Definitions containing the research ոյն : 10000 Results

Դէմ, դիմի

See full entry →

prep. adv.

cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
— ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
— յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.

Etymologies (1)

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Bottich. ZDMG, 1850, 353 դէտ, դեն բառերի հետ վեդ. dhī, սանս. dhyāl, զնդ. dōi-ϑra «աչք», պրս. dīdan «դիտել»։ Նոյն, Arioa, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Justi, Zendsp. 143 զնդ. daēman, որին կցում է նաև պրս. dēm, աֆղան. lēmah։ Հիւբշ. KZ, 23, 18 դեմ, դետ, դիտել դնում է dhi արմա-տից։ Տէրվ. Նախալ. 89 պրս. dīdan, հյ. դետ, պրս. dēm, dema, հյ. դիմակ, յն, ϑέασμαι, սանս. dhi ձևերի հետ հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 տե՛ս վարը դետ։ Հիւնք. պրս. տիլմ և յն. δέμας «հասակ, ձև, մարմին»։ Մառ, ИАН, 1918, 342-3 հյ. դէպ և վրաց. մծիփե «հասուն»։

NBHL (10)

Դէմք նոցա իբրեւ զդէմս առիւծու։ Զդէմս իւրեանց ի բոցագոյն դարձուսցեն եւ այլն։ Ընդէ՞ր ի դէմս փչել ասի զկեանս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 5։)

Դիմօք դարձեալ առ խաւարն, թիկունս տալով լուսոյն. (Անան. ի պետր.։)

Մինչ անձն ասես, ընդէ՞ր հրաժարես զնա դէմ ասել ... քանզի իւրաքանչիւր առանձնաւորեալքն ի տեսակին դէմ անուանի. որպէս ի մարդկանէ պօղոս յատկացեալ՝ դէմ առկոչի. իսկ յանմարմնոցն գաբրիէլ առանձնացեալ՝ դէմ անուանի. սապէս, յանեղագոյն էութենէն՝ հայր կամ որդի կամ հոգի առանձնակի յիշեալ՝ դէմ առասի։ Զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Ի դիմաց հօր խօսին մարգարէքն։ Ի դիմաց որդւոյ։ Ի դիմաց հոգւոյն սրբոյն. (Աթ. ՟Ա։)

Զայնոսիկ ի դէմս զհակառակութիւնն ի միջոյ բառնալոյ առնէր։ Հրէայքն ի դէմս շաբաթոյն զայն իմն կարկատէին։ Ոչ ի դէմս մարդոյ ինչ ասացի լինել ձեզ կոյրս. (Նանայ.։)

Քան զդէմս կերպարանաց այս իսկ է հաւատարմագոյն. դէմք յոլով ուրեք սխալեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Դէմս արարի առ քո սրբութիւնդ։ Դէմս արարին առ ի վկայարան սրբոյն. (ՃՃ.։)

Իբրու թէ զնոյն ինքն զյարուցեալն ի դէմս մեր բերելով։ Ոչ կարէաք յայտնապէս ի դէմս մեր բերելով զարարչին մեծութիւն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)

Ի ԴԻՄԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ ումեք. Նոյն ընդ վ. Տե՛ս (Առակ. ՟Ի՟Ա. 29։ Իմաստ. ՟Ե. 24։ Ես. ՟Լ՟Զ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 34։ ՟Ժ՟Բ. 24։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 9։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 15։ Եփես. ՟Զ. 13։ Խոր. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 15։ Փարպ.։)

ԴԷՄ Ի ԴԷՄ. Նոյն ընդ վ.


Դէպ, դիպի, դիպում

See full entry →

adj. prep. adv.

fit, proper, suitable, decent, convenient;
accident, case, incident, hazard, chance;
ի — լինել, to suit, to be proper or fit;
ի — ժամանակի, in due time;
— լինել, to chance, to happen, to fall out accidentally;
ի — գալ՝ ելանել՝ պատահել, to agree, to suit, to be convenient;
to succeed, to happen;
ի — է, it is hecoming, necessary;
— է, it is possible;
— թուիլ, to appear suitable;
եթէ — տացէ, if by chance;
— եղեւ ընձ, it has happened to me;
— եղեւ ի միում աւուրց, it happened one day;
towards, with respect to, in the place where;
to the side of;
— եւ —, very suitable;
properly;
—ու —, fixedly, attentively;
— նկատել, to look at with surprise or astonishment.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «պատահմունք, դիպուած։ ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. մ. բ. 16. Եփր. ա. տիմ. Ագաթ. Եզն. Մծբ., «յարմար, պատշաճ» ՍԳը. Ոսկ. մ. ա. 23 և Ես. Կոչ. Եզն., «դէպի, նրա կողմը» Եզն., որից՝ դէպ լինի «կպատահի» ԱԳը, ի դէպ, Ոսկ. յհ. բ. 6, ի դէպ է Գծ. ժը. 14, Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. Եզն., ի դէպ գալ Բ. պետ. բ. 25, ի դէպ ելանել «յարմարիլ» Եզն. Սեբեր., դէպևդէպ կամ դէպուդէպ Ոսկ. յհ. ա. 24. Կոչ. 21, դէպուղիղ Գծ. ժզ. II, դիւրադէպ Փիլ., ել., ինքնադէպ Ոսկ. ես., յանկարծադէպ Ոսկ., բարեդէպ Սարգ. յկ., դիպուն «յարմար, պատշաճ» Ա. մակ. դ. 46. ժա. 37. Բուղ. Սեբեր., դիպան «դէմը, առջե-վը» Կոստ. երզն. 140, դիպան ելանել կամ առ դիպան պատահել «դէմը՝ առաջը դուրս գալ» Բուզ., ընդ դիպան «առջևի կողմը, երե-սը» (օր. արձանագրութեան) Սուտ-Սեբ. էջ 1 (ըստ ՀԱ, 1912, 347-8), դիպաւորութիւն Ոսկ. ա. տիմ., դիպիլ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. և պտմ., դիպեցուցանել Եփր. օրին. և հա-մաբ. Փարպ., դիպող Առակ. ժե. 23. Դան. ժգ. 15. Եւս. քր., դիպուած Ժող. բ. 14, 15 դիպուկ «յարմար, պատեհ» Մին. համդ. 122, հանդէպ ՍԳր. Եւս. քր. Եզն., հանդիպիլ ՍԳը, հանդիպութիւն Վեցօր., անիդէպ (նորագիւտ ռառ) «անպատեհ» Լծ. պրպմ. 623 ևն։-Տա-րօրինակ մի ձև է եղջիւրահանդեալ Պղատ. օրին. 308 (այսպէս տպ. իսկ ըստ ՆՀԲ եղջիւ-րահանդիպեալ), որ թարգմանուած է բնագրի ϰερασβύλος «կարծր, անեփելի» բառից (տե՛ս բնագիրը, Platonis opera, Paris, 1883 հտ. Բ, էջ 419). յոյն բառը կազմուած է ϰέρος «եղջիւր»+ βαλλω «նետել, արձակել». ուստի հանդիպեալ կամ հանդեալ կա՛մ սխալ թարգ-մանութիւն է և կա՛մ հայերէն մի նոր բառ՝ այդ նշանակութեամբ։

NBHL (6)

Եգիտ իւր ժամանակ դիպի։ Զսոյն զայս արարից, եթէ եղիցի ինձ ժամանակ դիպի. յն. դէպ ժամանակ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ եւ ՟Գ. 36։)

Որ սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ։ Որ մարդկութեանն է դէպ. (Եզնիկ.։ Շ. թղթ.։)

Դէպ լինիցի սմա հիւանդանալ ի ճանապարհին։ Դէպ եղեւ քահանայի միոջ իջանել ընդ նոյն ճանապարհ։ Դէպ լինէր երեւել արս հեծեալս։ Դէպ եղեւ դիպել։ Դէպ եղեւ եղբարս եօթն ածել.եւ այլն։

Նոյնպէս եւ յայնմ ժամանակի ելանէին իրքն ի դէպ. (Գէ. ես.։)

Խելացն տեղի դէպ գլխոյն է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 224։)

նխ. ԴԷՊ ՎԵՐՈՅ նխ. Քաջ վերագոյն. գեր ի վերոյ.


Գինդ, դնդաց, դից

See full entry →

s.

ear-ring, buckle, ear-drop.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ականջի օղ» ՍԳր. Եփր. ծն. «մանեակ, օղա-մանեակ, շրջանակ» Փիլ. նխ. բ., որից գըն-դապաճոյն «գինդերով կամ գնդանման զար-դերով զարդարուած» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 171, գնդանոց «գինդ կամ գինդի օղակը» Գնձ., գնդակալ «գինդի օղը» Վրդն. ծն., գնդակ «շրջանակ, պսակաձև զարդ» Կիւրղ. Թուոց. «Ճիւղ, մանաւանդ խա-ղողի խիղբ» Ծն. խթ. 11. Վեցօր. 92. 95. Կռ. 152, գնդաձև «ոլոր ոլոր, մանուածապատ» Մաօս. դիոն.-գրուած է նաև գինտ.

= Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։

NBHL (1)

Ունելով փոքրագոյն զարդ գնդից. (Ճ. ՟Ա.։)


Գինի, նւոյ, նեաց

See full entry →

s.

wine;
զգինեօք անկանել, ընդ գինիս մտանել, ի գինւոջ լինել, to be merry with wine, to drink, to get drunk;
թափել զ—, սթափել ի գինւոյ, to sleep one's self sober;
զուարթացուցանել ի գինւոյ, to make tipsy, to fuddle;
պարզել զ—, to clear the wine.

