգողի օգնա-կան կտրիճը», որ կռւող է և ո՛չ կա-ւատ. ուստի և հրոս, հրոսակ բառի մի նոր առումն է միայն (տե՛ս իմ Հալ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 64)։-Պա-տահաևան նմանութիւն ունին անգլ-սաքս. hros «նժոյգ», անգլ. horse «ձի», գերմ. Ross։
Գունդ հրոսակաց. խումբ ասպատակաւորաց.
Սեպհական գնդաւ, հրոսիւն ժողովելով։ Հրոս հանեալ ի սիւնեաց աշխարհէն. (Բուզ. ՟Ե. 3։ Եղիշ. ՟Գ։)
Առ նա դեսպան յղեաց քրիստոս, մեծ սքանչելեօք մարդկան հրոս. (Շ. առակք.։)
ՀՐՈՍ. Իբրեւ յն. է՛րօս. սէր, տռփանք. որպէս Գործակից տռփողին կամ տռփանաց, եւ կամ յափշտակութեան կնոջ հրոսակաբար.
Որք հրոսն երթեալ էին՝ օգնականք սուտ փեսային ... զհրոսին դրամն եւ այլն. (Կանոն.։)
ceiling;
— նաւաց, deck of a ship;
— գահուց, canopy;
— կառաց, roof of a coach;
— բերանոյ, palate;
— գլխոյ, skull, cranium.
• , ն հլ. (-ուան, -ուամբ, -ուանց) «առիք, առաստաղ» ՍԳր. Եզն. Կոչ. 23. Ոսկ, մտթ. և յհ. Եւս. քր. «բերանի քիմքը» Դա-մասկ. (գործածութեան կողմից հետաքրքրա-կան է Երզն. մտթ. 496 Ընդ ձեղուամբ գե-րանաց ձերոց բնակել)։ Որից ձեղունանալ «կամարաձև դառնալ» Փիլ. յովն. ձեղունա-հանք «տանիքի վրայ լուսամուտ, պատու-հան» Հին բռ. հաստաձեղուն Անան. եկեղ. ճրաձեղուն Անան. եկեղ. ինքնաձեղուն Անան. եևեղ. բարձրաձեղուն Լաստ. եռաձեղուն Ոսկ. գծ. 356. երեքձեղուանեայ, չորեքձեղուանեայ Ոսկ. մ. բ. 23. երկնաձեղուն Անան. եկեղ. սրահաձեղուն Վրք. և վկ. ա. 51. կարծրա-ձեղուն Նար. խչ. միջնաձեղուն ԱԲ. կայ և գըծ. ձեղմամբ Սանահն. որ ՆՀԲ համարում է ձեղումն «ամրութիւն յարկաց ի ձեոն ձև-ղուան» բառից, բայց պարզապէս ձեղուն բառի գործիականն է։-Սեբեր. էջ 133 գըտ-նում ենք ձողունք «առաստաղ, կտուր», որ ՆՀԲ համարում է ձող բառի յոգնակին, սա-կայն նոյն ձեղուն բառն է, ինչպէս գտնում ենք Վկ. գէ. 40 (բնագրում ձեղունս, այլ ձեռ. ձողունս) և որ հաստատում է գաւառական ձողունք։
• ՆՀԲ «լծ. յն. στεγη, յորմէ հայ. ստի-կոն, դստիկոն»։ Հիւնք. նոյնպէս յունա-րէնից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 57 սանս. hármya-«տուն, բնակարան», յն. γλαῖνα «վերարկու», թրակ. čαλμος «մորթ, կաշի» բառերի հետ հնխ. g'hel-«ծածկել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունի վրաց. ձելի «գերան»։
• ԳՒՌ-Անն. ձ'օղունք, Տր. ցխինք։
• ՓՈԽ.-Մինգր. ցխվինի, խվխենի «ձե-ղուն», որի հետ առանձնապես նման է Տր. ցխինք։
στέγη, ὅροφος, ὁρόφωμα tectum, tegmen στέγασμα contignatio, concameratio ἑπίβασις ascensus εἵλημα involucrum, integumentum. (լծ. յն. ստէ՛ղի. յորմէ՝ ստիկոն, դստիկոն) Ծածկոյթ վերնայարկի տան. յարկ. որ եւ ՑՈՒ (ըստ կորնթեաց), եւ ԱՌԱՍՏԱՂ (ըստ խորոփեաց). ծածք, ծածուկք, առիք.
Ձեղուն տապանին, կամ տան, կամ գահաւորակի. (Ծն. ՟Ը. 13։ ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 7։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ա. 8։ Երգ. ՟Գ. 10։)
Արեգակն՝ իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. (Եզնիկ.։)
Ձեղուն յարկաց։ Թանձրութիւնք, կամ զգուշութիւն ձեղուանց. (Նար.։ Կոչ.։ Լմբ.։)
Ձեղուն պահէ յանձրեւանց։ Գեղեցիկ ձեղուամբ յարկեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Ի ձեղուանէն կախէին զանդամալոյծն. (Ոսկ. մտթ.։)
Երկին զօրէն ձեղուան։ Իմաստագործ ձեղուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Նիւս. կազմ.։ Պիսիդ.։)
Ի ձեղուան երեւեալ օձ կամ մուկն. (Նոննոս.։)
Ի ձեղուանէն երդս լուսամուտս. (Վրդն. սղ.։)
Ընդ պատուհանն ձեղուանն ելեալ. (Շ. բարձր.։)
Քակել զկողմ մի ձեղուան նաւին. (Եւս. քր.։)
Ձեղուն իսկ (գլխոյ կամ սկաւառակի) ոսկր է՝ նախ շուրջ իսկ զբոլորովն սմա շարամածելով. (Պղատ. տիմ.։)
Իսկ ՎԵՐԻՆ ՁԵՂՈՒՆՔ ԲԵՐԱՆՈՅ, է Առաստաղ բերանոյ. ὐπερῴα palatum քիմք. (Դամասկ.։)
tail;
— առ —, — to —, one after another.
• , ո հլ. «բրդոտ պոչ (ինչպէս՝ շան, աղուէսի, առիւծի)» Առակ. իզ. 17, Դտ. ժև. 4. Եւս. քր. «առնի անդամ» Սմբ. ռատ 121-2. որից քառաձետ «մի տեսակ զեռուն» Մագ. թղ. 214. գրուած նաև ցետ Եղիշ. դտ..
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hēd.s-ձևից. հմմտ. զնդ. zaδah-«յետոյք, սրբան», սանս. had, hadati «բնական կարիքը հոգալ», յն. γόδανς. «յետոյք, նստոյ տեղի», γέζω «բնական պէտքը հոգալ» (ածանցման մէջ = ϰενοδα), ալբան. δjes «աղբել», քրդ. [arabic word] zutik «սրբան» (Pokorny 1, 571. Boisacq 1052)։-Հիւբշ. 470։
• ՆՀԲ իբր ցյետ, յետոյ, լծ. լտ. և ի-տալ. cauda «պոչ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Müller, Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 142։ Նոյնը նաև Հիւբշ. KZ 25, 392 Justi, Dict. Kurde 225, Müller WZKM 10, 177։ Հիւնք. ցրտել բայից։ Karst, Յուշարձան 429 ույղուր. qat, եաքութ. չաղաթ. kät, kot, kut, օսմ. gōt «յե-տոյք»։
κέρκος, οὑρά cauda. իբր Ցյետ. յետոյ. լծ. եւ լտ. գա՛ւտա, գո՛տա ). Տուտն. ագի. դմակ. պոչ.
Որ բուռն հարկանիցէ զշան ձետոյ. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 17։)
Շունս՝ որոց ձեռքն իբրեւ զձկանց տտունս։ Առիւծն ձետովն ծածկէ զշաւիղն իւր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Մաքս. ի դիոն.։)
Կապեաց զնոսա ընդ միմեանս ձետ ընդ ձետ, եւ եդ զջահսն ի մէջ երկուց ձետոցն. (Դտ. ՟Ժ՟Ե. 4։)
horse;
մատակախազ, որձի —, stallion, stone -;
մալեալ, որձատ —, a gelding;
մատակ —, mare;
ռազմամուղ —, war horse, charger;
որսոյ —, hunter;
ասպարիզական —, race horse;
լծաբարձ, կառաձիգ —, draught horse, carriage or coach horse;
ազատ —, blood horse;
հեծելութեան —, riding horse, saddle horse;
պալարակապ —, prancer;
բեռնաբարձ —, led, packhorse;
սայլաձիգ —, cart horse;
— հեծանելի կամ կառայց, a — fit to ride or drive;
— մեքենական, horsepower;
մատաղ —, — փոքրիկ, (բռչոյ), nag, pony;
քուռակ ձիոյ, colt, foal, filly;
ահիպարանոց, աշխոյժ, խրոխտ, եռանդուն, աներկիւղ, ուժեղ, հլու, հնազանդ, փափկերախ —, fiery or superb, highmettled, prancing or frisky, spirited, bold, mettlesome, tractable, well-bitted or well-broken, easy upon the hand -;
խստերախ, ախտաւոր, անհլու, կատաղի or խենդ, կիցընկէց, խրչան —, hard-mouthed, vicious, untractable, furious or moon-eyed, restive or kicker, skittish horse;
անպիտան —, jade;
դեղձան, գորշ or մողոշիկ, պիսակ, ճանճկէն or ճանճաճերմակ, ճարտուկ, աշխէտ, ճարտուկ-ճանճկէն, շիկակարմիր or շառատ —, yellow-dun, grey, dappled, flea-bitten, piebald, chestnut or sorrel, roan, light-bay -;
միս ձիոյ, horse flesh;
գաւակ ձիոյ, rump, croup, hind-quarter;
բաշ ձիոյ, horsehair;
խար, կեր ձիոյ, forage, provender, horse-meat;
ջրարբ ձիոց, horse-pond;
աղբ ձիոյ, horse-dung;
պայտ ձիոյ, horse-shoe;
քերոց ձիոց, curry-comb;
ողնուլար ձիոյ, crupper;
տապճակ ձիոյ, horse-blanket or horse-cloth;
վարաւանդ, կազմածք ձիոյ, horse-trappings;
ընթացք ձիոյ, the paces of a -;
ճախր ձիոյ, caracol, wheeling about;
զբօսանք ձիոյ, a ride (on horseback);
դարմանել զ—, to groom, to curry, to comb a;
պայտել զ—, to shoe a -;
վարժել զ—, to break in a -;
սանձել զ—, to master a -;
ի — ելանել, վերելակել, աշտանակել, —ի ներքս տանել, առնուլ, to ride, to get or mount on horseback, to take horse;
երթալ ի —, to ride, to go on horseback;
զգնալ, զբօսնուլ ձիով, to take a ride, to go on a party of ride, to go out for a ride;
ճախր առնուլ ձիոյ, to caracole, to move in caracols, to wheel about;
արձակերասան զ—ն առնել, to give a — the bridle, to gallop, to run full speed;
խոպալ եւ ընդվղել ձիոյ, to prance, to rear;
կատաղել ձիոյ, to run away, to take the bit between the teeth;
իջանել, թափել զինքն ի ձիոյ, to dismount, to alight, to to get down;
շրջածել երախաձգութեամբ զ—, to lead a — hither and thither, to and fro;
լծեալ ի չորից ձիոց, drawn by four horses;
—ն զուլամբ չոգաւ, թալալեցաւ or նստաւ ընդ նովաւ, his horse fell under him, fell heels upwards;
խխնջէ, վրնջէ —ն, the — neighs;
որ ձրի էառ զ—ն՝ ոչ սպասէ սանձին, you must not look a gift — in the teeth.
• , ո հլ. «ձի» ՍԳր. Սեբեր. որից ձիա-կան Եւս. քր. ձիագլուխ Եւս. քր. ձիահալուծ Բուզ. ձիամարտիկ Սեբեր. ձիակերպ Եւս. քր. ձիանդամ Եզեկ. իգ. 20. ձիաստան «ախոռ» պիծակ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Վեցօր. 175. ձիար-կել Ոսկ. մ. ա. 9. ձիարձակ Ագաթ. ձիացուլ Եւս. քր. այրուձի, այրևձի ՍԳր. ձիան Փարպ. երկձի Ես. իա. 9. Եւս. քր. սպիտակաձի Բ. մկ. ժա. 8. միաձի Եւս. քր. Բուզ. չորքձիք Եւս. քր. մեկնակաձի Անյ. պերիարմ. վագե-րաձի Խոր. աշխ. անձի «առանց ձիու» Միխ. աս. 296. երագաձի Ուռհ. կիսաձի Սահմ. ևն։ Նոր բառեր են ձիաբուծութիւն, ձիազոհ, ձիասպատակ, ձիավարժութիւն, ձիատածու-թիւն ևն։-Հմմտ. նաև դզի։
• = Բնիկ հայ բառ. հնխ. g'hēyos ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] háya «նժոյզ», որ ծա-գում է հնխ. g'heyos կամ g'həyos ձևից։ Ոմանք սրանց հետ միացնում են նաև սանս. ǰihītē «ոստնուլ, թռչիլ», հսլ. zayeci «նա պաստակ», լիթ. žáidžiu «խաղալ», լտ. hae-dus «ուլ», հբգ. geiz, գերմ. geiss «այծ» ևն (հնխ. g'hiados «այծ» ձևից), բոլսրը իբրև բխած «ցատկել» ընդհանուր գաղափարից (Walde, էջ 359, Pokorny 1, 527, 544, 546)։ -Հիւբշ. 470։
• Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց. հտ. Բ. էջ 39 լտ. cavallarius բառին կցում է հյ. ձիաւր<ձուար։ Klaproth, Asia
• >ol. 104 ձի=լէզգ. ču «ձի»։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 ձի հանում է ի բնա-ձայնից։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ նախ Windisch. 13. նոյնը նաև Gosche 72, Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 65, Lag. Urgesch. 737, Müller SWAW 38, 578, Տէրվ. Նախալ. 81, Եազրճեան, Մա-սիս 1885, 863։ Վերջինս կարծում է թէ ձի բառի նախնական հնչումն է դզի. իսկ սրա տեղ թի, դի, դիւ ձեռագրական ձևերը կեղծ են։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni «ձիական»։ Karoli-des. Րλ. συγϰρ. 81 սանս. acva, լիթ. aszva, հսաքս. ehu և մանաւանդ կա-պադովկ. ἔϑιο «ձի» բառի հետ։ Հիւնք. հեծանել բայից։ Jensen ՀԱ 1904, 183 հաթ. dēio, dyio։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 25, 38, 50 պհլ. սուսիա «ձի» բառից (որ է սակայն ասոր. [syriac word] ︎ sūsyā «ձի»). իսկ ձիա-ւոր= [arabic word] asūbār կամ ❇ suvār «հեծեալ» պրս. ձևից։ Erckert, Die Spr. d. kauk. Stammes, էջ 112 հյ. ձի փոխառեալ է համարում հիւս. Կով-կասեան լեզուներից։ Τ'apaя, Oбъ oт-нощ. aбхазcк. яз. (1912), էջ 49 ափ-խազ. աչը «ձի»։ Մառ, ИАН 1913, 328 և 1917, 329 վրաց. զխենի, ափխազ. աչը, ավար. չի «ձի», որոնց նախա-պատմութեան վրայ տե՛ս իր Cpeд. ne-peдвиж. էջ 19։ Նոյն ЗВО (1925), էջ 682 չեչէն. din, ինգուշ. də «ձի»։ Պա-տահական նմանութի։ն ունին կովկաս-եան մի խումբ նմանաձայն հոմանիշ-ներ. այսպէս՝ ավար. լակ. չու, վար. ու-չի, ուրչի, կուբ. ուչա, ուչէ, չէրքէզ. չը, կայ. իրչի, ուրչի, ակ. խիւր. ուրչի, աբ. կաբ. շասր. šu, šu, šəy, ši, ափխազ. աճ. աչչիւ, սվան. čaz, čaaž (յգ. čaar «ձիեր»), վրաց. լազ. մինգր. ցխենի. ինգիլ. ցխեն։ Pictet բ. տպ. Ա. 427 ձիաւոր = սանս. açvavā̄ra հոմանիշի կրճատ ձևն է, որից էլ փոխառեալ է արաբ. uswar «ձիաւոր»։ ՒՌ.-Ալշ. Ակն. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հճ.
• Մշ. Ջղ. Սեբ. ձ'ի, Ագլ. Տփ. ձի, Ննխ. ձի, յօ-դով՝ ձինը, ձիյը, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ծի, Ոզմ. ձ'է, Ռ. Սչ. զի, Խրբ. ձ'ին (յօդով՝ ձինը, սեռ. ձ'իու, յգ. ձ'իան), Պլ. ձին (սեռ. ձինի, յգ. ձինէր, յօդով՝ ձինը), Զթ. ծը՝, ձը՝, Սվեդ. ձ'էն, Տիգ. ցիան (գոր-ծածւում է իբր եզակի, սեռ. ցըյնի), Մրզ ծայ (ըստ Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, 325)։-Նոր բառեր են ձիաբեռ, ձիագող, ձիաթոկ, ձիակ, ձիակոճկիկ, ձիակոճղեզ ձիանոց, ձիատէր, ձիաւորի, ձիաւորել, ձիա-ւորուիլ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ քրդ [arabic word] deilezzi (Alemont-ի և Roudbari Oazvin-ի մօտ՝ Richvend կոչուած քրդերի լեզւով) «էգ ձի» (ըստ Chodzko), որ կազ-մուած է քոդ. deil «էգ» և հյ. ձի>zi բառե-րից (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 199)։
Չորքոտանի խխնջական, արի եւ ահեղ, ի պէտս հեծելութեան, կառաց, եւ բեռանց։ cf. ԵՐԻՎԱՐ, cf. ՆԺՈՅԳ, cf. ԳՐԱՍՏ.
Փոխանակ ձիոյ, ոչխարի, արջառոյ, եւ իշոյ։ Ձիս եւ ջորիս։ Ձիք մատակք կառաց։ Ձիովք եւ կառօք.եւ այլն։ Ոճով ասի.
Ձի ի վեր առնուլ։ Ձի առէք։ Ձի՛ կալէք։ Ձի ի ներքս տանել. եւ այլն։ (Եղիշ.։ Մեսր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։) իբր պատրաստիլ ի հեծելութիւն, հեծանել յերիվարս, եւ վարել։
Որպէս մեզ ձք են յերիվարս, նոյնպէս եւ նմա հողմք համարեալ են յերիվարս։ Որպէս ձիք երիվարք հեծելոց, սոյնպէս եւ հոգիք սրբոց երիվարք են աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա.) իմա՛, ձի ընտիր ի պէտս քաջ յառաջ վարելոյ զընթացս։
Եւ ո՛չ յերիվարս ձիոց նստել. (Կանոն.։)
shooting, act of shooting;
texture;
stretched, well tight;
extended, vast;
long, prolix;
long, a long while or time;
ի — արկանել, to prolong, to protract, to lengthen;
to flag, to droop;
— դնել, to bend the bow;
— արշաւել or զհետ մտանել, to run or pursue far;
ամիսս —ս, for months together.
• «պիրկ» Ոսկ. ես. «ամուր, պինդ» Ճառընտ. «երկար» Շիր. Խոր. Արծր. «հիւս-ուածք, զդեստ» Ոսկ. մ. բ. 27, «արօրի մա-ներից մէկը, արօրձող» Սեբեր. «նեարդ» Պի-սիդ. Վեցօր. տող 695. «նետ, սլաք» Ոսկ, պօղ. Ա. 935. որից կազմուած են ձիգ դնել ռնետաձիգ լինել» Երեմ. ծ. 14. ի ձիգ ար-կանել «երկարաձգել» Ոսկ. մ. բ. 27. ձգել «տարածել, քաշել, երկարել, պարզել, նե-տել ևն» ՍԳր. Ագաթ. «դէպի մէկ կողմ դի-մել, երթալ» (ճիշտ ինչպէս Պլ. երկննալ, քաշուիլ. օր. Քիչ մը սա կողմը երկննանք, Քաշուեցան գացին) Ել. ը. 28. Դատ. ի. 31, Ժող. ա. 5, 6. Եզն. 189. Բուզ. 141 (այս նոր իմաստը երևան հանեց Հ. Գ. Գայեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403). ձգիչ Վեցօր. ձգա-րան «լար» Նար. ձգանք ՍԳր. Ոսկ. եբր. ա-կօսաձիգ Ագաթ. քաջաձիգ Ասող. նետաձիգ ՍԳր. Փարպ. հրձիգ ՍԳր.. Եւս. քր. բռնաձիգ Փիլ. Պիտ. խոնարհաձիգ Ագաթ. գեղեցկաձիգ Փարպ. գաղտնաձիգ Մանդ. խառանաձիգ Գ. մակ. դ. 7. բացաձիգ Մծբ. Վեցօր. լիաձիգ Սղ. հէ. 9. երկայնաձիգ Ոսկ. ես. Վեցօր. Եւս. քր. ձեռնձգութիւն Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են՝ ձգափոկ, ձգակապ, ձգախէժ, առաձիգ, առաձգական, հրաձգարան, ձգողութիւն, ձգո-ղականութիւն։-Նոյն արմատից՝ կրևնու-թեամբ՝ ձգձգել Երեմ. ժե. 10. Ոսկ. մ. բ. 18. Եւագր.։-Աճած տ մասնիկով՝ ձգտել Ոսկ. յհ. ա. 11, 12. բ. 39. Կոչ. ձգտեզու-ցանել ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն, Ագաթ. ձգտիլ «երկարիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Եւս. պտմ Եփր. ծն. «յօրանջելով ճապկտիլ» Ոսկ. Եզն, Վեցօր. «փափագիլ, ըղձալ» Բառ. երեմ. էջ 190. ձգտալ Ոսկիփ. ձգտումն Նաւում. բ. 10. -տ-ի ազդեցութեամբ դարձել է նաև ձկտել ևն։
• ՆՀԲ լծ. թրք. չէք «քաշիր», սըգ «խիտ, սեղմ», սէօք «քանդի՛ր», ուզագ «հեռու» ևն։ Lag. Reliqq. gr. 83 պրս. zil «աղե-ղի լար» և եբր. zīq «սլաք»։ Տէրվ. Al-tarm. 54 և Նախալ. 100 հնխ. yu, yug «յօդել, լծել» արմատից, որից նաև յուծ, յօդ, ջոկ ևն. հյ. ձիգ<*ձիւգ։ Karoli-des, Iλ. συγϰρ. 82 կապադովկ. žika «նետ, աղեղ», հյ. չիք. յն. βιος, սանս. jya, jyaka զնդ. zуa, լիթ. gija։ Meil-let MSL 9, 54 գոթ. gageigan «շահիլ». geigan «ձեռք ձգել»? Հիւբշ. 469 անա-պահով է համարում նախ նշանակու-թեան և երկրորդ՝ ձևի տարբերութեան պատճառով (հայերէնը գալիս է g'high ձևից, իսկ միւսները պատկանում են ghig'h արմատին։ Սակայն Prkorny 1, 550-551 ունի ճշտիւ g'heigh-, g'hegh-արմատը, որի տակ յիշուած բառերից ոմանք նշանակութեամբ էլ միանում են հայերէնի հետ)։ Հիւնք. ձուկն բառից։ Osthoff IF Anz. 10, 45 յն. ϰιχανω «աատահիլ, հասնիլ»։ Schefteleyitz BВ 28, 298 սանս. ǰihma «թեք, խոտոր-նակ»։ Karst, Յուշարձան, էջ 421 թրք. čekmek «քաշել», 429 թթր. qog, qov «վանել, քշել»։
• ԳՒՌ.-Արմատական ձևով ունինք Հճ. ձ'իգ՝, Ախց. Կր. Ջղ. ձ'իք, Ննխ. Պլ. ձիք, Ասլ. ձ'իք, ձ'ի*, Ագլ. ձիգ՝ ձիյգ՝, Գոր. Հմշ. ծիք, Ղրբ. ծիք՝, Ռ. ցիք. նաև Մշ. ձ'իկս «եր-կարութիւն».-բայական ձևով ունինք «եր-կարել» նշանակութեամբ՝ Ջղ. ձ'քել, Երև. ձ'քէլ, Տփ. ձքիլ, Ակն. ձ'ըքգ'էլ, Շմ. ծիք։ տալ. Սվեդ. ձ'ըգդըցընիլ. և «քցել, նետել» նշանակութեամբ՝ Ագլ. ձգիլ, Մշ. ձ'գ'ել, էձ'-գ'ել, Սեբ. ձը'ք'էլ, Ախց. ցկէլ, Սչ. ցքել, Ննխ. Պլ. Ռ. ցtkլ, Ասլ. ցքkլ, Խրբ. ց'իլ, Տիգ. ըցքէլ, Զթ. ը՝ծգ'իլ, ըձգ'իլ, Վն. բոկել, Ջղ. գ'ձ'ել, Ագլ. գ'իձի՛լ, Սլմ. ք'րցել, Գոր. Ղրբ. քցիլ, Տփ. գցիլ, Յղ. ք'ըցիլ, Մրղ. քիցէլ, Հւր. գիզէլ։ Նոր բառեր են ձիգիձիգ, ձիգնալ, ձի-գուկ, ձիգուպուկ, ձիգցնել, ձգանիլ, ձգատայ, ձգելանք, ձգիբաց, ձգլիկնալ, ձգմուն, ձգոց. ինչպէս նաև ջրջնքել։ Կարևոր բառ է ձիգ Ռշտ. «արօրի հաստ չուան»։-Միջին բաղա-ձայնի կրկնութեամբ է Հճ. ձ'mգ'գ'ել «նետել, քցել»։-Կայ և Մշ. ձ'կտիլ։
• ՓՈԽ.-Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 219 ձըգ-տել բայի արմատը դնելով *ձգուտ<*ձիգու-տա «նետ». սրանից փոխառեալ է դնում լտ. sagitta «նետ» և թրք. sōgút, եակուդ. uöt. չուվաշ. šuza «ուռենի»։ (Շատ լեզուների մէջ «ուռի» բառը ծագում է «նետ» բառից. հմմտ. շվէդ. pil «նետ, ուռի»)։
Արմատ Ձգելոյ, եւ Ձկտելոյ. որպէս Ձգեալ, պարզեալ, պինդ. պիրկ.
Որպիսի՞ սիւնակք, կամ որպիսի՞ ապարումք խառնեալ ընդ երկինս՝ ունիցի զնա ձիգ եւ պարզ. (Ոսկ. ես.։)
Որք ձիգ եւ պինդ ունէին զմիաբանութիւնն. (Ճ. ՟Ը.։)
Մանաւանդ՝ Երկայնեալ. երկար. յերկարաձիվ. երկան.
Ձիգ ասպարիզօք միջոցացն։ Ձիգ եւ յերկար առնել զպատմութիւն. (Խոր. ՟Բ. 4. 64։)
Աղօթս ձիգ եւ յաւերժս արարաք եւ արասցուք. (Թղթ. կիւրղ. առ կոստ.։)
Հարուստ եւ ձիգ ժամս։ Երկարել ձիգ ամօք. (Արծր. ՟Գ. 12։ Մագ. խ.։)
Ոմանք ասեն զխումբս սոցա ոչ առկայունս, այլյ շարժունս լինել, բայց յամս ձիգս. (Շիր.։)
ՁԻԳ. մ. Յերկար ընդ երկար. անընդհատ. շատ, երկան, խէլմը.
Ձիգ զհետ լեալ։ Զօրոց ձիգ զհետ մտեալ. (Խոր. ՟Բ. 62։ ՟Գ. 44։)
Ձիգ եւ յաւէժ աղօթէ. (Արծր. ՟Ե. 9։)
ՁԻԳ. գ. Ձգումն, մանաւանդ նետի, պարսաքարի.
Ձի՛ք դիր ի նա. այսինքն նետաձի՛գ լերուք. (Երեմ. ՟Ծ. 14։)
Եթէ ընդհարցիս ... դաւումն անձին դէպ եղեւ ունել զիւր ձիգսն. (Փիլ. սամփս.։)
Որպէս քարն ի ձիգ պարսին յանքոյթ տեղի հեռանայ. (Լմբ. առակ.։)
ՁԻԳ. Ձգուած կամ հիւսուած, կար, ագոյց, մաճ, ուղղեակ եւ այլն.
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. (յն. հանդերձս գործել) (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Լուծ կազմել, եւ ձիգ, եւ եզինս սամետիւք ի գործ լծել. յն. լուծ առնել, եւ ղեակ ուղղել, եզինս լծել. (Սեբեր. ՟Է։)
Ի ՁԻԳ ԱՐԿԱՆԵԼ. Յերկարաձգել. յերկարել. յարատեւել. ἑπιτείνω extendo.
Տակաւին ի ձիգ արկանէր զտարակուսանսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի ձիգս արկեալ զտարակուսանսն։
Ի ձիգ արկանէր գեղեցիկ փութով զճշմարիտ կրօնսն. (Աթ. անտ.) այսինքն յերկարեալ հանապազորդէր։
gift, grace, present, boon;
faculty, talent;
privilege, advantage;
մի՛ ի —ս ինչ եւ ի շնորհս խօսել, not to adulate or flatter;
— պերճախօսութեան, the gift of eloquence.
• , ի հլ. «պարգև, նուէր, ընծայ» Եզն, Ոսկ. ա. թես. որից ձրի «նուէր, պարգև» Կոչ. «զուր, ընդունայն» ՍԳր. Ոսկ. եզն. ձրել «նուիրել, շնորհել» Սկևռ. աղ. կամ նաև ձի-րել Խոսր. պտրգ. 67, Գնձ. Անան. եկեղ. Տի-մոթ. կուզ, էջ 139, 209. ձերել Եփր. պհ. ձրիատուր Ճառընտ. առատաձիր Յհ. կթ. Մագ. ձեռաձիր Յհ. կթ. անձիր (գրուած և անծիր) «ապերախտ» Պիոն. (հրտր. WZKM 28, էջ 381), Ոսկ. եփես. բարեձիր Յհ. կթ. լիաձիր Նար. Մծբ. լուսաձիր Յիշատ. կաթ-նաձիր Նար. կուս. 412. կենաձիր Նար. կըրկ-նաձիր Նար. երկնաձիր Ճառընտ. Շար. հո-գիաձիր Նար. ճոխաձիր Ճառընտ. ձրիավարժ, ձրիակեր (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hēr-արմատից, սրա հետ հմմտ. յն. γάρις (սեռ. γάριτος) «շնորհք, հաճոյք, ուրախութիւն, բարեհաճու-թիւն, յարգանք, երախտագիտութիւն, վար-ձատրութիւն, թոշակ», γαρίεις «շնորհա-լի», χαίρω «հրճուիլ, ուրախանալ», χαριτόω «երկնաձիր շնորհներով լցնել», լտ. horior, bor(iltor «քաջալերել, ոգևորել», օսկ. hê-rest «կամի», սանս. háryati «ախորժիլ, ցանկալ», զնդ. [arabic word] zara «ձգտում, փա-փագ, նպատակ», հբգ. ger «ցանկացող». գոթ. gairnjan «ցանկալ», գերմ. gern «հա-ճոյքով, ախորժանօք» ևն (գերմանականից փոխառեալ է ֆինն. kernas «հաճոյքով, մե-ծաւ ուրախութեամբ» Kluge, էջ 176)։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. g'her, g'herei-«ցանկանալ, կամիլ, ախորժիլ». հայերէն ձիր ծագում է g'hēr-ձևից. բայց ունինք նաև ձերել, որ եթէ ուղիղ գրչութիւն է, ցոյց է տալիս բուն g'her-արմատը։ Մեր բառի հետ նշանակութեան կողմից յատկապէս կապւում է յն. γάρις «շնորհք, վարձատ-րութիւն». իսկ «ձրի» առման համար հմմտ. լտ. grātus «ախորժելի», gratia «շնորհք», grātis «ձրի» (Boisacq 1047, Walde 369, Ernout-Meillet 438-9, Pokorny 1, 601)։ -Հիւբշ. 470։
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. ծիրվա «պատարագ», ցարիելի, ցարիե-րի «ձրի»։ (Սրան հետևելով Չուբինով՝ նոյն վրաց. բառի դէմ դնում է հյ. ցի-րել (իմա՛ ձիրել). նոյնպէս նաև Schif, ner, Versuch uber die Thusch-Sprache, իրար է միացնում հյ. ցիրել, թուշ. ծիրօ և վրաց. ծիրվա «պատարագ»)։ ՆՀԲ ձիր «ի ձեռանէ պարգև, լծ. և յն. δῶρον γάρις, լտ. gratia», ձրի «ի սեռականէ բառիս ձիր, լծ. և ընդ զուր, ռմկ. զուրի, որպէս և ընդ յն. լտ. δωρεαν, gratis»։-Lag. Urgesch. 250 har «առնել, բըռ-նել» արմատից։-Մառ ЗВO 7, 74 զնդ. data «տոուած» ձևից, ինչպէս դիր=da-ta։ Müller, Armen. VI, էջ 4, л 35 և Meillet MSL 9, 54 դնում են յն. γά́ρς և լտ. grātia բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Այսպէս ունի նաև Հիւբշ. 470։ Բայց նորագոյն գիտունները լտ. gratia ևն բաժանում են յն. χάρις ձևից, որով-հետև օսկ. brateis, պալ. bratom ցոյց են տալիս որ լտ. ձևը պատկանում է հնխ. gšerā արմատին (տե՛ս Walde, էջ 352 և 369)։ Հիւնք. ձեռք բառից։
δῶρον, δωρεά, χάρις donum, gratia. Իբր ի ձեռանէ պարգեւ. (լծ. եւ յն. տօ՛րօն, խա՛րիս. լտ. կրա՛քիա ). Տուրք պարգեւական. պարգեւ. շնորհ.