Etymologies (2)

= Բնիկ հայ բառ. ծագում է նախաւոր գէ-նի ձևից, որի մայրն է հնխ. voinio-սրա հետ հմմտ. լն. οϊνος «գինի» (ոյն բառը գտնւում է նաև սե-մական լեզուներում. օր. եբր. [hebrew word] yain (< wain), արաբ. [arabic word] wain, եթովպ. ⦿P︎ wein, ասորեստ. inu, սեմական նախալե-զուի մէջ wainu «գինի» (Walde, 839, Boi-sacq, 691, Kluge, 523)։ -Գինի բառի ծագ-ման և սրա հետ որթի նախնական հայրենի-քի, ինչպէս և գինեգործութեան արհեստի սկզբնաւորութեան, զարգացման և տարած-ման վրայ շատ է վիճաբանուած։ Երկար քննութիւններ են կատարել Schröder, Hehn, Hommel, Kremer, Jensen ևն։ Սրանցից ո-մանք համարում են, թէ գինին նախնաբար հնդևրոպացոցն էր և սեմականները նրան-ցից սովորեցին գինեգործութիւնը, ուստի և ռեմական ձևերը փոխառութիւն են հնդևրո-պացիներից։ Ըստ Lag. Arm. Stud. էջ 35 ծան. Կիպրոսից անցել է հրէից և սրանցից էլ արաբներին։ Ուրիշներ, ընդհակառակը, պրն-դում են թէ գինին նախապէս սեմական էր, ո-րոնցից փոխառութեամբ անցաւ հնդևրոպա-ցիներին։ Ճշտագոյնն այն է (ինչպէս Meil. let, MSL, 15, 163 և ուրիշներ ընդունում են), որ գինին Միջերկրականի հին քաղաքա-ևիրթ ժողովուրդի գիւտն ու սեպհականու-թիւնն է, որ յետոյ՝ մի կողմից փոխառու-թեամբ անցաւ սեմականներին և միւս կող-մից՝ հարևան հնդևրոպացիներին (յոյն, հայ. ալբանացի) և սրանց միջոցով էլ հետզհետէ տարածուեց աւելի հեռուները (լատին, գեր-ման, կելտ, սլաւոն). Գերմանիա մտաւ Ա ռարին՝ լատինների միջոցով. սրանից աւե-յի ուշ սլաւներին անցաւ։ Հայերի միջոցով տարածուեց Կովկասի մէջ.-(Pokornv, 1 226, Ernout-Meillet, 1068)։-Հիբշ. 434։

Առաջին ուղիղ համեմատութիւնները տուաւ Klaproth, Asia polygl. 106։ ՆՀԲ համեմատում է վրաց. ղվինո, յն. οἰνος, լտ. vinum ձևերի հետ։ Peterm 25 դը-նում է լտ. vinum, յն. οίνος, եբր. [hebrew word] уain և արաբ. vain։ -Windisch. 7 յոյն և լտ. ձևերի հետ։ Այսպէս նաև միւսները։ Տէրոյենց պատուելի, Երևակ, 1857, էջ 194-5 Ուայզմէն անգլիացի հեղինակի «Պատմութիւն գիտութեան լե-զուաց» գրքի թարգմանութեան մէջ, ուր ասուած է, թէ գինեգործութիւնը նախնա-պէս վերաբերում էր սեմականներին և սրանց ձեռքով արևելքից արևմուտք է տարածուած, աւելացնում է այս ծանօ-թութիւնը թէ «խաղողի մշակութիւնը ըստ Ս. Գրոց սկսած է Հայաստանի մէջ, յԱ-կոռի, Նոյի ձեռքով. նախալեզուեան բա-ռը գինին է. ասկէ փոխ առին հրեայց, և

NBHL (1)

Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Սթափեցաւ ի գինւոյ անտի։ Որպէս հզօր՝ զի թափէ զգինի (այսինքն սթափեցի)։ Գինւով (կամ գինեաւ) անօրէնութեան արբենեն։ Զուարթասցի սիրտն ի գինւոյ.եւ այլն։


Գիր, գրոց

See full entry →

s.

letter, character;
hook, volume, writing;
letter, epistle;
letters, soience, literature;
holy scripture, Bible;
— or թուղթ մեկնելոյ, act of divorce;
cf. Ապահարզան;
— առնել՝ հանել՝ հաստատեմ, to publish, to write, cf. Գրեմ;
— հաստանել, to post up or stake on the wall a bill, writing or advertisement;
ի —՝ ընդ գրով արկանել՝ լինել, to be written or registered;
զգրով or զրովք գալ, to dedicate one's self to reading;
ի —՝ ընդ գրով արկանել, ի գրի առնել՝ հարկանել, ի — դրոշմել՝ արձանացուցանել, to write, to write down, to registrate;
to treat a subject;
to circumscribe.

Etymologies (2)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. wer «պատռել, քերել, քերթել, ճանկռտել» արմատի եր-կար wēr ձևից. ցեղակիցներն են պարզ wer կամ k, d, ei աճականներով աճած ձևի տակ՝ սանս. vraná-«վէրք, պատառուածք». vrcčáti «պատռել, հերձել, ճեղքել», յն. ῥινος «կաշի, մորթ», ῥαϰος (ևոլ. βράϰος) «ցնցոտի, պատառոտած շոր», ῥαϰοῦν «աատաւռաևւ». իἰνη «խարտոց», ալբան. vorε «վէրք», հսլ. ռաւս. rana «վերք», ռուս. вередъ «պալար, վէրք», սլով. vreskniti «շառաչմամբ խոր-տակուիլ, պայթիլ», դան. vraade, անգլսք. wrōtan, հիսլ. röta, հբգ. ruossan «փորել» ևն։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. γράφω «ճանկռել, փորագրել, գրել, նկարել», որի համեմատ էլ հյ. քերել և քե-րականութիւն։ Մեր բառի հետ ճիշտ համե-մատելի են գոթ. writs «գիծ», անգլսք. writ «գիր», wroett «փորագրութիւն, զարդա-րանք», writan, մսգ. writen, որոնք բղխում եննոյն wer-արմատից՝ աճածչ t աճակա-կանով և նշանակում են «վիրաւորել, պատ-ռել, փորագրել, նկարել, գրել» (Pokorny, ,286-7, Boisacq, 341, 833)։-Աճ.

իսկ սանս. կիր է «ձայն, հնչումն»։ Pe-lerm. 25, 37 սանս. giri «լեռ», gir «իւո-սակցութիւն»։ Windisch. 7 յն. γραφω «գրել»։ Ազգասէր Կալկաթայի, 1847, էջ 415 հայերէնը համարում է նախալե-զուեան բառ, որից անգլ. graphy «գրու-թիւն». քերել բառի նմանութիւնից էլ հե-տևցնում է, որ նախապէս գիրը «քարի վրայ քերծելով» էր։ Lag. Urgesch. 975 յն. γράφειν «գրել» բայի հետ։ Մորթ-ման, ZDMG, 26, 527 բևեռ. cirsini, յն. γράφω. լատ. scribo, գերմ. grabeh «փորել», schreiben «գրել», հյ. քեր-ծել=գերմ. kratzen։ Սողոմոն Մուրատ-եան, Մասիս, 1883, սեպտ. 26 յն. γράφω, լտ. s-cir-bo (1), գերմ. gri-ben, s-chr-eiben ֆրանս. è-crire, անգլ. s-cribe։ Canini, Et. étym. 186 յն. γράφω և լտ. scribo։ Հիւնք. յն. γράτω, γράμμα ևն։ Patrubány,։ SA, 1, 189 հնխ. yer «պահել, պահպանել» արմա-տից։ Նոյն, ՀԱ, 1906, 343 յն. ϰραὶνω «մի բանի հպիլ, Հքսուիլ»։-L'apaя, Oбъ orнoш. aбхaзcк. яз. էջ 48 ափխազ. aγərа «գիր»? Kорщъ, թրգմ. Հովիտ, 1914, 455 ֆինն. kirja «գիրք», kirje «նաման» սառերի հետ։ Petersson, Ar. u. Armen. Stud. 58 հյ. գիծ, զնդ. vaema «վէմ», հսլ. vajati «քանդակել», սանս. vecf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uei, uoi «ճեղքել» արմատից, որից աճած ui-ro ձևն է ներկայացնում հյ. գիր։

NBHL (1)

Կա՛ զգիր քո։ Ո՞յր է պատկերս այս կամ գիր։ Նորոգութեամբ հոգւոյն, եւ ոչ հնութեամբ գրոյն.եւ այլն։


Գլուխ, գլխոց

See full entry →

s.

head;
chief;
summit, top;
individual;
the first place, the first rank;
— գրոց, chapter;
— նաւի, prow;
— գործոց, master-piece;
— ցամաքի, point, cape;
— անկեան, angular stone;
— սեան, capital;
— գրամոց, capital, funds, principal, capital or principal sum;
ըստ գլխոյ, ըստ գլխոց, ըստ —, առ —, by head, for each person;
so much a head;
զայն ութ օրն ի —, all this week;
ծածկել —, to be covered, to put on one's hat;
բանալ զ—, to uncover, to take off one's hat;
ի — հանել՝ տանել՝ ածել, to finish, to conclude, to bring to a head, to end, cf. Գլխաւորեմ;
ի — ելանել՝ հասանել՝ գալ՝ երթալ, to be finished or brought to a close, to end, to come to an end;
— ամսոց, the first day of the month, new moon;
— տարւոյ, new year's day;
— բանից, exordium, preamble;
point, article;
— ճանապարհաց, end of the street;
— տողին, beginning of a verse;
առնու Տէր զտէրդ ի զլխոյ քումնէ, Lord will take away thy master from thee;
ունել զթիւ գլխոց որդaւոցն, to take the number of the children;
քանի՞ —ք պատժոց, how many punishments ?
հանել ընդ —ն or ընդ կառափն զյանցանս ուրուք, to have one's revenge, to punish;
— ամբառնալ, to revolt;
անկանիլ զգլխով, to fall suddenly on the enemy;
դնել զ— ի կշիռս, to put one's life in jeopardy;
կալ ի —, to put one's self at the head, to be the leader;
— բանիցս, finally, at length, in conclusion.

Etymologies (2)

, ո հլ. (յետին ձև է գըծ. գլխօք Գ. թագ. ը. 1) «մարդու կամ անասունի գլուխ, 2. ծայր, սկիզբ կամ վերջ, Յ. պետ, իշխան, գլխաւոր, 4. դրամագլուխ, մայր գումար, 5. գրքի գլուխ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ., որից՝ գլխագար Ոսկ. ա. տիմ., գլխագերծ Ոսկ. մ բ. 23, գլխադիր Եզեկ. ժգ. 18, 21, գլխանի «գլուխներ» Բուզ. ե. 4, գլխապարտ Դան. ա. 10. Եզն. Ոսկ. ես., գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր., գլխարկել «գլուխը կախել» Եսթ. զ. 12. Վեցօր Ոսկ. փիլ. 497. Մծբ. Եփր. նին., զլխաւոր ՍԳր. Ոսկ. ես., գլխիբաց Վեց-օր., գլխովին «ինքը. 2. բոլորովին» ՍԳր. Ա-գաթ. § 131. Եփր. ա. կոր. որ և ի գլխովին ևոկնագիր Ագաթ. էջ 54բ, 12 ա, Բ. մակ. բ. 33. Հռ. ժո. 2 (բառիս հետ նոյն կազմութիւնն ունի վրաց. თავადი թավադի «ինքը», որ ծա-գում է თავი թավի «գլուխ» բառից. Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. 55), գլխել «կործա-նել» Լաբուբ. 31 (ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 118 ուղղելի խլել), զգլխել «գինովց-նել» Ոսկ. բ. տիմ. գ., բազմագլուխ Ոսկ. մտթ., երկգլխի Եւս. պտմ., բարձրիգլուխ Յկ, բ. 13, գահագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., մերկագլուխ Ոսկ. մ. բ. 9, յհ. ա. 1, մարդա-գլուխ Եւս. քր., դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. զօրագլուխ ՍԳր, կորագլուխ Ոսկ. յհ. բ. 20-յոգնակի ձև է՝ զօրագլխեան Եղիշ. դ. էջ 74 Նոր բառեր են՝ գլխաբաց, գլխագին, տխա-ծածկ, գլխապատառ, գլխատառ, գլխիկոր. գլխոսկր, գլխաւորաբար, գլխան «քեֆալ ձու-կը», գլխարկաւոր, գլխարկավաճառ, գլխա-ցաւանք, քաղաքագլուխ, իշագլուխ, հաստա-գլուխ, սևագլուխ, դրամագլուխ ևն։

Շրէօդէր, Thesaur. 58 հայերէնից փոխառեալ է համարում ռուս. главa «գլուխ»։ Klaproth, As. polygl. էջ 102, 127 և 321 ռուս. golova, Ենիսէյ. kol-ka, Արին. kolkja, Կամչատկա. kolč, Սամոյեդ. hollad, Կիւր. (Լեզգի) killa։ Diefenbach Berl. Jahrb. 1843, էջ 448 կապ չի գտնում պրս. [arabic word] kallā «գլուխ» բառի հետ և յիշեցնում է հսլ. glava։ Lag. Symmicta, 336 նոյնպէս հսլ. glawa «գլուխ»։ Fick, BВ, 1. 173 լիթ. galvā, հսլ. glava։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kalāx «գլխանոց»։ Patrubány, SA, 1. 188 հնխ. vel, velu արմատից՝ խ մասնիկով. հմմտ. սանս. val «ծածկել»։ Scheftelowitz, BВ, 28 (1904) 157 և 29, 44 յն. λὸφος «բլուր, ցցունք, վիզ» բառի հետ է կցում, իսկ KZ, 38 (1905), 264 հնխ. vlōkha, կոսսայերէն varchu «գլուխ»։ Meillet, JAs. 1911, 457կցում է հսլ. glava, ռուս. голова, լիթ. gal-vá, հպրուս. gallu բառերին։ Karst, Յու-շարձ. 404 սումեր. gal, galu, gulu «մեծ, բարձր, բարձրանալ, տէր, գլխա-ւոր»։ Վերջին անգամ հսլ. glava ձևի հետ համեմատութեան մասին խօսոմ են Pedersen K7 39, 252 և Petersson. Ar. u. Armen. Stud. 80, 115. Peder-sen հայերէն բառի մէջ խ դնում է մասնիկ, որով մայր ձևը լինում է հնխ. gholu-kho։ Այս մեկնութիւնը չի ուզում ռնռունել Berneker, 324, իսկ Iraut-mann, 77 ասում է թէ բալթեան ձևե-րի շեշտը ի նպաստ է ընդունելու հյ, գլուխ=հսլ. glava, լիթ. galvá, լեթթ. valva, հպրուս. gallū համեմատութիւ-նը։ Հսլ. glawa բառի հետ համեմա-տութեան հակառակ են Berneker, 324, Pokorny. 1, 538։ ԳԻՌ.-Տփ. գլուխ (մնկ. գուխ), Երև. Մշ

NBHL (4)

Գլուխ բազմականին, կամ բարեաց, չարեաց, կամ գործոյն. (Եղիշ. Մխ. երեմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ժ՟Է։)

Տեսանես անդստին ի գլխոյն, որպիսի ինչ երեւին աւետիքն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)

Ի միւս եւս ի գլուխ տարւոյն. (Ագաթ.։)

Քսան կանոնեալ գլխովք ժողովոյն։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Բ. 87։)


Գոգ, ոց

See full entry →

s.

bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.

Etymologies (1)

«հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։

NBHL (2)

Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)

ԳՈ՛Գ. Պակասաւոր բայ՝ սաստական Ոգելոյ, այն է Ասել. որպէս նոյն ընդ Գոչել. տե՛ս (Ես. Խ. 6։ Երեմ. Դ. 5։ Ա. Մակ. Ը. 35։)


Գոգ, գոգջիր, ջիք, գցես, ցուք, ցեն

See full entry →

va.

to say.

Etymologies (1)

«հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։

NBHL (2)

Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)

ԳՈ՛Գ. Պակասաւոր բայ՝ սաստական Ոգելոյ, այն է Ասել. որպէս նոյն ընդ Գոչել. տե՛ս (Ես. Խ. 6։ Երեմ. Դ. 5։ Ա. Մակ. Ը. 35։)


Գոգ

See full entry →

adv.

as, about, almost, nearly.

Etymologies (1)

«հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։

NBHL (2)

Այս ծով մեծ՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց։ Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ (նաւի) անարգեցան. (Նար.։)

ԳՈ՛Գ. Պակասաւոր բայ՝ սաստական Ոգելոյ, այն է Ասել. որպէս նոյն ընդ Գոչել. տե՛ս (Ես. Խ. 6։ Երեմ. Դ. 5։ Ա. Մակ. Ը. 35։)


Գոլ, ի

See full entry →

s.

heat.

Etymologies (2)

Ուղիղ մեկնեց Bugge, BВ, 3, 121 (տե՛ս Pokorny, 1, 298, 302, 306)։ = Շէֆթէլովից, KZ, 53(1925), 257 և 269 դնում ալբան. vale, «տաքութիւն», մբգ. walm «տաքութիւն», հֆրիզ. wal-la «եփել», սանս. ulkā, ülmukam «հըր-դեհ» բառերի հետ, որոնք Pokorny դնում է ուրիշ արմատի տակ։ Oanini, Et. etym. 4 կիմր. gal «պայ-ծառ», իռլ. gal «տաքութիւն» բառերի հևտ։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ. 6 ծա-դամով նոյն է գնում ջեր բառի հետ։

Նոյն, Նախալ. 80 ջեր, գաղջ, սանս. ghar, զնդ. garəma, պրս. garm «տաք» բառերի հետ հնխ. ghar արմատիզ։ Հիւնք. լտ. calor «տաքութիւն»։ Schef-telovitz, BВ, 29, 43 յն. αλέα «շոգ», գոթ. wulan «տաքանալ», հբգ. walm «տաքութիւն», սանս. ulka «կրակ, հր-րային օդերևոյթ» բառերի հետ, որոնց վրայ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 աւելացնում է սանս. ulmuka «խա-րոյկ»։ Այս բառերը Walde, 857 և 853. Boisacq, 41 դնում են տարբեր ար-մատների տակ, ուստի և անյարմար է միացնել հայերէնի հետ։

NBHL (1)

ԳՈԼ ի, կամ ոյ, ոց. Նոյն եւ ռմկ. գոլ, գոլոշտիք. Ջերմ շոգիք. շոգոլիք.


Գոհար, աց

See full entry →

s.

precious stone, gem, diamond;
a precious thing;
**** —, false stone, paste;
****** -**, facet.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. «ազնիւ քար, ակունք» Կոնկտ, Գնձ. Թղթ. դաշ. «պատուական, ըն-տիր» Խոր. աշխ. Նար. տաղ. Գնձ. գրուած է նաև գօհար, գաւհար, գուհար Կոստ. երզն 158։ Սրանից ունինք գոհար վարդ «մի տե-սակ վարդ» Նար. տաղ., որ նոյն ձևով և նշա-նակութեամբ կենդանի է դեռ Սեբ.-նոր գրա-կանում շինուած բառեր են՝ գոհարեղէն, գո-հարավաճառ. գոհարազարդ ևն։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, նոյն կըրկ-նում են ՆՀԲ, Bottich. Arica 74, 213, Lag. Urgesch. 934 ևն։

NBHL (1)

ԳՈՀԱՐ. ա. Ազնիւ ինչ. ազնուագոյն յիրաց. աղեկը .... (զի եւ պրս. կէհվէր է գոյացականն, բուն իրն)


Գոմ, գոս, գոյ, գոյր, գուցէ, գոլ, գոլով

See full entry →

vd.

to be, to exist, to subsist.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. յն. ϰώμη «գիւղ» (տե՛ս շէն բառի տակ). ԳԴ հանում է պրս. ❇ kam «գոմ, փարախ» ձևից, որին հետե-վում է նաև Հիւնք.։-Հիւբշ. Arm. Stud. 25 գոմ, գոս, գոյ բայի հետ հնխ. vosmō-ձևից, իբր սանս. vasati «բոյն, բնա-կարան» ևն։ Justi, Litt.-Blatt. 1883, էջ 66 մերժում է was ձևը, և դնում է իրր. տիրոլ. gampe «գիշերր կովը պա-հեւու տեղ», քրդ. guw «փարախ»» Հիւբշ. Arm. Gram. էջ 436 մերժում է իր մեկնութիւնը։ Ուղիղ մեկնոթիւնը ատաւ Lidén, Arm. Stud. 14-1ն։ Justi, Kurd. gram. 103. վրաց. զոմի, քրդ. gaua «փարախւ»։

NBHL (3)

Բայ էական պակասաւոր, եւ այն ստէպ վարի յերրորդ դէմս. Գտանիլ կամ լինել իրօք. որ եւ ասի կայ, կայր, եւ այլն. է, էր. որպէս եւ ոչ գոյ, չգոյ, նոյն է ընդ Չի՛ք, չկայ, չէ՛.

Առաւել բարձրագոյն գոս. (Անյաղթ բարձր.։)

Անհնար է յոչէիցն ի գոլ գալ, յորժամ ոչ առցի յառաջագոյն պատճառք ինչ առ ի լինելութիւն լինողացն. (Փիլ. նխ. ա.։)


Գոյ, ից

See full entry →

s. adv.

being, existence, that is, substance;
goods;
ըստ գոյին, գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ, as much as his means or property allow, as much as he had;
entirely, completely;
ի — ածել, to create, to cause to exist.