Ձիր է, եւ ոչ առաքինութեան յաղթանակ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Զգերապատիւն առնուլ ձիրս. (Պիտ.։)
Հաստողին ձիր մոռացեալ։ Անճառելեաւդ ձրիւ։ Ձիրք ձրի։ Ի ձրի ձրից։ Պարգեւացդ ձրից։ Շնորհեա ձիրս. (Նար.։)
Ձիր առատ։ Զձիր հոգւոյն։ Առնէին նոցա զձիր ողորմութեան. (Լմբ.։)
Արձակեաց զայրն՝ ձիր բազում շնորհելով նմա. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ ի ձիրս ինչ եւ ի շնորհս խօսել. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ.) յն. լոկ, ի շնորհս։
Րաբունեացն պետ, եւ ձիր իմաստից տէր յիսուս. (Նար. գանձ եկեղ.) իմա՛, պարգեւատու կամ ձիրօղ իմաստութեան։ cf. ՁՐԻ։
pitch, tar;
— ծամելի, mastic.
• , ո հլ. «ձութ, կուպր, կպրաձիւթ» Ես. լդ. 9. Դան. գ. 46, ժդ. 26. որից կպրա-ձիւթ Ել. բ. 3. Սարգ. Գնձ. ձիւթել Վստկ. 52. Լծ. սահմ. 265։
• = Արամ. [hebrew word] ziftā, ասոր. [syriac word] zeftā, եբր. [hebrew word] zefet, եթովպ. [other alphabet] zčft, արաբ. (ինչպէս նաև պրս.) [arabic word] ︎ zift (նաև [arabic word] sift ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 307), խպտ. lam-čapt (որոնցից նաև թրք. քրդ. zift) «ձիւթ»։ Թէ ո՛րն է այս բո-լորի նախնական աղբիւրը, յայտնի չէ։ Սի-այն թէ հայերէնը դնել պէտք է սեմականից. որովհետև պրս. z բառասկզբում չի տալիս հյ. á, իսկ ասորական z դառնում է երբեմն ձ, ինչպէս են ձէթ, ձանձախարիթ։-Հիւբշ. 185 և 310։
• ՆՀԲ «յայլ լեզուս զիֆթ, զիվթ, զեֆթ»։ Böttich. Arica 77, 274 պրս. zift. Ias Arm. Stud. § 1351 ձ-ի պատճառաւ հա-յը բնիկ է համարում։ Հիւնք. ձէթ բառից է հանում։ Müller WZKM 8, 283 բա-ռը միացնելով փիւնիկ. ζουφριν-σἰπετ (գիհի, ǰuniperus) բառի հետ՝ բնիկ սե-մական է համարում և հայերէնը եռ-խառեալ է դնում սեմականից։ Հիւբշ. 185 ձիւթ դնում է պարսկերէնից փո-խառեալ, որովհետև պրս. z>հյ. ձ ձայ-նափոխութիւնը գտնում է նաև ձագ բա-ռի մէջ։ Բայց այժմ ընդունելով որ ձագ բնիկ հայ է, պրս. z>ձ ձայնափոխու-թեան համար օրինակ չի մնում հայե-րէնում, մինչ ասորերէնի համար կայ։
• ԳՒՌ.-Ասլ. ձ'իւթ, ձ'իւ*, Ոզմ. ձ'էօթ, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. ձ'ութ, Խրբ. Ակն. Հճ. ձ'իթ, Ննխ. ձութ, Զթ. ծը՝թ, ό'ըթ, Ռ. ցութ, Հմշ. ծութ. վերջինս նշանակում է «եղևնի ձիւթը կամ խէժը», միւսները «ծա-մոն, մազտաք». այսպէս նաև Սվեդ. ձ'այթ. -իսկ Պլ. ձութ՝ գործածական է միայն ձու-թերու պէս «խիստ սպիտակ և մաքուր» դարձուածի մէջ.-Սլմ. ბէօթ-ծամոն «ձանձ-րալի մարդ՝ որ ուրիշի օձիքից կպած մնում է»։ Նոր բառեր են ձիւթենի, ձիւթահալ, ձիւ-թոտ, ձթիկ «կպչտուն»։
πίσσα, πίττα pix. Նոյն որ յայլ լեզուս՝ զէֆէ ... ռմկ. սեւ ձութ. այլ վարի եւ իբր Կպրաձիւթ. եւ կուպր. ռմկ. խաթրան. որ ի Բժշկարանի կոչի Սեւ ձիւթ.
Դարձցին ձորք նորա ի ձիւթ, եւ երկիր նորա ի ծծումբ. եւ եղիցի երկիր նորա իբրեւ զձիւթ վառեալ. (Ես. ՟Լ՟Դ. 9։)
Նաւթիւ եւ ձիթով այսինքն ձիւթով)։ Իւղ (այսինքն ձէթ), ձիւթ, եւ ճարպ, եւ մազ. (Դան. ՟Գ. 46։ ՟Ժ՟Դ. 26։)
Թէ կակուղ լինի ձիւթն, երեք անգամ պարտ է եփել, որ պնտի։ Ձիւթն այն լաւ է, որ յստակ լինի եւ սպրիկ. (Վստկ.։)
ՁԻՒԹ ՅՈՒՆԱՑ. ՀՈՌՈՄ ՁԻՒԹ. Ազգ ընտիր ձիւթոյ. ըստ լտ. pix graeca, sive optima. (Բժշկարան.։ Վստկ.։) (Իսկ ձութ. ռմկ. է նաեւ Մազտաքէ։)
snow;
հատ ձեան, snow-flake;
մանր, խոշոր —, fine snow;
large flakes;
հալեալ —, thawed -;
կոյտ ձեան, snowdrift;
հիւս ձեան, snowslip;
մոյկ ձեան, snow shoe;
սպիտակ իբրեւ զ—, as white as snow, snowy white;
— գայ, իջանէ, it snows;
—ն դիզանի, the — gathers;
— բազում եկն, it had snowed very hard, there had been a heavy fall of -;
ձեան գնտակս արձակել, ձգել, to snow-ball.
• , ն հլ. (ձեան, ձեամբ, ի ձեանէ) «ձիւն» ՍԳր. Վեցօր. որից ձիւնանալ Սղ. կէ. 15. ձիւնաջուր Մծբ. ձիւնաբեր «ձիւնելը, պ-ռատ ձիւն, բուք» ՍԳր. «փորձանք, վիշտ» Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 8 (հմմտ. գւռ. Գլխուն ձիւն բերել. Աս ի՛նչ ձիւն եկաւ գլխուս). ձիւ-նաթաղ Ագաթ. ձիւնախաղաղ Ագաթ. ձիւնա-սոյզ Ագաթ. ձիւնախառն Կաղանկտ. զօղա-ձիւն Համամ. առկ. ձիւնձիւնիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 417). ձիւնածաղիկ Մխ. առ. Բժշ. (Տի-րացուեան, Contributo § 52 համարում է scilla bifolia I. § 491 viburnum lantana L, § 518 bellis perennis L).-նոր բառեր են ձիւնել, ձիւնասպիտակ, ձիւնագունդ, ձիւնա-գնդակ, ձիւնահատ, ձիւնահալք ևն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hiyōm նախա-ձևից. ընդարձակ մեկնութիւնը տե՛ս ձմեռն բառի տակ։-Հիւբշ. 470։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց Klap. roth, Asia pol. էջ 104՝ համեմատելով յն. γιών ձևի հետ։ Նոյնը յետոյ Bros. set IAs 1834 383 ևն։ ՆՀԲ դնում է ռռւս. сньrъ. գերմ. Schnee, յն. χιων։ Հնդևրոպական զանազան լեզուների հետ ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 23, Windisch. 13, Böttich. ZD-MG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 512 թերևս բևեռ. zinuardi։ Հիւն» սիւն բառի՞ց, թէ յն. χιών, Karst, Յու-շարձան 429 թթր. qiy «ձիւն»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ձիւն, Ասլ. ձ'իւն, Գոր. Ղրբ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծիւն, Ննխ. Պլ. Տփ. ձուն (Ննխ. պահուած է միայն մի քանի դարձուածներում, իսկ սովորաբար ջնջուած է՝ տեղի տալով բուք բառին, որ ստացել է «ձիւն» նշանակութիւնը), Ալշ. Ախց. Ակն. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. ձ'ուն, Երև. ձ'ուն, ձ'ին, Հմշ. ծուն, Ռ. Տիգ. ցուն, Ոզմ. ձ'էօն, Խրբ. Հճ. ձ'ին, Բ. ձ'օն, Զթ. ծը'ն, ձ'ը'ն, Սվեդ ձ'այն։ Նոր բառեր են ձիւնագնդի, «իւնաթա-թախ, ձիւնակոլոլ, ձիւնափարտուկ, ձիւն-հալք, ձնջրիկ, ձնւոր, ձնվառեկ, ձնակ, ձնա-կլոնդրակ, ձնաշատ, ձնատար, ձնհոր։
ռմկ. ձուն դաղմ. սնէկ. գերմ. շնէ՛. յն. խիոն. χιών nix, nivis νιφάς nimbus. Անձրեւ պաղեալ յօդս եւ թաղկեալ, եւ իբր ասր սպիտակ տեղացեալ ի ձմերան.
Յաւուր ձեան։ Քան զձ սպիտակ եղէց։ Դնէ զձիւն որպէս զասր։ Ձիւն եւ սառն։ Եղեամն եւ ձիւն.եւ այլն։
Ձիւն լինի ի թանձրացեալ ամպոց բեկմանէ, նախասառոյց ջուրն ի փոփոխմանէն հատումն առեալ, եւ գործեալ լինի հատումն փրփրատեսակ եւ սպիտակագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
Հոծին ամպքն ձեամբ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ի ձեան պայծառութիւն։ Ձեան կերպարան։ Ի մուտս ձեանն. (Նար.։)
Անհնար է ի ձիւնէ (այսինքն ի ձեանէ) ելանել բոցոյ. (Կլիմաք.։)
Տեսանէին ի պարզոյ ի վերայ ցամաք գետնոյն կարմիր ձիւն եկեալ։ Բայց կարմիր ձիւն մէկ օր եկեալ. (Ուռհ.։)
Եկն ի յերկիր ջահնայ ձիւն կարմիր. (Գր. երէց.։)
Եկն ի յաշխարհն պարսից ձեաւ ձիւն. (Ուռհ.։)
Ձիւն սպիտակ եւ մոխրախառն. (Գր. երէց.։)
winter;
storm, tempest, hurricane;
affliction, trouble, grief;
խիստ, դժընդակ, տխուր, ցուրտ, չոր, անձրեւային, խոնաւ, մեղմ —, very severe or hard, bitter, gloomy, cold, dry, rainy, damp, very mild winter;
պտուղք ձմերան, winter-fruits;
պաշար ձմերան, provisions for winter;
հանդերձ ձմերան, winter-clothing;
ի ձմերան, in winter;
during the snowy or winter season;
ի մէջ ձմերան, ի խոր ձմերան, in midwinter, in the depth of, or in the inclemency rigour of winter;
անցեալ կամ այս —, last or this winter;
անցուցանել զ—ի քաղաքի, ի գեղջ, to spend the winter in town, in the country;
— առնուլ տնկոց, to winter, to suffer from the winter;
շնչեցին ձմերունք, the wintry winds blew;
զբազում ձմերանց հալեցին զսառնամանիս, they have passed many hard winters.
• (յգ. ձմերունք, սեռ. ձմերայնոյ, գըծ. ձմերայնով, ներգ. ձմերայնի. յետին են սեռ. ձմերան, յգ. սեռ. ձմերանց) «ձմեռ» ՍԳր. «բուք. փոթորիկ, ալեկոծութիւն» Ոսկ, մ. ա. 24. Եփր. բ. տիմ. ածանցման մէջ մտնում է ձմեռն և ձմեր-ձևով. ինչ. ձմեռ-նասուն Ագաթ. ձմերական Եւս. քր. ձմերա-յին Սեբեր. ձմեռնանինջ «ձմեռը քուն մը-տած» (արջ) Վրդ. առ. 15. ձմերանոց Ագաթ. ձմերատուն Երեմ. լզ. 22. ձմերել Ա. կոր ժզ. 6. Գծ. իե. 12. Եւս. քր. ձմերոց Ագաթ. Եզն. կարաձմեռն Վեցօր. 186, Կոչ. 309. Ոսկ. մ. ա. 12. սխալ գրչութիւններ են ձմեռային, ձմեռանոց, ձմերնական, ձմերնային և նման ձևերը։ (Արդի լեզւում առաջին երկուսը սո-վորական դարձան)։ Առանձին տե՛ս ձմե-բուկ։
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] hēman «ի ձմերան, ձմերայնի», [other alphabet] hēmantá-«ձմեռ», [other alphabet] hi-má-«ցուրա. 2. ձմեռ. 3. ձիւն», հինդուստ. ❇ hewant «ձմեռ», դնչ. hiv «ձիւն», vent, vend «ձմեռ», զնդ. zуā (հյց. ❇ zуam, սեռ. [other alphabet] zimo) «ձմեռ», [other alphabet] zima-«սառնամանիք, ձմեռ», ❇ zayana-«ձմեռ», պհլ. [other alphabet] xam «ձմեռ», [other alphabet] zamistān «ձմեռ», պրս. ❇ zam «ցուրտ», [arabic word] zamistān «ձմեռ», օսս. zumāg, zlmāg «ձը-մեռ», աֆղան. žimai, zamistān, քրդ. za-mistān, zəwistān «ձմեռ», հաթ. gi-im-ma -an-za «ձմեռ» (Sommer, Hethitisches, էջ 18), յուն. χιών «ձիւն», γειμών «ձմեռ, սառնամանիք, անձրև, բուք, փոթորիկ», γεῖμα «ցուրտ, սառնամանիք», γειμερία «ձմերանի», χειμερίζω «ձմեռել», γίμαρος «միամեայ ուլ», լտ. hiems «փոթորիկ, անձ-րև, ձիւն», hibernus «ձմեռնային», bīmus, trimus (bi-, tri-himos) «2-3 ամեայ». հսլ. žima, ռուս. зима, լիթ. žêmá. լեթթ. zêma, հպրուս. semo, հիռլ. gam, հկիմր. gaem, նկիմր. gauaf, ալբան. dimen, dimier «ձը-մեռ». հհիւս. gvmbr «միամեայ գառն» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատը դրւում է հնխ. g'hei-, g'hi-«ձմեռ, սառնամանիք». em-մասնիկով հնխ. g'helem, որ մի օանև ւեռու-ների մէջ աճած է r/n մասնիկով. այսպէս՝ սանս. hēmanta-, լն. γειμερίζω, լտ. hīber-nus, ալբան. dimen ևն (Walde 90, 365, Horn § 666, Boisacq 1053, 1061. Pokorny 1, 547, Trautmann 367, Ernout-Meillet 431, տե՛ս նաև Meillet BSL ❇ 8, 125-12Բ). Հայերէնը նոյն արմատից կազմել է ձիւն և ձմեռն բառերը. առաջինը համապատասխա-նում է ճիշտ. յն. χιών ձևին և երկուսը մի-ասին գալիս են հնխ. g'hiyōm նախաձևից (վերջավանկի ու ձայնը ի-ից յետոյ մնում է, իսկ բառավերջի m դառնում է ն՝ նման յու-նարենի). երկրորդը՝ ձմեռն<*ձիմ-եռ-ն հա-յերէնի մէջ աճել է ն մասնիկով՝ նախաւոր *ձմեր պարզականից (պահուած է ածանց-ներում. ր դարձել է ռ՝ յաջորդ ն-ի պատ-ճառաւ), որ համապատասխանում է յն. χειμερινός բառին և նրա նման կազմուած է r/n մասնիկով։-Հիւբշ. 470։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «Չմեռն՝ որ ձիւնամեռ լինին» (Ալիշան, Հին հաւ. 136)։ Այսպէս նաև Տաթև. ձմ. ա. «Ի ձմեռն ամենայն ինչ մեռանի, զի այն թարգմանի անուն իւր. այսինքն ձիւնամեռ. զի ի. ձիւնոյն ամենայն ինչ
• մեռանի, բոյսք չորանան և ծառք մեր-կանան. և ջուրք սառուցեալ պաղին և երկիրս դադարի ի ծննդոց»։ Նոյնը դար-ձեալ Տաթև. հարց. 197։ Ուղիղ մեկնեց նախ Brosset JAs. 1834. 383 ևն՝ համե-մատելով սանս. լտ. յն. և պրս. ձևերի հետ. ռռոնց կցում է նաև վրաց. զամ-թարի։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 25 հինը ձմառն՝ իբր ամառն բառից։ ՆՀԲ յիշում է սանս. և ռուս. ձևերը։ Ուղիղ է մեկ-նում Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, էջ 445, Գ. Կ.. Արշալ. արտ. 1843, [arabic word] 130 մեկնում է ձիւներն։ Windisch. 13 ձիւն բառի ածանցն է համարում։ Boрp, Abhd. d. Ak. d. Wiss. z. Berlin, 1846, էջ 324 hima «ձիւն» + rtu «եղանակ» >ոն ձևերից, իբր սանս. himartu>ձը-մեոն, հմմտ. նաև լիռլ. geimhrith, geimhreadh, geimhre։ Ծանօթ ձևերի հետ ուղիղ համեմատում են Gosche 42, Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 79, 308, Տէրվ. Altarm. 102, Նախալ. 8։ ևն։ Lag. Urgesch. 875 ամառն և ձմեոն կազմուած է դնում ռն մասնիկով, որ գտնում է նաև լատինում։ Pictet 1 90 պրս. ziǰ «ձիւն»։ Հիւնք. յն. լտ. ձևերը և պրս. զէմհէրիր, սէրմա։ Հալաճեան, Արևելք թ. 1893 նոյ" 10 մեռանել ռա-յից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 259 պրս. ❇ žamhari «կարի ցուրտ» բառից։ Պատահական են ափ. խազ. աձրնրա, ա՛ձըյն «ձմեդ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. ձմէ՛ռնը, Շմ. ծմէ՛ռնը. Ղրբ. ծմըէ՛ռնը, Ալշ. Մշ. Ջղ. ձ'մեռ, Սլմ. Վն. ծմեռ, Զթ. ծը'մեռ, ձ'ը'մեռ, Ոզմ. ձ'ըմմեռ, Ննխ. Պլ. ձմէռ, Ասլ. ձ'մէ՝ռ, Ախց. Ակն. Երև. Կր. ձ'մէռ, Հմշ. Մկ. ծմէռ, Մրղ. ծբմըէռ, Ռ. Սչ. Տիգ. ցմէռ, Խրբ. Սեբ. ձ'մmռ, Հճ. ձ'մէր, Սվեդ. ձ'միռ, Տփ. ձմէր։ Նոր բառեր են ձը-մեռմտու, ձմեռնութիւն, ձմռալոջ, ձմռնախա-ոռո. ձմռնատանձ, ձմռնենի, ձմռնահան, ձը-մըռնակ, ձմռնուկ, ձմռուկ (վերջիններիս հետ եմաստե զարգացման համար) հմմտ. յն. χίμετλον «engelure» Boisacq 1061)։
ՁՄԵՌՆ χειμών . սանս. հիմա. դաղմ. զիմա. hiems, hyems, bruma χειμερινός hibernus χεῖμα aestus, tempestas որ եւ ՁՄԵՐԱՆԻ, ՁՄԵՐԱՅՆԻ. Եղանակ տարւոյ ցրտագին, ձիւնական, սառնասառոյց. ձմեռ. տե՛ս (Երգ. ՟Բ. 11։ Յհ. ՟Ժ. 22։ Գծ. ՟Ի՟Է. 20։ ՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 21։)
Զկնի ձմերանս երթիցուք աստի. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զբազում ձմերանցն հալեցին զսառնամանիսն, եհաս գարուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խիստ ձմերանն դառնութեան. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Լուծանել զդժնդակ ձմեռն խստութեան մեղացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ՁՄԵՌՆ, ՁՄԵՐՈՒՆՔ. Ըստ յն. ոճոյ, Բուք եւ մրրիկ. ալէկոծութիւն. ծուփք. եւ նմանութեամբ՝ Վիշտք. արկածք. յոյզք.
Ծովու բնութիւնս, որ ձմեռնս ի վերայ յարոյց. (Փիլ. յովն.։)
Ձմեռն ծփանաց սասանէր զնաւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Ահագին է ձմեռն, այլ իմաստուն է նաւապետն. (Գէ. ես.։)
Ձմերունք հողմոյն խստութեան։ Սաստեա՛ ի ձմեռն ամբոխեալ ալեաց ոգւոյս ծփանաց. (Նար.։)
Համբեր չարչարանաց, ի ձմերունս չարչարանաց. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
Նաւապետեա՛ զքո ձմեռն. (Մաշկ.) այսինքն զալիս ծերութեան։
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
• , ո հլ. «հաւկիթ» ՍԳր. Վեցօր. Մծբ. Փարպ. (Մծբ. ունի յգ. գըծ. -օք). որից ձուք «ամորձիք» Վրդն. առկ. 40. ձուանկ «ամոր-ձիքը ընկած, փոշտանկ» Վրդ. առակ. 53. ձուարդ Կիւրղ. ղևտ. նոր գրականում՝ ձուա-ծիր, ձուաձև, ձուածին, ձուարան ևն։
• Այս գաղափարն արտայայտելու հա-մար՝ գրեթէ բոլոր հնդևրոպական լեզու-ներում գտնում ենք մի և ընդհանուր ձև. հմմտ. յատ. ovum. յն. ὥιον, ὅον ὥβεα հսլ. aje, ajice., ռուս. яицó, սերբ. լեհ. jaje, չեխ. vejce, հիսլ. cgg, հբգ. ei. անգսք. aēg, պրս. xaya, քրդ. xek, զազա xāk, օսս. aik՝ «ձու, հաւկիթ» (Pokorny 1, 22, Berneker 26. Traut-mann 202, Boisacq 1082, Walde 550)։ Այս բոլորի նախաձևը դրւում է հնխ. *ōulom, որ գերմանական ճիւղում դար-ձել է *ōyom, իրանեանում *āya-ևն։ Böttich. Arica 54 և յետոյ Müller SW-AW 66, 273 սրանց են կցում նաև հյ. ձու։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 40 և Arm. Gram. 471 չի ընդունում, որովհետև հայերէնի մէջ նախաձայն ձ մնում է առանց բացատրութեան։ Bugge KZ 32, 16 ենթադրում է՝ որ ձու նախապէս *ձուու ձևն ունէր. այս բառը բարդուած է *ձու «ձուկ»+*ու «ձու» բառերից. այս-պէսով ձու նշանակում է բուն «ձկան հաւկիթ» (հմմտ. գւռ. հաւկիթ, որ բուն նշանակում է «հաւի ձու» և յետոյ վե-րածուած է ընդհանուրի) և արմատը լի-
• նում է *ու<հնխ. ōvōm կամ ōivom։ Հիւբշ. այս մեկնութիւնն էլ չի ընդու-նում։ Հիւնք. էջ 5 ցուլ բառից, էջ 277 ցաւ բառից։ Patrubány SA 1, 211 հնխ. g'hu «ձուլել» արմատից, իսկ ՀԱ 1906, 23 ձև բառի այլակերպութիւնն է համա-րում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 116 նո-րից է կցում հնխ. olo ձևին, ենթադրե-լով որ ōlo համանմանութեամբ դարձել է lōlo, որից էլ ձու։ Հայերէնի հետ կապ ունի՞ արդեօք վրաց. ժუ ձու «անա-սունների էգը». օր. ձու ձաղլի «էգ շուն»։
• ԳՒՌ.-Տփ. ձու, Երև. Ջղ. ձ'ու, Ոզմ. ն'օւ կամ նաև խավիծօ (<հաւի ձու), Ագլ. ձիւ և ձիւվ, Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. ծիւ, Գոր. Ղրբ. ծիու, իսկ Ալշ. Ասլ. Մշ. Պլ. Սչ. ևն առհասա-րակ գործածում են հաւկիթ բառը. ձու ձևը պահուած է ձուածեղ բառի մէջ, որի զանա-զան ձևերն են՝ մհյ. ձուազեղ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. omelette), Մշ. ձ'վաձեղ, Պլ. ձվաձէղ, Ասլ. ձվաձէ՝ղ, Ննխ. ձվաձյէղ, Երև. Սեբ. ձ'վաձէղ, Ախց. ձ'վածէղ, Մրղ. ծիվա-ծէղ, Սչ. ցեվաձեղ, Տփ. ձվաձիղ, Հճ. ձ'վա-զեղ, Սլմ. Վն. ծվազեղ։ Նոր բառեր են ձուան, ձուապան, ձուատեղ, ձուահոտ, ձուախեղդ, ձուի, ձուիկ, ձուոտ, ձվջուր, ձուիկնալ, ձուե-րես, ձուացախ, ձուագող, ձուախաշու։-Հե-տաքրքրական է Ջղ. ծապատակ՝ որ շրջուած է *ձուտապակ ձևից։
ὡόν ovum. Կիթ հաւուց եւ թռչնոց, լողակաց եւ զեռնոց. ուստի ձագն ձնանի. հաւկիթ. եբր. պէյզա.
Խնդրեսցէ ձուս։ Մայրն ջեռեալ նստցի ի վերայ ձագուցն կամ ձուոց։ Արկցէ յերկիր զձուս իւր։ Ձձուս քարբից ծակեցին.եւ այլն։
Ձու՝ զօրութեամբ միայն է հաւ, եւ ոչ ներգործութեամբ. (Պրոկղ. շղկպ.։)
Անբաւութիւն ձկանց եւ հաւուց, յորոց ի ձուոցն միայն կերակրեալ լինէին. (Փարպ.։)
Մի՛ առնուցուս զմարին ձուօքն հանդերձ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ազգ ղուղակաց ձուս արկանեն. (Վեցօր. ՟Է։)
ՁՈՒԻ ՄԻՋՈՒԿ. λέκιθος vitellus. Դեղնուց ձուոյ. հաւկթի միջուկ. (Գաղիան.։)
fish;
Pisces;
կապոյտ —, silurus, sheat-fish;
կարմիր —, gold-fish;
— ծովու, salt-water fish;
ձկան ականջ, մահարար, cf. Ձկնականջ, cf. Խռնդատ;
ծովու ձկան արիւն, cf. Կոնքեղ;
սակառի, սոսինձ, տապակ, փամփուշտ, թեփ, մորթն ձկան, fish basket, fish glue or isinglass, fish kettle, fish maw, fish scale, fish skin;
— որսալ, to fish, to go a fishing;
— խորովել, to grill, to broil fish.
• , ն հլ. (ձկան, ձկամբ, ձկունք, ձկանց) «ձուկ» ՍԳր. «ձուկ կենդանակերպը» Շիր. որից ձկնորս ՍԳր. ձկնորսութիւն Ա-գաթ. ձկնաքաղ Վեցօր. 175 ձկնաճան Ոսկ. մ. գ. 17. ձկնոց «տան մէջ ձուկ պահելու աւազան» Ոսկ. ա. տիմ. 155. սղոցաձուկն Խոր. հռիփ. Մխ. առակ. ձկնատետնք կամ ձկնատեսանք Բուզ. ձկնաւոր Ոսկ. լհ. ա. 1. ձկնիկ Վեցօր. ձկնամբ «թաթառ» (նո-րագիւտ բառ. գործածուած է միջնադարեան գրուածքներում՝ ըստ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 65), կարթաձուկն Շիր. վիշապաձուկն Կղնկտ. աղձուկն «տառեխ» Նոր. վկ. էջ 4։ (նորագիւտ բառ). նոր գրականում՝ թրաձուկ, վահանաձուկ, արծաթաձուկ, օձաձուկ, ձկըն-կիթ, ձկնաբանութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hu-ձևից, որի վրայ աւելացել է -կն մասնիկը. հմմտ-մուկն, արմուկն։ Յեղակիցներից կան միայն յն. ἰχϑός լիթ. žuvis, լեթթ. zuvs, zuve, հպրուս. suckis (եզ. հյց.), suckans (յգ. հյց.) հոմանիշները, որոնց նախաձևը դըր-ւում է g'hyu-(ըստ Johansson) կամ g'hzu-(ըստ Bartholomae)։ Միւս լեզուները ներ-կայացնում են տարբեր խմբակցություններ. ինչ. լտ. piscis, հիռլ. iasc, գոթ. fisks. ա-րիական matsya-, հսլ. ryba, որոնք ըստ Meillet BSL 22, 48 թուի թէ փոխառեալ են զանազան ոչ-հնդևրոպական լեզուներից (Trautmann 373, Boisacq, էջ 387)։-Հիւբշ. 471։
• Klaproth, Asia pol. էջ 100, 134 լեզգ. ավար. cua, Ենիսէյ tyg, tig, լիվ. zuwe։ ՆՀԲ «որպէս թէ ձուիկ, լի ձուօք»։ Pe-term. 23 եբր. [hebrew word] dāg «ձուկ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Böttich. Ari-ca 54՝ համեմատելով լիթ. ձևի հետ. նոյնը կրկնում են կամ ընդարձակում Muller SWAW 48 430 Eick KZ 22 384։ Մորթման ZDMG 31, 417 բևեռ. žikuni?-Հիւնք. յն. ϰύϰνος «կարապ» ռառից։ Karst, Յուշարձան 415 ճապոն. sakana, մոնգոլ. dzigasun, կալմուկ. dzagasun «ձուկ»։ Մառ. ИАН 191z 320 ավար. ču'a «ձուկ» բառի հետ, իսկ 1926, 391 ջուր բառից է հանում. նոյնը տե՛ս և Cpeд. neрeдвиж. 41։
• ԳՒՌ.-Ջո. ձ'ուկն, Ագլ. ձուկնը, Աժտ. ծուկնը, Ղրբ. ծուկնը, ծիւկնը, Շմ. ծիգգնը, Ախց. Կր. ձ'ուկ, Տփ. ձուգը, Ննխ. Պլ. ձուգ, Ալշ. Ակն. Երև. Խրբ. Հճ. Մշ. Սեբ. ձ'ուգ, Գոր. ծիւկնը, Հմշ. ծուգ, Հւր. ձիւգ, Մկ. Վն. ծիւկ, Մրղ. ծիւկ', Սլմ. ծիւկ', ծիւնm, Ռ. Տիգ. ցուգ, Սչ. ցուգը, Ասլ. ձ'իւգ, ձ'իւյ, Սվեդ. ձ'էօգ, Ոզմ. ձ'էօւկ (jhöuk), Զթ. ծօգ, ձ'ոգ։ Նոր բառեր են ձկնակ, ձկնահոտ, ձկնաման, ձկնամէջք, ձկնամիս (այս բառը գիտէ ար-դէն Բառ. երեմ. էջ 216), ձկնապահ, ձըկըն-խոտ, ձկնձու, ձկնոտ, ձկնկուլի «մի տեսակ ջրային թռչուն» (իսկ Շլ. ձկլկուլի «շերեփուկ ռորտի». (Pokorny 1, 664, Ernout-Meillet 735)։ Այս բառի հետ պատահական նմա-նութիւն միայն ունի արաբ. [arabic word] sa-qanqūr, որի վրայ տե՛ս սնգուր)։
ἱχθύς piscis. (որպէս թէ ձուիկ, լի ձուօք) Լողակ կայտառ. կէտ. ջրային կենդանի՝ որ լուղի. ձուկ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու։ Ձկունք որսացեալք ցանցիւք։ Ի պորտ ձկանն։ Ձկունք նորա իբրեւ զձկունս ծովուն մեծի։ Ձկունք՝ որ ի գետ այդր են։ Խօսեցաւ զանասնոց եւ զթռչնոց եւ զձկանց։ Հինգ նկանակ, եւ երկուս ձկունս.եւ այլն։
ՁՈՒԿՆ ասի եւ մի ի կենդանակերպից.