Etymologies (2)

= Բնիկ հայ բառ, որ պատկանում է հնխ ves-արմատին. սրա բուն նշանակութիւնն է «մնալ, բնակիլ, տունուտեղ լինել», որից յա-ռաջացել են սանս. vásati «բնակիլ, մնալ, գիշերել», vasati-«բնակարան, բնակութիւն, բոյն», vastu-«տեղ, վայր, բան, իր», զնդ. vañhaiti «բնակում է», հպրս. a-vahana «բնակատեղի», յն. հոմեր. ἀεσα νύϰτα «գի-շերել», գոթ. wisan «մնալ, բնակիլ», հբգ. ωist և հիսլ. vist «բնակավայր», հիռլ. foss, feiss։ «մնալ, հանգիստ առնելը», կիմր. ar-os «մնալ, սպասել»։ Հնխ. ves կազմուած է նախնական au «բնակիլ» արմատից՝ -es-աճմամբ, իբր aves, կրճատ՝ ves (Walde, 829. Boisacq, 16)։ Վերի նշանակութիւն-ները բնաւ համապատասխան չեն հայերէ-նին. բայց նոյն ves արմատը գերմանական լեզուների մէջ ստացել է «լինել, գոյ լինել» նշանակութիւնը, որ ճիշտ համաձայն է մեր բառի նշանակութեան, այսպէս՝ գոթ. wisan «լինել», was «էի», wists «գոյու-թիւն, բնութիւն», հբգ. wèsan «լինել, գոյ լինել, ներկայ լինել», wist «էութիւն, գո-յութիւն», գերմ. war «էի», gewesen «ե-ղած», անգլ. was «էր, կար» ևն։ Հնխ. ves-արմատը պահուած չէ մեր մէջ ներկայի ձևով, ուր պիտի տար հլ. *գեմ, *գես, *գե, այլ միայն կատարեալի ձևով. հնխ. vóse> հյ. գոյ-և կամ ըստ Meillet. M 19. 18z ներկայի *vos ձևից է. հմմտ. հիռլ. foaid «զիշերը միասին անց կացնել, քնել» (Po-korny, 1, 307)։-Հիւբշ. 435։

Նոյնը կրկնում է Հիւբշ. ZDMG, 3օ (1882), էջ 119 և Arm. Stud.։ Uanini, Et. etym. 234 գոլ (լինել) = քէշուա լեզւով go «լինել»։-Bugge, KZ, 32, 6-7 հակառակ է Հիւբշմանի մեկնու-թեան, առարկելով, որ հնխ. vēsō, vē-scti պիտի տային հյ. *զեմ, *զես, *գե. և զուցէ բառից հետևցնելով, որ բալի նախաձևն է *գոյմ. *գոյս, *գոյն ևն, կցում է հնխ. bheumi ձևին, իբրև սանս bhū ևն։-Meillet, MSL, 8, 155 և Dial indo-eur, 104 դնում է հնխ. ves ար-մատի կատարեալից՝ վերի ձևով։ Հիւնք. կամ բայից։ Karst, Յուշարձ. 418 թրք ol-maq «լինել» բայի հետ։

NBHL (6)

Միշտ գոյն միշտ գոյին զիա՞րդ աննման եղիցի. (Կիւրղ. գանձ.)

Ի գերագոյն գոյէն գոյացեալք. (Եղիշ. դտ.։)

Չեմք բաւական մերձենալ յամենեցունց պատճառն, յէն, ի գոյն, ի մշտնջենաւորն. (Եզնիկ.։)

Կոչէ զչգոյն իբրեւ զգոյ. (Հռ. ՟Դ. 17։)

Գոգցես թէ անգոյութիւն զգոյն խնդրէ ներածել. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Բնութեամբ առաջին է գոյն (այսինքն գոյացութիւն), եւ վերջին՝ պատահմունքն. (Անյաղթ պորփ.։)


Գոյժ, ուժից

See full entry →

s.

lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.

Etymologies (1)

Հիւնք. գուսանից հանում է գուժկան. որից էլ կրճատուած գորժ։ Սազըզեան, ՀԱ. 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 4ns սումեր. gug'i «լուր» բառից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 72 և 81 հանում է զնդ. ga-təz «ողբալ», պրս. [arabic word] gila «գանգատ», պհլ. [arabic word] gilak (գրուած իբր girδ) «ողբ, լաց», պազ. gila<*gilöak<*girzak< *grza-ka ձևերից, իբր թէ հյ. գոյժ<*guž <*gurž, որ *guzd ձևով գտնվում է նաև գժդմնիլ բայի մեջ։ (Անճիշտ է. ինչպես զնդ. harək տալիս է հյ. արկ և զնդ. harəz հյ. արձ-ակ, նոյնպես և զնդ. garəz պիտի տար գարզ կամ զարձ)։

NBHL (1)

Լսէր զձայն գուժոյն. (Բուզ. ՟Դ. 18։)


Գոշ

See full entry →

cf. Գորշ;
cf. Քարձ.

Etymologies (2)

«քարձ, քօսա». մէկ ան-ռամ գործածում է Կիր. տպ. 1865, էջ 114, Մխիթար Գոշի մականունը մեկնելու հա-մար՝ «Այսպէս կոչէին զնա մականուամբ, զի հեգգագոյն եկին ալիք նորա»։ Ուրիշ վը, կայութիւն չկայ։

ՆՀԲ լժ. գօս «չոր» և քօշ «այծ»։ Մառ, Վրդ. առ. I, էջ 66 գոշ=պրս. [arabic word] kōsa=վրաց. քոսա, իբրև յաբեթական «ճաղատ»։ Karst, Յուշարձ. 423 թրք. kóse «քարձ»։ Նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 340։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] quš «կարճահասակ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 347)։

NBHL (2)

Են գոշք, շէկք, եւ կարմիրք։ Միջոց սպիտակին եւ սեւոյն կոչեսցի գոշ. (Դամասկ.։)

ԳՈՇ կամ ԳՕՇ. որպէս Քարձ. կարճ մօրուօք. քէօսէ. (լծ. ընդ գօս, եւ քօշ). ուստի գրէ Կիր. պտմ. թէ Մխիթար գետկացին Գօշ կոչեցաւ, վասն զի ասէ հեղգագոյն եկին ալիք նորա։


Երանգ, ոց, աց

See full entry →

s. adv.

dye, colour, hue;
— —, in many colours, variegated.

Etymologies (3)

. ո, ի-ա հլ. «գոյն, ներկ» Դատ. և. 3Ո. Եզն., որից՝ երանգ երանգ «գոյնզգոյն» Զքր. կթ., երանգաներկութիւն Փիլ., երանգել Լմբ. սղ., բազմերանգ կամ բազմերանկ Պիտ. Շնորհ. հրեշտ., երփներանգ Երոն լուս., կարմրերանգ Գնձ. Նար., խրթներանգ Երզն. մտթ. 502։ Արդի գրականում երանգ դործածւում է «նուրբ տարբերութիւն, nuan-če) իմաստով։

= Պհլ. *rang «գոյն» բառից (Nyberg, HMfsbuch, 1, 51 և 2, 191). նոյն են պազենդ. rang, պրս. [arabic word] ︎ rang, քրդ. reng, renk, աֆ-ղան. բելուճ. rang, սանս. ran'ga-, բոլորն էլ «զոյն» նշանակութեամբ (Horn, § 623)։ Պարսիկն ունի նաև arang, ranj հոմանե» ձևերը։ Իրանեանից են փոխառեալ արևել թրք. reng, rang «գոյն, երևոյթ, տեսակ». սերբ. renk, renják «գոյն»։-Հիւբշ. 148։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ որ դնում է պրս. արէնկ ձևի հետ։ Böttich. ZDMG, 18S0. 354, Arica, 78, 289 ևն համեմա-տում են սանս. պրս. ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. =ԳԴ։ Մագ. թղ. 51 «Ի ձի երաշխ արինադոյն հև-ծեալ». -ուրիշ տեղ չէ գործածուած։

NBHL (2)

χρῶμα, χρόα color βαφή tinctura Գոյն զարդարիչ բնական, եւ մանաւանդ արուեստական, որպէս ներկ, նարօտ.

ԵՐԱՆԳ ԵՐԱՆԳ. ա. ποικίλος varius, diversis coloribus Բազմերանգ. գոյնագոյն. երփն երփն. պէսպէս. գուն զգուն.


Երաշտ, ի

See full entry →

adj.

dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.

Etymologies (1)

ՆՀԲ իտալ. asciutto և հլ. աշտուճ. Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 57, 67, 84 հլ. թարշամիլ, դորսովել, դերև, սանս. tarš «ծարաւիլ, պապակիլ», յն. τερςαίνω. լտ. torreotarš->tras->երաշ-, և միւս կողմից trš->tars->թառամիլ։ Պատկանեան, Maγep. 1, 15 պրս. rašt «չոր» և Հիւնք. պրս. rašt «հող», որով առաջին ուղիղ մեկնիչները սրանք են ւևնում։ Grammont MSL, 20, 216 իբրև բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. troksztu «ծա-րաւիլ» բառին. ձայնական յարաբերու-թեանց համար հմմտ. վեշտասան։ Ny-berg, տե՛ս դաշտ բառի տակ։

NBHL (1)

Երկիր ծարաւուտ զկոյսն կոչէ, որ անփորձ էր ամուսնութեանն խառնից, եւ երաշտ ի սերմանական ցօղոյն. (Ոսկ. ես.։ յորմէ եւ ՃՃ.։)


Բուտ, բտոյ

See full entry →

s.

nourishment, food.

Etymologies (2)

«պերետուտ, եկեղեցական վերա-տեսուչ». ունին միայն Մխ. դտ. 141 և Սմբ. դատ. 72. առաջինը յն. պերետուտ բառը բացատրելով՝ գրում է. «որ այժմ է բուտ» (այսինքն թէ ժԲ դարուն կոչւում էր բուտ). երկրորդը հակառակ դիրքով «բուտն, որ է յունարէն պերետուտ»։ Այս բառը չորս ան-գամ էլ գործածուած ենք գտնում Բագարանի արձանագրութեան մէջ (է դար). «ԼԳ ամի Խոսրովայ արքայի երանելի տէր բուտ ա-ռուեղեան ձգեաց զհիմունս սուրբ եկեղեց-ւոյս... ԼԸ ամոյն կորուսին զբուտն և յետ երից ամաց մահուան բտին՝ կատարեաց սուրբ եկեղեցիս աննայ բտին ամուսին...» (տե՛ս Մառ ЗВО 7, 322-6)։ Այստեղ Մառը կասկածի մէջ է՝ թէ բուտ յատո՞ւկ անուն է թէ հասարակ. բայց ըստ իս յատուկ անուն է Առաւեղեան տոհմից մի իշխանի (տէր) և ո՛չ Աէ հռռևոռաեան ոմն, քանի որ քիչ յետոյ էլ ցոյց է տրւում թէ բուտը ամուսնացած էր։ Աաևայն նոյն իսկ իբրև յատուկ անուն ընդու-նեւով՝ բառը նոյն է նախորդի հետ. հմմտ.

= Ասոր. [syriac word] bud «եկեղեցական տե-սուչ», որ նոյնպէս մեր բառի նման իբրև յա-տուկ անուն էլ գործածուած է. այսպէս էր ոչւում Գալիլակ և Դիմնակ առակաց գրոց ասորի թարգմանիչր։

NBHL (1)

Զչորագոյն եւ զանողորկ բուտն յանձին ստացեալ. (Սոկր.։)


Բջիջ

See full entry →

cf. Բճիճ.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «որպէս թրք. պօռու «փող, շեփոր» և պօռալ ի ռմկ. են լծորդ, նոյնպէս և բջիջ (սրնգաձև) և բջել»։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233բ կրկնաւոր է համարում։

NBHL (1)

Նմանութեամբ, որպէս Բերան թոքաց. խուչափող. կամ երակք թոքոց σήραγξ fissura, hiatus եւ fistula (Որպէս պօռու, եւ պօռալ ի ռմկ. են լծորդ, նոյնպէս եւ բջիջ (սրնգաձեւ), եւ բջել։)


Գագաթն, աթան, աթանց

See full entry →

s.

top of the head, skull, head;
height, summit, top, ridge, pinnacle, extremity, ond, brow.

Etymologies (1)

ԳԴ կցում է պրս. [arabic word] čakād բառին, որ այստեղ գործ չունի և որ մեր ճակատ բառն է։ Riggs, Քերակ. 1856, էջ 60 եբր. kodkod ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. ւեւքեատ և «յունական գաւառաբարբառ չաքաթի, նոյն նշանակութեամբ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Բ. Խալաթեան, ՀԱ, 1902 309, յետոյ Jensen, ՀԱ, 1904, 275 և Karst Յուշարձան, էջ 399։-Schefte-lowitz, BВ 28, 306 սանս. kakud, ka-kuda «լեռան զագաթ, դլխաւոր, պետ», պրս. čakād «ճակատ» բառերին ցեղա-կից։ (Այս բոլորը, ինչպես և լտ. ca-cumen «կատար, գագաթ, ծայր», որ ըստ Fick, I*, էջ 19 և Walde, էջ 105 նոյն սանսկրիտ բառին է կցւում, պա-աահական նմանութիւն ունին)։ Patru-bány, ՀԱ, 1908, 26 զոգ «զիրկ» բառի հետ միացնելով՝ կցում է այն ձևերին, որ տալիս է Lidén իբրև գոզ բառին ցեղակից (այս ձևերը տե՛ս զոզ բառի տակ)։

NBHL (4)

κορυφή vertex Վերին ծագ գլխոյ մարդոյն, եւ այլոց կենդանեաց. գագաթ. դէքէ, չէքեատ.

Ի վերայ գագաթան փառաւորելոյն ի մէջ եղբարց. (Օրին. ՟Լ՟Գ. 16։)

Զծերութիւն օձն ի բաց մերկանայ, զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչեւ ի տուտն մերկանալով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 33։)

Ի բարձրագոյն լերանց գագաթունս բնակելով. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)


Գազ, ի

See full entry →

s. bot.

tragacanth;
milk-vetch;
cubit.

Etymologies (3)

, ի հլ. «մի տեսակ լեռնային բոյս, որ ամբողջապէս փշերից է բաղկացած և լինում է ընտիր կպչան» (ըստ Արթինեան, Տունկե-րը, Ա, էջ 311 astragalus tragacantha, ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora, էջ 59 astragalus denslfolius Lam. (սխալ է՝ էջ 74 acanthalimon echinus Bge.) արևել. թրք. g'avan) Բուզ. ե. 4. Բժշ., որից գա-զիխէժ կամ գազիխիժ, որ նոյն փուշից վա-զած խէժն է. տճկ. քիթրե. Բժշ. Գաղիան. Վստկ. 82։ Պետք չէ շփոթել յաջորդի հետ։

= Պրս. [arabic word] gaz «մոշայ». ունի նաև հո-մանիշ ❇ kāz ձևը, որից գալիս է հյ. կազ գրչութիւնը, մինչդէռ առաջինը տալիս է գազ։ Նոյն է և բելուճ. gaz «մոշայ»։-Հիւբշ. 124։

= Պրս. [arabic word] gaz, որից փոխառեալ են նաև քրդ. gez, չաղաթ. gez, kez, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 124։

NBHL (1)

ԳԱԶ որ եւ այլազգերէն՝ կէզ, խէս, խազ. որպէս Անուն փշոյ, գուցէ նոյն ընդ Ոքոզ, Ակքան. ըստ ոմանց եւ Կնիւն, կամ խոտ չոր.


Գազան, աց

See full entry →

s.

wild beast;
brute, animal, beast.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «վայրենի և գիշատիչ ա-նասուն, 2. փիղ, Յ. օձ, վիշապ» ՍԳր. Եւս. քր., «գոռոզ, գազանաբարոյ մարդ» Սարկ. քհ., «բարկ կամ թունդ (աղջուր, քացախ)» Վստկ. 186, 188, որից՝ գազանաբար Բ. մակ, 4. 35, ժբ. 15. Ես. ե. 29, Մծբ.. գաօանա-բարոյ Եզն., գազանաբեկ ՍԳր., գազանագէշ, Գ. մակ. զ. 24, գազանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 3. 12, գազանակեաց Բ. մակ. ե. 27, գազա-նակերպ Ոսկ. մ. բ. 24, գազանակուր Մն. խդ. 28, գազանամարտ Ա. կոր. ժե. 32, Ոսկ. եբր., գազանամիտ Ագաթ. Ոսկ. ես., գազա-նանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 14, Եփր. թգ., գա-կանիլ Ոսկ. մ. ա. 13, Եփես. բ., գազանել Ոսկ. մ. ա. 16, չարագազան Ոսկ. տիտ. և ես., կիսագազան Եպիփ. բարոյ., խառնագազան Փիլ., չգազան Կիւրղ. ղևտ., գազանազուսպ (նոր բառ) ևն։

NBHL (1)

Օձն էր իմաստնագոյն քան զամենայն գազանս. (Ծն. ՟Գ. 1։)


Գազար

See full entry →

s. bot.

carrot;
parsnip.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. μāzήr նոյն նշ..

NBHL (1)

արաբ. պրս. ճէզր, կէզր. Նոյն ընդ Ստեպղին. հավուճ. կամ ընդ Ճակնդեղ. չիւքիւնտիւր.


Գերի, րեաց

See full entry →

s.

captive, slave, prisoner;
— վարիլ, to be prisoner;
— ունել, to keep prisoner;
— վարել, to bring captive.

Etymologies (2)

(-րւոյ, -եաց) «գերի. 2. գերինե-րի խումբը» ՍԳր., որից՝ գերել ՍԳր., գերե-դարձ Ես. ժդ. 17, Բ. մկ. ժ. 1, գերեկից Հռ. ժղ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ, գերեվար Յոբ ա. 15, Ես. ժդ. 2. Դ. թագ. ժթ. 25. Սղ. ճլզ. 3, գերիչ ՍԳր., գերութիւն ՍԳր., մարդագերի Ծն. լդ. 29։ Յետին ժողովրդական ձև է գերէկ «թշուառ, խեղճ», որ գտնում եմ Յայսմ. մար-տի 22, էջ 598 բ. (Իսկ գերէկ մայրն (ս. Կոյ-սի համար է ասում] սակաւ քայլէր և անկա-նէր ի վայր)։ Ուշ ժամանակի բառ է նաև գե-րոյ տէր «անձ՝ որի մերձաւորը գերի է այ-լազգիների մօտ». հմմտ. «Յօտար աշխարհէ եպիսկոպոս, վարդապետ կամ երէց, կամ գե-րոյ տէր, առանց թեմի եպիսկոպոսի մի՛ շըր-ջեսցեն կամ շինեսցեն, այլ նորա հրամանաւ՝ ըստ պատշաճի» Կիր. 170 (նոյնը Կանռնա-գրքի մէջ՝ էջ 175). «Եւ կինն այն հարցեալ ա-սաց թէ ի՛նչ մարդ ես, և նա ասաց թէ ես ե-րէց եմ և գերոյ տէր» Յայսմ. յունվ. 3.-Պարտաւի ժողովի վերոյիշեալ կանոնի ի-մաստը հասկանալու համար պէտք է նկատի ունենալ, որ գերետէրերը շրջում էին, փող հաւարում և բերում իրենց գերիներին ազա-տում։ Կանոնն արգիլում է, որ գերոյ տէրերն առանց թեմի եպիսկոպոսի թոյլտւութեան չշրջին և ժողովարարութիւն չանեն։ Վերջին դարերում զերետէրերը ժողովարարութեան իղթեր ստանում էին էջմիածնի կաթուղիևոս-ներից և այն էլ որոշ ժամկետով. հմմտ. Սի-մէոն կաթուղիկոսի յիշտակարանը, Դիւան, Գ. էջ 595, 692, 721, 733, 765, ԺԱ. էջ 42 66, 108 ևն, որտեղ բերուած են սևռևտեսև րին տրուող ժողովարարութեան թղթերի բո-վանդակութիւնները (Թադէոս Աւդալբէգեան նամակ 1927 թ. ապրիլի 14)։ Նոյնպիսի գե-րոյ տէրերի յիշատակութիւնն ունի նաև Դրնղ. էջ 486, 489 և 608։

կանեալ» ձևն է դուրս բերում և նրա-նից էլ դնում է հյ. գերի։ Andreas և Scheftelowitz. BВ, 29, 67 պհլ. gir, պրս. gīrem, giriftan «բռնել» բառից փոխառեալ։-Lidén, Arm. Stud. § z2 իռլ. fuar (fo-fuar), frith (fo-frith) «գտնել» բառերի հետ, որոնց նախնա-կանը դնում է հնխ. ve-ur։-Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. garas «ստրուկ»։ Karst, Յուշարձան, 404 սումեր. gara «ստրկութիւն», gir «երկնակամար», 120 ալթայ. kur «գօտի»։ Meillet, BSL, K 79, էջ 9 յն. ἀείρω «բարձրացնել» բառին է կցում հյ. գեր (վեր) և զերի, ըստ որում յոյն բառի նախաձևն է հնխ. uer։ Այս մեկնութիւնը շատ յար-մար է գեր բառի համար, բայց իմաս-տով անհամապատասխան է գերի բա-ռին, գերի բառին շատ յարմար է յն, αἰρέω «ձեռքով բռնել, մէկից մի բան խլել, որսի կամ կռուի մէջ բռնել, գե-րել, գերի բռնել, *տիրանալ, նուաճել». սակայն ձևով անյարմար է, ըստ որամ նախաձայն f չունի (Boisacq, 28)։ Պա-տահական նմանութ ուն ունի նաև կա-բարդին. յղ'ար «գերի»։ Հմմտ. նաև վրաց. ვერება գերեբա «զարնել, քշել, վանել, պաշտպանուիլ», որի հետ չգի-տեմ թէ կապ ունի՝ ვერი գերի «խորթ որդի» (գործածական նաև Տփղիսի հա-յոց բարբառում)։

NBHL (1)

Գերի վարեցաւ եղբայրն իւր զովտ։ Մինչեւ յանդրանիկ գերւոյն (իգական)։ Որ էր գերի եկեալ յԵրուսաղէմէ։ Գերի գայցէ։ Քարոզել գերեաց զթողութիւն։ Զամենայն սպաս ցանկալիս նոցա զոսկւոյ եւ զարծաթոյ գերի առեալ բերիցէ յԵգիպտոս.եւ այլն։


Գէշ, գիշոյ, գիշոց, գիշուց, գիշի

See full entry →

s. adj.

corpse, carrion, dead body;
bad, ill;
— արկանել, to devour or make beasts eat.