Ախտարք զձկանէ ասեն, թէ որ ի նմայն ծնանի, ընչաւէտ եւ անժոյժ լինի. (Շիր.։)
ԿԱՊՈՅՏ ՁՈՒԿՆ. (Բժշկարան.։)
ԾՈՎՈՒ ՁԿԱՆ ԱՐԻՒՆ. որպէս Ծովու ծիրանին. cf. ԿՈՆՔԵՂ, որ ի բառս Գաղիանոսի գրի Կողկոս կամ Կողկոն։
Իսկ ՁԿԱՆ ԱԿԱՆՋ, ՁԿԻ ԱԿԱՆՃ. ասի ռմկ. խեցեմորթն այն, որ կոչի եւ միտեա։
cf. Ճպռան.
• , ն հլ. (-ռան, -ռանց) «ճպուռ, ծղրիտ» Վեցօր. 174 (ձեռ. ճեպիռնի, լուս. ճպուռն), 183. Փիլ. տես. գրուած է նաև ճիպուռն Եղիշ. ը. էջ 157. ճպիռն, ճպուռ, ճիպիռն։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 6 բնաձալ-նից։ Հիւնք. ճապուռ «մագիլ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] sippōr «հաւ»։
ՃՊՈՒՌՆ τέπτιξ cicada, gryllas. գրի եւ ՃԻՊՈԻՌՆ, ՃՊԻՌՆ, ՃՊՈՒՌ, ՃԻՊԻՌՆ. Միջատ թեւաւոր՝ որպէս խոշոր մեղու, անխոնջ ձայնիւ բախման լանջաց յամարայնի ի վերայ ոստոց ծիրանւոյ, տանձեաց, եւ այլն. ա՛յլ է եւ աշնանայինն գիշերախօս որպէս մարախ փոքրիկ, որ ասի Ծղրիթ, եւ թրթռայ ի մէջ թփոց՝ մանաւանդ վարդենւոյ. ճռեկ.
Ո՞վ ետ ճպռան ի լանջս զմանեկաձեւութիւնն (քնարի). (Առ որս. ՟Է. ուր լիով նկարագրի. որպէս եւ Վեցօր. ՟Ը։)
Իբր ասեն զճպռանցդ ազգի օդով կերակրել. (Փիլ. տեսական.։)
Անարիւն ճիպռանց նմանեցին, որ երգոյն քաղցրութեամբ առանց կերակրանաց ապրին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Համբաւ սքանչելեաց նորա (գր. լուս) իբրեւ զձայն ճպռան յերկինս վերանայր. (Խոսր.։)
Որոյ ճպուռն ի լծակին նստեալ. (Մագ. լ։)
Պօղոս՝ ընտրութեան անօթն, ճպուռն ճշմարտութեան. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
cf. Ճօճան.
• «երկու կողմ շարժուիլ՝ երերալը». արմատական ձևը ցոյց են տալիս ճօճ «շար-ժում, շարժուն» Արծր. Օրբել. «կախօրրան» Զքր. սարկ. Ա. 55. որից ճօճիլ «երերալ, քա-մուց տատանիլ, նիզակների շարժուելը» Վե-ցօր. Մծբ. Եղիշ. ճօճել (գրուած նաև ճոճել) Բ. մակ. ժա. 8. Եփր. թգ. ճօճեցուցանել Նիւս. ճօհան Գնձ. Թլկր. 53. ճօճեմական Սե-բեր. 198. ճօճանակ «ճռռան, կարկաչայ, շռնչանի նման մի խաղալիք» Յհ. իմ. ատ. Կանոն, էջ 146. (նոր գրականի մէջ «pendu. le»). ճօճկտալ Քուչ. 53. նիզակաճօճ Գր. տղ. յօնաճօճ Սիսիան. յարաճօճ Ագաթ. մի-ջին հայ. ճօշ տալ «երերալ» (իմա ճօճ տալ) Թլկր. 25.-նոր բառեր են ճօճում, ճօճանա-կաւոր, ճօճաթոռ ևն։
• Տէրվ. Altarm. 53 սրա հետ է համև մատում սանս. pra-уuǰ «նետել, ար-ձակել», pra-уuk-ta «յուզեալ, ճօճեալ,
• տատանեալ»։-Հիւնք. ճեմել բայից։ Մառ, Bступительныя и закл. cтрофы... Дoть, էջ 19 կցում է վրաց. ჭჭმანი ճոճմանի «փառք, փայլիլ, պլպլալ, վա-րանիլ, տատանիլ» բառին։
• ԳՒՌ.-Ախց. ճօճալ, Ալշ. Բլ. Մշ. ճօջալ, Սեբ. ջօջալ, Ղրբ. ճօճ տալ «ճօճել, շարժիլ». -արմատական ձևը պահում է Երև. Տփ. հօճ, Ախց. Երև. ճօճք, Ջղ. ճօճկ, Ննխ. ջօչք, Ղրբ. ճօժկ, Վն. ճօճիկ «մանուկը քնեցնելու ևախօրրան»,-նոյն արմատից ունինք նաև ճօճ Ախզ. «մի տեսակ պար», ճօճանակ Ագլ. Երև. Ղրբ. (վերջինս ճճա՛նակ, ճչա՛նակ ձևով) «ճռռան» (ճիշտ նոյն է Յհ, իմ. ատ. ճօճանակ կոչուած գործիքի հետ, որ Մաղ-կազարդին ճռճռացնում են), ճօճկեթել Վն. «մանկան կախօրրանի չուանները», ճօճկտալ Մշ. «նազելով քայլել», ճօճկտան Մշ. «նա-զելով քայլող»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭოჭი ճօճի, ჭოჭინი ճո-ճինի «գլորուող աթոռ, մանկական օրօրոց», ჭოკონაკი ճոճոնաքի «ճախարակ, poulie», ն. ասռր. ioianā «շարժւող, խախուտ» (Ka-лашевъ, Aисорско-русcк. cлов.-Cборн. waтep. Kавк. հտ. 20, էջ 285)։
• «սիրուն, գեղեցիկ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Մխ. այրիվ. էջ 39. «Սեթայ որդիքն գունագեղք և կարճամէջք և կուռվիզք էին. իսկ Կայե-նին մեռելերեսք, բայց ճաւճք»։ Այս կտորը անշուշտ ակնարկութիւն է Ծն. զ. 2 հատ-ուածի. «Տեսեալ որդւոցն Աստուծոյ զդստերս մարդկան զի գեղեցիկ էին, առին իւրեանց կանայս յամենեցունց զոր ընտրեցին»։ Հա-կասական բայց շաղկապը՝ որ դրուած է մե-ռելերես և ճօճ բառերի միջև, ցոյց է տալիս՝ որ վերջինը լաւ մտքով պէտք է առնել։
ՃՕՃԱՆ ՃՕՃ. իբր Ճօճումն. ծածանումն. եւ Ճօճուն, ճօճեալ. դիւրաթեք. ճկճըկում, եւ ճկճըկած, խաղուն.
Ջահ վառեալ. ի ձեռն պնդակազմ հաւատոցն ճօճ առեալ ցոլացեալ։ Կրկնեալ այլ ոմն ճօճ նիզակաւն ընդ նոյն ակն. (Արծր. ՟Է. 2։ եւ ՟Գ. 8։)
Զճօճ նիզակիկն յահեակ բազուկն. (Օրբել.։)
Ճօճան առեալ (կամ ճօճանակեալ)։ Զնիզակն իւր ճօճան վերառեալ. (Գանձ.։)
cf. Ճաւշ.
• «բամբասանք» Կեղծ-Շապհ. էջ 59 Քուչ. 110. որից ճօշալ «չարախօսել, թշնա-մանել, բամբասել» Կոստ. Երզն. 135 (Ես ղպնահար եմ և ամօթով, վասն անգիտաց կմեզ ճօշալով). յգ. սեռ. ձև է ճօշնաց, որ Սմբ. դատ. էջ 37 մէկ ձեռ. ունի միւսների նախատանաց բառի տեղ։ Կենդանի է ար-դի գաւառականների մէջ. այսպէս՝ ճօշք Տփղիս), ճօշանք «բամբասանք» (Մշ.), ճօ-շել, ճօշալ «բամբասել, վատաբանել» (Մկ. Մշ. Սեբ. Շշ. Վն. Տփ)։-Տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 59, Նորայր, Բառ. ֆր. 6։
• , ի հլ. (գրուած նաև հաւշ, ջաւշ) «կուրծքի զրահ, լանջապանակ» Շնորհ. ե-դես. էջ 27. այս բառի հետ նոյն է՝
ՃՕՇ. որ եւ ՃԱՒՇ, ՋԱՒՇ, ՃՕՇԱՆ կամ ԶԱՒՇԱՆ. պ. ճէվշէն, ճիւշիւշ. յոքն՛՛. ճիւվէզ, ճէվաշին (որ է սիրտ, եւ լանջք) Լանջապանակ. լանջանոց զինուորական. զրահ. վերտ.
Զրահաւորք՝ մկընդաւորք, ճօշիւք (կամ ջաւշիւք) ծածկեալ բոլոր անձին. (Շ. եդես.։)
Վրան, եւ զաւշան, եւ այլ սլեհ, որ ոչ գոյ թիւ։ Լցաւ քաղաքն անի ամենայն հասրտութեամբ, մինչ զընտիր ճաւշանն երկու դանկ ծախէին. (Գր. երէց.։)
Եգիտ բազում զօրս հագեալ ճօշանս յեփեալ կաշոյ. (Մարթին.։)
fraud, artifice, stratagem, wile, craft, guile, cunning;
cf. Նենգաւոր.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ո հլ.) «դաւ, դաւաճանութիւն, խաբէութիւն» Բ. մկ. ժռ. 21. Մրկ. ժդ. 1. Եւս. քր. «նենգաւոր» Ոսկ. ես. և յհ. բ. 5. որից նենգել ՍԳր. Բուզ. Եզն. Ոսկ. մտթ. նենգագործ Ոսկ. մ. բ. 1 8. Եւս. քր. նենգախոշոշ Եւագր. նենգան Ել, իբ. 11. Եւս. քր. նենգատր ՍԳր. նենգաժէտ Իգն. (նենգաժոտ Դամասկ. Վրդ. առ. 5. Մե-ծոբ. Գնձ. նենգժոտ Իգնատ. ղկ. 241, 386, Լմբ. ժբ. մրգ. էջ 192 (զաք. զ. 8). Ուռհ. 101), տիրանենգ Բուզ. Փարպ. աննենդ Փարպ. Եղիշ. ուխտանենգ Փարպ.-նոր բա-ռեր են դրամանենգ, չարանենգ, դիւանենգ, մաքսանենգ ևն։
• նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Lag. Urg. 604, Muller SWAW 42, 258 պրս. [arabic word] nang «նախատինք» բառին են կցում, որ ո՛չ ձևով է համաձայն մեր բառին և ոչ էլ նշանակութեամբ (պհլ. nang «ա-մօթ, նախատինք»)։ Հիւնք. հենգն բա-ռից։ Հիւբշ. 203 մերժում է պրս. nang։ Թեռեաքեան, Արիահայ բռ. 269 -մանգ (խորամանգ) բառից է հանում։
• ԳՒՌ.-Երև. նէնգ «ոխակալ»։
δόλος dolus, fraus, stratagema, ars. եւ բայիւ ἑπιβουλεύω molior, insidior. իսկ գործիականն իբր մ. ἑν δόλῳ, δόλῳ dolo δολερῶς dolose. որ եւ ՆԵՆԳՈՒԹԻՒՆ. Դաւ. դաւաճանութիւն. խաբէութիւն չարարուեստ. ... (իսկ նէնգ ՝ է նախանձ).
Նենգաւ ջանալ ըստ ամրականսն։ Զիա՛րդ զնա նենգաւ կալեալ սպանանիցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 21։ Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
Նենգ գործեալ սպանին։ Նենգաւ սպանին։ Որ զնենգն գործեաց նմա։ Նենգ գործեալ նմա յիւրմէ որդւոյն կամ փեսայէն՝ մեռանէր. (Եւս. քր.։)
Վասն նենգգին՝ որ ի սրտին իւրում։ Նենգ գործեալ՝ կամեցան նենգիւ սպանանել. (Խոր. ՟Ա. 27։ ՟Գ. 2։)
Մեծութիւն՝ բեռինք ոսկեղէնք, բազմաց ըղձալի ... իրք են ամենեցուն նենգի եւ վնասի. (Պիտառ.։)
Ասէ ցզօրագլուխն նենգիւ։ Կամեցան նենգիւ սպանանել. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկիփոր.։)
Ի կասկածանաց նենգոյ եղբօր նորա. (Ասող. ՟Գ. 29։)
Արիւնահեղն, եւ նենգով լին. (Շ. եդես.։)
Նենգով նուաճել, կամ երդմնեցուցանել, կամ ասել, կամ կործանել. (Փարպ.։ Մեսր. երէց.։ Եփր. աւետար.։)
ՆԵՆԳ. ա. իբր Նենգաւոր. նենգական. պատիր. չարարուեստ.
Փախչիլ ի նենգ խորհրդոց։ Մի՛ նենգ խորհրդով մերձենալ առ ահաւոր սեղանն։ Հարցանէին ի նենգ մտաց. (Նախ. իմ.։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Զճանապարհ նենգ սիրոյն եւս յայտնէ։ Աբիսողոմ զնենգ բանսն խօսելով յականջս ժողովոյն՝ քակեաց ի հնազանդութենէ հօրն. (Լմբ. առակ.։)
Զինքն գողացաւ ի նենգ սրտէ նորա. (Վրդն. ծն.։)
sister-in-law;
—ք, period or cycle of six hundred years, or months;
in, into;
within;
ի — անձինդ, in thyself;
— արհեստին, skilled in art.
• , ո հլ. (կամ նաև սեռ. ի) «կնոջ ա-մուսնու եղբօր կինը, տագերակին, կամ ա-մուսնու միւս կինը» Եփր. թգ. 356-7, Փիլ. լին. 437 (այլ ձ. նեար), որ և նէր (սեռ. նի-րի) Հռութ. ա. 15։
• = Բնիկ հայ բառ՝ որ կցւում է հնխ. lé́nətēr ձևին. սրա ժառանգներն են սանս. yátar-յն. հոմեր. ἔνάτηρ, յգ. ἔνατερες, չափի հա-մար գրուածεἰνατέρες, փոքր ասիական ἔνατρι, փռիւգ. (հյց.) ιανατερά, լտ. janitrīcēs, հսլ. ǰetry, սերբ. jètrva, հլեհ. jatry. ռուս ятровъ, ուկր. jatrivka, բուլգար. etúrva. յիթ. jénte, inte, gentē, ženté լեթթ. jentere, étere, ētala «եղբօր կին» (Walde 373, Ber-neker 456, Trautmann 107. Boisaca 250 Frnout-Meillet 447, Pokorny 1, 207)։ Այս բոլորից հետևցնում են հնխ. iénəter. հայե-ոէնը հանւում է *ené́teri-ձևից, որ տալիս է *ինե՛յեր>*նե՛յեր>*նեյր>նէր, որ և հայե-իէնի հնագոյն ձևն է, յետոյ վերածուած ներ (ր-ի մօտ դնելով սովորական ե ձայնաւորը և ո՛չ է)։
• ՆՀԲ նուեր «նուեր, նուանք, հարսեր» ձևից։ Windisch. 23 ազգակից է դնում հյ. նու, սանս. snusā, լտ. nurus ռառե-րին։ Վերի ձևերի հետ կապեց առաջին անգամ Տէրվ. Նախալ. 163, յետոյ Bug. ge, Btrg. 37 և IF 445, 449։ Տէրվ. դը-նում է հնխ. yantar>հյ. *նատար> *Բատր>նալր>ներ։ Bugge դնում է *yineter>*նետեր>*նեյր>նէր։ Հիւբշ. Arm. Gram. 478 անապահով է գըտ-նում այս մեկնութիւնը, որովհետև հայը հասցնում է մինչև *neteri-նախաձևը. որ նախաձայնի կողմից համաձայն չի գտնում միւսներին։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 հնխ. *eineter-ից՝ նախաձայնի անկումով։ Հիւնք. նոր բառից։ Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. նէր (Խրբ. սեռ. նիրօչ), Ասլ. նէ՛ր, Հճ. Զթ. նեյ (սեռ. նիւյիւչ), Սվեդ. նիրդըգէն (որ է ներ-տիկին), բայց նաև նիր։ Նոր բառեր են ներուկ, ներանք։
• . ի հլ. «600 տարւայ մի շրջան» Եւս քր. ա. 11. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 21. Սամ. անեց. 12։
• -Յն. νηοος նոյն նշ. (Sophocles 782). Յոյն բառը ծագում է սումեր. nēru «600 տարւայ շրջան» բառից, որ թերևս փոխառեալ է բաբելականից (Bertin, Lang. of the cuneiform inscr. էջ 7)։-Հիւբշ. 368։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Պլ.
• ՆՀԲ «բառ քաղդէական»։ Brockelm Ուս. փոխ. բառից 112 յն. νεῖρος։
ՆԵՐ կամ ՆԷՐ. (որպէս թէ Նուեր. նուանք). σύννυμφος connurus, janitria. Նուակից. համհարսն. հարսնակից կանայք երկուց եղբարց, կամ մի եւ նոյն առն ի հին օրէնս. էլթի.
Ասէ նոոմին ցհռութ, ահա նէր քո դարձաւ. դարձի՛ր եւ դու զհետ նիրին քոյ. (Հռութ. ՟Ա. 15։)
Հռեբեկա երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոցն կանանց (եսաւայ), զի էին նախանձողք ընդ ներս (այսինքն ընդ միմեանս). (Փիլ. լին. ՟Դ. 241։)
Տրտմեցոյց զնա (զաննա) ներն իւր (փեննա)։ Տեսցես զանարգութիւն անձին իմոյ ի ներէ անտի իմմէ ... ի ներոյ անտի իմմէ. (Եփր. թագ.։)
նխ. ἑν in. ի. յ. ըն. ի կազմել զներագոյական. (արմատ բառիցս Ի Ներքս, Ներքին, եւ այլն, իսկ (արմատ իւր է Ն, եւ եր, լծ. ընդ հյ. վայր, եւ թ. եէր, որ է տեղի. որոյ հետք կան եւ ի բառս Ներել, եւ Երկինք, Երկիր).
Ներ տեղւոջ։ Ներ ի տան։ Ներ արհեստիս. (Թր. քեր.։)
Ոչ թողուցու պատերազմունս եւ հիւանդութիւնս ի ներ մարմնոջն ծնանել. (Պղատ. տիմ.։)
Առ ամենայն պատկեր, եւ ներ գիր, եւ ներ երաժշտ ... խոհեմական գոլ դատաւոր պարտ է. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զի այս անկա՛ր՝ շարագրողին, այլ եւ նոցուն ներ արհեստին. այսինքն ներկուռ եղելոց անգամ յարհեստի անդ. (Շ. եդես.։)
Ներ սոջա. (ներ նոջա. այսինքն ի նոսա. կամ ի միջի սոցա, նոցա. Պերիարմ.։)
Որ եթէ իբր բաղադրութեամբ կրկին հոլովեսցին, յայնժամ իմա՛ որպէս յն. τὰ ἑν, τῶν ἑν . ոյք ի, կամ այնց՝ որ ի։
Արդ՝ են ներձայնոջքն՝ ներանձիցն ախտից նշանակ, եւ գրեցեալքն՝ ներձայնոջացն. (այսինքն որ ինչ ենն ի ձայնի՝ նշանք են որոց ի յոգւոջ կրից. եւ գրեալքն նշա՛ն են որոց ենն ի ձայնս)։ Եւ են ներձայնոջքն ստորասութիւնքն եւ բացասութիւնքն՝ նշանակք ներանձիցն։ Ներ ձայնոջքն հետեւին ներխորհրդոջն. (Պերիարմ.։)
Այսոքիկ որպէս հելլենաբանութիւնք առ իմանալ եդան, եւ ո՛չ ի վար արկանել։
ՆԵՐ. ἑν, εἱς . մասնիկ ի բաղադրութեան տայ զնշանակութիւն հաստատելոյ կամ մուծանելոյ ի ներքս, ի մէջն, ի խորս. (որպէս տեսցի ի հետագայ բառս բաղադրեալս հելլենական ոճով՝ որ բազում մասամբ օտար են ի հայկաբանութենէ).
Ներբողեան. Ներ՝ բառ է ի քերականիցն՝ նախդիր բանի, որով ճոխացուցանէ ի խորութիւն զասացեալն. (Շ. բարձր.։)
Որպէս բառ քաղդէական՝ է իբրու Դար իմն. բազմամեայ չափ ժամանակի.
Ներ մի ասէ ի ներիցն է վեցհարիւր ամ։ Թագաւորէր ներըս չորս։ Շարն է վ եւ վեցհարիւր ամ. եւ ներն վեցհարիւր, եւ սոսն վաթսուն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
tint, dye, colour;
— կոշկաց, shoe-blacking.
• . ո հլ. «ներկ» Բրս. մրկ. Յայսմ. Գնձ. որից ներկանել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. կամ ներկել Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 5. Վեզօր. 152 կամ ներկուլ Ոսկ. հռովմ. 326. ներկագործ Արծր. ներկած Մանդ. Շար. ներկածոյ Խոր. ներկուած Եփր. թգ. Եղիշ. ծիրանաներկ Եւս. պտմ. անձերկ Մանդ. երանգաներկութիւն Փիլ. նխ. երփնաներկ Մծբ. ինքնաներկ Գէ. ես. լուսաներկ Մագ. ծաղկաներկ Փիլ. սևա-ներկ Վեցօր. մեղսաներկ Վրդն. օրին. և սղ. նարօտաներկ Սեբեր. Վեցօր. 152 ևն։ Նոր բառեր են իւղաներկ, ջրաներկ, ներկարար, ներկանիւթ, ներկապնակ, ներկատուփ ևն։
• Canini, Et. etym. 169 պրս. nirkh «շքեղութիւն» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 39 և 102 նի մասնիկով հնխ. rak արմա-տեր. հմմտ. սանս. raǰ «ներկել», rakta «գունաւոր, կարմիր», յն. ῥέζω=ῥεγιω «ներկել» ևն։ Նազարէթեան, Պատկեր 1892, էջ 300 իրար է կապում ներկ= նարկ և նարկիս, սանս. նիրա «ջուր» և նար «բոյր»։ Հիւնք. երանգ բառից։ Bit-tner wZKM 14 (1900), 161 պրս. rang «գոյն» բառի հետ։ Patrubány, Բանաս 1901, 29 իբր բնիկ հայ՝ սանս. ran'ga «գոյն» բառի հետ՝ ni-նախամասնիկով։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ներկ, Ախց. Շմ. նէրկ, Սլմ. ներկ, Ալշ. Մշ. ներգ, Երև. Սեբ. նէրգ, Գոր. Ղրբ. նըէրկ, նըրկ, Ագլ. Մկ. նիրկ, Սվեդ. նիրգ.-բայական ձևով՝ Կր. Մրղ. նէրկէլ, Տփ. նէ՛րկիլ, Խրբ. Տիգ. նէրգիլ, Ագլ. նm՛ր-կիլ, Զթ. նիյգիլ, նիրգիլ։ Նոր բառեր են ներ-կուկ, ներկուն։
βαφή tinctura. Նիւթ՝ որ տայ զգոյն կամ զերանգ, եւ Նիւթ գունաւորեալ.
Զներկն ոչ ընդունիք (յանձինս). (Բրսղ. մրկ.։)
Ապականէր զամբողջ ներկս. (Հ. փետր. ՟Ը.։)
Զմարտիրոսաց արիւնն սրբոց, զորս ընկալցիս քեզ կո՛յս վառ ներկոց. (Գանձ.։)
cf. Նարկա.
• տե՛ս Նարկա։
eunuch;
ձայն —նւոյ, shrill voice;
— առնել, —ս խզել, cf. Ներքինացուցանեմ;
անմորուս են —, eunuchs have no beard.
• (-նւայ, -նեաց) «կռտած. 2. կանանոցի կուռտ պաշտօնեայ կամ վերակա-ցու» ՍԳր. Բուզ. որից ներքինանալ Կանոն, ներքինացուցանել կամ ներքինեցուցանել «կռտել» Շիր. քրոն. ներքինապետ Դան. ա 3-18։
• -Կազմուած է ի մասնիկով՝ հյ. ներքին բառից, նմանողութեամբ կամ թարգմանա-բար իրանեանից. հմմտ. սոգդ. 'ntryk (կար-դա՛ antarfkə) «ներքինի. 2. կռտած», կազ-մուած իրան. antar>պրս. [arabic word] andar «մէ-ջը» բառից։
• ՆՀԲ, Ինճիճեան, Հնախ. Բ.. ՆՀԲ նեռ-քին բառից։ Տէրվ. Altarm. 35 ի մասնի-կով ներ=սանս. nar, զնդ. nar, պրս. nar «այր մարդ» + քին (իմա՛ կին) բա-ռերից։ Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 ծի-ծաղելի է գտնում այս մեկնութիւնը, բրովհետև այս պարագային պիտի ունե-նայինք *ներակնի. բառը գալիս է *ներ-քէնի նախաձևից։ Müller SWAW 88 (1877), 14 ներ «մէջ» բառից և ո՛չ թէ սանս. nara «այր»+կին։ Հիւնք. յն. ἀνενεργής «անկարող» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերևի ձևով տուաւ Meillet REA հտ. 2, էջ 5։
εὑνούχος eunuchus σπάδων spado, castratus, eviratus. Ներքին պաշտօնեայ արքունի պալատան, մանաւանդ կուռտ՝ ի ծառայել կանանց արքունեաց. կռտած մարդ, սարայի մարդը.
Վաճառեցին զյովսէփ յեգիպտոս պետափրեայ ներքինւոյ դահճապետի փարաւոնի։ Յորդւոց քոց տարցին, եւ արասցեն ներքինիս ի տան թագաւորին բաբելացւոց։ Զի են ներքինիք՝ որ յորովայնէ մօր իւրեանց ծնան այնպէս. եւ են ներքինիք՝ որ ի մարդկանէ եղեն ներքինիք.եւ այլն։
Մարդպետութիւն, որում հայրն կոչէին ներքինեաց. (Բուզ. ՟Բ. 7։)
Ներքինի ոչ միայն զարարեալն կոչել սովոր է գիրք, այլեւ որ ի տան թագաւորաց միամիտք իցեն. (Մխ. երեմ. (քանզի եւ ըստ արաբ. խատիմ, է ծառայ եւ աղախին՝ անխտիր. ուստի)։ Իսկ ՟Բ. Մնաց. ժը 33. ուր դնի ի մեզ ներքինի, ի յն. ասի կառապետ, զի շփոթի դիւրաւ ի գրչաց՝ ընդ։)
Ի ծառայից կարգի կայցեն ի դրան արքային բաբելոնի, արասցեն ասէ ներքինի. (լս. դարփսեցի. իմա՛ դարպասեցի) (Գէ. ես.։)
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
• , ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ծածուած) «անէծք, բանադրանք» ՍԳր. Եփր. ձն. որից նզովել ՍԳր. նզոված Եփր. յես. նզովանք Փիլ.-նզովք և անէծք հոմանիշ-ների տարբերութեան վրայ տե՛ս Տաթև. հարց. 388։
• = Պհլ. *nizav ձևից, որ աւանղուած չէ. այ ձևը կազմուած է ni մասնիկով (վերևից ցած շարժում ցույց տուող) zu «գոչել, կո-չել, կանչել» արմատից. հմմտ. զնդ. zu «գո-չել, աղոթել», zava «գոչիւն», zbā «գոչել, օարոզել», nizbayēmi «բղաւել, գոչել» = սանս. hu. haya, hvā, hváyāmi, պրս. օջl. zāva «ողբ, լալիւն»։ Ըստ այսմ հյ. նզով նշանակում է բուն «վերից ցած՝ մէկի վրայ կանչել»։ Իրանեան բառը պատկանում է հնխ g'hauā-, g'hau-«գոչել» արմատին, որի այլ ժառանգորդներն են հսլ. zova, zuvati, բուլ-ռառ. zová սերո. zδvêm. հչեխ. zovu, zváti ռուս. зовy, звaть, սլով. zδv «կոչ», լիթ. žavêti «կախարդել». լեթթ. zavεt «կախար-դել» (սակայն բուն «անիծել»), հիռլ. gutl։ «ձայն» (Trautmann 367, Pokorny 1, 222, 529 և 563)։ Հայերէնը փոխառեալ է իրան եանից, որովհետև բնիկ լինելու դէպքում պի-տի ունենայինք՝ ձաւ կամ *նձաւ, և կամ եթէ g'h համարենք երկու ձայնաւորի միջև *նզաւ, բայց ո՛չ նզով, ըստ որում հնխ. au տալիս է հյ. -աւ, իսկ իրան. -ay>հյ. -ով, հմմտ. Խոսրով<զնդ. husravah-, դսրով< կնդ. *dušsravah-, պազ. dusrav։
• Müller SWAW 42. 253 և սրանից 1 lusti, Zendsp. 127 զնդ. zbā, nizbayemi ձևերի տակ։ Հիւբշ. KZ 23, 24 յիշում է սանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zova «գոչել»։ Lag. Arm. Stud. § 1616 մերժում է այս բոլորը՝ ձևի և նշանակութեան տարբե-րութեան պատճառով։ Տէրվ. Նախալ. 8։ ռանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zvat,, հյ. գո-վել, գգուել, զզուել ձևերի հետ։ Հիւնք. անզովոզ բառից։ Osthoff BВ 24, 179 և Meillet MSL, 11, 395 ձևակերպում են վերի ձևով։ Meillet (անձնական) գրում է թէ Հիւբշ. Arm. Gram. բառս չյիշելը պատահական մոռացման արդիւնք է։ Ըստ Osthoff բառս բնիկ հայ է՝ ո ձայ-նի պատճառաւ, բայց ճիշտ այս ո-ի պատճառաւ է, որ բառս փոխառեալ է, ինչպէս ցոյց տուինք վերը։
• ԳՒՌ.-Սլմ. նզօվել, Երև. նզօվէլ, Զթ. Շմ. նզօվիլ, Մշ. նզօվկ, Ագլ. Տփ. նզօֆք, Ղրբ. մզօվա՛ծ (բայը առանձին չի գործածւում)
ՆԶՈՎ ՆԶՈՎՔ. ἁνάθεμα exsecratio, excommunicatio, res internecioni devota, separatio, segregatio, maledictio. Բանադրանք. անաթէմա (այսինքն վերադրանք). որոշումն ի հաղորդութենէ այլոց. դասումն ընդ պիղծս կամ ընդ մահապարտս. եւ Չարիս մաղթելնայլում կամ անձին երդմամբ. անէծք. անիծաբանութիւն. եւ Իրն անիծանելի կամ անիծեալ. շանէթ, շանէթլէմէ (ուստի՝ մէլուն ՝ նզովեալ) խլինճ, նէզ. եբր. խէրէմ, խարմա, առար, ալա.
տալ զերդումն նզովին ջրով. (Նախ. թուոց.։)
Ջուրն յանդիմանութեան նզովին այնորիկ։ Նզովիդ արդորիկ։ Նզովիս այսորիկ. (Թուոց. ՟Ե. 18=27։)
Նզովեաց զնա, եւ զքաղաքս նորա. եւ կոչեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ նզովս (լս. յորմա)։ Լինիցիս ի նզովս։ Զգո՛յշ լինիջիք ի նզովիցն։ Առնուցուք ինչ ի նզովից անտի, եւ առնիցէք զբանակ որդւոցդ իսրայէլի ի նզովս։ Նզովիւք նզովեցաք զանձինս։ Նզով լինել ի քրիստոսէ. եւ այլն։
Քաւեալ լիցիս ի նզովից աստի իմոց։ Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն։ Յանցանել ձեզ զուխտիւ տեառն աստուծոյ ձերոյ, եւ զնզովիւք նորա։ նզովք կերիցեն զերկիր. եւ այլն։
Զանիրաւութեանցն կարգի զհետ անց եւ նզովիցն դաս (ի վերայ օձի, եւայի, եւ ադամայ). (Փիլ. լին.։)
Ընդ նզովիւք կապեսցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Մերժեալ եւ ընկեցեալ լիցի յերկիր նզովից. (Եփր. ծն.։)
Նզովս ի հետ արկացէ։ Ատեամք, եւ նզովս զկնի արձակեմք. (Եղիշ. ՟Է։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Նզովք կոչեցաւ յաղագս իմ, որ զիմն ելոյծ զնզով. եւ մեղք՝ որ եբարձ զմեղս աշխարհի. (Առ որս. ՟Ե։)
cf. Պանդուխտ.
• , ի հլ. «պանդուխտ» ՍԳր. Բուզ. Եւս. պտմ. գրուած է նաև նշդեհ Եփր. եբր. 29-488
• = Պհլ. *niždeh «պանդուխտ, տարաշխար-հիկ» բառից, որի հին ձևերը պիտի լինէին հպրս. *niždahyu-, զնդ. niždan'hu-, կազ-մուած niz «արտ-, դուրս» նախդիրով՝ dahyu-, dan'hu-, deh «գաւառ, երկիր, դեհ։ բառից։ Այս բառերը աւանդուած չեն իրան-եան գրականութեան մէջ, բայց կան ուրիշ մասնիկներով՝ զնդ. uz-dahyu-«տարագիր». antarə-dahyu-, ādahyu-«իր երկրում ապ-րող», սոգդ. *ntyw (=*an. dahyu-) «առ-սորական», իբր հյ. ան-դեհ։ Հյ. նժդեն իր ե ձայնաւորով մատնանշում է պարթևական բարբառային մի ձև, որ այլուստ ծանօթ չէ մեզ։-Հիւբշ. 203։
• Windisch. 21 դեհ բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 359, 183 սանս. nir և dasya բառերից, որոնք վերի ձևերի հա-մապատասխաններն են։ Lag. Urgesch. 598 das արմատի տակ։ Նոյն, Btrg. baktr. Lex. 26, Տէրվ. Մասիս 1882 յու-նիս 24 վերի ձևով։ Հիւնք. պրս. նիսբ «չիք» և դեհ բառերից. յիշում է նաև նաշթա «անօթի, քաղցած»։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը վերջին անգամ Meillet KEá 2. 233։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნიმდეხი նիշդեխի «նժդեհ» (տե՛ս Մառ, Հայ-վրաց. յարաբերութ. էջ 41)։
ՆԺԴԵՀ. παρεπίδημος peregre veniens, peregrinus, advena, hospes. Գրի եւ ՆՇԴԵՀ. Պանդուխտ. օտարական. տարաշխարհիկ. եկ.
Պանդուխտ եւ նժդեհ եմ ես ի միջի ձերում։ Պանդուխտ եմ ես առաջի քո, նժդեհ եւ անցաւոր, որպէս ամենայն հարք իմ։ Ընտրելոցդ նժդեհից՝ որ ի սփիւռս. (Ծն. ՟Ի՟Գ. 4։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 13։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 1։)
Ազգն հեբրայեցւոց մինչեւ ի նժդեհս անգամ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
Եւ որպէս Նժդեհական. պանդխտական.
Փութայր յօտարութեանց նժդեհ կենցաղոյս անկանել ի գաւառն հայրենի. (Ճ. ՟Բ.։)
bolt, lock, padlock;
lever, bar;
traverse, cross piece of timber;
trabs, trabeculae (a meteor);
— փայտեղէն, mortar;
փակել նգօք, to bar, to bolt, to fasten with a padlock.
• , ի-ա հլ. «դռան ետևր ձգուած սող-նակը. 2. գերանները կամ սիւները իրար կա-պելու համար խոտորնակի ձգուած գերան կամ ձող» ՍԳր. Եփր. դտ. 343. «մեծ և ծանր բաներ շարժելու լծակ, լոմ» Յայսմ. փետ՛ 14. Նիւս. կազմ. Երզն. մտթ. «ձողաձև կամ գերանաձև լոյս՝ որ երևում է ամպերում» Արիստ. աշխ. «իբրև բանտ ծառայող քարա-հանք. latomia» Փիլ. նխ. բ. 48. «սանդի. տոռ, հաւանգդաստա» Նոնն. 31. որից նգա-բեկել «փայտով կամ երկաթով մխտել, ցըն-ցել, խախտել» Ոսկ. հերոդ. նգել «տեղից խախտել» Նիւս. կազմ. Վրդն. ծն. «ճխտել, թխմել» (օր. բարձը բերանը թխմել) Մամիկ 45. նգախարխար Պտմ. աղէքս. Խոր. կարծ-րանիգ Եղիշ. թղմ. 297. երկաթանիգ Ճառ-ընտ. պղնձանիգ Գ. թգ. դ. 13։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kneig2h-արմա-տից (ստորին knig2h-ձայնդարձից), որի նախնական նշանակութիւնն էր «յենուիլ» (Meillet, Dict. étym. It էջ 205), յետոյ, դարձաւ նաև «փակել» և «ծռել, թեքել» (Po-korny 1, 476)։ Յեղակիցներից հմմտ. լտ. гoniveo, conivo «փակել, յատկապէս կոպե-րը՝ աչքերը փակել, թարթել, աչք փակել (չտեսնելու տալ), ներողամիտ լինել, համա-ձայնուիլ, կուրանալ, բոյսի ծիլերը փակուիլ». hictare «աչքերը թարթել» (առաջին նշանա-կութիւնը եղել է «յենուիլ», ըստ վկայութեան Festus-և). nitor (հլտ. gnitor) «վրան յեն-ուիլ, ուժով թեքուիլ, ճիգ անել, երկնել (ծննդկանի)», nisus, nixus «ճիգ արած, ջանք գործ դրած, յենուող, յենուած (գաւա-զանի վրայ, ծառի դէմ ևն), հաստատուն». գոթ. hneiwon, hnaiw, հիսլ. hniga, hneig, hnē, անգսք. և հբգ. hnigan «թեքուիլ»։ Հա-յերէնի մէջ ունինք թէ «յենուիլ» և թէ «փա-կել» նշանակութիւնը, որովհետև նիգը այն փայտը կամ երկաթէ ձողն է, որ դռան ետին յենելով փակում է դուռը։ Լատիներէնի հետ բոլորովին նոյնանում են հյ. գւռ. ნիք տալ «սեղմուիլ (կղկղանքը դուրս տալու համար)» = լտ. nitor «faire des efforts pour aller 3 la selle ճիգ գործ դնել կղկղանքը դուրս տա-լու համար» և նիք տալ «ճիգ անել ծննդկա-նի՝ երախան արգանդից դուրս քշելու հա-մար»=լտ. nitor «enfanter, երախայ բե-րել»։-Աճ.
• Տէրվ. Altarm. 67 և Նախալ. 90 սանս. nah «կապել», nahana-«գամ, պահանգ, նիգ», լտ. necto «կապել» բառերի հետ հնխ. nagh «կապել» արմատից։ (Ըստ WIalde 512 սրանց արմատն է հնխ. neg'h-, որ պիտի տար հյ. *նեձ, նոյն իսկ ենթադրելով հնխ. (երկար ē-ով) nēg'h>*նիձ, բայց ո՛չ նիգ)։ Հիւնք. ննքել ռայիզ։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] 'ank, [arabic word] i'nāk «դուռը փակել», [arabic word] mi'nak «դռան նիգ կամ փականք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 106)։
• ԳՒՌ.-Ախց. նիք «դուռը փակելու համար յետևից գցուած ձողը», Խրբ. նիք՝, Ագլ. նագ՝ նոյն նշ։-Հին Ջղ. նիկը «ծանր բաներ շար-ժելու երկաթ ձող, լինգ» (գրուած է նինգ Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788. էջ 90, 119), Սիփ. նիգ (ըստ Ամատ Հայոց բառ ու բան, էջ 248), Երև. Բլ. Շիր. լինգ. (ըստ այսմ վերջինիս ծագման ըն-թացքն է եղել՝ նիգ-ն յաւելուածով՝ նինգ -առաջին ռնգականի տարանմանութեամբ էլ՝ լինգ, ինչպէս բացատրեց Արշակ Տօնեան դասախօս մեր համալսարանում)։-Թերևս նոյն է նաև Կր. Ննխ. Պլ. նիք «մի տեսակ փորկապութիւն, epreinte», նիք տալ Ակն. Կր. Մշ. Շիր. Պլ. «սեղմուիլ (կղկղանքը դուրս տալու կամ ծննդկանի՝ երախան արգանդից դուրս քշելու համար), որից Տփ. լքէցնիլ «փորը քիչ քիչ և ցաւով դուրս գալ»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. լինգ «լծակ» գւռ. լինգ ձևից։
• «գետնափոր հորերի միջի թունաւոր գազը». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Սմբ. դատ. էջ 3 և ՅՈ. «Վասն որ ոք զիր հորն բանայ և մարդ ածէ ի ներք՝ նա նիգն սպաննէ. Ու մարդն ի նգէն խեղդվի»։
• ԳՒՌ.-Հոი և Պարսկահայք ունին նիք «ծանը և թանձր օդ՝ որ գոյանում է գետ-նափոր տների, հորերի մէջ ևն» (Ամատ. Հա-յոց բառ ու բան, էջ 503)։
μοχλός vectis, repagulum. Երկաթ կամ փայտ ձողաձեւ. փակաղակ դրան. աղխ. պարզունակ. դռնափակ. լծակ. գործի ամրացուցանելոյ, կամ խախտելոյ.
Արասցես նիգս յանփուտ փայտից. հինգ նիգ առ մի սիւն. եւ նիգ մի ի մէջ սեանցն թափանցանց ի միոջէ կըողմանէ ի միւս կըողմն. եւ արասցես օղս ոսկիս՝ յորս ագուցանիցես զնիգսն։ Օդամանեակս պղնձիս՝ ագոյցս նգացն։ Թափեաց զդրունս քաղաքին հանդերձ նգովքն։ Քաղաքս ամուրս պարսպօք, եւ դրամբք եւ նգօք։ Նիգք երկաթիք։ Նիգք դրանց. եւ այլն։
Որով բարձրութեամբ մտաց ծանրն եւ հողեղէնն իբրեւ նգաւ յարուցեալ լինի. (Նիւս. կազմ.։)
Զվէմ անշարժ ի ձեռն փոքու նգի (կամ նիգի) փորձեմք. (Երզն. մտթ.։)
ՆԻԳ ասի նմանութեամբ ձողաձեւ կամ գերանաձեւ նշոյլ յօդս երեւեալ. (որպէս տեսի անձամբ ի հհռովմ. 1817. ի մէջ ամպոց) Ճաճանչքն ասացեալ լինին, եւ բոցքն ոստուցեալ ի նմա լինին, եւ նիգքն, եւ խորափիտքն. Արիստ. աշխ. յն. գերանիկք. δοκίδες trabeculae.
slumber, sleep, repose;
մի՛ տար — արտեւանաց քոց, give not slumber to thine eyelids.
• «քուն, թեթև քուն» Սղ. ճլա. 4. Առակ. զ. 4. որից ննջել «քնել» ՍԳր. «մտա-նել առ կին» ՍԳր. «դադարիլ, հանդարտիլ» Եփր. օրին. «մեռնիլ, վախճանիլ» ՍԳր. Ոսկ ննջեամ «քնեմ» Եփր. աւետ. ննջեզեաւ «մե-ռել, մեռեալ» ՍԳր. ննջեցուցանել ՍԳր. Եփր. թգ. դժուարանինջ Պղատ. օրին. քաղցրանինշ Արծր. ննջարան, ննջասենեակ (նոր բառեր), անննջելի (երեք ն միայար) «չքնող» ԱԲ։
• Պատահական նմանութիւն ունի հին-դուստ. nind «քուն», որ գալիս է սանս-nidrā «քուն» բառից (արմատը drā' ni մասնիկով)։ Klaproth, Asia pol. 348 ռիբեթ. niig, 104 բենգալ. niin և սանս-niszdana։ Հիւնք. զննել բառից։ Patru-bany SA 1, 210 հնխ. *ni-nidh-lo ձևից. հմմտ. սանս. nidrā «քուն», ni-nidrā-su «քուն, քնկոտ», ni-dha-na «վերջ. մահ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. նէնջ, Երև. Մշ. նունջ. բայական ձևով՝ Երև. ննջէլ, Գոր. Ղրբ. ննջիլ, Զթ. Տփ. ննջիլ, Դվ. ննջէլ, լնջէլ, Խն. Մշ. ննջալ, Շմ. մնջիլ, Եւդ. լնջիլ «քնել, ննջել»։ Նոր բառեր են հաւնունջ Խն. Մշ., ննջուկ Խն, «թեթև քուն», կրկնութեամբ քուն-նունջ Երև. Ղզ., քննջել Բբ.։
νυσταγμός dormitatio (լծ. ընդ թորմ, թմրութիւն). եւ բայիւ ἑπινυστάζω dormito. Արմատ Ննջելոյ, որպէս ՆՆջումն. նիրհ. մրափ, քուն.
Թէ տաց քուն աչաց իմոց, կամ նինջ արտեւանաց իմոց։ Մի՛ տար քուն աչաց, եւ մի՛ նինջ (կամ նիրհ) արտեւանաց քոց. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ա. 4։ Առակ. ՟Զ. 4։)
sign, mark;
spot, speckle;
point;
այս —, այն —, such a one, such;
so and so;
յայս — աւուր, in such a day;
բանից նիշ, cf. Նշանաբան.
• «կէտ, հետք, նշան» Եփր. ծն. Խոր. Յճխ. «նշաւակ» Մագ. գամագտ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 665). որից այս նիշ «այս ինչ, այս ինչ տեսակ» Եզն. 46. նշել «նշան դնել» Գնձ. նշաւորել Արծր. վարժնականիշ Բուզ. դ. 2. բոցանիշ Շար. խաչանիշ Յհ. իմ. եկեղ. Մաշտ. կայծանիշ Մագ.։
• = Պհլ. *niš բառից, որ թէև աւանդւած չէ իրանեան գրականութեան մէջ, բայց նրա գո-յութիւնն են ապացուցանում՝ հայերէնից ջոկ՝ իրանեանից փոխառեալ ասոր. [syriac word] nišā «նշան, դրօշ, նշանակութիւն, պատահումն, նպատակ, օրինակ, նիւթ» և քրդ.❇ [arabic word] niši «նշան, ցուցմունք»։ Սրանց հետ հմմտ. նաև նշան, նշանակ։-Ոմանք ասոր. [syriac word] nisa, [arabic word] nisā «նշան» բառը կցելով եբր. [arabic word] nēs «նշան, իբր նշան տնկուած ձող», արամ. nissā, nesā «նշան, հրաշք» բառերին, հա-մարում են բնիկ սեմական, փոխառեալ ա-սուր. nišu «կանգնեցնել, բարձրացնել (ձեռք. աչք՝ յաղօթս, յերկինս)» ձևից (տե՛ս Gese-nius17, 507, Delitzsch, Assyr. Hndwb. 485)։ Այս պարագային հայը փոխառեալ կլինի ա-սորականից։-Հիւբշ. 204, 312։
• ՆՀԲ մոազ. նի՛շի։ Windisch. 42 սեմ. nēs ձևից։ Lag. Ges. Abhd. 66 ničyu արմատից, որ անցել է ասորերէնի։ Հիւնք. նշան բառից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნიმი նիշի «նիշ, նշան, հրաշք», ნიმა նիշա «անասունների ճակա-տին սպիտակ նշան», թուշ. ლიმა լիշա «նը-շան»։ (Վրաց. «հրաշք» նշանակութեան հա-մար համեմատել հյ. նշան «նշան և հրաշք»)։
στιγμή, στίγμα, σημεῖον nota, punctum, signum. վր. նի՛շի. Կէտ. հետք, նշան. նշանակ. նշմարանք.
Սակաւ ինչ արեան նիշ ունելով յաչսն. (Խոր. ՟Բ. 49։)
Որ ունի յաջմէ զնիշ խաղաղութեան։ Զնիշ հեթանոսաց յանձին ունելով՝ անկան ի պատերազմի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՛վ քառաթեւ լուսածին գերապանծ նիշ. (Շար.։)
Նիշ նշանակի իմն ի վերայ նորա։ Ասէ գաւազան, ի նիշ նշանի խաչին տեառն մերոյ երեւեալ լինի յերկինս։ Տեսանեն յերկինս զնիշ նշանի խաչի նորա. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ. աւետար.։)
Ի յերգս սիրեցեալ անձին՝ նիշ բանի՝ նշան առեալ. (Շ. տաղ եկեղ.։)
Ետ բանից նիշ ի զօրապետն եւ առ իշխանսն։ Ետ գրել ողջոյն, եւ բանից նիշ (ա՛յլ ձ. նշանաբան). (Մամիկ.։)
ԱՅՍ ՆԻՇ. Այս ինչ (տեղի կամ ժամանակ) առանց անուան նշանակեալ իւիք նշանաւ. այն ինչ. այսպիսի. եղմոնի փեղմոնի. ... իսկ Այս անուն՝ ասի զմարդոյ եւ զտեղւոյ.
Յայս նիշ տեղւոջ բնաւ ջուր ոչ էր, եւ զիա՞րդ ցորդագոյնս գնայ. (Ճ. ՟Գ. (այսինքն յայսպիսում անջրդի վայրի)։)
Յայս նիշ տեղւոջ բնակէ ի դաւթի եկեղեցւոյս։ Թաքուցին յայս նիշ տեղւոջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Պահեալ կան մարմինք մեր յայս նիշ գերեզմանի. այսինքն ի դոյզն շիրմի. (Զքր. կթ.։)
Յայս նիշ աւուր ի պատերազմի մեռանի։ կանոննել նոցա զայս նիշ օր կամ զայն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Գ.։ Տօնակ.։)
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
• , ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։
• Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ».
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. նստել, Սչ. նսդել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նստէլ, Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. նստիլ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. նսդիլ, Հմշ. նսդուշ, Ռ. նսթիլ, Զթ. նը'սդը՝լ, Հճ. նmս-դել. -(Զթ. նախաձայնը միջին ատամնակա-նին նմանուելով՝ դառնում է նաև դը'սդը՝լ). -նոր բառեր են նստելատեղ, նստելիք, նստկան, նստման, նստուածք, նստուկ, նըս-տոտել։
στάσις, ἔδος, ἔδρα , καθέδρα, βάσις . ուստի եւ լտ. situs, status, sesio, sedes, basis, locus. (Արմատ Նստելոյ. իսկ արմատ իւր է՝ սա, ըստ, եստ, իստ, աստ, ստան, եւ այլն, ի բազում լեզուս. որպէս եւ սանս. նիզդա՛ է բնակութիւն) Զետեղումն. կայք, դիրք, հանգիստ. տեղի. վայր ստթորին. յատակ. նստուածք.
Եւ եւ ընկաղմանումն, եւ կացութիւն, եւ նիստն՝ դրութիւնք ոմանք։ Նիստ (մասանց մարմնոյ). (Արիստ. ստորոգ.։)
Ի շիտնուած ոչ ամենայն քարինք զնոյն նիստ ունին. (Ոսկ. գաղ.։)
Անճառ է նիհստ նորա ընդ հօր. (Մխ. երեմ.։)
Ի ձեռն մահուան զնիստն շնորհեաց. (Երզն. մտթ.։)
Զաթոռ պատուական արանց, զնիստս եւ զհանգիստս։ Ո՞ եհեղ զօդս, զթեւաւոր բնութեանց զկառս, զհողմոցն զնիստս. (Առ որս. ՟Ը. եւ ՟Է։)
Տապանակն ունի զնիստս ի ներքսագոյնսն սրբոցն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 68։)
Որոյ նիստն ընդ արեւմուտս է մերձ ի գաղգաղ. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 30։)
Երկայնաձեւ բլուր մի, ործոյ նիստ երկայնութեանն ի մուտս կոյս արեգականդ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Բաժանելով ունէր զնիստ հաստատութեանն յերկաքանչիւրս ոմանս հատածս լերանց. (Պիտ.։)
Թեւոցն արծուոյ անվայելուչ է նիստն, զի քարշելն ընդ երկիր՝ երեւոյթ զնա տեսանողացն առնէ. (ՃՃ.։)
Նիստ գեղջս գեղեցիկ եւ ցանկալի է աչաց տեսանելոյ. (Եփր. թագ.։)
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Ի ձեռն նստին գնացիցն յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի. (Նիւս. կազմ.։)
Քայլ վէմ շարժելով՝ տեղիարան նիստ, նիստ արքունաճեմ անապատի տօթ. (Նար. տաղ յար.։)
ՆԻՍՏ. ἅστυ sedes ... եւ այլն. Աթոռ իշխանութեան. քաղաք թագաւորական. արքունիք. բազմական. բարձ եւ պատիւ.
Հասանէին ի վաղարշապատ քաղաք, ի նիստս թագաւորացն հթայոց. (Ագաթ.։)
Ունի զդղեակն նիստ արքունական պատրաստեալ ինքեան. (Ասող. ՟Գ. 30։)
Զնախագահութեան զնիստ հրամայեցին գէորգեայ՝ շաղատոյ վարդապետի։ Նստոյ դարպաս արարեալ ազատաժողով արեաց գնդին. (Ուռպ.։)
ՆԻՍՏ. κατάσχεσις possessio. Ստացուած. կալուած. վիճակ.
Ղեւտացւոցն եղիցի ի կալուածս. եւ առաջնորդին յայնմանէ եւ անտի յերախայրիս սրբոցն ի նիստ քաղաքին։ Ի նիստ քաղաքին յանդիման նորին. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 7։ ՟Խ՟Ը. 21։)
matter, body;
element;
substance;
subject, matter;
cause, reason, grounds;
—ք, materials;
— հրոյ, matches, incentive, tinder;
— ցրիւ, diffuse matter;
— եւ տեսակ, form and matter;
խօսեսցուք զայսր —ոյ, let us discourse on this subject.
• ո, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «տարր, բաղկացուցիչ մարմին» ՍԳր. Եզն, Ոսկ. մ. գ. 25. «իր, գոյք, ինչք» Փիլ. Վրք. հց. Լմբ. «առիթ, պատճառ, առարկայ» Երզն, մտթ. գրուած նիութ Վրդ. առ. 123. որից նիւ-թել «մանել, հիւսել» ՍԳր. «չար կամ բարի մի բան հնարել» ՍԳր. «հայթայթել, պատ-րաստել, կազմել» Առակ. ժե. 18. Ոսկ. յհ. ռ. 15. Իւս. ատմ. նիւթիչ Վեցօր. նիւթութիւն Կոչ. 151. հոգենիւթ Յհ. կթ. չարանիւթ Առակ ժբ. 20. բազմանիւթ Յոբ. ե. 15. լուսանիւթ նար. խաւարանիւթ Ճառընտ. կարծրանիւթ Անան. եկեղ. հողանիւթեայ Անյ. բարձը. հրանիւթ Կաղկանտ. հիւթանիւթ Կոչ. 50 Կիւրղ. ծն. նիւթապաշտական (նոր բառ).-սխալ գրուած մի ձև է նիւթծուն «թրծեալ (աղիւս)» Եւս. քր. Ա. 68՝ փոխանակ թրծուն (տե՛ս Վարդանեան, ՀԱ 1922, 652), բայց սա այլուր գոյութիւն ունեցող մի բառ էր (հմմտ. Գաբիկեան ՀԱ 1923, 378)։ նունդ առնել»), Սլմ. նիւթ «կերակրի համը, հիւթը», Ննխ. նիֆթ «գործի էութիւնը»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნივთი նիվթի «բան, նիւթ, իր, տարր», ნივთიერი նիվթիերի «նիւթական», სანივთო սանիվթո «նիւթական», ნივთება նիվթեբա «նիւթ», ნივთიერება նիվթիերեբտ «նիւթ», შენივთება շենիվթեբա «կազմել, յօ-րինել»։
• -Կազմուած է նի մասնիկով հիւթ բառից. հմմտ. հայիլ>նայիլ, յենուլ >նեցուկ,
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. նիվթի։ ՆՀԲ վրաց. նիվթի, հայ. հիւթ. լծ. յն. νήϑω, νέω, νηὲω, լտ. neo, nector Հիւնք. յն. νηϑω։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet MSL 11, 396։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 162 հիւթ մեկնում է ըստ Meil-let, բայց նիւթել բայը սրանից բաժանե-լով՝ կցում է հիւսել բային։
ὔλη (յորմէ sylva եւ hyle ). materia κάτεργον confectio. վր. նիվթի. Հիւթ թանձր. տարր. մարմին բաղադրիչ. սկիզբն բաղկացուցիչ կամ բաղհիւսիչ զգալեաց. ինչ մի՝ առիթ այլոց իրաց. հիւղէ.
Հաստատեաց զաշխարհս յանկերպարան նիւթոյ։ Ի հողեղէն նիւթոյ դիւրաբեկ անօթս եւ դրօշեալս գործէ։ Գիտասցեն՝ թէ ո՞ւր է նիւթ նոցա։ Պատրաստեցից նմա նիւթս (ի շինութիւն տաճարի)։ Բերէին նուէրս տեառն յամենայն գործս խորանին վկայութեան, եւ յամենայն նիւթս նորա։ Ականս ի նիւթ վատկասին եւ տախտակին. (եւ այլն.)
Ի չորից նիւթոց զերեւելիսս եցոյց. եւ ի նոյն նիւթոյ արարեալ զմարդն, եւ շնչեաց ի նա հոգի։ Կրակ ի բազում նիւթոց լինի։ Ամենայն նիւթք երկրի՝ աստուածք (հեթանոսաց). (Յճխ. ՟Դ։ Փարպ.։)
Բոց՝, նիւթոյ է ծնունդ. եւ վատնէ զնիւթն, որպէս չարութիւնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Զոր հիւղն կոչեն, որ թարգմանի նիւթ. (Եզնիկ.։)
Ընտրական նիւթիւ։ Ստորածորելի նիւթից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Որո՞վք երանգօք, որո՞վ նիւթաւ։ Երանգօք եւ նիւթաւ եւ ոչ միով. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Կարճեցաւ նիւթն (լս. թելն), եւ առէչն սպառեցաւ, եւ ոչ բաւէ. (Գէ. ես.։)
ՆԻՒԹ. Գոյացութիւն. եւ Նիւթական իրք. եւ Գոյք, ինչք.
Տասն (ստորոգութիւնք). նիւթ, որպիսութիւն, քանիութիւն, առինչ, եւ այլն։ Ես ունիմ նիւթ փոխառեալ յիւրաքանչիւրումեքէ ի տարերց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զամենայն զնիւթսն տամ ցքեզ. այլ ի նա մի՛ մերձենար. (Իսիւք.։)
Լինի մարդն այն ծառայ ասղանն, կամ նիւթի ինչ երկրաւորի։ Ցնակալ նիւթից. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ո՛չ նիւթով է ստանալի. (Լմբ. յայտն.։)
ՆԻՒԹ. Նիւթական առարկայ, ենթակայ, եւ գործի. լուցկիք, առիթ, պատճառ.
Որպէս կաւն նիւթ է բրտին, եւ թուղթն՝ գրագրին։ Երկրաչափին է նիւթ երկիրս, եւ աստղաչափին է նիւթ երկինքն, եւ երաժշտին է նիւթ ձայնքն. (Յկ. ղթրիմ։ Հին քեր.։)
Չարն յերկոսին նման է. չարին նիւթքն է յերկաքանչիւրսն նմանապէս. (Լծ. ածաբ.։)
Նիւթ բարկութեան աղաղակն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Նիւթս տուաք նմա զանհաւատութիւն եւ զամենայն ազգս մեղաց. (Իսիւք.։)
Եղեւ նիւթ բարկութեանն աստուծոյ։ Տայ օրէնս նիւթ ինքնիշխանութեան։ Նիւթ լիցի անապատն մեծամեծ սքանչելեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն. եւ խռովութեան. Երզն. մտթ.։)
vanquished, conquered, humbled, lowered, abased, depressed;
base, abject, vile, low, contemptible, mean, poor, little, ignoble;
— առնել, to conquer, to subdue, to bear or break down, to humble, to depress, to abase, to weaken, to harass, to mortify, to humiliate;
— լինել, to be conquered, overcome, humbled, abased, worsted, to succumb, to yield to.
• «նուաստ, ստորին, ցած, նուաճ. ուած. ընկճուած» ՍԳր. Մծբ. Կոչ. 22. Եփր. հռ. 28. ա. Կոր. 72. որից նկնութիւն Կոչ. 97. նկնատեսակ «փոքր երևցող» Վեցօր. 129 (որ սխալ ձև է ըստ Նորայր, Բառաքնն. և Վարդանեան ՀԱ 1922, 653. աւելի ճիշտ կլի-նէր ասել ձևափոխեալ և նորամոյծ). նկնա-խոհ, նկնահասակ, նկնաձև Պիտ. աննկուն (նոր բառ)։
• = Պհլ. ❇ nikūn «հակառակ, խոտոռնաև գլխիվայր» բառից, որ է պրս. [arabic word] nigun «ներհակ, խոտորնակ. 2. դարձած, շրջուած, կոր». որից պհլ. ❇ nīkunsār, մանիք, պհլ. [hebrew word] nigūnsār (ЗAH 8, 94)= պրս. [arabic word] nigūnsar կամ [arabic word] sarni-gūn «գլխիկոր», պհլ. nikūn, Nvberg Hilfsb 2, 159 իրանեան բառը մեկնում է ni «դէպի վայր» +kav «կորանալ, ծռիլ». հմմտ. պհլ. fra-kavān «կամար», զնդ. kava «սապատ», frakava «որ առջևից կուզ ունի», apakava «որ ետևից կուզ ունի»։-Հիւբշ. 205։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Muller SWAW 42, 250, Lag. Beitr. bktr. Lex. II, Հիւբշ. KZ 23, 403։-Meillet MSL 9, 54 նի մասնիկով, ինչ-պես զ-կնի զ մասնիկով։ Հիւնք. -ուն մասնիկով՝ ընկ-ենուլ բայից։
• ԳՒՌ.-Ախք. նկուն։
պ. նիկիուն. ταπεινός humilis, vilis. եւ բայիւ ταπεινόω, -οῦμαι humilio, dejicio, -or;
vilesco βδελύζω sperno. Կոր. կորացեալ. նուաճեալ. ճնշեալ. ստորին. նուաստ. ցած. չնչին.