Etymologies (1)

Bötticher, Wurzelforschungen, 23 սանս. viš։-Տէրվ. Altapm. 29 սանս. ghas «լափել, գիշատել» ևն։ Canini, Ft. étym. էջ 91 սանս. kaš «սպանել» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշ-խրհ. գրակ. 194 պրս. ❇ kež կամ ը︎ keǰ «թիւր»։ Հիւնք. կեշտ բառից։ Հիւբշ. 435 թէև շատ նման է ձևով, բայց կապ չունի, ասում է, լտ. vescor «սնա-նիլ», vescus «ուտող, նիհար, ճռզած»։ Patrubány, SA, 1, 312, հունգ. kese-lyū «արծիւ» մեկնում է «գիշակեր», իբր հյ. գէշ բառից։ Karst, Յուշարձ. 422 յօշել բառի հետ։ Մառ, ЗВО, 18, 167 և ՀԱ, 1921, 81, գեշ «լոռի» հա-նում է գարշ բառից։ (Նոյնը յետոյ, Ֆնտգլեան, ՀԱ, 1926, 489)։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 59 զնդ. vaema «ծառի ճեղք», ռուս. ваять «քանդակել, դրուագել, կոփել», սանս. veçf «ասեղ» բառերի հետ՝ հնխ. uoik'-uo ձևից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ավար. guešau «գէշ, չար», gešabugu «գէշ, վատ»։

NBHL (2)

Ինքն ինքեան գէշ արկանէ (առիւծն), եւ զայլոյն ոչ ուտէ (զգիշատեալն). (Վրդն. ծն.։)

Յորժամ գոյն գէշ եւ թուխ զգենուն օդ եւ երկիր, գիշեր կոչի. (Վրդն. ծն.։)


Գէջ, գիջի, ոյ

See full entry →

adj.

humid, moist;
lewd, libidinous;
— ականջաց, ear-wax.

Etymologies (1)

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոնաւու-թիւն, թացութիւն» Երեմ. խը. 18, «խոնաւ, թաց» Եփր. երշտ. 200. Փիլ. Արիստ. Նիւս. կազմ., «վաւաշոտ, ցանկասէր, անառակ» Փիլ. Նիւս. կազմ. Յճխ., «ականջի աղտ» Վրք. հց. Ա. 57, որից գիջութիւն «խռնաւու-թիւն, թացութիւն. 2. ցանկասիրութիւն, պրղ-ծութիւն» ՍԳր., գիջագոյն «վազող (աչք)» Ծն. իթ. 17 կամ գիջակն Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. 114, գիջագործ Կոչ. 404, գիջալից Մծբ., գի-ջին Խոր. Նեղոս., գիջանալ «ջրոտիլ (աչքը)ո Եղիշ. Վրդ. ծն., «խոնաւանալ (հողի)» Ա-րիստ. աշխ., «անառակիլ» Խոր. Փարպ. գը-րուած է գէճ Վեցօր. 173, որից ունինք գէ-ճակունք Կոչ., գիճագոյն, գիճական ևն։

NBHL (1)

Ի գէջ յամպ։ Զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւնքն։ Առ մուտս դիջոցն։ Գիջոյն մաքրագոյնն, եւ հրոյն նրբագոյնն. (Փիլ.։ Արիստ.։ Նիւս. կազմ.։)


Գի, ոյ

See full entry →

s.

juniper-tree.

Etymologies (2)

3 Արշէզ, Բազմ. 1899, 104=վրաց. ղվիա. այս մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս գինի բառի տակ։-Lidén, IF, 18 494-8 նախաձևը դնելով *viso-(*vei-so-. *yoiso-) կամ *vito-(*voito-) հա-մեմատում է առաջին պարագային սանս. vèsta-tē «ոլորուիլ, գալարուիլ», լիթ. yys-t-yti «բալուլել», սանս. vès-ká-s «խեղդելու չուան», հհիւս. visk «յարդի կապոց», նիսլ. visk «յարդէ խցան», շվէդ. viska «փոքր աւել»։ հբգ. wisk «յարդե խցան», չեխ. vich նոյն նշ., լեհ. wlecha «ծաղիկների ող-կոյզ», սլով. vèchet «խուրձ» ևն.-

ԳՒՌ (dialectal) Զթ. գ'է «գիհի», Բն. գ'ի «նոճի», Լ. կէ՛նի, Ղրբ. կէ՛նէ, Ղրդ. իգէ՛նէ. վերջին երե-քը յառաջանում են *գիհենի ձևից, որ կազ-մուած է նոյն գի բառից՝ բուսական ենի մաս-նիկով. հմմտ. տանձի-տանձենի և ընկուզի-ընկուզենի։

NBHL (2)

Սարոյն, սօսն, յակրին, եւ դին. (Ագաթ.։)

Գեղեցիկ ուղէշն գի ... ի միոջէ ծառէ յայնմանէ գիոյն գոլ ասեն զնա (զեկեղեցին որ ի Ծար աւանի աղուանից). (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)


Ագի, ագւոյ

See full entry →

s.

tail.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ագի, Հճ. ագ'գ'ի, Ասլ. Խրբ. Ռ. Սեբ. աքի, Ջթ. ագ'է «պոչ». Ալշ. ագ'ի «ողնաշարի ծայրը». Սչ. աքի՝ ընդհանուր առմամբ, նոյն իսկ ոչխարի, ձկան և թռչուն-ների համար գործածուած. Հւր. հmգի, Շմ. հmքի, Ղրբ. հm՛քի, հmքիւ «պոչ», իսկ Ակն. ագ'իք և վն. ակի «զգեստի քղանցք, փէշ»։

NBHL (2)

Կախեցին զմանուկն Գրիգորիս զագւոյ (կամ զագոյ) ձիոյն. (Բուզ. ՟Գ. 6. եւ Ճառընտ.։)

Կալան զագոյն (գայլոյ). (Հ=Յ. մարտ. ՟Է.։)


Ադամանդ, ի

See full entry →

s.

diamond;
cf. Մագնիս.

Etymologies (1)

(սեռ.-ի. գրուած նաև ադա-մանտ անոամանդ, անդամանտ) «թանևա-գին քարը, ալմաս» Ամովս. է. 7, 8. Փիլ. եփր. արմաւ. 55. Մագ. «մագնիս» Շիր. բժշ. Ոսկիփ. «անխորտակելի, բուռն» Վրդն. ծն. ժմ. որից ադամանդեայ «ադամանդէ» Ամովս. է. 7, «մագնիսէ» Շիր. «կարծրակուռ» Երեմ. ժէ. 1, Ոսկ. մտթ. ա. 15, բ. 8. ադա-մանոան «կարծր, պինդ, ամուր», գրծ. ադա-մանդանիւք էլ. արիստ. էջ 6 (նորագիւտ բառ) ևն։ Նոյն բառը «մագնիս» նշանակու-թեամբ. ստացած է նաև հ յաւելուածը և յա-ջորդական ձևափոխութիւններով դարձել է հանդամանտ, խանտումանտ, խանդումանդ, խունդամանտ Երզն. Մխ. բժ. 120. Տօնակ. Բրս. մրկ. 359, որ և վերջապէս Բառ. երեմ. էջ 200՝ անկնմատն։ Զարմանալի է որ Kivo-la. Բառ... Հալոց 1633, էջ 165 խանդումանդ մեկնում է *calamitas2.

NBHL (1)

Մարմինն էր քան զադամանդ անվթար եւ անգիծ։ Ըստ կարծրութեան որպէս ադամանդ։ Երեւէր նոցա իբրեւ զադամանդ, որ ոչ կարէ ազդել ի նմա երկաթ։ Որոգինէս Ադամանդ կոչեցաւ ըստ յառաջագոյն հռչակեալ իմաստութեանն եւ մաքրութեանն համադիր. (Փիլ. յովն.։ Մագ. քեր.։ Վրք. ոսկ.։ Ոսկիփոր.։)


Ազատ, ի, աց, ից

See full entry →

adj. adv.

free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. յետնաբար նաև ի հլ. «ազնուական (իբրև հակառակը՝ շինական, ծառայ բառերի). 2. անկախ, ինքնիշխան, ազատուած, արձակ» ՍԳր. Եզն. որից ազա-տել ՍԳր. ազատեցուցանել Յհ. ը. 36, Գաղ. դ. 31. ազատանալ Հռ. զ. 20. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. մտթ. ազատաբերան «համարձակա-խօս» Կոչ. 192. ազատախօս Ոսկ. ես. ազա-տութիւն ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. անազատ, Ոսկ. մտթ. անազատիկ Ոսկ. մ. ա. 20. ազատա-գունդ Ագաթ. Բուզ. ե. 1. ազատակոյտ Ագաթ. ձերբազատ Մխ. դտ. ազատանի Բուզ. ազա-տազն «ազատազգի» (նորագիւտ բառ) Փոնց. 115. ազատասէր, ազատասիրութիւն, ազա-տամարտ (նոր գրականի մէջ)։ Նոյնից է նաև ազատքեղ (բոյսը) «լտ. petroselinum, տճկ. մաւտանօս, պրս. ջէվհէրի, ռուս. neтрущ-ка» Գաղիան. որ կազմուած է ազատ և քեղ բառերից (վերջինս ունի և քեղ-ա-կարոս). իբր ազատ՝ վայրի քեղ (Տէրվ. Altarm. էջ 81)։

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Bugge հայերէնից են եռաա-ռեալ գոթ. azētizō =յն. εύϰοπώτερον «հեշ-տագոյն», azêtaba=յն. ήδέως «սիրով», Բ. Կոր. ժա. 19 (մեր թրգմ. մտադիւր), Ատիմ. և, 6 յն. ή σπαταλῶσα (հայ թրգմ. գիրգ այ-րին)=գոթ. sō wizōndei in azētjam.-Bugge ցոյց է տալիս, թէ այս բառեոռ ա-րիշ գերմանացեղ բարբառներում չկան, տրուած ստուգաբանութիւններն էլ գղհա-ցուցիչ չեն, ուստի ենթադրում է թէ գոթ, azēts «դիւրաւ» փոխառեալ է հյ. ազատ ձևից։ Այս բառի մեջ ա-երը երկար էին, ինչպէս ցոյց է տալիս իրանականը. գոթա-կան լեզուն t ձայնից առաջ a չունէր, ուս-տի վերածեց e՝ պահելով երկարութիւնը, իսկ առաջին a-ն դարձաւ կարճ, որովհետև շեշտից առաջ գտնուելով՝ արդէն հայերէ-նում կարճ էր հնչւում։ (Այս բոլորը տե՛ս IF 5, 168-80, թրգմ. ՀԱ 1895, էջ 229,,-Իբր հայերէն բառ յիշում է Կոստանդին Պերփերոժէն. ὅνϰατα τὴν τῶν'Ἀρμενίων διάλεϰ-τον ἀζατον ἐϰάλουν «զոր հայերէն բարբառով ազատ կոչեն» (տե՛ս Du Cange 31)։

NBHL (2)

ἑλεύθερος, liber, εὑγενής, nobilis, generosus. Նոյն եւ պրսկ. տճկ. ազատ, էզատ, ազատէ։ Անկախ զայլմէ, որպէս որ չէ ընդ այլով իբրեւ ծառայ. տէր անձին. անձնիշխան.