Նկուն առնել. (տե՛ս Հռութ. ՟Ա. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 16։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 26։ ՟Ի՟Ը. 19։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Նկուն լինել. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 18։ Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 4։ Ես. ՟Ծ՟Է. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 4։ Մաղ. ՟Բ. 12։)
Մի՛ նկուն համարիր (այս ինքն՝ մի՛ արհամարհիր) զայր ի տեսիլ նորա. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Նկուն (են) մեղքն ի մէջ արդարոց։ Գտցէ զոք նկուն քան զինքն, զի կլանել մարթասցէ։ Յայլ ինչ չեղէ ձեռնհաս, եւ նկուն գտայ։ Նկուն եղեալ գտաւ ի ներքոյ քան զսովորական բնութիւն. (Յճխ. է։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ե։)
Թախծեալ դիմօք, եւ նկուն կորացեալ հասակաւ. (Պիտ.։)
Առ նկունս, եւ առ արիս։ Իբր զտկար ոք նկուն ի զօրութենէ մեծէ հերքեալ պարտեսցի։ Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն. (Նար. ՟Գ. ՟Լ՟Է. ՟Կ՟Ը։)
Զհպարտացեալ ամբարտաւանութիւն նկուն կացուցին. (Ածաբ. խչ.։)
Մի՛ զյաւիտենից փառսն մատներ վասն նկուն գովեստից. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Յայնչափ մեծութենէ յայսչափ նկուն նմանութիւն իջուցեալ. (Կոչ. ՟Զ։)
Զի զնոսա ի նկուն խոնարհութենէ անտի (խորհրդոց) ի վեր կանգնել մարթասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Ի նկուն անդր իջեալ խոնարհեցարուք դուք, զի յայս ամենայն բամբասանս եկիք դուք դորա. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
cf. Նշտրակ.
• , ո հլ. «վիրաբոյժի դանակ» Եփր. Խրատ. (աւանդում է միայն գրծ. նշտրով ձևով). որից նշտրակ Անյ. պորփ. Վստկ. էջ 209։
• = Պհլ. *ništir ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] naš-tar ևամ [arabic word] neštar, աֆղան. nastar, nēš-tar որռ. ništer, nešter, փոխառութեամը նան վրաց. ნეხტარი նեստարի, ասոր. [syriac word] neštarkā, թրք. nešter, բոլորն էլ մեր բա-ռին հոմանիշ։ Արմատն է պրս. [arabic word] neš «խթան, սուր ծայր», աֆղան. nēš «թունա-ւոր անասունների կիճը», սանս. nikš «ծա-կել», որից՝ գործիք ցոյց տուող -tra-մաս-նիկով կազմուած է բառս (Horn § 1067)։-Հիւբշ. 206։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ. որիզ յետոյ Lag. Urgesch. 266 և Հիւբշ. KZ 36, 163-4։-Bottich, Arica z5. 218 nas արմատից, իբր պրս. naš-tar։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. նշտար, Մշ. նշտրագ, Ալշ. նշտրա, Ախց. նmշտmր.-նոր բառեր են նշտարել Ղրբ. նշտրել Խն. «նշտարով կտրել, արիւն առնել»։
ՆՇՏԻՐ ՆՇՏՐԱԿ. ռմկ. նէշթէր, նիշթէր, նիշ. Գործի վիրահատաց, եւ զմելին երակահատաց.
Վասն առողջութեան մարմնոյ թոյլ տան նշտրով փորձել զվէրս. (Եփր. խրատ.։)
Նըշտարակն վասն իւր ինքեան փախչելի է, վասն զի ցաւեցուցանէ. իսկ վասն առողջութեան ընտրելի. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Նողկտալի.
• «ռարշելի, զզուելի, պիղծ» Ոսկ. ես. 14 (գարշելի ա՛յն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտե-ղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ). որից նողկալ «զզուիլ, գանիլ». Կանոն. Մանդ. նող-կոտալ Ոսկ. մ. գ. էջ 108. Աթան. ե» 5sa նողկացեալ Եւագր. նողկտացուցանել Առակ. իգ. 8. նողկութիւն Նար. էջ 262. նողկալի, նողկանք (նոր բառեր).-իսկ Բառ. երեմ. էջ 239 ունի նողկտալ «դողդողալ», որ անշուշտ պէտք է կապել Ոսկ. մ. գ. 108 հետևեալ հատուածի հետ, որ սխալ է հասկացել. Եւ արդ մի ոք նողկտալով մերձեսցի, մի՛ ոթ մեղկութեամբ (ի սուրբ խորհուրդն)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ναυτίαω և լտ. nauseo «սիրտը խառնել» (երկուսն էլ ծառում ևն «նաւ» բառից)։ Հիւնք. տողուկ բա-ռից։
Արմատ Նողկալոյ, որպէս Նողկալի. ἑναγής execrandus.
Գարշելի այն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտեղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ. (Ոսկ. ես.։)
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
• (հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ նա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական *նո<հնխ. no-ձևով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։ (Յեղակից ձևերի ընդարձակ թւումը տե՛ս Pokorny 1 101 և 2, 336)։
• Բառիս վրայ ընդարձակ մի քննութիւն տե՛ս Meillet MSL հտ. 10, էջ 241-271
• յատկապէս էջ 258. հմմտ. նաև Peder. šen, Հայ. ցուց. դեր. մենագրութիւնը։
Զայս ամենայն աջողէ մի եւ նոյն հոգի. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
(նորին. նմին. նովին կամ վիմբ. Նոյնք կամ նոքին, նոցին՝ նոցուն՝ նոցունց. նոքիմբք՝ նոքումբք՝ նովիմբք. ) դերան. ցուց. ա.գ. αὑτός, -τή, -τόν, οugr-SmCi;
τος, ταύτη, τοῦτο ipse, -sa, -sum;
idem, eadem, id ipsum. Այն ինքն. նա ինքն. նախանշանակեալ անձն կամ իր. բուն. առաջինն. նմանն ամենեւին.
Ես նոյն եմ։ Դու նոյն իսկ ես։ Նոյնք զմիմեանց հոգայցեն անդամքն.
Ի նմին տան ադանիջինք.եւ այլն։
Նոյն միանգամայն եւ զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ոչ զնոյնս նկատելով կերպարանս՝ զարհուրէին. (Փարպ.։)
Նոյնք սոքա յայսմ մօրէ որդիք ծնան. (Կլիմաք.։)
Ընդ նոսին նոցուն պսակացն արժանի լինիք։ Կասկած ունէր տակաւին ի նոցուն դահճացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի նմին իսկ յորդւոյս անուանէ վարդապետիմք, զի բնութեան հադորդ. (Ճ. ՟Գ.։)
Նոքումք ցուցմամբք։ Նոքումբք իրօք. (Նիւս. բն.։ Յհ. իմ. ատ.։)
Ի նոյն յարել։ Զնովիմբ՝ զնոքումբք կամ զնոքիմբք ածել. այսինքն ի վերայ բերել. յաւելուլ. (Եւս. քր. ստէպ։)
Անսովոր հոլովք են. Նոյն, նունոյ կամ նոյնոյ կամ նոյնի. ի նունոյ կամ ի նոյնոյ. նոյնիւ. ի նոյնում. ի նունց. նոքիւըն, եւ այլն. տե՛ս (Դիոն.։ Նիւս.։ Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. հանգ.։ Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ արիստ.։ Բուզ. ՟Դ. 10։) Կամ Ի նորմէ, իբր ի նոյնոյ.
Յայնցանէ ընտրել. իսկ զայլսն ի նորմէ իսկ ի կնոսոսէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ, նորին ինքեան, նոցին ինքեանց. որ եւ ՆՈՅՆ ՆԱ, կամ ՆՈՅՆ ԱՅՍ, եւ այլն. ա.գ. Կրկին դերանուն ի հաստատել զնոյն գոլն ամենայնիւ.
Որպէս ուսաք ի նոյն ինքն ի թշնամեացն, ունէին ասէ ընդ ինքեանս մարտակիցս հրեշտակական բազմութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Նոյն ինքն նա՝ յոր հաղորդիմք ամենեքեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Զնոյն ինքն զայս խորամանկութեամբ ասեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Նոյն այս Արամ։ Ոմանց այսպէս թուեցաւ, եթէ սա նոյն նա է, զոր Մատթէոսն եւ Մարկոսն պատմեցին. (Խոր. ՟Ա. 13։ Նանայ.։)
Նոցին նոցունց. այսինքն նոցին իսկ այնոցիկ. (Նիւս. բն.։)
Որպէս նոյն ինքն տեառն։ Ոչ նոյն ինքն ախտացելումն։ Ի նոյն ինքն յաստուծոյ ուսանիմք. (Բրս. հց.։)
ՆՈՅՆ, եւ ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ. Ի նախդրիւ հոլովս զնախդիրն ունի երբեմն զկնի իւր ի վերայ գոյականին.
Նոյն զաղօթսն (այսինքն զնոյն աղօթս) կատարեմք, զոր յեկեղեցին եւ արտաքոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Նմին իսկ ի ցուցէս (այսինքն ի նմին ցուցմանէ) հաւանեցուցից. (Փիլ. յովն.։)
Նոյն ինքն ի բնութենէ հօր. (Հանգ.) այսինքն ի նմին իսկ ի բնութենէ. որ է բնութենակից, համագոյակից։
Բանք քո այնպէս մտին ի սիրտ իմ, եւ այնպէս համարեցաւ զնոսա, թէ նոյն ի Քրիստոսէ լուայ. (Վրք. ոսկ. հին ձ։)
կամեցայ զհայր մեծ ասել որպէս զծնօղ եւ զպատճառ, այլ երկեայ նոյն ինքն ի հօրէ, զի մի՛ տկար զսկիզբն արարից. (Մամբր.։)
Նոյն եւ զինքն իսկ տեսանեմք զպրոբատիկէ աւազանին. (Շար. իմա՛, զնոյն հրաշս։)
Տրամախոհութիւն՝ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ. այսինքն զբուն ձեւս։)
Ոչ այլ ինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն (այսինքն զնոյն ինքն) արժանաւոր լինել զաստուած տեսանել. (Նիւս. կուս.։)
Զայն՝ զոր (որ) ասէր ցիս, եթէ վաճառեցէ՛ք զինչս ձեր, նոյն զինքն ես վաճառեցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Զարթնուլ սրոյն ի վերայ հովուին, եւ հարկանել նոյն ինքն ի վերայ նորին ինքեան հօտապետին։
ՆՈՅՆ. մ. Նոյնպէս. նմանապէս. ընդ նմին. միանգամայն.
Եւ կապիճ նո՛յն լիցի տալոյ եւ առնլոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)
Եմուտ յուրախութիւն տեառն իւրոյ. նոյն եւ դուք, թէ կամիք միայն. (Ագաթ.։)
Յորոյ պտուղ վայելեսցես ... նո՛յն եւ յիշատակեսցես զանուն իմ տրուպ. (Նար. յիշ. կուս.։)
Զհոգին կամաւ հօր աւանդէր, զհոգիս մարդկան նո՛յն ընծայէր. (Շար.։)
Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյն՝ նոյն եւ մերկութեան վճարել. (Եփր. պհ.։)
Ի ՆՈՅՆ, Ի ՆՄԻՆ. ԸՆԴ ՆՈՅՆՍ ԻՍԿ. Ի ՄԻ ԵՒ Ի ՆՈՅՆ. Ի ՆՄԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. ՆՈՅՆ ԸՆԴ ՆՈՅՆ. մ. ἑπὶ τὸ αὑτό, ἑπιτοαυτό in id ipsum, simul. Անդէն առ նմին. զոյգ ընդ նմին. ի միասին. համանգամայն. միանգամայն. նոյն հետայն. (յայտ առնելով զմիութիւն իրաց եւ ժամանակի).
Դատաստան տեառն ճշմարիտ է, եւ արդար է ի նոյն։ Ապաքէն ի նոյն քաղցրացուցեր ինձ եւ քեզ կերակուր։ Եւ տէր յաւելոյր ի փրկեալսն հանապազօր։ Ի նոյն Պետրոս եւ Յովհաննէս ելանէին ի տաճարն).եւ այլն։
Զայս ասելով՝ ի նոյն աներեւոյթ եղեն յինէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդ նոյնս իսկ (ընդ ազատիլս) ի վանս երթամ. (տպ. ի նոյն աստի իսկ ի վանս երթայց). Իբրեւ զգեցուցի զնա, ի նոյն դարձեալ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ի մի եւ ի նոյն ժողովեալ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Հայրն անուբ եւ հայրն պիմէն եւ այլ եղբարքն նոցա՝ միոյ մօր ծնունդք էին, եւ ի նմին (այսինքն ի միասին) եղեն կրօնաւորք ի սկիտէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ձեռն ի գործ առնէին, եւ ի նմին ժամանակի (այսինքն նոյն ժամայն. յն. յեղակարծումն) զգորգի հանդերձ զօրօքն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։)
Նոյն ընդ նոյն չուեալ գնացին ի Բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 61։)
ՆՈՅՆ ՆՄԱՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Յար եւ նման. նոյնպիսի. նոյնպէս. միանգամայն. իսկ յաստուածայինս՝ Բնութեամբ նոյն, եւ անձամբ նման.
Օ՛ն եկա՛յք ասեն՝ նոյն նման, եւ մեք ընդ նմա մեռցուք յանդիման. (Գանձ.։)
Որպէս բոլորն ի մարմնի, նոյն նման բովանդակն ի ծոց հօր. (Ոսկիփոր.։)
Որում եւ մեք նոյն նմանագոյն՝ երկրպագեմք անմուտ արեւուն. (Գանձ.։)
Ծնունդ կատարեալ միածինն, նոյն նման զուգակից եւ աթոռակից եւ արարչակից. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Նոյն եւ նման հօր եւ որդւոյ՝ հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)
Չեն ի միմեանց ըստ բնութեան բաժանեալ ծնողն եւ ծնունդն, այլ ամենայնիւ նոյնք եւ նմանք՝ բաց յառանձնաւորութեանցն. (Սանահն.։)
ՄԻ ԵՒ ՆՈՅՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՄԻ. ἔν καὶ το αὑτό unum et idem. Ամենեւին նոյն. ո՛չ այլ եւ այլ, այլ նոյն ինքն մին այն.
Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք այլ ինչ այլաբանութիւն ի միջի. քանզի ո՛չ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւն, այլ նոյն եւ մի հոգի. (Եզնիկ.։)
ՆՄԻՆ ԱՂԱԳԱՒ. այսինքն Նորին աղադաւ. նմին իրի։ (Սարգ.։)
ՆՄԻՆ ԻՐԻ. մ. այսինքն Վասն նորին իրի. վասն այնորիկ. վասն որոյ.
Անուրջս ահագինս նմին իրի տեսանէր. (Խոր. ՟Բ. 33։)
Նմին իրի ասէ. (Սարգ. ստէպ։)
Ի ՆՄԸՆԷՔ. ՆՄԻՆՔ, ՆՄԻՑ. Ի ՆՄԻՆ. ըստ նմինք. (յն. ոճով). Որ ինչ ենն ի նմին, կամ ի նոյն կարգէ. ի նմանէ, եւ ըստ նմին եղեալքն. եւ նոցին՝ որք. նոյն.
Ի նըմնէք սեռէ հակատարա. բարձեալքն ի միմեանց։ Ի նըմնէքն սեռէ. ըստ նմինքն տարբերութեան. ի նմինց սեռի. (Արիստ. ստորոգ.։)
Նոցին ահա գտակք լինելով, միշտ անհատ կամօքն նմինց պարապեցին մոլորական վարդապետութեան. (Պիտ.։)
ՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ. ἑξαυτῆς, ὦς ἅν e vestigio, eodem momento, continuo, mox. որ եւ Ի ՆՈՅՆ ՀԵՏԷ կամ ՀԵՏՈՅ. յար եւ նման լտ. է՛ վէսդիճիօ. Զհետ այնր փութապէս. յետ այնորիկ իսկոյն. անդէն առ նմին. զոյգ ընդ. այն ինչ.
Նոքա նոյն հետայն արշաւեցին ի քաղաք մի ամուր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից. այսինքն իսկ եւ իսկ ընդ ստուգելն. (Փիլիպ. ՟Բ. 24։)
Մտածութիւն, եւ նոյն հետայն (կամ ի նոյն հետայն) գործն։ Նոյն հետայն՝ դիմէ յաշխարհն պաղեստինացւոց։ Նոյն հետայն վախճանի եւ հերովդէս. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 13. 25։)
մ.շ.ա. ԶՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ.շ.ա. τὸ, τὰ ἐξῆς, ἐξῆς exinde, deinde, sequens, sequentia οἰ μετ’ αὑτοῦς sequentes, reliqui. հետէ անընդմիջապէս կամ յաջորդաբար. զհետ այնր. հետեւաբար. ըստ նմանէ. որ զկնի. որ ի կարգին. մնացեալն.
Եւ զնոյն հետայն լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն։ Եւ զնոյն հետայն ընթերցմունք լինի հետեւաբար։ Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անդրէն, եւ ոչ յորս զնոյն հետայն՝ անցանել։ Եւ զորս յետ իւրոյն զնոյն հետայն՝ հաղորդեցոյց։ Եւ զորս նոյն զհետայն նորին յառաջ ածել։ Եւ որոց զնոյն հետայն։ Ամենայնին զնոյն հետայն կենացն (այսինքն զմնացեալ կենացն) զվերակացութիւն ընդունել. (Դիոն. ստէպ։)
ՆՈՅՆ ՀԵՏԵԱՅՆ. Որ ինչ զհետ այնր ունիցի լինել.
Յաղագս որ ի խորհրդակցացն բան, զկնի ապա եւ իւր որ ինչ մտածութիւն, եւ նոյն հետեայն գործն. (Խոր. ՟Ա. 27։)
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερος eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
Նոյն օրին հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 15։)
Նոյն օրին երթեալ պատմեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)
Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)
ՆՈՐԻՆՆ ՆՈՐԻՆՔՆ. cf. ՆՈՐԱՅՆ, նորայքն.
Զնորայսն խօսեցուք, եւ զնորինսն արասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ու՞ր իցէ փոքրիկ աւետարանն այն. ասէ ծերն. զայն՝ որ միշտ ասէր, վաճառեցէք զինչս ձեր, եւ տուք ողորմութիւն աղքատաց, նոյն զինքն ես վաճառեցի, եւ ետու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յարուցեալ քո ի քնոյ, ի նոյն յառաջինբան՝ փառաւորեսցէ զաստուած բերան քո. եւ ի նոյն՝ սկսիր յօրհնութիւնսն աստուծոյ եւ ի սաղմոս. (Վրք. հց. ձ։)
ի նոյն ժամայն յանկարծակի յարեաւ՝ որպէս ի քնոյ զարթուցեալ։ Ի նոյն ժամայն յանկարծակի շարժեցան. (Ոսկիփոր.։)
new, fresh, young;
novel, recent, modern;
strange, extraordinary, curious;
inexperienced, unpracticed, new, raw;
newly, lately, freshly, recently;
— ինչ, curiosity;
— ոմն ղեւոնդիոս, like a second Leontius;
— նորոգող բնութեան մերոյ, the renewer of our nature;
ամիս —ոց, the month of first fruits;
—, cf. Նորանոր;
ի —ումն or —ումս, at present;
under the new dispensation, according to the christian law;
now, in the present age.
• , ո հլ. «նոր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից գալիս են բազմաթիւ ածանցներ. յիշենք հնա-գոյններից՝ նորաբեր Ագաթ. նորագին Ոսկ. ա. տիմ. նորագիւտ Ագաթ. Կորիւն. նորածին Եւս. պտմ. նորակերտ Ոսկ. ես. Եւս. քր. նո-րաձև Սեբեր. Ոսկ. նորանոր Բ. մակ. թ. 6 նորեկ Եւագր. Կոչ. 215. նորի «երախայրի ատուղ» Թուոց իը. 26. Յես. ե. 11. -ոգ մաս-նիկով աճած է նորոգ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից նորոգել ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ծն. և թգ. նորոգա-պէս Բ. մկ. ժդ. 36. Եփր. եփես. Եւս. պտմ. Կռչ. Ոսկ. լուսանորոգ Նար. կենդանանորոգ Նար. յիշ. հոգենորոգ Նար. խչ. հրաշանորոգ Նար. խչ.-նոր բառեր են՝ նորաւանդ, նորա-ծիլ, նորաբանութիւն, նորմուծութիւն, նորա-վէպ, նորափեսայ, նորալուր ևն։ Կարևոր բառ է նորք «նորատունկ այգի», որ յետոյ դառել է յատուկ անուն (ընդարձակ տե՛ս Աւդալբէռ-եան, Տեղեկ. ինստիտ. Բ. էջ 55)։
• = Բնիկ հայ բառ. հնդևրոպական նախա-ձևն է nêvo-, nέvуo-, որոնցից յառաջազած ձևերն են սանս. [other alphabet] náva-, [other alphabet] návya-հինդուստ. nuo, գնչ. nevó. զնդ. naкa-, պհլ 1911 nok, navak, պազ. no, պրս. [arabic word] nō, nav, քրդ. nu, աֆղան. nau. nawai ոսս nävαg. nvog, բելուճ. nōk, յն. νεος, յոն. νεῖος, հլտ. novos, լտ. novus (>ֆրանս. neuf, neuve սպան. nuevo, իտալ. nuovo, ռում. nօն), գոթ. niuǰis, հբգ. niuwi, գերմ. neu անգլսք. nfwe, անգլ. new, հոլլ. nieuw, հսլ. novū, սերբ. nδv, չեխ. noyy, ռուս. новыլū հլիթ. navas, լիթ. naūjas, հպրուս. neuwe-nen, հիռլ. nūe հոմանիշները. նոյն նախա-ձևից r-ով աճած ունինք յն. νεαυός <հնխ. nevərós և հյ. նոր<հնխ. nevros, նմանառ-մամբ ձայնաւորների՝ novros, հնխ. -ro մաս-նիկով է կազմուած նաև լտ. noverca «մօ-րու». այս մասնիկը ցոյց է տալիս երկու իրերի միջև հակադրութիւն. ուստի հյ. նոր նշանակում է բուն «երկուսի մէջ աւելի նռ-րը» (Ernout-Meillet 649, Boisacq 664. Horn § 1045, Walde 526, Kluge 348, Tra-utm. 194, Pokorny 2, 324)։ Նոյն բառի ստո-րին ձայնդարձն է ներկայացնում հնխ. nū «հիմա, այժմ», որի ժառանգները տե՛ս Po-korny 2, 340։-Հիւբշ. 479։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. նէվ հո-մանիշի հետ։ Rask, Nonnulla (1832), էջ 25 ֆինն. nuor բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 18 (1835) պրս. յն. և լտ. ձևերը դնում է հայերէնից։ ՆՀԲ ուղիղ ձևերի հետ դնում է նաև եբր. նաար, յն. ϰαινός, թրք. yeni «նոր»։ Ծանօթ ձևե-րի հետ համեմատում են Windisrh 23 Müller SWAW 38, 589 և 41, 12, Justi, Zendsp. 168, Տէրվ. Նախալ. 91, Երկ-րագունտ 1883, 19 ևն։ Տէրվ. կարծում է թէ մեր բառի ր ձայնը գալիս է միւսների v-ից և այս ձայնափոխութեան համար համեմատում է մեղր-մեղու, բարձր-բարձու ձևերը։ Հիւնք. նոր<լտ. nurus յն. ἐγϰαινίζω բառի նախամասն ἐγ-ից է դնում։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 են-թադրում է երկու հյ. ձև՝ նոր և *նոգ, որոնց միացմամբ յառաջացել է նորոգ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. նոր, Ախց. Երև. Կր. Խրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. նօր, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. նուր, Մրղ. նուր, Ակն. Սեբ. Սլմ. Հմշ. նէօր, Ասլ. նէ՝օր, Սվեդ. նիւր, Զթ. նիւյ, նիւր, Հճ. նոյ.-սրանցից Ջղ. նոր և Մկ. նուր գործածւում են միայն իբր մակբայ և նշա-նակում են «դեռ հիմայ, դեռ նոր» (այս ի-մաստի համար հմմտ. վերը հնխ. nū̄ «այժմ», որ նոյն բառի ստորին ձայնդարձն է). իսկ «նոր» իմաստի համար գործածւում է պրս. օ [arabic word] tāza «թարմ, նոր» բառը։-Նոր բառեր են նորափեսայ, նորափորիկ, նորկեկ, նորե-լուկ, նորելուրդ, նորէն, նորից, նորմէկէն, նո-րուկ, նորմնայ, նորուց ևն։
• ՓՈԽ.-Patrubány SA 1, 313 հայերէնից փոխառեալ է կարծում ֆինն. nuore «նոր, թարմ, մատաղատի», էսթն. nōre «դեռատի, թարմ», լապ. nuor, nuora «մատղաշ». նոյ-նը նաև Pederzen KZ 40, 184։
(եբր. նատր. պ. նէվ, նու. սանս. նա՛վա. լտ. նօ՛վուս. դաղմ. նօ՛վի . յն. նէ՛օս, եւ գէնօ՛ս. որ է թ. եէնի ). νέος, καινός novus πρόσφατος recens . Այժմուս. արդի. մատաղ. դեռաբոյս. դեռածին. կրտսեր. այն ինչ եղեալ կամ գտեալ. ներկայ (ժամանակ կամ օրէնք), եւ ինչ մի օտար. անլուր. չեւ ի գործ արկեալ, եւ այլն.
Մատուցանիցէք զոհ նոր տեառն։ Զհինն յերեսաց նորոյն հանիջի՛ք ի բաց։ Տուն նոր. տիկ նոր. կուժ մի նոր. սայլ մի նոր։ Կարովք նորովք։ Ի մռայլ լերինն զիփայի նորում։ Նստէր Դաւիթ ի նորումն։ Նորոյ ուխտի։ Նորոց կտակարանաց։ Գինի նոր։ Ի նոր հանդերձէ։ Ի նոր գերեզմանի։
Նոր արարած, մարդ, պատուիրան, օրհնութիւն. հոգի. սիրտ։ Անուն նոր։ Նոր Երուսաղէմ։ Նոր երկինք, եւ նոր երկիր։ Երգէին զերգս նորս։ Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Նոր անձրեւօք կարկտի. եւ այլն։
Լինել նոր մարդ՝ հանելով նոր օրհնութիւն՝ նոր պատարագաւս ի նոր կիւրակէիս. (Արշ.։)
Եդին ի նորում գերեզմանի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի հնումն եւ ի նորումս գտանեմք։ Մի տուիչ է հնոյն եւ նորոյս. (Եզնիկ.։)
Որպէս հնոյն Իսրայէլի ասէր աստուած, եւ ի նորումս տէրն։ Հրաման է տէրունական թէ՛ ի հինն եւ թէ՛ ի նորս՝ յամենայն ժամ աղօթել. (Խոսր.։)
Զարբումնն որ ի հնոց եւ ի նոր գրոց։ Պատմին ի գիրս՝ ի հնումն եւ ի նորումն. (Նար. երգ.։ Շ. ընդհ.։)
Նոր իմն իրս արար զայս։ Զի՞նչ պատճառք իցեն նոր իրացս. (Ոսկ. ես.։)
Զաւուրս եւ զժամս խտրէ, եւ զհին եւ զնոր լուսնի։ Ի նոր եւ ի հին լուսնի. (Կանոն.։)
Զգիշերն ամենայն զմտաւ ածէին մեքենայել զի՛նչ նոր նոր չարչարանս ի վերայ տառապելոցն հասուցանել մարթասցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 11. յն. παντηίως omnis generis. ամենապիսի, կամ ազգի ազգի։)
Նոր նոր պտուղ բերէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե.) յն. καινότερος . նորագոյն։
ՆՈ՛Ր մ. Ի ՆՈՐՈՅ. νεωστί nuper. Այն ինչ. դեռ նոր. նորանց.
Պիւթագորաս՝ հինգամեայ լռութիւն՝ նոր յաշակերտութիւն եկելոցն սահմանեաց. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ նորք էին ժողովեալք ի Հրէաստան. (Յուդթ. ՟Դ. 2։)
Նո՛ր նորոգօղ բնութեան մերոյ Յիսուս. այսինքն իբր նորափետուր յօրինօղ. (Շար.։)
Առնէ (յեսու) իբր ի նորոյ սկիզբն կարգաց եւ օրինաց. (Շիր. զատիկ.։)
ԶԴարեհ գիշերն ապրեցոյց. եւ ունէր եւ ձի բազում, եւ նոր ի նորոյ փոխեալ՝ եւ զերծաւ. (Կեչառ. աղեքս.։)
offer, offering, present, oblation;
libation;
sacrifice;
—ք, liberality;
cf. Ձօնի;
հաց նուիրաց, shew-bread;
արգադիր —, votive-offering.
• , ի-ա հլ. «ընծայ և տաճարին ըն-ծայուած որևէ բան, երախայրիք պտուղ, նու-բար, զոհ, ձօն, գինու բաժակ կամ իբրև Աս-տուծոյ ձօնելու համար կաթեցրած գինի» ՍԳր. Եւս. քր. որից նուիրել ՍԳր. նուիրակ «բաժակ» Փիլ. ել. նուիրաբեր Ել. լզ. 3. նուի-րական Յես. զ. 8, 13. Սեբեր. Եւս. քր. Ոսկ. նուիրամսակ Փիլ. լին. նուիրանոց ՍԳր. ան-նուէր «ամռարիշտ» Հռովմ. ա. 3I. Բ. տիմ. գ. 3. դիւանուէր Անան. եկեղ. Նար. բազմա-
(որպէս թէ նոր իր, կամ նոր բերք. լծ. եւ յն. եէրօ՛ս, որ է սրբազան) Որպէս ἁπαρχή primitiae. Երախայրիք. պտուղ նախծին. պ. նէվպէր։ (Ել. շը. 24։)
ՆՈՒԷՐ. որպէս προσφερομένα oblata. ինչ մի ընծայելի աստուծոյ կամ տաճարի. ուղերձ. պատարագ. ուխտ. ձօնի. փէշկէշ, հէտիյէ, արմաղան, նէվալ։ (Ել. ՟Լ՟Զ. 3։)
ՆՈՒԷՐ. ἄγιον, ἄγια sanctum, sancta, consecrata, dedicata. Սրբեալ ինչ աստուծոյ. սրբութիւնք։ (Ել. ՟Ի՟Ը. 38։)
ՆՈՒԷՐ. τελετή initiatio, mysterium, sacrificium. Խորհրդակատարութիւն. կատարողութիւն. զոհ։ (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 12։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ժ՟Դ. 15։)
Որպէս գլխաւորքն առ ի սրբազանսն մեր՝ նուէրս ասեն. (Դիոն. երկն.։)
ՆՈՒԷՐ. θέμα, ἁνάθεμα, ἁνάθημα donarium sacrum ἁφαίρημα, ἁφόρισμα separatio, oblatio. Եդեալ կամ կախեալ ինչ ի տաճար աստուծոյ առ յիշատակէ. որ եւ ՎԵՐԱԴԻՐ, կամ ՆՈՒԷՐ ԱՐԳԱԴԻՐ։ (Ղեւտ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Գ. ՟Ի՟Դ. ՟Ի՟Է։ Թուոց. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը. եւ այլն։)
ՆՈՒԷՐ. մանաւանդ՝ որպէս σπονδή libamen, libatio. Ճաշակ գինւոյ, կամ բաժակ կաթեցուցեալ, եւ ընծայեալ աստուծոյ. նոյնպէս եւ իւղ, եւ որ նման սոցին։ (Ծն. ՟Լ՟Ե. 14։ Ել.։ Ղեւտ.։) առաւել ի գիրս Թուոց.։
Ըստ ամենայն առմանցն ասին եւ յայլ գիրս.
Նուէր ասեմք զխոստացումն իրիք բարեպաշտութեան ընծայից. (Երզն. մտթ.։)
Յովբ նուէրս մատոյց աստուծոյ զվարսն իւր. (Իսիւք.։)
Նուիրօք մարմնոյ նորա մաղթեն առ աստուած. (Լմբ. պտրգ.։)
Հարսն Քրիստոսի հարազատ, պատկեր կենդանի, նուէր անկողոպտելի. (Ածաբ. կիպր. եւ յուստ.։)
Նուէր արգագիր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Անտիոքոս պղծեաց զտաճարն նուիրօք պատկերացն, զոր կանգնեաց անդ։ Ղակեդմոնացիք եւ աթենացիք նուէրս ձօնեաց կատարեցին. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
• (յետնաբար սեռ. նշի) «նուշ, բա-դամ» Ագաթ. Երզն. մտթ. «վայրի կաղին» Գաղիան. որից նշի ժղ. ժբ. 5. կամ նշենի Ոսկիփ. նշուտ Վրդն. ծն. նշաձէթ Մխ. բժշ. նշատերև Ոսկ. մ. բ. 24։
• ՆՀԲ լտ. nux «ընկոյզ» և վրաց. նուշի «տե՛ս ընկոյզ և նշի բառերի տակ)։ Lag. Arm. Stud. § 1654 եբր. [hebrew word] mz, արամ lūzā, արաբ. ❇lauz, եթովպ. [hebrew word] lawz «նուշ, նշենի»։ Canini, Et. étym. 29 և Հիւնք. լտ. nux, nucis «ընկոյզ» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև լտ. яux, ինչպէս նաև գերմ. Nuss, հբգ. hnuz, հիսլ. hnot, անգսք. hnutu, միռլ. cnū, կիմր. cnewon հոմա-նիշները ծագում են *knu, knud նախա-ձևից, որ չի կարող տալ հյ. նուշ. տե՛ս Pokorny 1, 391, Vendryes MSI 21 41)։ Մառ, Яз. и Лит. I. 235 վրաց. նուշի և արաբ. luz, լտ. nux ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. նուշ, Մրղ. Սլմ. նիզ, Սվեդ. նէօշ «նուշ», իսկ Երև. նուշ գործածւում է իբր ած. «անուշ, քաղցր» իմաստով՝ միայն կորիզի համար (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. 506)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნუმი նուշի, թուշ. მუϑ նուշ. ուտ. nuš «նուշ», որից վրաց. նուշիս զեթի «նշաձէթ»։
ἁμύγδαλον, -λίς amygdalum. Ազնիւ եւ իւղային պտուղ անոյշ՝ մատնաձեւ կամ կաղնաձեւ տափարակ երկայն, ընտիր քան զամենայն չոր միրգս փեճեկաւորս։ Ծառն եւս կոչի Նշենի կամ Նշի, եւս եւ Նուշ. պատէմ, պատամ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Մուրտն, եւ ընկոյզն, եւ նուշն. (Ագաթ.։)
Դառն ժամանակին եւ արեանց՝ իբրեւ ծաղկել նշի. (Ածաբ. ժղ.։)
Զդառնութիւն նշի անուշացուցանեն ի ձեռն արուեստին. (Երզն. մտթ.։)
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
• , ն հլ. (նռան, նռունք, նռանց, յետ-նաբար նաև նռնունք) «նուռ պտուղր. puniი» oranatum L» ՍԳր. որից նռնենի «նռան-ծառ» ՍԳր. Վեցօր. 92. «նռան ծառի փայտ» Յայսմ. նռնաձև ՍԳր. Փիլ. քհ.։
• Հներից Մագ. թղ. 131 բաժանելով պրս. anār հոմանիշից՝ ստուգաբանում է հյ. կուռն «խիտ» բառով. «Պարսկական է անունն անար, ի հրապաշտութեանն պատուեալ յատրուշանին յորջորջեալ,
• յորմէ անարն կոչեցեալ սակս որակու-թեանն հրակերտ, կարմրահատ և հրա-հատ։ (Ուրեմն Մագ. պրս. anār «նուռ» բառը համարում է nār «կրակ» բառից, որ սակայն արաբերէն է և նրա հետ գործ չունի)։ Իսկ ստուգաբանեալ նուռ-նըդ ներմակագրեալն նուռն կուռն, յոգ-նախումբ և միահամուռն ի միասին բաղկացութեան բազմահատեայ հարըս-տութեամբ իբրու կուռն փոխադրեար նոյն ներառասութեան (ուզում է ասել ն տառը ներս է առնուած)։ Զի կուռն իբ-րու բազում գտեալ այս ի գիր՝ փիւրն ի պէ, և կենն ի գիմ կամ ի քէ, հիւնն ի խէ յոչն ուղղախօսելոյ»։-Նորերից ԳԴ. ՆՀԲ. Lag. Urgesch. 819, Btrg. bktr. Lex. 21 կցում են պրս. [arabic word] nār բառին։ (Այս բառը՝ որի հինն է պրս. [arabic word] anar, պհլ. anār, և որից փոխառեալ են քրդ. enār, henār, hinar, զազա. hənār արևել. թրք. [arabic word] anar, օսմ. nar, բուլգ. սերբ. nar, գնչ. k'inar հոմանիշները, իսկապէս գործ չունի հայերէնի հետ. որովհետև ձայնական օրէնքները թոյլ չեն տալիս ո՛չ հայերէնը իրանականից փոխառեալ դնելու և ոչ էլ երկուսը միա-սին ցեղակից համարելու (ըստ Հիւբշ. Arm. Gram. 207).
• ԳՒՌ.-Ջղ. նուռն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Շմ նօ՜ռնը, Տփ. նո՛ւրը, Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Խրբ. Մկ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տիգ. նուռ, Հճ. նուր, Սվեդ. նօռ, Ասլ. նիւռի (սեռ. նիւռիի), Ննխ. (թուրքերէնից նոր փոխառու-թեամբ) նառ։ Նոր բառեր են նռահատ, նըո-նահատ, նռնի, նոնիկ։
ῤοά, ῤοιά (եբր. ռիմօն ). malum punicum, malagranatum. (պ. ենառ, նառ. որպէս թէ հուր, հրագոյն). Պտուղ գնդաձեւ՝ թագ ի գլուխ, կարմրակեղեւ, եւ կարմրահատ՝ կուռն մարգարտաշար հատիւք. անոյշ, կամ թթուաշ, օգտակար որպէս զդեղ զովարար.
Ի նռանէ եւ ի թզոյ։ Իբրեւ զկեղեւ նռան այտք քո։ Նուազեաց թուզ եւ նուռն, եւ արմաւ զեւ խնձոր (պտուղ հանդերձ ծառով). (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 24։ Երգ. ՟Դ. 3։ Յովէլ. ՟Ա. 12։)
Նուռն ի ներքս հաբարեալքն՝ կարի յոյժ ցանկալի է ի կերակուր. (Նար. երգ.։)
Ընկալայ զնռունս, ոչ ի կաթլեանց կարծեցելոց արենէ դիոնեսեայ։ Եւ զի պարսկական է անունն անար՝ ի հրապաշտութեան պատուեալ յատրուշանին։ (Մագ.։) Ստուգաբանեալ նուռնդ ներմակագրեալ, նուռն կուռն։ Այսոքիկ են նռանցդ ներասութիւնք։
Վարդ վառելով այտիցն՝ նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
Խնձոր եւ նարգէս, նռնունս, եւ կինամոնս. (Վրդն. յանթառամն.։)
ՆՌԱՆ ԾԱՂԻԿ. առ Գաղիանոսի ՝ ըստ յն. βαλαῦστιον որ է ծաղիկն վայրի նռան. կամ անպտուղ ծաղիկ բարդ։
Իսկ ի Բժշկարանի ՝ ՎԱՅՐԻ ՆՈՒՌՆ, մեկնի նաղիշդ. որպէս պղպեղ ինչ յեթովպիա։
Այլ ՆՌԱՆ ԿԵՂԵՒ, ի բառս Գաղիանոսի ՝ դնի որպէս ազգ սերկեւլի, կամ պտուղ ինչ ի կիւդոն քաղաքի կրետացւոց։
Իսկ ի Բժշկարանի ՎԱՅՐԻ ՆՌԱՆ ՍԵՐՄՆ, մեկնի Շառնաջ. որպէս եւ ազգ ինչ նռան՝ Ջոլիրան կոչի։
cf. Նուք;
ի — երիվարի ելանել, նստել, to mount on horseback, to take horse.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ուս, կռնակ, մանաւանդ ձիու գա-ւակ» Ոսկ. մ. ա. 8. Մամբր.բ տպ. 63. Սհկ. կթ. արմաւ. էջ 186. աւելի սովորական է նիւս Եղիշ. գ. էջ 59. Սեբ. 39. Կաղնկտ. Արծր. էջ 132, որից նիւսկեղթ «կողով» ՋԲ, Բաջունի, հտ. Գ. 179 cacolet, ԳԲ «կաշիէ պայուսակ»։
• «հարս» բառից։ (Իսկապէս որ բառս գրեթէ միշտ ի նիւս ձևով գործածուած լինելով, կարող է այսպիսի կասկածի տեղիք տալ։ Սակայն կայ Արծր. «յայս նիշ նիւս կեղթում», որ ցոյց է տալիտ թէ բառը յոգնակի չէ և եզ. ուղ. ձևն է նիւս)։ Scheftelowitz BВ 29, 46 սանս. snu, sanu «անասունների մէջքը, կըռ-նակը»։
ՆՈՒՍ կամ ՆԻՒՍ. (լծ. յն. նօ՛դօս, նօ՛դօն ). νῶτος, νῶτον dorsum, tergum. Նոյն է ընդ Ուս (մանաւանդ կենդանեաց), որպէս շարունակութիւն ուսոց ի թիկունս կոյս. ողն. թիկունք. թիկնամէջք. միջոցն՝ որ յուսոց մինչեւ ի գաւակն. կռնակ.
Ոչ ի նուս երիվարաց, եւ ոչ ի վաշտս հեծելոց։ Ի նուս երիվարաց նըստեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8. եւ Ոսկ. ծաղկզրդ.։)
Մի ոմն ի զօրականէ թշնամեացն՝ զինու հանդերձ ելեալ ի նիւս երիվարին՝ անցանէր ընդ մեծ գետն. (Եղիշ. ՟Գ. յորմէ եւ Կաղանկտ.։)
Զնիւս երիվարացն երկաթապատ պնդեալ։ Կապարճըս եւ աղեղունս պատրաստականս զառաջեաւ ի նիւսն ունելով։ Դեռեւս հեծեալ կայր ի նիւս երիվարին։ Աշտանակեալ ի նիւս նշոգ (նժոյգ) երիվարին։ Յայս նիշ նիւս կեղթում (սապատ յուսն) ի մէջ բդեդի պահարանեալ նամակ տանի. (Արծր. ՟Գ. 2. 4. 15։ ՟Դ. 1։)
Տնական կենդանիք՝ ոմանք զհողագործականն տաժանմունս ի նուս բերելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
subtile, fine, slender, tenuous, lank, thin, slim;
narrow;
subtile;
finespun, subtile, difficult, abstruse, obscure, profound;
subtilely;
— ձայն, shrill voice;
— մտօք, subtle, acute, shrewd, perspicacious.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «բարակ, թեթև, անգայտ» Իմ. է. 12, 23. Եզն. «նեղ (փողոց, ճանապարհ)» Շիր Խոսր. Սարգ. յուդ. «tenuis» (բաղաձայնի տեսակ, որ և լերկ, որ է «պարզ խուլ») Թր. քեր. «խո-րին՝ դժուարիմաց ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 26. որից նրբել Ոսկ. ա. տիմ. նրբափողոց Վեցօր. 135=նրբուղի Վրդ. երգ. Տօնակ. նրբագոյն Եզն. Կորիւն. նրբահայեաց Եւագր. նրբաւարտ Ոսկ. փիլիպ. նրբաձայն Ել. դ. 10. զ. 30, Ոսկ. մ. գ. 3 (ըստ ՀԱ 1913, 301).-նոր բա-ռեր են նրբամիտ, նրբանկատ, նրբանկատու-թիւն, նրբիմաստ, նրբանցք, նրբագեղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. snōbhri ձևից, որ կազմուած է -ri մասնիկով՝ պարզական snē̄bh արմատի միջին ձայնդարձից. հմմտ. դան. snoever «նեղ (ճանապարհ, դուռ, զգեստ), նուրբ, բարակ (օրիորդ)», snoever sti «նրբափողոց», հշվէդ. snoevr «նեղ», նշվէդ. snāf «նեղ, սեղմ», նորվեգ. snoeyr գնեղ, նրբին, ճկուն, սեղմ, ճղճիմ», հիսլ. snoefr «նեղ (զգեստ)». այս բոլորը ղալիս են հնխ. snē̄bhri, snōbhri ձևերից և կատարե-լապէս համաձայն են մեր բառի հետ. կան և սրանց առանց s-ի ձևերը. ինչ. հշվէդ. noēver, հիսլ. nγfr, որոնց հետ միացնում են նաև գերմ. nuofer, nuober «առոյգ, թարմ» (Pokorny 2, 698)։ Ձևի համար հմմտ. հյ. սուրբ =սանս. çubhra-։
• Klaproth, As. pol. 100 օսս. nareg։ Lag. Urgesch. 295 և Muller ՏWAW 46. 465 պրս. narm «մեղմ»։ Այս մեկ-նութիւնը մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1656։ Հիւնք. յն. νεβρός «ձագ, կոր-իւն»։ Patrubány SA 2, 31 և 288 յն. νέφος «ամպ, մութ», լտ. imber «տա-րափ» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 64-65.-Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. narin, թունգուզ. narxōn, թրք. օսմ. narin «նուրբ»։ Persson IF 35, 206-208 դը-նում է հնխ. snerp, snerb «քաշուիլ, ամ-փոփուիլ, կծկուիլ» արմատից, իբր հբգ. snerfan, մբգ. snerfen, գերմ. schnurfen, šchnurfeln, որ և զնդ. narəp «լուսնի-պակասիլը». սրանց պարզականն է հնխ. šner-, որից ունինք անգսք. nearu «նեղ». շվէդ. nōr «մանկիկ», լեթթ. nārs, nāre «ճարմանդ», գերմ. schnurren «սեղ-մուիլ, կուչ գալ», այլ աճականով՝ հնխ. snerk-, snerg-, որից հգերմ. snerhan, յն. νάρϰη, հյ. ներգևիլ։ Pokorny 2, 698 ընդունում է ուղիղ մեկնութիւնը, իսկ 2, 701, առանց անդրադառնալու նախոր-դին, ընդունում է Persson-ի այս մեկ-նութիւնը (միայն սխալմամբ հյ. նուրբ բառի տեղ գրում է սներբ!)։ Այս երկու մեկնութիւններից նախընտրելի էր բնա-. կանաբար առաջինը՝ ըստ նշանակու-
• թեան, մանաւանդ որ երկրորդից ունինք արդէն ներգևիլ։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. նէօրփ «նեղ (ճանապարհ, ժապաւէն ևն)»։
λεπτός, ψιλός tenuis, subtilis, minutus ἱσχνός exilis. Բարակ. անօսր. անգայտ. սուր. նուազ ըստ լայնութեան. անմասն ի թանձրութենէ. թեթեւ. մանր, սուղ. նեղ. անձուկ.
Հոգի մտաւոր, նուրբ, դիւրաշարժ։ Ամենայն իրաց բաւական, մտաւորաց, սրբոց, նրբից. (Իմ. ՟Է. 12. 23։)
Սիք նուրբ։ Նուազ, այսինքն նուրբ ասի ի վերայ նորա, զամենայն ծանրութեամբ եւ հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Զքղոյ զյոյժ նրբոյ հրամայեաց տապար սրեալ ի վերայ կախել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Նուրբ եւ անօսր տարերց (օդոյ եւ հրոյ)։ Զամենայն նուրբ փողոցս. (Շիր.։)
Անձուկ ասի դարձեալ, վասն զի նուրբ է։ Նուրբ է ճանապարհն եւ դիւրագայթ։ Նեղ եւ նուրբ է ճաապարհն. (Խոսր.։ Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
Որպէս օրինակն նուրբ նախադրին, եւ ուխտադրութիւն խորանին. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Նուրբ ձայնիւ վարեսցի իբրեւ անօսրագոյն հաւու. (Ածաբ. ժղ.։)
Վասն ահին նուրբ ձայնիւ վարին հաւք. (Տօնակ.։)
Զժամանակ հրամանի ի նեղ եւ ի նուրբ (միջոց) արգել. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Նուրբ (այսինքն բարակ) եւ կայտառ մտօք վարեալք՝ զօրինացն դիտումն ի Քրիստոսի խորհուրդն փոխադրեսցուք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Նուրբ (այսինքն սուղ) ժամ. (Եփր. համաբ.։ եւ Երզն. մտթ.։)
Բնութիւն հրեշտակաց ի վեր է քան զհողմ եւ քան զհուր, նուրբ եւ արագ քան զմիտս։ Նուրբ է տարր լուսոյ, այլ զի ակամբ զննի, մարմնաւոր է. (Եզնիկ.։)
ՆՈՒՐԲ. ψιλός tenuis. Ըստ քերականաց՝ Սուղ կամ լերկ (տառ).
Բաղաձայնք, նուրբք՝ տասն, եւ ստուերք ինն, եւ միջակք եօթն, զի քան զյոյրսն նուրբք են, եւ քան զնուրբսն յոյրք. (Թր. քեր.։)
ՆՈՒՐԲ. մ. Խորին ոճով. բարակ կերպով.
Աստ Յիսուս նուրբ խօսէր, քանզի առ նիկոդեմոս էր բանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
cf. Անօսր;
with its derivatives.
• տե՛ս Անօսր։
Փոքր էր յանձնէ եւ նօսր ոսկերօք. (Խոր. ՟Գ. 6։)
Նօսր բնութեամբ հողմոցն. (Շիր.։)
Նօսր պարզագոյն ամպ։ Նօսր գետին (այսինքն նօսրահող). (Վստկ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի։)
Ի կաւոց ոչ լինին պարուտակք (աչաց) նօսունք, եւ ոչ բիբք զարդարին. (Պրպմ. ձ։)
supplication, petition, entreaty, instance;
insinuation, persuasion;
suppliant, beseeching, mild, humble, insinuating, persuasive, attractive, fawning;
—ով, softly, humbly, kindly;
յ— ածել, to persuade, to soften, to affect, cf. Յորդորեմ, cf. Յօժարեցուցանեմ;
յ— անկանել, դեգերել, to supplicate, to beg humbly, to entreat, to pray earnestly, cf. Աղերսեմ, cf. Աղաչեմ.
• , ո հլ. «աղաչանք, պաղատանք, քաղցր և համոզիչ խօսքեր» Առակ. ժը. 23. Ագաթ. Բուզ. «աղաչական, աղերսական» Ա-ռակ. ժե. 1. Ոսկ. ես. որից յողոք անկանել Բ. կոր. ժբ. 19. Եզն. Ոսկ. գաղ. յողոք ածել «հաւանեզնել» Ոսկ. յհ. բ. 1. ողոքել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ողոքանք ՍԳր. ողոքումն Ժող. ժ. 4. ողոքիչ Իմ. ժ. 9. Ոսկ. մ. գ. 38. անողոք Պիտ. փիլ. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. lok2-«խօսիլ, մա. նաւանդ լավ խօսիլ», որի այլ ժառանգներն են՝ լտ. loquor, loqui «խօսիլ, արտայայ-տուիլ», loquax «շատախօս», eloquor «ար-ուեստով ու ճարտարութեամբ խօսիլ», elo-quentia «ճարտարախօսութիւն», իռլ. -tluch-որ գտնում ենք ad-tluch-«շնորհակալութիւն հայտնել» և to-tluch-«աղաչել, խնդրել» բա-ռերի մեջ (Ernout-Meillet 532, Pokorny 2, 377 Boisacq 559)։ Հայերէնի մեջ ո հաւել-ուած է ղ-ի պատճառաւ (հմմտ. լերկ և ո-ղորկ) և ք համապատասխանում է ճշտիւ լտ. զ-ին (հմմտ. լքանել=linquo)։ Լտ. և կել-տական բառերի համեմատութիւնը ցույց է տալիս որոշ դժուարութիւններ. հայերէնը ձե-ւով նույն է գալիս լատինականի և նշանա-կութեամբ՝ կելտականի հետ։
• ՆՀԲ «ողորմ աղերս, որպէս ողողա-նօք (ողիկ ողիկ գալով)»։ Տէրվ. Al-tarm 30 ո յաւելուածով *ղոսք արմա-տից, որի հետ հմմտ. հսլ. ласка «ողո-քանք, շողոմանք», лаcкати «ողոքել. շողոքորթել», лacкавьць «շողոքորթ»։ Նոյն, էջ 72 ղոք արմատից, որի հետ յի-շում է շողոմ, շողոքորթ, զնդ. ram «հանգչիլ, ուրախանալ», սանս. rāma «հաճուք, ուրախութիւն» ևն։ Նոյն, Նա-խալ. 63 արմատական ձևը ողոք (որից բողոքել և շողոքորթ) ծագում է հնխ. ark կամ rak արմատից. հմմտ. սան. arč «մռնչել, գոչել, երգել», յն. λάσϰω, ἔλαϰον, λέλαϰα «հնչել, երգել, խօսիլ», լտ. loqui «խօսիլ», հսլ. rekti «խօսիլ»։ Հիւնք. եղեռն բառից։ Pedersen, Հայ.
• դր. լեզ. 91 կցում է հյ. աղաչել, լտ. lo-quor? Մառ, Ocновн. Taбл. էջ 6 հա-մեմատում է եբր. [hebrew word] xlq «հարթել, շողոմել», արաբ. ❇l︎axlaq «հարթ», [arabic word] halq «սափրել», որոնց արմատն է սեմ. xlk. սրա յաբեթականն է sla հմմտ. վրաց. սլեքա «հարթել, կակղել», ենա-մոսլեքիլի «շողոքորթ». իսկ հայ-կականում՝ արմատը դարձել է ulk', šlk', որից ողոքել և շողոքորթ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91, բայց վերիվերոյ և առանց բաւարար բա-ցատրութեան, որով մատնուել էր անու-շադրութեան։
δέησις preces, supplicatio, rogatio κολακία adulatio, blandiatiae. Ողորմ աղերս, որպէս ողողանօք ( ողիկ ողիկ գալով ). աղաչանք. կամ բողոք թախանձագին. ամոք եւ համոզիչ բան. կողկողանք. հրապոյրք. շողոքորթութիւն. քաղցրութիւն. նիազ. լօղօզ, րիճա.
Յողոք բանի եւեթ կայ անանկն». յն. աղաչանս բարբառի. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 23։)
Խորհէր արդատիոս խօսել եւ այլ ողոքով ընդ նմա. (Ագաթ.։)
Խօսէր ընդ նմա ողոքով։ Այսպիսի բանս ողոքոյ ընդ թագաւորին խօսէր։ Խօսէր համակ ողոքով, եւ աղաչէր. (Բուզ. ՟Դ. 21։ ՟Ե. 15. 22։)
ՅՈՂՈՔ կամ ՅՈՂՈՔՍ ԱՆԿԱՆԻԼ, ԴԵԳԵՐԻԼ. Աղերսել. աղաչել. պաղատիլ. ջանալ ամոքել. եւ Տալ պատասխանի ըիդ անձին. որպէս յն. ἁπολογέομαι ( լօղօզել ).
Համարիցիք, եթէ յողոք անկեալ ինչ ձեզ աղերսիցեմք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Յողոքս անկեալ աղաչէր զնա. (Եզնիկ.։)
Յողոքս անկեալ աղերսիցն. (Ոսկ. գաղ.։)
Մատուցեալ յողոք դեգերիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
ՅՈՂՈՔ ԱԾԵԼ. Ամոքել. հաւանեցուցանել.
Ոչինչ ասէ յողոք ածէ զիս՝ ոչ յանդիմանել զպիղծսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
ՈՂՈՔ. ա. իբր Ողոքական. ամոքական. աղերսական.
Պատասխանի ողոք դարձուցանէ զսրտմտութիւն. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Ոչ բանս ինչ ողոքս, եւ ոչ բարբառս ինչ աղերսականս լուաւ. (Ոսկ. ես.։)
Աստի անտի անցանիցեն, եւ զողոքսն եւեթ խօսեսցին. (անդ։)
Իբր Ողոքով. ողոքանօք. քաղցրութեամբ.
Թողեալ զցասումն սրտի՝ ողոք խօսեցայ ընդ նոսա. (Վրդն. սղ.։)
alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.
• , ո հլ. «առողջ, կենդանի» ՍԳր. Ոսկ. ես. և եփես. «ամբողջ, անթերի, բոլոր, բովանդակ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Եզն. Ոսկ. ես. «ողջամիտ, ողջախոհ, մաքուր» Փիլ. Վանակ յոբ. Լմբ. առակ. որից ողջամբ «ողջ և առողջ» ՍԳր. Փարպ. «ամբողջ» Ճառընտ. Նար. խչ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 187 (Վճարեաց զամեն այն գինն ողջամբ). ողջանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 14. ողջացուցանել «լաւացնել, բժշկել» Տոբ. ժբ. 3. Ովս. զ. 3. Ոսկ. եփես. «ամբող-ջացնել, լրացնել» Գ. թագ. ժը. 30. ողջոյն «բոլոր, բովանդակ» ՍԳր. Եղիշ. «մէկի որ-պիսութիւնը հարցնելը, բարևում, բարև» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. նախողջոյն Մրկ. ժբ 38. Ղկ. ժա. 43. առողջ Ղևտ. ժգ. 10. Եզն. Ոսկ. ես. ամբողջ (տե՛ս առանձին), ողջա-խոհ Փարպ. Յճխ. բղջախոհ (տե՛ս այս բա-ռը), անառողջ, ողջերթ (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ջ մասնի-կով (հմմտ. անուրջ, ստերջ, գաղջ, շուրջ)՝ պարզական *ող արմատից, որ *ոյղ ձևի միջ-նորդութեամբ գալիս է հնխ. olyo-ձևիզ. հմմտ. հիռլ. uile «բոլոր, ամբողջ», կիմր holl «ամբողջ, բոլորովին», կորն. holl «ամ. բողջ», գոթ. alla-( <*alna-), գերմ. all, հբգ. al, հհիւս. allr, անգսք. eall, անգլ. all, հոլլ. al «բոլոր, ամբողջ, ամէն». հմմտ. գոթ. alamans «բոլոր մարդիկ»։ Այս երեք ընտա-նիքից դուրս նոյն արմատը ուրիշ տեղ գո-յութիւն չունի (Kluge 11)։ Pokorny 1, 80, գերմանական բառերը դնում է հնխ. alo-alno-«բոլոր» բառից, չի յիշում հայ ձևը։ «Առողջ» և «ամբողջ» գաղափարների յարակ-ցութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] saγ «կեն-դանի, ողջ. 2. գւռ. ամբողջ, բոլոր», ասոր. [syriac word] ︎ xəlīmā «ողջ. 2. ամբողջ»։-Հիւբշ. IF 19, 476։
• Այվազովսքի, Յղ. հնչման 16 յն. δλος Տէրվ. Altarm. 84 սանս. ūrǰ «սնունդ, ուժ առնելը, զօրանալը», ūrja «ոյժ կեանք»։ Մորթման ZDMG 26, 516 բևեռ. ulduitni «ողջ, ողջոյն»։ Հիւնք. ջաղջախել բայից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուին Müller, Armen. VI 5 և Meillet MSL 8, 237։ Հիւբշ. Arm. Gram 481 այս մեկնութիւնը յիշելով հանդերձ՝ ա-ւելի լաւ է համարում սանս. sárva, զնդ haurva, յն. ὄλος, ούλος<*ὄλfο-ς, լտ. sal-vos, sollus, salus «ողջոյն», salve «ո՛ղջ լեր» բառերի համեմատութիւնը։ Բայց աւելի յետոյ՝ IF 19, 476, հյ. թրգմ. ՀԱ 1907, 251 ընդունում է վերի մեկնու-թիւնը։ Karst, Յուշարձան 422 կազի-կում. culdu «ողջ, ամբողջ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին մոնգոլ. [arabic word] oljas «մոնղոլական ողջոյն, որ կատար-ւում է մէկ ծունկը գետին և մէկ ձեռքը գլխին դնելով և համբուրելով պատուե-լիք անձի ծունկը», չաղաթ. [arabic word] olčas «յարգանք», olčamaq «յարգել, մոնղոլական ողջոյնով ողջունել»։
• ԳՒՌ.-Պլ. օխջ, Խրբ. Կր. օխչ, Ալշ. ոխչ, Մշ. ոխջ՝, Ասլ. էօխչ, էօխջ, Ջղ. Սլմ. Վն. վոխչ, Ախց. Երև. Ննխ. Ռ. Սչ. Տիգ. վօխչ, Շմ. վօխճ, Տփ. վուխչ (վերջինս նշանակում է նաև «ամբողջ»), Սեբ. վէխչ, իսկ Մրղ. զանազանութիւն դնելով երկու իմաստների մէջ՝ վուէխճ «առողջ», վըիխճ «բոլոր»։-Կրօ-նական լեզուից փոխառեալ բառ է Կր. օխ-ճուն, Խրբ. օխջ'ուն, Ալշ. Մշ. օխջ'ում, Պլ. օխջում, Սլմ. վոխչում, Ջղ. վողջ'ում, Վն. օխճում, Շմ. վօխճում, Ննխ. վօխչում, Տփ. վուխչում, թրքախօս հայերից՝ էնկ. օխջօմ (Բիւր. 1898, 866) ևն։-Նոր բառեր են ողջ-մեռ, ողջով, ողջանձ (Մկ. տխչանօ «առող-ջութիւն»), ողջանք, ողջնձև, ողջունաքոյր. ողջունեղբայր։
• ՓՈԽ.-նըր կտակարանի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ է մտած ողջակէզ. ինչ. Ժր հէմի ողջակէզան ու ժը կըրպանան բէթըր ա (Ա-ռաւել է քան զամենայն ողջակէզս և զզոհս), Մարկ. ժբ. 33։ Վրաց. ოեჩუმობა օխչումոբա «եղբայրանալ, ողջումախպէր դառնալ» (հյ, ողջոյն գւռ. օխչում բառից). ունի Գրիշաշ-վիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246 (հա-ղորդեց Գ. Ասատուր)։
Փրծանէր ողջ ամբողջ ի գերչացն. (Յհ. կթ.։)
ὐγιής, ὐγιαίνω sanus, valens σῶος, σάος sospes, slavus, incolumis ἱσχύων potens. Կենդանի. առողջ. ազատ ի ցաւոց. անախի ի խօթութեանց. ողջանդամ, անպակաս յանդամոց.
Զիս ած առ քեզ ողջ, եւ զկինն իմ ողջացոյց։ Ոչ են պիտոյ բժիշկք ողջոց (կամ ողջաց), այլ հիւանդաց։ Կամի՞ս ողջ լինել։ Եղիջի՛ր ողջ ի տանջանաց քոց։ Ձգեա՛ զձեռն քո. եւ նա ձգեաց, եւ եղեւ ողջ իբրեւ զմիւսն։ Ո՞ղջ իցէ. եւ նոքա ասեն, ո՛ղջ է։ Ի սոյն աւուրս ողջ իցես դու, եւ տուն քո. եւ ամենայն որ ինչ քո է, ողջ լիցի. եւ այլն։
Դեղ՝ վիրաւորին պիտոյ իցէ, եւ ո՛չ ողջին. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Զի եւ ողջոյ ումեք (հոգւով՝) այլոց տկարութեան համբերել՝ մեծ եւ կարի զարմանալի է. (Ոսկ. ես.։)
Ողջն լինել սոկրատայ՝ հիւանդալումն (այս ինքն հիւանդանալոյն) ներհական է. (Արիստ. հակակ.։)
Ի մէջ բազում ողջոց՝ մին չերեւի, թէ ողջ իցէ, բայց ի մէջ բազում հիւանդաց մի ողջ վաղվաղակի ճանաչի. (Ոսկ. եփես.։)
Ժամանակք ապականեալք ապականեն եւ զսոսա (զկենդանիս եւ զտունկս). եւ ողջ ապրեալք՝ ողջ պահեն։ Ողջ եղեալք, եւ ոչ հիւանդացեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)
Ողջք, եւ ոչ ողջք, կենդանի՝ կիսամեռք։ Եկն Վարդ ողջ զերծեալ ի կապանացն. (Փարպ.։)
ՈՂՋ. ὄλος, ὀλόκληρος totus, integer, perfectus. Ամբողջ. անթերի. անարատ պահեալ. ողջոյն. բոլոր. բովանդակ. կատարեալ.