Ի սուրբ եկեղեցւոյն՝ որ էր ազատ ... դու ընդ հարկաւ եդիր։ Զեկեղեցի եւ զվանք ազատ գրեաց։ Ազատք ի հարկէ. (Եղիշ. ՟Բ։)


Ազոխ, ից

See full entry →

s.

sour grapes.

Etymologies (2)

= ձևով նոյն է պրս. [arabic word] azux «մէջը փուտ և դատարկ ընկոյզ» բառի հետ. բայց իմաստով յարմար չէ. իրանեան բառը ևառռո էր սակայն թերևս նախապէս աւելի ընդհա-նուր իմաստ ունենալ. այդ պարագային հայ բառը փոխառեալ պիտի լինէր պարսկերէնից։

Թիրեաքեան, Պատկեր Ա 191 թուի հա-նել պրս. [arabic word] azāx «որթյօտ» բառից։ Հիւնք. պրս. āzux ձևից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 17 նոյն ընդ ածուխ= պրս. ❇ asux «չվառած, չեփած»։

NBHL (1)

Խակագոյն ազոխիցն անտիոցն. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)


Աթոռ, ոց

See full entry →

s.

chair, seat;
stool;
throne;
bench;
նստուցանել յաթոռ, to make one sit on a throne or chair;
to throne;
նստել յաթոռ, to sit on a chair or throne;
աթոռս արկանել, to give seats or chairs;
ելանել յաթոռոյ, to rise up, to get up.

Etymologies (1)

Arm. St. § 23 և Հիւբշ. 300 չեն ըն-դունած այս մեկնութիւնը։ Müller պրն-դում է նոյնը WZKM 8, 280 (թրգմ. ՀԱ 1894, 293)։ Հիւնք. թրք. ❇ oturmaq «նստիլ» ձևից. (սակայն սրա հնագոյն ձևն է [arabic word] ︎ oltur-maq, ուր 1 խանգարում է)։ Ենսէն ՀԱ 1904, 184 հաթ. atr։ Patrubány ՀԱ 1908, 344 հնխ. sed «նստիլ» արմատից։ Karst, Յառաոձան 408 սումեր. tur «բազմոց, գահաւորակ»։ Մառ, Teксты и Paз. no kaвк. фил. հտ. 1, էջ 78 (Лeнингp, 1925) կցում է յն. ϑρόνος հոմանիշին և երկուսը միասին դնում է յաբեթա-կան արմատից։

NBHL (6)

Հիւսնութեան ենթակայ է փայտ. իսկ կատարումն ունի աթոռ առնել։ Հիւսնութիւն է աթոռոյ արարչական. (Սահմ. ՟Դ։ -Նոյն բառ է՝ որ դնի ի Դատ. ՟Գ. 24.) որպէս նստարան ի պէտս կարեաց բնութեան։

Արար արքայ աթոռ փղոսկրեայ. վեց աստիճան աթոռոյն։ Բայց միայն աթոռովս ի վերոյ եղէց ես քան զքեզ։ Երկինք աթոռ իմ են։ Առաջին աթոռոյն Աստուծոյ։ Աթոռ փառաց։ Աթոռ յորմայեցն։ Քակեաց զհզօրս յաթոռոց։ Յաթոռն Մովսեսի նստան դպիրք. եւ այլն։

Չասէ զիշխանէն, այլ՝ զիշխանութենէ, այս ինքն զաթոռոյն. (Լաստ.։)

Բազմելոյն յաթոռ քրովբէից. (Նար. կուս.։)

Երկրաւոր մարմնով երկնայնոյն աթոռ կազմեցար. (Նար. կուս.։)

ԱԹՈՌՔ. Անուն միոյ ի նախկին դասակարգէ երկնային քահանայապետութեանց, ըստ Դիոնեսիոսի՝ ՟Ա, սերովբէք, ՟Բ, քերովբէք, ՟Գ, աթոռք. իսկ ըստ Շնոր. եւ Շար. ՟Ա, աթոռք. ՟Բ, սերովբէք. ՟Գ, քերովբէք. առեալ յառաքելոյն.


Ալ, ի

See full entry →

s.

cf. Ալի.

Etymologies (2)

ԳՒՌ (dialectal) Շատ տեղ պահուած է ալք ձևով. տե՛ս Բիւր. 1898, 296-7 և 1899, 70 Աբե-ղեան, Arm. Volksgl. 118, Աճառ. Գւռ. բառ. 53։ Ագլ. օլ. Ննխ. ալէհար ըլալ «յանկարծա-կան մի բանից սաստիկ վախենալ» (հաղոր-դեց Ա. Զամինեան, նամակ 1927 յունիս 13). բառը ցոյց է տալիս, որ արմատն է ալ և ո՛չ ալք։ Նոյն արմատից են նաև ալոց-գալոց Մշ. «փորձանք, պատահար», ալոց-գալոց լինել «յանկարծ կորչիլ, անհետանալ. 2. յանկար-ծական մի փորձանքի ժամանակ գլուխը կոր-ցընել», ալոց աշխարհ (կամ երկիր) Սեբ. «հեռավոր անծանօթ երկիր»։

ՓՈԽ (borrowing) Կպդվկ. յն. ἅλης «ծննդկան կանանց և նորածին մանուկներին վնասող մի չար ոգի», ἀλοῦς «մութ գիշերները թափառող և մասռկանց վնասող մի չար ոգի» (Karoli-des KA, συγϰρ, 136-8), ուտ. հալ «ալք. քաջք», հալբաֆտի «դիւահար»։ Քրդ. ալթ «նոյն նշ.» (Ալիշան, Հին հաւ. 226). վրաց. ալի «անտառի ոգի»։

NBHL (1)

Ալի հոլովելով՝ ոչ փոխէ զտեղին. ինքն յինքեան շրջելով՝ ոչ մատչի ի բաց. նոյն օրինակ եւ երկին պատի յինքեան՝ ոչ տեղափոխութեամբ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 55։)


Ալի, լւոյ, լոյ

See full entry →

s.

axle;
millstone;
pulley;
phantom.

Etymologies (1)

«առանցք, երկանաքար կամ ճախա-րակ». մէկ անգամ գործածուած է Փիլ. ել 509. «Ալի հոլովելով՝ ոչ փոխէ զտեղին. ինքն յինքեան շրջելով՝ ոչ մատչի ի բաց. նոյն օ-իինակ և երկին պատի յինքեան, ոչ տեղա-փոխութեամբ»։

NBHL (2)

Յեզերս՝ սպիտակացեալ ալի ցուցանել։ Զծովու զահադին ալի։ Ես եզէց ալի;
եւ հեղձուցանեմ զնա։ Վերանայր ալի առ ալի։ Գնաց լուանալ ի ծովն, եւ հարեալ ալոյն՝ առ զսկին ի ձեռանէ ծառային.
(Պիտ։ Մագ. Ե։ Եփր. յհ. մկր։ Ճ. Ա։ Վրք հց։)

Զերիտասարդսն իբրեւ յալւոյ ծերս զգաստագոյնս ցուցցուք. (Ոսկ. մ. բ. 24։)


Ալիւր, ալեր, ալերբ

See full entry →

s.

meal, flour;
ցանել զ— ի վերայ, to powder or whiten with flour.

Etymologies (2)

, հնագոյն ձևն է ալևր «ալիւր» ՍԳր. (հետևում է ր հոլովման. բայց կայնաև սեռ. ալևրոյ Եփր. թգ. 434, ալիւրոյ 435. յետնա-բար եղել է ո հլ.). ընդհանրացմամբ «որևէ նուրբ փոշի». ինչ. ալիւր գործելւոյ «ածուխի բարակ փոշի» Տաթև. ամ. 231. այս բառից ալիւրադիւթ «ալիւրով հմայող» Մխ. Երեմ. Վահր. յայտ. գարէալիւր Վստկ.։

= բնիկ հայ բառ՝ հնխ. al «աղալ» արմա-տից. ամենամօտիկ ձևն է յն. ἅλευρον «ա-լիւր»։ Հարց է թէհայբառը փոխառութի՞ւն է յունարէնից, թէ նրա հետ միասին պատկա-նում է հնխ. al=հյ. աղալ արմատին, որի վրայ մանրամասն տե՛ս առանձին։ Lag. Ur-gasch. Arm. 904, Arm. stud. § 28, Bugge KZ 32, 40 և Meillet (անձնական) համարում ևն թէ հայ բառը փոխառութիւն է. հին հայոց ծանօթ չէր ալիւրը. նրանք գործածում էին կորկոտ կամ ձաւար, այսինքն ցորենը պար-զապէս սանդի մէջ ծեծում և այնպէս խոշոր խոշոր եփելով ուտում էին. աղած ալիւրը ա-ռաջին անգամ յոյներից անցաւ մեզ՝ Պոն-տոսի վրայով։ Ընդհակառակը Pictet 1, 277 և Հիւբշ. չեն ընդունում, որ այսպիսի հասա-րակ ու սովորական մի բան փոխառութիւն լինի։ Վերջին կարծիքին ի նպաստ կարելի է յիշել բնիկ հայ. աղալ, աղօրիք, երկան ևն բառերը, որոնք ցույց են տալիս, թե ջաղաց-պանութեան արհեստը սկզբից ծանօթ էր հա-յոց։-Հիւբշ. 414։

NBHL (1)

Զեղաւ շտեմարան նորա ալեւրովն եւ եւղովն։ Եգիտ լցեալ զտունն ցորենով, եւ զանօթ ալերոյն՝ ալերով։ Տարեալ զալիւրս իւր ի փռան՝ արար հացս. (Լմբ. առակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Զ։)


Ախմար, ի, աց

See full entry →

adj.

cf. Տխմար.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «տխմար» Տիմոթ. կուզ. էջ 330. Յհ. իմ. Պիտ. Փիլ. Մագ. որից ախ-մարութիւն Փիլ. Պիտ. Մագ. ախմարաբար Երզն. մտթ. ախմարագոյն Փիլ. Պիտ. գրուած նաև աղմար ԱԲ. աղամար ԱԲ, որից աղա-մարութիւն «տխմարութիւն» Խոր. ա. 3։ Այս բառի մի քանի ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ գործածութիւնը յետսամուտ է համարում Վարդանեան ՀԱ 1921, 110 (Բառաք. դիտ. Գ. էջ 9) և ուղղում է տխմար։

NBHL (1)

Զօրութիւն անհասանելի խորհըրդոյն յաղթէ ախմար եւ տկար մտաց իմոց. (Եպիփ. ծն.։)


Ակաստան

See full entry →

s.

surety, shelter;
կալ յակաստանի, to fortify one's self, to sustain one's self in a position.