Սեղան յողջոց քարանց։ Զբեկեալն ոչ բժշկեսցէ, եւ զողջն ոչ դարմանեսցէ։ Ո՞ղջ են կնիքդ դանիէլ. եւ նա ասէ. ո՛ղջ են ա՛րքայ։ Զամենեսին զնոսա ողջս բովանդակս արձակեցից։ Որ զայս ողջ անարատ յիւրաքանչիւր աւանդատուս հասուցանել մարթասցեն. եւ այլն։
Զի զիրաւունս ողջ պահիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Զիւրաքանչիւր կարգ ողջ պահէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ծնաւ կոյսն զանդրանիկն, եւ ողջ հաստատուն կաց մնաց կուսութին իւր. (Եփր. համաբ.։)
Հաց մի ողջ։ Ողջ քաղաքն ամենայն անդ էր. (Վրք. հց.։)
Յորժամ ողջ կառքն իցեն, եւ ողջ կառավարն. (Եզնիկ.։)
Ողջ ածել զսիւղոբայս եւ զկապս հայերէն լեզուոյն. (Կորիւն.։)
Ողջ եւ անշարժ զտէրութիւն մեր կալցուք. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Զարքունի հարկ ողջ արասցեն. (Կանոն.։)
Դրունք յողջոց մարգարտաց։ Նոցա գիր մի շնորհեաց (ի փոխել զանունն), եւ սմա զողջն փոխեաց. (Վրդն. երգ. եւ Վրդն. ծն.։)
Տանջեցին ժամ մի ողջ։ Քաղէ բանջար, եւ զողջ շաբաթն այնու շատանայր. (Ճ. ՟Ա.։ Հ. սեպտ. ՟Ի՟Դ.։)
Ողջ մարմնով (նշխարքն) եդեալ կայ ընդ այլ առաքեալսն ի կոստանդինուպօլիս. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Ը.։)
ՈՂՋ. իբր Ողջամիտ. ողջախոհ.
Յանցուցեալ յողջ խորհրդոյ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 58։)
Մարդ՝ որ զբանականութիւն ողջ ունի, կարէ գիտել՝ թէ աստուած մեղաւորաց երկայնամտութեամբ ներէ. (Վանակ. յոբ.։)
Սուրբ հաւատս՝ ողջ ամուսնութիւն է. իսկ խառնիլ ի պատրող բանս հերետիկոսաց՝ պոռնկութիւն։ Որպէս եւ զյովսէփ է տեսանել. զի բնական իրաւամբքն խոկայ զողջն (այս ինքն զողջամիտ կամ զողջախոհ միտս) ընդդէմ կնոջ տեառն իւրոյ. (Լմբ. առակ.։)
ՈՂՋ ԵՄ, ԼԻՆԻՄ, լինել, ել, լե՛ր. ե՛ր. ὐγιαίνω, ἕρρωμαι, χαίρεω, χαίρετε valeo, vale, valete, gaudeo, -de, -dete;
ave, salve. Ողջ եւ առողջ՝ բարեվիճակ գոլ. յուժի կամ ուրախ լինել հոգւով եւ մարմնով. խնդալ. ուրա՛խ լեր. ողջոյն ընդ քեզ. խաղաղութիւն ընդ ձեզ. աղէկ ըռինտ ըլլալ. բարի տեսանք, շատ բարեւ.
Ո՛ղջ եր վարդապետ։ Ո՛ղջ եր թագաւոր հրէից։ Պատահեաց նոցա յիսուս, եւ ասէ. ո՛ղջ էք (այս ինքն իցէք, լիջիք)։ Ո՛ղջ լեր, կամ լերուք կամ լիջիք (ի լրումն նամակի). եւ այլն։
Ո՛ղջ լիջիք, եւ մեք մեզէն ողջ եմք։ Դո՛ւք ո՛ղջ լերուք, եւ մեք մեզէն ողջ եմք։ Ո՛ղջ լեր թագաւորակից մեր, եւ սիրելի՛ եղբայր. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ա։ Խոր. ՟Ա. 27։)
Խրախացայ ոգւով ընդ ողջութիւն ողջ ելոյդ տիրապէս. (Շ. թղթ.։)
ՈՂՋ ԵՐԹ, ՈՂՋ ԵԿԻՐ. Ողջամբ՝ բարեաւ՝ խաղաղութեամբ ե՛րթ, եկիր. բարո՛վ երթաս, բարի՛ եկար.
Եւ ասէ յոթ որ ցմովսէս, ո՛ղջ երթ։ Ո՛ղջ եկիր ե՛ղբայր. (Ել. ՟Դ. 18։ Տոբ. ՟Ե. 19։)
Ո՛ՂՋ ՄՆԱ. մնասցեն. Ողջամբ՝ բարեաւ մնալ ասել. տալ զողջոյն հրաժարական. մնաք բարով.
Ողջ մնա սուրբ ուխտ միանձանց սրբոց։ Ո՛ղջ մնա սուրբ եկեղեցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Կիր. պտմ.։)
Ո՛ղջ մնասցեն ինչք, ո՛ղջ մնասցեն գերդաստանացն բազմութիւնքն, եւ արտաքին պատիւքն, զի ինձ քան զամենայն ինչ քո սէրդ մեծ է. (Ոսկ. եփես. ՟Ի.)
ՈՂՋ ԵՒ ԱՄԲՈՂՋ. ա.մ. σῶν καὶ ὐγιές Անթերի եւ անվթար ամենայն մասամբք.
Թողուցու զնոյնն ըստ ինքեան գոլով ողջ եւ ամբողջ կալ եւ մնալ. (Պղատ. տիմ.։)
ՈՂՋ ՈՂՋ. մ. Կենդանւոյն. եւ Ամբողջաբար.
Զոր ինչ մեծամեծ եւ ողջն ողջն կլանիցեն, որոճելովն մանրեսցի. (Վեցօր. ՟Թ։)
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
• , ո հլ. «ծղօտ, ցողուն». ՍԳր. «ծղօտ-ներից հիւսուած կողով, կթոց» Երեմ. զ. 9 «արտավար, մէկ օրավար» Միխ. ասոր. էջ 81. «կարգաւորեալ դասաւորութիւն, կարգ-կանոն» Ոսկ. ես. «գրութեան ձև, շարառա-սութիւն, խօսքի կարգը» Ագաթ. Խոր. «կրօ-նաևան կարգ, վարդապետութիւն, ղաւանու-թիւն» Եւս. քր. Ոսկ. եբր. «ընթացք կենաց, կեանք, վարք» Ոսկ. մ. ա. 15, 16. որից ոճով «կարգով, շարքով, հերթով» Ոսկ. ես. 51 (Որպէս և հրդեհ զի ոճով ուտիցէ զամենայն) անոճ «անկապ-անկանոն» Խոր. Մագ. ոճա-բանութիւն, ոճաւոր (նոր բառեր)։
• ՆՀԲ աճել բայի՞ց։ Muller, Armen. VI սանս. ոնդ. vača-«ոճ բանի»։ Հիւնք. արաբ. huqqa «թանաքաման» բառից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 հնխ. *podyo>ոտն բառից։
καλάμη, στάχις, ἁμητός calamus, spica, culmus, seges, messis եւ այլն. Աճեցուն եղէգն ցորենոյ եւ այլոց արմտեաց. ծղօտ. ցօղուն, եւ հասկ հնձելի. որ ասի եւ Հունձ.
Պահել զոճ արտոյ յագարակի։ Ելոյց հուր ի ջահսն, եւ արձակեաց յոճ այլազգեացն։ Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Գարին յոճ կայր. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ Դտ. ՟Ժ՟Ե. 5։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։)
ՈՃ. κάρταλλος canistrum, cophinus. Կթոց. կողով հիւսեալ յեղեգանց. որ ասի եւ Որթ՝ հիւսեալ յոստոց որթոյ. ... եբր. սալսիլութ.
Կթեցէ՛ք կթեցէ՛ք ճռաքաղ արարէք ... կրկնեսջի՛ք որպէս կթող յոճ իւր. (Երեմ. ՟Զ. 9։)
ՈՃ. ἅρουρα arvum. Արտ՝ իբր արտաչափ. չափ արօրագրութեան.
Եւ է միլն (այսինքն մղոնն)՝ երկոտասան ոճ, դարձ եզանցն հերկողաց. (Միխ. ասոր.։)
ՈՃ. τάξις ordo, series στύλος stylus, stilus μέθοδος methodus. նմանութեամբ յօդից եւ հիւսուածոց եղեգանց, կամ ոտն առ ոտն յառաջատութեան, է Կարգաւորեալ դասաւորութիւն, եւ շաղկապեալ շար իրաց եւ բանից կամ գրոց եւ ընթացից կենաց. կարգ. եղանակ. կերպ. օրէն. ձեւ. կանոն. տարազ. հնարք.
Շաղկապ է բառ. որ շաղկապէ զտրամախոհութիւնն ոճով. (Թր. քեր.։)
Զյակովբ որդի իւր ասաց, քանզի կարգաւ եւ ոճով եւ բարեզարդութեամբ զարդարեալ էր. (Փիլ. լին.։)
Որպէս եւ հրդեհ՝ զի ոճով ուտիցէ զամենայն, սոյնպէս եւ զդրացեաց զաղքատաց հարուստք ճարակին զամենայն ինչ. (Ոսկ. ես.։)
Պատուիրէ պղատոն, թէ պա՛րտ է ոճով բաժանել, եւ ոչ գերազանցական աշտիճանաւ քայլափոխել։ Ոճով առնել զբաժանումն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ըստ ոճոյն աբիայ եւ զաքարիայ ի նա հասեալ։ Յայտնի է իմաստնոց ոճոյ մարգարէիս. (Տօնակ.։)
Դնէ ոճ ազգահամարի ըստ ազգի. (Վրդն. ծն.։)
Պատուիրեմ քեզ ի յայս մարզել, եւ զհայելոյն ոճն ուսանել. (Կրպտ. ոտ.։)
Ըստ ոճոյ մարգարէից սպառնայր այլազգեաց (այսինքն փոխաբերութեամբ ի նշանակ սատանայի). (Նախ. երեմ.։)
Իսկ ըստ մարգարէութեան ոճոյ՝ զժամանակ գալստեանն տեառն նկարագրէ. (Գէ. ես.։)
Դարձեալ զնոյն նիւթեցի չարիս, անդստին յոճն առաջին մատեայ. (Նար. ՟Ե։)
ՈՃ. որպէս Կարգ բանի կամ պատմութեան՝ ստրօք իւրովք.
Զայս ամենայն մի ըստ միոսէ ոճով պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Զճշմարտութեանն ոք խորհելով քակել զոճ։ Ճառեսցուք որ ինչ կարեւորագոյնն է ոճոյ բանիս։ Ոճով իմն պատմեն։ Երկրորդել ոճով։ Ոչ ճշմարտութեամբ եւ ոճով պատմէ։ Տեղեկացաւ զամենայն ոճով. (Խոր.։)
Զդողի առեալ ձեռինս՝ զոճ տողիս ոչ կարէ յառաջ խաղացուցանել։ Եւ մեք ի մերն դարձուսցուք զոճ բանիս. (Լաստ.։)
Դարձեալ անդրէն ընթասցուք ի յոճ կարգի պատմութեանն. (Սիսիան.։)
Վերստին զնոյն ոճոյ բանիցն բուռն հարկանել. (Լմբ. պտրգ.։)
Ղուկաս գրեաց առատ բանիւ, որպէս իւր վարդապետին (պօղոսի) ոճն է. (Վրդն. աւետար.։)
ՈՃ. δόγμα, σύστημα dogma, constitutio. Կարգք կրօնից. օրէնք. վարդապետութիւն.
Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Խաղ ինչ եւ խաբէութիւն զմեր ոճս (յն. զմերսն) համարեսցի. (Ոսկ. եբր.։)
ՈՃ. βίος vita. Ընթացք կենաց. վարք. կեանք.
Արժանի ըստ շնորհացն ցուցանիցէք զոճն։ Ոչ այնչափ ինչ եղծանէ զմեր ոճս՝ իբրեւ զծուլութիւն, եւ յապաղել ի գործ բարութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 16։)
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
• «մեծ չարագործութիւն, եղեռն» Ոսկ. բ. տիմ. և մ. բ. 23. Ագաթ. «չար, եղեռնա-կան» Վրք. հց. գրուած է նաև օճիր, ոճիռ, օճիռ։ (Փոխանակ ասելու ոճրագործ՝ գրուած է օճերագործ Մագ. թղ. 178). ներկայ գրա-կանում ընդունուած է միայն ոճիր. որից ոճ-րագործութիւն Անան. եկեղ. Կանոն. Սարգ. ոճրապարարտ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. էօզիւր «յանցանք»։ Տէրվ. Altarm. 47 ուղիղը համարում է աւճիր, իբր սանս. avačar-ana «վար-մունք, գործածութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añra «չար»։ Հիւնք. օճառ բա-ռից։
ՈՃԻՐ. ἕργον δεινόν actus dirus, scelus, malum grave δράμα facinus. գրի եւ ՕՃԻՐ, ՈՃԻՌ, ՕՃԻՌ. Չար ինչ մեծ. դժնեայ իրք. եղեռն. ապիրատութիւն. վնաս. յանցանք, եւ արկածք. ... (լծ. եւ էօղիւր ).
Խնայէ յիւրսն, թէպէտեւ ոճիրս ինչ գործեցին։ Եւ զայսպիսի ոճիրս գործելոյ բազում իսկ են վկայք։ Բազում ոճիրս սպանութեան առնէ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Բազում ոճիրս գործեալ էր նովաւ սատանայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Աշխարհի մեծ ոճիրս վնասուց ի նոցանէ (ի դիցն) ընդոստուցանեն։ Ի վերայ եբեր ոճիր վրիժուց. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Ի վերայ մեռելոց գործէին ոճիրս (կամ օճիրս) ըստ հեթանոսական սովորութեանց. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Բազում չար ոճիրք (կամ օճիռք) զնա նեղեցին։ Եւ գրեթէ այն իսկ ոճիրք (կամ օճիրք) հակառակութեան գտան պատճառք հինիցն եկելոց ի վերայ մեր. (Յհ. կթ.։)
Զերիքովի մանկացն ոճիր, որք պատժեցան յարջէ՝ ծանի՛ր. (Կրպտ. ոտ.։)
ՈՃԻՐ. ա. Չար. չարաչար. անօրէն. դժնդակ.
Ի սովորութենէ ոճիր (կամ օճիռ) գործոյս այսորիկ գնացի առ նա։ Ոչ եւս գործեցից զանօրէն գործս զայս եւ զոճիր. (Վրք. հց. ՟Դ։ եւ Ճ. ՟Ժ.։)
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
• «մէկը, մի մարդ». հոլովւում է ուրումն կամ որումն, ումեմն կամ ուրեմն, հմամբ, ոմանք, ոմանց, ոմամբք. (կայ նաև եզ. սեռ. ոման Պղատ. տիմ.), որից ոմն ոք, մի ոմն, նաև հոլովեալ ձևերով՝ ո՜յք ոմանք, ո՞յց ոմանց (իբր յոգնակի ձև ո՞ոք բառից)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մն ածան-սիչով ո անորոշ դերանունից. հմմտ. իմն (որ է ի-մն). աւելի ընդարձակ տե՛ս ռ. Meillet REA 5 (1925), էջ 2 դնում է հնխ. som-n ձևից, որի ժառանգները տե՛ս մի
• Windischi 38 ո յարաբերականից+մն = մի, մէկ, մէն թուականից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 67 կապադովկ. ἀἰμισε «ոմանք», յուն. ἀμόϑεν «ուստեքէ», ἀμῶς «մի կեր-պով» և հյ. միւս։ Հիւնք. ն յօդով մի ռառից։ Meillet ՀԱ 1897, 316 և MSI, 10, 267 ոման-ք, ոման-ց հոլովաձևերից հետևցնում է թէ բառը կազմուած չէ ո+մն, այլ արմատն է ոման, որի հետ հմմտ. գոթ. sums «ոմն» կամ նաև գոթ. sama «ինքն», յն. άμο-ևն. նշանակու-թեան կողմից գոթ. sums ճիշտ համա-ձայն է մեր բառին. ինչ. wasuh ֆan sums siuks Lazarus=էր ոմն հիւանդ Ղազարոս (Յհ. ժա. 1)։ Այս մեկնութիւ-նը առանց պատճառաբանութեան մեր-ժում է Բազմ. 1897, 591։ Zanolli, Յուշարձան 276 -մն մասը մեկնում է հնխ. -mo-+-no-մասնիկներից, ինչ. յն. [arabic word]
τίς, τίνες, τι quidam, quaedam, quoddam;
aliquis, -qua, -quid;
quispiam, certus, nonnulli τό μεν, τό δε illud, hoc ὀ, ἤ, τό hic, haec, hoc. Ոք, այն ոք, այլ անուն. մին, միւսն. է՛ որ. են որ. մեկը, մեկալը.
Ասէ ոմն ցնա։ Ոմանք ի դպրացն։ Ոմանք ի նոցանէ, ի սոցանէ, յայսցանէ՝ յայնցանէ։ Քահանայ ոմն։ Ոմն օրինական։ Կանայք ոմանք։ Առն ուրումն մեծատան։ Թագաւոր զոմն ասեն զյիսուս.եւ այլն։
Ոմն պահէ օր ըստ օրէ, եւ ոմն պահէ զօրհանապազ։ Ոմն քաղցեալ, եւ ոմն արբեալ։ Ումեմն ետ հինգ քանքար, եւ ումեմն երկուս, եւ ումեմն մի։ Ումեմն ի հոգւոյն տուեալ է բան իմաստութեան, այլում բան գիտութեան, եւ այլն։
Ասաց ոմն յօտարացն (պղատոն). (Առ որս. ՟Ե։)
Որպէս ոմն յումեմն է առեալ՝ ոմանց իմաստասիրեաց (պօղոս առ աթենացիս բանիւ միոյ ի քերթողաց նոցա). (Նար. առաք.։)
Ոմն մի մարգարէ ի քրիստոնէից երեւեցաւ։ Ոմն մի անկեալ մեռաւ։ Ոմն մի որոց անդն կային՝ ասէ։ Ստգտանէ զքեզ ոմն մի. (Տէր Իսրայէլ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Որումն կառօք տեսեալ՝ իբրեւ զօրավար պայծառագոյն, եւ որումն իբրեւ զայր մի ի դատողական աթոռ դատաւոր. (Ագաթ.։)
Սուրբ հոգին առ ինչունակ է, զի որումն հոգի է. վասն զի ի դէմս հօր եւ որդւոյ ասի հոգի. (Քեր. քերթ.։)
Հանդիպեալ ուրեմն մեծատան, որ էր այր երեւելի. (Ճ. ՟Ա.։)
ՈՄՆ. որպէս Իմն. ինչ. մի. այս. այն. (ըստ յն. ոճոյ)
Ոմն քերականութիւն։ Ոմն ձի։ Ոչ ինչ յաւէտ մարդն գոյացութիւն՝ քան ո՛մն արջառ։ Ոմն ձեռն, ոմն գլուխ։ Ըստ երկրորդաց ոմանց գոյացութեանց. (Արիստ. ստորոգ.։)
Զտեղի ոմն խոնարհ, եւ զոմն վերագոյն ասել՝ ո՛չ է առն խոհեմականի. (Պղատ. տիմ.։)
Որպէս երկաթ ոմն հոգիքն քաղցելոցն հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել եւ նորագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
(Մարդն ստեղծաւ) մարմին վասն ամբառնալոյն, եւ հոգի վասն շնորհին. ոմն զի չարչարեսցի, եւ ոմն՝ զի մնասցէ. (Ածաբ. ծն.։)
Գետ ոմն հոսի ի գաւառի հայոց լերանցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ էր տեսանել զթաբոր՝ նոր զոմն սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
Յետ հնոյն աւանդութեան նորս կտակարան քարոզի. ոմն ասաց զլինելոցն, իսկ ոմն կատարեաց. նա պատկերօք, սա մերձ գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Ոմանք ի նոցանէ (ի մարդկային կրից) բնականք ասին, իսկ ոմանք յետամտականք ի մեզ եղեն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որպէս ոմն յումեմն մեկնոցի հուր ծրարելով. (Խոսրովիկ.։)
Կին դու, մեծ ոմն են հաւատք քո. (Եփր. համաբ. որ են ոճք խափանեալք։)
Անսովոր է եւ ասելն.
Եղեալք պատկերք ի ձեռաց ճարտարի, ոմն փայտեայք են, եւ ոմն քարեայք. ոմն են պղնձիք, եւ ոմն են արծաթիք, եւ ոմն ոսկիք. (Ագաթ.։)
Վասն չար ունակութեան ոման (յն. իրիք) մարմնոյն, եւ անհրահանգ սննդեանն, չարն լինի չար. (Պղատ. տիմ.։)
force, strength, power, vigour, energy, virtue, valour;
effort;
weight;
յուժոյ, strongly, vigorously;
— տալ, to force, to make efforts;
to give power, to authorize, to favour;
— առնուլ, to gather strength;
նոր — առնուլ, to gain new strength, to recover one's strength;
յուժի լինել, to be in full vigour, in the prime of strength;
անկանել յուժոյ, to feel one's strength failing, to lose strength, to become weakened or enervated;
cf. Թափեմ.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «զօրութիւն, կարողութիւն, ուժ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. («Ճշդագոյն մատենագրական ոճոյն մէջ զօ-րութիւն նոյնանշանին հետ համեմատելով՝ հազիւ գուցէ հարիւրին մէկ գործածութիւն ունի, և քիչ տեղ առանց անոր կը բանի՝ կամ թէ նոյնը չկրկնելու կը ծառայէ»։ Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 66). ռամկաձև գրուած է ուժ, որ արդի գրականի մէջ նախորդից աւելի գործածական ձև դարձաւ։ Որից յուժոյ «զօ-րեղ կերպով» Ոսկ. ես. ի յուժ ձգել «նեղը գցել, նեղել» Յիշատ. 1531 թ. (Դիւան ժ, էջ 24), ուժգին ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Փարպ, ուժգնագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22. Եւս. քր. ուժեղ Փարպ. ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. են. 92. «զօրել» Պտրգ. 227. Լմբ. ներբ. հոգեգլ. 298. Տեսիլ դան. 123, 124. Անկ. գիրք Հին կտ. 242-3. վատուժ Մխ. դտ. Յայսմ. վա-տուժել Կեղծ-Շապհ. 30. ուժնդի «ուժգին» Յհ. իմ. միաշ. էջ 101. հաստոյժ Ոսկ. մ. բ. 24. շատոյժ Ոսկիփ. հուժկու (գրուած նաև հաւժկու, հօժկու, հժկուն) «շատ ուժեղ» Կիւրղ. ծն. Սեբեր. Բուզ. (հուժգոյ ձևով՝ Սամ. անեց. 46). (մասնիկի համար հմմտ. յաղթ-կու Նեմես. բն. էջ 37, 91, 98, 136, Փիլ. 135). ուժանակ «դինամիտ», անուժութիւն, ուժասպառ (նոր բառեր). այստեղ են պատ-կանում նաև յոյժ և ժոյժ, որոնց վրայ տե՛ս առանձին։
• = Պհլ. պազ. [other alphabet] σž, ōǰ «ոյժ, զօրութիւն» բառից, որ է զնդ. [arabic word] aoja-, սանս. [other alphabet] ōǰas-«ոյժ». սրանք ծագում են հնխ. aueg-, aug-, ug-արմատից, որի միւս ժառանգներն են յն. αύζω, լտ. augeo, գոթ. aukan, հբգ. ouhhon, հհիւս. auka, անգսք eacian, լիթ. áugu, լեթթ. aúgu, որոնք ընդ, հանոապէս նշանակում են «աճիլ, բազմա-նալ»։ Հայերէնը փոխառեալ է իրանեանից փոխառեալ երկրորդ ձևն է *ոյգ<զնդ. aoga-, որ գտնում ենք առ-ոյգ բառի մէջ։ Բնիկ հայ ձևն է աճ-իլ (տե՛ս այս երկուսը առանձին.-Pokornu 1 23. Walde 73, Boisacq 101, Trautmann 17)։-Հիւբշ. 215։
• ՆՀԲ «լծ. առոյգ, իշխ-, յն. իսխի՛ս և լտ. վիս, վի՛կօռ ևն, թրք. կիւճ, խըզ, հըզ, եբր. օզ ևն». իսկ միազօր բառի տակ լծ. յն. ուսի՛ա։ Առաջին անռամ Windisch. 25 համեմատում է սանս. ձևի հետ, որից յետոյ Böttich. ZDMG 1850,
• 359, Lag. Urgesch. зss, Müller sWаW 42, 256 և 44, 567, Justi, Zendsp. I0 աւելացնում են միւս իրանեան ձևերը։ Riggs, Քերակ. (1856), էջ 60 եբր. oz։ Մորթման ZDMG 26, 537 բևեռ. uzuni «ոյժ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 228 փոխ-առեալ ընդունելու կասկածում է. սա-կայն ասում է թէ բնիկ լինելու պարա-գային սպասելի էր *ոյկ կամ *ոյճ։ Տէրվ, Նախալ. 105 և 204 ծան. հնխ. *vag «ա-ճիլ» արմատի տակ է դնում՝ սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaxš, յն. Եγεις «առողջ». αύհω «աճիլ», լտ. vigere, հյ. օգնել, զօ-րաւիգն, օճան ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. ἰσ «ոյժ, կորով»։ Սանտալճեան, L'idiome 10 խալդ. usgini։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, 26 հուժկու Բուզ. Գ. ժա. և Դ. ժե. գտնելով «հասուն այր» իմաս-տով՝ հանում է բաբել. us «առնանդամ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հայ կցում է հյ. ուզել, յն. εδχομα, ևն բառերին։ Քիւփէլեան, Բզմ. 1910 153 ոգ արմատից, որից նաև ագի, հոգ, ոգորել ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին սեմական լեզուներից՝ եբր. jš 'ōz «ուժ», ասոր. ❇'az, 'uza «ոյժ», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] 'azz «ուժեղ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ, Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. ուժ, Ասլ. իւժ, Գոր. Ղրբ. օժ, Մրղ. վըժ, Մկ. ոժ, Սլմ. Վն. վոժ (վերջին երկուսը ենթադրում են *ոժ ձևը և ո՛չ ուժ<ոյժ, ինչպէս ունին միւսները)։-Կրնակ ժ ունի Ջղ ուժժի «բըռ-նի»։-Նոր բառեր են ուժել, ուժով, ուժով-նալ, ուժտուն, ուժտնւոր, ուժտունվար, ուժ-ւոր, ուժօք։
ՈՅԺ. Որպէս նշանակ ձայնի եւ ոլորակի առ երաժիշտս եւ քերականս.
Բարձրացո՛ յուժոյ զբարբառ քո աւետարանիչդ երուսաղէմի. (Ոսկ. ես.։)
ἱσχύς, κράτος, δυναστεία , ῤώμη, τόνος robur, vis, vires, potentia, fortitudo, vigor, tenor. գրի եւ որպէս ռմկ. ՈՒԺ. արմատ բառիցս՝ Յոյժ. ժոյժ. ուժեղ. ուժել, եւ այլն. (լծ. առոյգ. իշխ՛՛. յն. իսխի՛ս. եւ լտ. վի՛ս, վի՛կօռ, եւ այլն. թ. կիւճ, խըզ, հըզ. եբր. օզ եւն) Զօրութիւն, կար, կարողութիւն, կորովութիւն, ամրութիւն, առոգութիւն, հզօրեղութիւն, ուժգնութիւն. սաստկութիւն, բռնութիւն կամ բուռն զօրութիւն, ձկտումն. ուժ.
Ոյժ իւր զմի ջով իւրով։ Զօրաւոր էր ուժով։ Արք զօրաւորք ուժով։ Զայն առ ուժի գործէիր. Ի՞ւ է ոյժ նոցա, եւ կամ զօրութիւն։ Զի ոչ յաւիտեան է առն ոյժ եւ զօրութիւն։ Ի ձեռս քո զօրութիւն ուժոյ. եւ այլն։
Հզօրագոյն ուժիւ։ Հզօրագոյն լինել, եւ ուժիւ հարստագոյն։ Շնչական ոյժքն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մեծաւ ուժով եկեալ դիմեալ։ Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ։ Ո՛չ իմով զօրութեամբ, այլ ուժով շնորհի տեառն իմոյ։ Նա տայ ինձ ոյժ եւ զօրութիւն։ Որչափ յուժի կայր՝ մարթացեալ ըստ հրամանացն պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Ամենայն ուժով իւրեանց ընդդէմ կացեալ։ Մինչդեռ կայր յուժի մարմնոյն սակաւիկ մի. (Եղիշ.։)
Ուժով ոչ զոք իւր ունելով զոյգ։ Հարիւր եւ քսան փղաց ոյժ ասեն ունել. (Խոր.։)
Յարեաց տեառնէն, եւ ի նորին ուժոյ զարհուրեալ։ Ամենայն արեաց ուժովս կռուէի. (Փարպ.։)
Ոչ կալաւ զոյժ ողորմութիւնն, յորժամ ետես (արդարութիւնն) եւ այլն. (Եփր. ծն.։)
Ուժիւք։ Իմոյ աստուածային ուժիս զօրութեամբ։ Ո՛չ է յինքեան ուժի կամ զօրութեան գործ. (Նար. յովէդ.։)
Կամի՞ս տեսանել զոյժ համբերութեանն, յորում էր յովբ. (Իսիւք.։)
Թողու զմիջագետս ի տիտոս, եւ առնէ զնա յոյժ։ Դիմանային պատերազմաւ, յորժամ վասն հաւատոյ ոյժ հասանէր. (Վրդն. պտմ.։)
Զտէրունի շեշտաւորսն, զհենգն եւ զհարցուկ, զքաշս եւ զոյժ, զարկ եւ զդիր. (Արիստակ. գրչ.)
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
• «չէ, չ, մի՛» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եւագր. Կոչ. (հոլովուած ձևով կայ՝ գըծ. ոչովն Եփր. տիտ. 262). փոխանակուած է յետոյ չէ բա-зი-48в
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։
• ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ
• և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։
• ԳՒՌ-Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։
• ՓՈԽ.-Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։
Ո՛Չ. οὑ, οὑκ, οὑχ’, οὑχί, μή non, vix, minus, minime, haud. որ եւ Չ. ռմկ. չէ՛. (լծ. թ. եօ՛գ. եւ յն. ու՛ք, ուխի՛ ). Որպէս լոկ բացասութիւն.
Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։
Կամ հարցմամբ, իբր՝ Միթէ ո՞չ.
Վարդապետս ձեր ո՞չ տայ զերկդրամեան։ Ո՞չ գիտէք, զի եւ այլն։ Եթէ ո՞չ գիտես, զի եւ այլն։
Որպէս նշանակ արգելման. Մի՛ μή, οὑ μή, οὑ ne, noli, non. մը՛ներ, մը՛սեր .... եւ այլն.
Ո՛չ փորձեսցես զտէր աստուած քո։ Ո՛չ երթիցես ընդ այն ճանապարհ։ Յովտ մի ո՛չ անցցէ.եւ այլն։
Ո՛Չ, յետադաս.
Որոճայ ոչ։ Գրեցաւ իսկ ոչ։ Բայց գիտէի ոչ։ Եթէ սպանանիցես ոչ, եւ այլն։ Յայտնի է, եւ կարեմք ոչ՝ թագուցանել զճշմարտութիւնն. (Եղիշ. խաչել.։)
Զի՞նչ օգուտ է, եթէ ունիցի ոք անդաստան, եւ սերմանիցէ ոչ. (Իսիւք.։)
ՈՉ կրկնեալ, պահմամբ բացասական նշանակութեան ի մեզ. (որ յայլ լեզուս չիցէ կրկնեալ)
Զժամանակն՝ որ ի միջի է, եւ ո՛չ չորք ամք ոչ լնուն։ Ոչ յայտին եւ ոչ գաղտնի ոչ ամբարշտեցի։ Ոչ եթէ որ ոչ միայն պակչի ոչ ընդ իրսն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 9։ Իսիւք.։ Եւագր. ՟Ը։)
Ես եւ ո՛չ զմի ոք ոչ գիտեմ։ Չնախանձի եւ ո՛չ ընդ ումեք երբէք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ ինձ ո՛չ կարասցէ քեզ մեղանչել. (Կոչ. ՟Բ։)
Զոր ոչ երկինք, եւ ոչ երկիր, արժել ոչ կարեն։ Ի մէնջ ոչ էք, եւ ոչ այլ ոք ոչ երեւի, եթէ յայնոսիկ հպեալ յանգեցայք. Քահանայից զայն պատիւ ետ, որում եւ ոչ հրեշտակք չէին բաւական։ Անքննին ասի, վասն զի չանկանի եւ ոչմիով իւիք ընդ քննութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)
Իսկ (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 49.)
Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։
Ըստ փիլիսոփայից կրկին բացասական որպէս ստորասական.
Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Ո՛Չ. կից ընդ անուանս, կամ իբր անուն. Այն՝ որ ոչ է. չգոյ. չ. ան. տ. բացասութիւն.
Լինէր քուրմն ոչ աստուածոցն (կամ չաստուածոցն). (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 9։)
Յոչ կամաց լեալ։ Շարժել յոչ բարիսն։ Յոչ պէտս երեւեալ. (Խոր. ՟Ա. 23։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Պետրոս ի լուացումն ոտիցն՝ պատուոյ սակս ասաց զոչն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ամենայն բացասութիւն ոչիւըն առադրեցեալ՝ զստորասութիւնն առնէ բացասութիւն. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Յոչէ ի գոլ ածեալ անցուցանելով. (Բրս. թղթ.։)
Զոչսն ածելով ի գոյանալ. (Փիլ. լին.։)
Ո՞Չ ԱՊԱՔԷՆ. մ. οὑχί; οὑκ; nonne? Մի թէ ո՞չ. ո՞չ արդեօք. եթէ ո՞չ. ո՞չ. այսինքն Այո՛. ապաքէն. ահա. չէ՞ մի. մի՞. մը՞. մո՞ւ.
Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։
Ո՛Չ ԲՆԱՒ cf. Բնաւ ոչ։
ՈՉ ԳՈՅ ոչ գոյք. գ. Չգոյ. անգոյ. ոչինչ. ոչէք.
Ընդէ՞ր իսկ դու քարոզես զոչ գոյն. (Երզն. մտթ.։)
Յոչ գոյից ի գոյ ածել։ Յոչ գոյից լինելութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13. 15։ Վրք. հց. ՟Ա։)
Ընդ ոչ գոյսն համարեալ է. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Ոչ ի յոչէսն մեծաբանել, եւ ոչ ի յոչ գոյսն հպարտանալ. (Սկեւռ. աղ.։)
ՈՉ ԵԹԷ. շ. Նոյն ընդ մ. Ո՛չ. զի ո՛չ. արդ ոչ. (որպէս դնի ի յն) չէ թէ.
Ոչ եթէ դուք առաքեցէք զիս, այսր, այլ՝ աստուած։ Ոչ եթէ դուք իցէք՝ որ խօսիցիքն։ Զի ոչ եթէ այլոց հանգիստ կամիցիմ, եւ ձեզ նեղութիւն։ Ոչ եթէ զիս տրտմեցոյց.եւ այլն։
Ոչ եթէ ընդ մարդկան միայն տայր յեսու պատերազմ, այլ ի խորհուրդս ծածկեալս ընդ սատանայ եւ ընդ դեւս կռուէր. (Եղիշ. յես.։)
Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։
ՈՉ ԵՒՍ. մ. μηκέτι non amplius. Այլ եւս ոչ. այսուհետեւ կամ այնուհետեւ ոչ. ալ՝ չ, մէյ մալ չէ.
Եւ ոչ եւս կարիցեն կալ առաջի թշնամեաց։ Մինչ ոչ եւս կարօղ լինել նմա յայտնապէս ի քաղաք մտանել։ Եւ ոչ եւս դառնալոց է յապականութիւն։ Ոչ եւս գոյ ինձ տեղի ի կողմանս յայսոսիկ։ Ոչ եւս ունէի ժոյժ.եւ այլն։
Կամ οὑπώ nondum Տակաւին ոչ. չեւ եւս. դեռ չ.
Իբրեւ տղայոց ի քրիստոս կաթն ջամբեցի ձեզ, եւ ոչ կերակուր. զի ոչ եւս կարէիք։ Տաճարն տեառն աստուծոյ ոչ եւս էր շինեալ։ Եւ տանն ոչ եւս էր հիմն արկեալ. եւ այլն։
ՈՉ ԻՆՉ. որ եւ ԻՆՉ ՈՉ. ոչ իրիք, իմիք, իւիք. ա.մ. Ոչ իմն. եւ ոչ մի ինչ. բնաւին ոչ. ոչ բնաւ. ոչ այնչափ.
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)
ՈՉ ՈՔ. ՈՉ ՈՒՍՏԵՔ. ՈՉ ՈՒՐԵՔ։ Տե՛ս ի բառսն Ոք, Ուստեք, Ուրեք։
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
• (-կայ, -կւվ, -կեաց) «ոսկի մետա-ղը. 2. ոսկեղէն, ոսկուց շինուած» ՍԳր. Ա-գաթ. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձե-ւերով. 1. ոսկե-. ինչ. ոսկեղէն ՍԳր. Եւս. քը ոսկենկար Եփր. թգ. ոսկեպատեան Բուզ. ռոկեզարդել Եւագր. ոսկեսէր Ոսկ. ես. ոսկե-րիչ ՍԳր. Կոչ. Եփր. մն. 477. Ոսկ փիլիպ. (հմմտ. Meillet MSL 17, 262).-2. ոսկէ-, որով կարող են գրուիլ բոլոր նախորդ ձևերը, բայց յատկապէս ոսկէօղ Խոր. ոսկէօծ Յայսմ. -3. ոսկի-(առանց յօդակապի). ինչ. ոսկի-վարաւանդ Բուզ. ոսկիգիսակ Եւս. քր. ոսկի-կմբեայ Բուզ. բազմոսկի Վանակ. յոբ. յոգ-նոսկի Փիլ. իմաստ.-4. նոյնը յօդակապով. ինչ. ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8. ոսկիածին Ա-գաթ. ոսկիապատ Ել. իզ. 32. լզ. 36. Ես. լ. 22. Թղթ. բարուք. Կոչ. 20. Ագաթ. ոսկիա-կուռ Կոչ. 20։-Նոր բառեր են ոսկեգեղմն, ոսկեզօծել, ոսկեդրամ, ոսկեդար, ոսկեդար-եան, ոսկերչական, ոսկերչապետ ևն։
• Böttich. Arica 48, 35 կցում է սանս. piçanga, pista, peças ձևերի հետ։ Pic-tet 1, 157 սանս. vastu, իռլ. fost, afost, ֆինն. waski «արոյր»։ Lag. Armen Stud. § 1733 հիմնւում է վերջինիս վրայ և ոնդունում է որ մետաղների անուն-ները նիւթի հետ միասին թուրանեան
• ժողովուրդներից անցել են Հայաստան, իսկ «անագապղինձը» յետոյ նշանակու-թեան փոփոխութեամբ դարձել է «ոս-կի», ինչպէս որ ըստ J. Grimm յուն, ὄίδηρος «երկաթ»=գերմ. silber «ար-ծաթ»։ Մորթման ZDMG 31, 412 բևեռ. usgini «ոսկեղէն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 97 աւելի մօտիկ է գտնում ակկադ. gušqi «ոսկի»։ Lag. Gött. Nachr. 1882, 164 սումեր. [other alphabet] guski(n)։ Schrader, Sprachverglei-chung und Urgeschichte, Jena 1890 դնում է ո՛չ-հնդևրոպական նախահայ-կական բառ և կցում սումեր. guškin gusgin, վրաց. okro, oker «ոսկի» և ու-րիշ կովկասեան ձևերի հետ. «դսկի» և «պղինձ» նշանակութեանց յարաբերու-թեան համար յիշում է եաքութ. altun «պղինձ» և թրք. altun «ոսկի». հմմտ. նաև Jensen ZAss. 1, 254-5։ Busge IF 1, 444 այս հիման վրայ ենթադրում է թէ հյ. ոսկի ծագած է նախաւոր *goski ձևից, g-ի անկումով։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 51 ակկադ. guski, guskin, ֆինն, waski։ Riabinin MSL 10, 19 ֆինն. waski, էսթ. wask «պղինձ», հունգ. vas «երկաթ»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 209 դնում է սումեր. guškin ձևից՝ հաթերէ-նի միջնորդութեամբ։ Հիւնք. ոսկր բա-ռից է հանում։ Patrubány SA 2, 12 հայ բառը նոյնպէս դնում է ոսկր-ից. իսկ ՀԱ 1908, 278 հնխ. aves «փայլիլ» ար-մատից, որով ֆինն. և հունգ. ձևերը փոխառեալ հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 401, 405 սումեր. guški «ոսկի»։ Մառ. ЯՓeт. cбор. 1, 128 կապում է Սկիւթացոց անուան հետ. իսկ O полож. aбхaз. 34 և Aбхазскии aнал. aлф. էջ 47 իրար է կապում հյ. ոսկի, ափխ. axə՝, վրաց. ոքրո, ռուս. золотo, գերմ. gold, չուվաշ. ыltən, թրք. altan։-Պա-տահական նմանութիւն ունի ճապոն. [other alphabet] kin «ոսկի»։-Ֆիննական ձևերի համար A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinnischen Sprachen. Helsing-
• պղինձն են գտած և գործածած, որով-հետև պղինձը արծաթից և երկաթից նուազ աստիճանի ջերմութեամբ է հալ-ւում և ռտնւում է երկրի երեսը։ Հաւա-նաբար Ուրալում ֆինները արդէն գի-տէին այս մետաղը բանիլ և նրանից զէնքեր ու կարասիք շինել. ֆիննական հնագոյն դարբնութիւնը պղնձով էր. Ռուսները Սիբերիայի, ինչպէս և Ուրա-լի և Ալթայի մէջ բազմաթիւ պղնձէ գոր-ծեր երևան հանեցին... կասկած չկայ բնաւ թէ այս մետաղը շատ կանուխ ծա-նօթ էր ֆիններին... որին վկայում Հ նաև իրենց լեզուն. ամէն կողմ, Արև-մուտք, Բալթիկ, Արևելք, Ուգրեան ֆին-ների մէջ տարածուած է մի՛ բառ. այս բառն է vaski, որ բալթիկ-ֆիննեան լե-զուներում vask, vasjk, vašk, vahči և աապեան լեզուներում էլ vešk, viešk, veikke, vöikke ձևերն ունի. -ki մասը հաւանաբար աճական է. հին բառն է vas, որ աւելի ուշ դարձել է vaš. սրանց հետ նոյն է հունգ. vas, որ այժմ նշա-նակում է «երկաթ» և ո՛չ թէ «պղինձ». այս էլ բառերի նշանակութեան մի փո-փոխութիւն է, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ կայ. ինչ. գերմ. eisen, անգլ. iron «երկաթ», գոթ. ais, սանս. ayas, լտ. aes «աղինձ»։ Ուգրեան Օսթյաքների մօտ բառը դարձած է vox և նշանաևում և «կոպէկ, դրամ» և ընդհանրապէս «մե-տառ»։ -Ուգրօ-ֆիննական ձևերը դա-սաւորւում են հետևեալ կերպով. մորդվ. vis'k'a, us'k'ä «երկաթէ թել», վօտյ. ❇ves' (որից azves «արծաթ», uzves «անագ, կապար»), սիրյ. -ys, -is (որից ezys, ezis «արծաթ», ozys «անագ, կապար»), ֆինն. vaske-«պղինձ», էսթն vas'k «պղինձ», հունգ. vaš «երկաթ». äz-úšt «արծաթ», վօգուլ. bos, -š (որից atbōs, atfš «անագ, կապար»), չերե-միս. baž «արոյր», լապպ.viašk, vieške, veäīhki «պղինձ» (տե՛ս J. Szinnvei. Finnisch-ugrische Sprachwissenschaft, Leipzig 1910, էջ 41)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։
χρυσίον, χρυσός aurum. իտ. oro. Շեկ եւ շողշողուն՝ հրափայլ մետաղ, կուռ, խիտ, ծանր, եւ քաջ կռանելի՝ ծաւալական. իբր անապական.
Անդ՝ ուր ոսկին է. եւ ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Մեծատուն անասնով եւ արծաթով եւ ոսկւով։ Պատեսցես զնա ոսկւով սրբով։ Անօթս ոսկւոյ (այսինքն ոսկեղէնս), եւ անօթս արծաթոյ. եւ այլն։
ՈՍԿԻ. ա. χρυσέος, χρυσοῦς, χρύσειος aureus. Ոսկեղէն. ոսկիէ.
Մանեակ ոսկի։ Գինդս ոսկիս։ Ծնօտս ոսկիս։ Օղամանեակս ոսկիս։ Քրոբէս ոսկիս.եւ այլն։
Ձոյլ ոսկի կամար։ Գրեալ ոսկի գրով։ Ոսկովք պսակօք. (Եղիշ. ՟Է. Փարպ.։ Ագաթ.։)
Լոմայից պղնձեաց, եւ ոսկւոց գահեկանաց. (Սարկ. հանգ.։)
ՈՍԿԻ ԵՂԷԳՆ. λυσιμαχία lysimachia. Անուն խոտոյ. ... (Բժշկարան.։)
ՈՍԿԷ՛՛ Տե՛ս ի վեր անդր զամենայն բարդութիւնս ոսկե՛. զորս գրիչք առ դիւրութեան հնչման ստէպ է տառիւ դրոշմեն։
ՍՈՓԵՐԱԿԱՆ ՈՍԿԻ. Ոսկի երկրին սոփերայ։ (Երզն. քեր.։)
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
• , ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
• Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ.
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. osgor «ոսկոր» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մեզանից է դնում ալբան. koske «ոսկոր», հայերէնի նախաձևը ենթադրելով *կոսկր!
ὁστέον, ὁστοῦν os, ossis. Կարծրագոյն մասն ի մարմնի կենդանեաց՝ պնդակազմ պահանդ այլոց մասանց. ոսկոր .... (յն. օսդէ՛օն. լտ. օ՛ս, օ՛սսիս ).
Ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին ի մարմնոյ իմմէ։ Հանջի՛ք եւ զիմ ոսկերս աստի ընդ ձեզ։ Յօշեաց զնա ոսկերաց իւրոց յերկոտասան մասն։ Խռովեցան ոսկերք իմ։ (Դաշտն) լի էր ոսկերօք մարդկան. եւ շրջեցոյց զիս շուրջ զոսկերօքն։ Մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր առ իւրաքանչիւր յօդս. եւ այլն։
Տկար էր զօրութեամբ յոսկերաց. (Ագաթ.։)
Այլեւ յոսկերաց մարտիրոսացն զարհուրեալ. փախստեայ կորնչի. (Կիւրղ. ղկ.։)
Սամփսոն զյայտնի պատերազմ ոսկերբ վճարեաց». այսինքն ծնօտիւ իշոյ. (Եղիշ. դտ.։)
branch, bough;
knot, joint;
—ք մատանց ձեռին, the fingers;
—ովք վարակեալ, knotty, nodous, knobby, gnarly;
hill, height, hillock.
• , ո հլ. «բլուր, բլրակ» Խոր. (քանիցս). Վրդն. պտմ. էջ 135, Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 179։
• Եւրոպա, 1849, 200 հպրս. ուստա «բարձր տեռ»։
• , ո հլ. «ծառի ճիւղ» ՍԳր. որից ոս-տախիտ Սիր. ժդ. 19. Ոսկ. կողոս. ոստա-քանց Յհ. կթ. ոստակոտոր Մխ. առակ. նըրբ-ոստ Մխ. առակ. մանրոստ Եպիփ. բարոյ. բազմոստ Վեցօր. 96. Մծբ. վեցոստեան Եփր. ղևտ. Սեբեր. դառնոստեան Նար. եօթնոս-տեայ Եփր. ել. խստոստեայ Վեցօր. 96. նաև ոստանալ «ծաւալիլ, աճիլ» Եփր. բ. Ռես. 184.-ուղ. *ոստի ձևն է ենթադրում գրծ. ոստեօք Վեցօր. 84, բայց հաւանաբար ուղ-ղելու է ոստիւք կամ ոստովք։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ozdos ձևից, որից ծագում են նաև յն. ὄζος «ճիւղ, ոստղ, գա-ւազան», գոթ. asts, գերմ. Ast և հբգ. ast «ճիւղ», քուչ. atstse «ճիւղ». երկար ձայնա-ւոր են ներկայացնում անգսք. ost, մ. հիւս-գերմ. ōst «ոստղ», որոնք տալիս են հնխ. ozdos ձևը. հմմտ. նաև լեսբ. ὅσδος։-Հնխ. ozdos դրւում է o մասնիկով sed. «նստիլ» արմատից, իբր «ծառի բնի վրայ նստած» (Pokorny 1, 95, 18ə-6 և 2, 486, walas 549, Boisacq 686, Kluge 26)։-Հիւբշ. 482։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. pol. 1Ո7 համեմատելով գերմ. Ast ձևի հետ։ ՆՀԲ «յորմէ ոստնուլ, ոստիկան, աստի-ճան, աշտանակ ևն. լծ. թրք. ust «ի վեր, ի վերայ»։ Pictet 1, 199 գերմ. ast-Պատկ. JAs. 1870, 186 սանս. astis։ Ուղիղ են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 229, Bugge IF 1, 445։ Հիւնք. ստեղն բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. ոստ, Ալշ. տստ, Կր. օստ, Խրբ. ոսռ. Ախց. վօստ, Հճ. վոսդ, Զթ. իւսդ, Սեբ. վէսդ, Երև. վօստղ, կօստղ, որոնք նշանա-կում են «ճիւղը կտրելուց յետոյ ծառի վրա։ մնացած մասը, ծառի կամ տախտակի վրայի հանգոյց կամ երակ, այդ հանգոյցը ընկնե-լուց յետոյ մնացած ծակը», միայն Հճ. «շոճի ծառի մարխոտ ճիւղ»։ Հետաքրքրական է օստռուտ Սեբ. «ոստղերով լի (փայտ)»։ -ղ յաւելուածի մասին տես Ղափանցեան, Տե-ռեկ. ինստ. 2, 103։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სტო ստո կամ შტო շառ «ծա-ռի կամ գետի ճիւղ», შტოებიანი շտոեբիանի «ճիւղաւոր», թուշ. რტო րտո «ճիւղ». սրանք կարող են ծագած լինել հիւսիսային Հայաս-տանի գւռ. *ոշտ ձևից. հմմտ. անոստ, որ կ անոշտ «որ չի ոստնում»։ (Վրաց. բառի նը-մանութիւնը յիշում է նախ Brosset JAs, 1834, 369)։
• , «ցատկել, դուրս ցատկել». արմատ առանձեն անգործածական, որից կազմուած ևն ոստնոս «ղատկել» Իմ. ե. 22. Ոսկ. յհ. ոստչիլ Խոր. Վրդն. ծն. ոստանիլ «դուրս ցատկել, ձեռքից պրծնել», Ոսկ. մ. ա. 22. յհ. ա. 9. ոստել «դուրս ցատկեցնել» Լմբ. իմ. ոստուցանել Խոր. Փիլ. ոստոստել «ցատ-կըռտել» Ղևտ. ժա. 21. Փիլ. ընդոստ Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 19. Փիլիպ. ժե. ընդոստչիլ Ոսկ. գղ. մտթ. բ. 24. ընդոստուցանել ՍԳր. ընդ-ոստնուլ Մաշկ. որոտընդոստ Եփր. աղ. Ա-գաթ. դիւրոստոյց, կայծոստ ԱԲ. ոստոստիւն (նոր բառ), անոստ Նար. կդ. 164, առաք. 428, որ և գրուած անոշտ Կոչ. 45 (անոշտ և անվազ)։
• ՆՀԲ ոստ «ճիւղ» բառից («որպէս ոստ
• ի դուրս ցցուիլ»)։-Տէրվ. Լեզու 1887, 150 արմատը ոս, նոյն ընդ վազ-ել։ Հիւնք. ոստ «ճիւղ» բառից։ Bugge IF I, 443 հնխ. g2ost-ձևից, որի հետ հմմա-հհիւս. kast «նետուածք», նորվ. kast «արագ շարժում, խայտալ», լտ. gestire «կայտռել, խայտալ», յուն. βαστάζω «բարձրացնել» ևն։ Scheftelovitz BВ 28, էջ 298 ոստ «ճիւղ» բառի հետ, ինչ. անգլ. spring «ցատկել» և «բուսնիլ»։ Patrubany ՀԱ 1908, 342 հնխ. o «վրայ» +sed «նստիլ»։
(յորմէ Ոստնուլ, Ոստիկան, Աստիճան, Աշտանակ, եւ այլն. լծ. թ. իւսթ. այսինքն ի վեր, ի վերայ) κλάδος ramus. եւս եւ κλῆμα palmites βλαστός germen στοιβός frondes ὅζος nodus. իսկ թաւ ոստ, θύρσις thyrsus. տե՛ս եւՍՏԵՂՆ, ՇԱՌԱՒԻՂ. Ուղէշ կամ ճիւղ տնկոց արձակեալ ի վերնակողմանս բնոյ. եւս եւ Մնացորդ. հետք ճիւղոյ հատելոյ. ճուղ. եբր. տալիօթ, շիքքէլիմ, անափ եւ այլն.
Առնուցուք ոստս ի տերեւախիտ ծառոց, եւ յուռեաց, եւ զոստս հագնեաց ի ձորոց։ Ձիթենի գեղեցիկ, անպիտանացան ոստք քո։ Վասն երկայնութեան ոստոց իւրոց։ Հանգչել յոստս նորա։ Զփայտն խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ ( պուտագլը )։ Թաւ ոստս.եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
Ոչ մանրեցեր զոստս իմոց մատանցս. (Նար. ՟Ե։)
Ոսկւոյ ոստ վասն հոծութեանն կարծրագոյն ելով սեւացեալ ադամանտ (կոչի). (Պղատ. տիմ.։)
Անտոն ոստ անապատի, հովտաց լերանց աղբիւրականց զարդ անապատի. (Տաղ.։)
որպէս Բլուր, կամ փոքր մի բարձր վայր.
Կալ ի ձախմէ ջուրցն ի վերայ ոստոյ միոյ իբրեւ ի դիտանոցի։ Շինէ իւր տուն բնակութեան ի վերայ ոստոյ միոյ առ եզերբ գետոյն։ Զարքունիսի փոխէ վերոյ անտառին յոստ մի. որ ըստ պարսկական լեզուին դուին կոչի, որ թարգմանի բլուր. (որ եւ Ոստան դըւնայ). (Խոր. ՟Ա. 10. 11։ ՟Գ. 8։)
Իդաշտն հերմոնի ... զտեղի առեալ յոստ մի անջրդի՝ փակեցաւ ի թուրքաց. (Վրդն. պտմ.։)
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
• (անհոլով» «ո՞վ, ո՞ր մարդը» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. ևն. ո՞վ ոք «ո՞ր մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. յո՞վ «դէպի ո՞ւր» Դատ. ժթ. 17. Երեմ. խ. 5. Զքր. Բ. 2. Յհ. ժգ. 36. Եբր. ժա. 8 (հմմտ. յո՞). ուրիշ ձևերով չի գործածւում։
• = Բնիկ հայ բառ. ո՞ բառի կրկնակն է. նախապէս ո՞ գործածւում էր բաղաձաւնև մօտ (ինչ. ո՞ կարէ). ձայնաւորի մօտ՝ ներ-դաշնակութեան համար յառաջացել է վ ձայ-նը և այսպէսով ձևացել է ով ձևը. (ինչ. ո՞վ իցէ). յետնաբար երկու ձևերը շփոթուելով իրար խառնուեցան, մինչև որ պարզական ո ձևը բոլորովին ջնջուեցաւ՝ տեղի տալով ով-ին. այսպէս արդի գրականում և բոյրդ բարբառներում։ Ղարաբաղի բարբառն է մի-այն՝ որ գրաբարի ամենահին օրէնքը պա-հում է դեռ՝ գործածելով ձայնաւորի մօտ հո՞ւվ, բաղաձայնի մօտ և անկախ՝ հո՞ւ. ինչ. հո՞ւվ ա, հո՞ւվ ասից, հո՞ւ քէզավ, հու վէր «ո՛վ որ», հո՞ւ «ո՞վ»։-Ո ձևը (բայց ոչ ան-կախաբար) պահուած է նաև Ննխ. գիւղերը՝ վօ՜ գինա «ո՞վ գիտնայ, չգիտեմ» դարձուա-ծի մէջ։ Ըստ այսմ ով բառի վ ձայնը իր հա-մազօրը չունի ցեղակից ձևերի մէջ, որոնց վրայ տե՛ս Ո։
• Riggs, Քերակ. 1856, էջ 61 ո'վ=անգլ. who։ Տէրվ. Altarm. 3 kva-ձևից (=լտ. qua) նախաձայնի յապաւումով և վ ձայ-նի յաւելումով։ Bopp, Gram. comp. 2, 384 դնում է ո=սանս. kaya ևն. վ հա-մարում է ուղղականի նշան, իբր զնդ. o, որ -a յանգող բառերի ուղղականի վերջաւորութիւնն է։ Բանասէր. Բազմ. 1897, 591 ո բառից վ մասնիկով։ Հիւբշ. 481 ո բառի հետ։ Bugge, Lуk. stud 2 49 լիւկ. uve։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet JAs. 1903 (2). sna. 1,
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. օվ, Հւր. Շմ. հօվ, Հճ. Վն. վով, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիռ. վօվ, Ասլ. վէօ՞վ, Ագլ. Սվեդ. ուվ, Զթ. իւվ Մկ. վէօվ, Գոր. Ղրբ. հուվ. Սլմ. Մրղ. վmվ, Ախց. Պրտ. վօվ, վէվ, Կր. Սեբ. վէվ, Հմշ. վօվ, վէօվ, Ակն. էօվ, վէօվ, վօվ, վէվ։
Ո՞վ է հայր նորա, եթէ ոչ կիս։ Ո՞վ ծանուսցէ։ Ո՞վ պատմեսցէ։ Ո՞վ է իմ մայր, կամ ո՞վ են իմ եղբարք։ Ո՞վ իցէ սա։ Ո՞վ են սոքա. Ո՞վ էիք, յորժամ արկանէիք յամանս ձեր։ Ո՞վ եւ ո՞վ իցեն՝ որ երթայցեն։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր. եւ այլն։
Ես եւ դու ո՞վ իցեմք, որ զանքնինս քննիցեմք, եւ զանճառսն խնդրիցեմք. (Ոսկ. ես.։)
Ո՞վ իցէ՝ որ սիրեաց զհիւանդութիւնն, եւ ատեաց զառողջութիւնս։ Բուզ. (՟Դ. 5։)
Այլ անսովոր է ասել.
Ո՞վ է քաղաքս այս (այսինքն զի՛նչ է, ո՛ր է). եւ նա ասէ, եփեսոս է։ Ո՞վք են, որ վաճառեն։ Ո՞վք են ճշմարիտ երկրպագուքն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Տեսանել՝ թէ ո՞վք եւ որպիսի՛ք են. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Ո՞րք են, որ զբան նորա պահեն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Այլ սովորական է ասել, Ո՞յք են։
Ո՞վ ոք իցէ ի ձէնջ մարդ։ Ո՞յր ուրուք ի ձէնջ.եւ այլն։
Ո՞վ ոք իցէ նա։ Ո՞վ ոք ուստեք. (Խոր. ՟Բ. 75։ Ագաթ.։)
ՅՈ՞Վ կամ ՅՈ՞. այսինքն Ու՞ր. Տե՛ս ի կարգի տառիդ յ։
Ո՛Վ Ո՞Վ, Ո՜Վ. Ի նշանակ կոչման, հառաչանաց, զարմանաց, աւաղելոյ, եւ այլն. ω, ὥ! O! Ո՛. ո՜. ո՛հ. ա՛յ. բա՛բէ. հօ՛, եա՛, հէ՛յ, եյ, ի՛, ա՛խ. յն. լտ. օ՛.
Ո՛վ մարդ։ Ո՛վ տիմոթէէ։ Ով հրեայք։ Ո՛վ ազգ անհաւատ.եւ այլն։
Ո՜վ կին դու, մեծ են հաւատք քո։ Ո՛վ անմիտք եւ հեղգասիրտք։ Ո՜վ լի ամենայն նենգութեամբ։ Ո՜վ քաղաք արեանց։ Ո՛վ (կամ ո՛հ) երեւելիդ փրկեալ քաղաք. եւ այլն։
Ո՞վ խորք մեծութեան. եւ այլն։ Ո՞վ սքանչելիք. զիա՛րդ, եւ այլն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ո՜վ սքանչելի եւ տեսիլ ահաւոր։ Ո՜վ համբոյր՝ նենգութեան նշան. (Շար.։)
Ո՜վ դառն սեղան՝ լի լեղեաւ. ո՛վ կերակուր պատրաստեալ ի դիւաց. ո՛վ ճաշ անշայեկան. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛վ բարերարութիւն, ո՛վ մարդասիրութեանն առաւելութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Ո՜վ սաստկագոյն հառաչումն։ Ո՜վ անհնարին եւ արտատեղի տարակոյսք։ Ո՞վ նոր իմն եւ սքանչելի՝ անկարծելի տեսիլ. (Պիտ.։)
Առընթեր սեռականի. (նոյնպէս եւ յն. իսկ լտ. հյց)
Ո՜վ սքանչելեաց։ Ո՜վ հրաշիցս։ Ո՛վ աղետիցս։ Ո՛վ թշուառութեանս. (եւ այլն. ի բազում գիրս։)
Ո՞վ քո աստուած յայնժամ ներողութեանդ։ Ո՛վ ողորմութեան քո քրիստոս։ Լաստ. (՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Թշնամի է բարեհաշտ, եւ բարեկամ դրժող. ո՞վ լծակցութեանս, եւ օտարութեանս. (Ածաբ. աղք.։)
Ո՜վ նոր խառնմանս. ո՛վն ասել՝ է ուրեք որ հիացմամբ է եւ զարմացմամբ, եւ է՛ ուրեք զի ողբական է եւ աւաղական. իսկ աստ հիացական է եւ զարմացական. (Լծ. ածաբ.։)
Առանց խնդրոյ.
Ո՜վ, կամաւ զանկապելին՝ կապեալ ըզձեռս արձակողին։ Ո՞վ, զինչ զօրութիւն է, որ լուսաւորեաց զքեզ աւազակդ։ Ո՞վ, որպիսի ահ եւ դողումն եկեսցէ. (Շար.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Ո՛վ ո՛ (կամ ո՛ ո՛. ὧ ὧ! o o! ). փախերո՛ւք յերկրէ հիւսիսոյ. (Զաք. ՟Բ. 6։)
Իբր յարաբերական. Որ. ո. կամ Որ ոք. որ միանգամ. ո՛ ոք եւ իցէ՝ որ. ո՛վ որ.
Ո՛վ զայս արասցէ, քերովբէի նմանի։ Ով պատառէ զնա, մահու պատուհաս ընդունի։ Զով չար ասեն, եւ ինքն բարի է, չվնասի անտի. (Յճխ. խ։ Եղիշ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)