Etymologies (2)

«ապահով տեղ կամ վիճաև» գործածուած է միայն յակաստանի ներգոյա-կան հոլովով՝ Ոսկ. Սեբեր. Եզն։ Սխալ է մեկ, նում Բառ. երեմ. էջ 9 «ճանապարհ կամ կարգ» և էջ 218 «ի հաստատութեան»։ կգ. էջ 161. ունինք նաև ակատտիոն Մ. Սոկր. էջ 318։ Տիրոյեան, Հանրագր. 310 ունի նաև ակակ ձևը՝ նոյն նշ.։

= յն. ἀϰάτιον, ἀϰατος «թեթև. նաւակ», որից փոխառեալ է նաև լտ. acatium, acatus նոյն նշ. Սոկրատի տուած ձևը (կարդա՛ ա-կատիոն) յունարէնի ստրկական տառադար-ձութիւնն է։-Հիւբշ. 339.

NBHL (1)

Յորժամ ոք ի հաւատոյն անկանիցի, չկարէ կալ յակաստանի, այլ կոծի ծփի, մինչեւ ընկղմեսցի։ Չկայր երբէք յակաստանի։ Ապա թէ անձրեւ ի դիմի հարկանիցի, չկայ յակաստանի։ Առանց սորա ոչ կարէ կալ յակաստանի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ե։ Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)


Ակատ, ի

See full entry →

s.

agate;
boat, skiff.

Etymologies (1)

«թանկագին քար է» Ել. իը. 19, լթ. 12. Եզեկ. իը 13. Ոսկիփ. յետնաբար ագաթէս, ագադէս Տոմար. յակաթ նորագիւտ Յալտ. իա. 20։ = յն. ἀχάτης նոյն նշ., որ կարծւում է թէ իր անունը ստացել է Սիկիլիոյ Աքատէս գե-տից՝ ուր այս քարից շատ էր գտնւում (Բառ. Ա. «րոց, էջ 18)։ Յունարէնից փոխառեալ են նաև լտ. achates, գերմ. Achat, ֆր. agate «ակատ»։ Հայերէնը պիտի լինէր ուղիղ տա-ռադարձութեամբ *աքատ, բայց t-ի տեղ ունինք կ, ինչպէս որ ֆրանսերէն բառն էլ նման փոփոխութեամբ ունի g.-Հիւբշ. 339։

NBHL (1)

Ակատն նման է յակնթի՝ տեսլեամբ կապուտակ՝ շուրջ սպիտակ ունելով նման կճոյ. եւ է որ առիւծագոյն է. (Ոսկիփոր.։)


Ա՜հ

See full entry →

int.

oh! ha!

Etymologies (2)

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։

NBHL (2)

Յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւնն մարմնոյ։ Զահ եւ զերկիւղ մարդոյն արկեալ է արարչին ի վերայ գազանաց. (Եղիշ. ՟Բ։ Եզնիկ.։)

ԱՀ ԱՌՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.


Ահ, ի, իւ, ահք, ից, իւք

See full entry →

s. adv.

fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.

Etymologies (2)

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։

NBHL (2)

Յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւնն մարմնոյ։ Զահ եւ զերկիւղ մարդոյն արկեալ է արարչին ի վերայ գազանաց. (Եղիշ. ՟Բ։ Եզնիկ.։)

ԱՀ ԱՌՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.


Աղ, ի, ից, ոց

See full entry →

s.

salt;
— ուխտի, ուխատզի, — կնքեալ, sign of true friendship;
— եւ հաց, commensality, love;
— առնուլ, — եւ հաց ուտել, to eat in company, to be social, to be convivial.

Etymologies (3)

, ի հլ. «աղ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. որից աղաջուր Սիր. Ոսկ. աղահում «աղի և հում» Յհ. կթ. 329. աղի ՍԳր. անաղ Շնորհ. ընդհ. կամ լ ձայնով՝ անալի «առանց աղի» Ոսկիփ. Առաք. լծ. սահմ. 234. շրջմամբ՝ ալանահամ «անլի» անդ՝ 288. աղուճակ «աղի փայլուն կտոր» Ոսկ. ես. աղկեր «աղած ձուկ» Եպիփ. յղ. ակ. յաղել «աղով համեմել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն. աղահար «աղած» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 278 (Զիմս աղահար օրհ-նել և ուտել). աղահատ «աղի, շօռ» Նուշր. 81 (չունի ԱԲ). «Ի յաղահատ տեղիք սերմ մի՛ բանէք»։-2. աղի նշանակում է նաև «կծու», որից աղութիւն «կծութիւն» Վեցօր. փխբ. «սրտառուչ». ինչ. «Աղի ողբով զաղէտսն նու-ագէին» Ոսկ. ես. «Ելաց աղի ողբովք» Լմբ. առկ. «Ջաղի աղէտս ողբոցն» Անան. նեն. ռ-րից աղի և ողորմ Ոսկ. մ. բ. 8. Եբր. իգ. կամ միացեալ աղիողորմ «սրտառուչ» Մամբր. Նար. Սրգ.-3. կրկնութեամբ աղաղ «մորթ աղելը» Կանոն. աղաղել «մորթ աղել, ռա-բաղել» Կանոն. աղաղոց «մորթ աղելու ա-ման» Կանոն.-4. աղ՝ իբր նշան բարեկա-մութեան՝ Բուզ. դ. 53, որից աղ ուխտի, ուխտ աղի ՍԳր. Եփր. մն. աղ առնուլ «բարեկամա-նալ» Ոսկ. մ. բ. 7. աղ և հաց ուտել «բա-րեկամանալ սեղանի վրայ» Եղիշ. Ոսկ, աղուփոխ «բարեկամութիւնը նենգող» Եփր. ել. էջ 185.-5. իբր նշան խեղճուկ կե-րակուրի, որից աղիկ Ոսկ. ա. տիմ. (Ի չորաբեկ սեղան մատչին, ոմն հացիկ և աղիկ, և ոմանք իւղիկ ևս յաւելուն). աղուհաց «սակաւապէտ կերակուր» Ոսկիփ. աղուհացք «մեծ պահք», որ և աղհացք, աղցք Արշ. Ճշ. Տօնաց. ժմ. 170. Սամ. անեց. շար. 168. Ճառընտ. (հմմտ. Ննխ. ախացք). նաև աղու-հացք «բաղարջակերք» Եփր. վկ. արև. աղ-ցըմի («յաղուհացսն մի՛ ասեր» ձևից համա-ռօտուած) Շար. Տօնաց. աղապէտ «diδte» Խոսր. Լծ. նար. Բժշ. կամ աղպէտ Վստկ.-6. իբր նշան ապականութեան, որից աղարտ վարել՝ իբր թէ արտը աղ վարելով՝ «քանդել, կործանել, փճացնել» Դատ. թ. 45. աղարտել «նախատել, այպանել, փճացնել» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. 69. աղարտութիւն Սեբեր. ա-նաղարտաբար (նորագիւտ բառ) Պրպմ. 8։. -7. իբր նշան համի կամ քաղցրութեան, փափ-կութեան, սիրունութեան, որից աղու «քաղցր, անոյշ» Խոր. Պիտ. Կար. կամ փոխաբերաբար «կեղծաւոր, քծնող, նենգամիտ» Ոսկ. մ. ա. 4. Պիտ. (-ու մասնիկի համար հմմտ. կծու, թը-թու, հատու), աղուամազ «բարակ և նուրբ մազ» Ղևտ. ժգ. 30. աղուանալ «նենգաւորիլ» Եզն. աղուաջ (սխալ գրչութեամբ կամ յետին՝ աղաւաշ, աղվաշ, աղաշ, աւաղաշ) «յիմար, խենթուկ» Մանդ. Վրք. հց. ա։ 394. Մաշկ. (-ուաշ մասնիկի համար հմմտ. թթուաշ), ա-ղուշ-մաղուշ «սիրունիկ» Քուչ. 59. աղուոր ննորհ. առակ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 50, 51. աղուորութիւն Տաթև. հրց. 250. աղէկ (<*աղու-եակ). Անկ. գիրք հին կտ. Ա. 174. Տաթև. հրց. 239. Մտթ. ևագր. 124. (-որ մաս-նիկի համար հմմտ. հատոր, բեկոր, արուո-րագոյն «կտրիճ, զօրաւոր»), աղածրի կամ աղարծի «փափուկ, մատղաշ» Գ. մակ. զ. 12 (մասնիկի համար հմմտ. թաւարծի, թաւած-րի, խաւարծի). աղեբար «անուշութեամբ, հանռարտ կերպով» Ոսկ. ճառք 480. աղալեզու կամ աղաւալեզու «կեղծաւոր քաղցրախօս» Մանդ. 121 (Ճառընտ. սրա տեղ գրում է ա-ղուաշ լեզու) և էջ 123 (մի քիչ յետոյ ինքը մեենում է թէ՝ «ցոփոգեացն և աղաւալեզուա-ցըն... ոչ ոք հաւատայ. զի ամենայն ոք ի մտացն հաստատութիւն և յառաքինութիւն հայի, և ոչ յընդվայրած լեզուին աղութիւն»). ալախօսիկ՝ իբր «աղուախօս, քաղցրախօս» Ուռհ. 216. (աղ բառի այս առումը ունի նաև արաբ. [arabic word] malih «աղի. 2. գեղեցիկ», որի համար էլ Այտնեան, Քնն. քեր. 335 կարծած է թէ աղուոր բառը թարգմանութիւն է արա-բականից՝ իբր յաղեալ, աղիւ համեմեալ).-8. ոչխարների՝ աղը շատ սիրելուց՝ նմանու-թեամբ առնուած է նաև երկնաւոր հօտի հա-մար, իբր «փարախ, մակաղատեղ» նշանա-կութեամբ. ինչ. «Դիմեցին ի մահ իբրև խա-շինք սուրբքյաղն երկնաւոր» Եղիշ. «Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր» Ճառընտ. «Այլ որպէս հօտ հոմուապետին՝ լաղն երկնային գրոհ տայր» Շնորհ. եդես. «Ի քրովբէից աղի հան-գուցար» Նար. կուս. 416. ոճով՝ աղաձայն առ-նել «ոչխարները աղի կապել» Ճառընտ.-Չ. առ ոռոծածուած կայ նաև ուրիշ իմաստնե-րով. այսպէս՝ աղաթաթաւ «մեղքի մէջ թա. թախուած» Ագաթ. § 149. աղութիւն «խօսքի աղեգոյն «աւելի աղօտ»։ Սրանց մէջ աղ ըմ-բըռնուած է իբրև աղտ, աղօտ, արեև (սաս տիկ). սակայն այս իմաստները այլուր գո-յութիւն չունին. աղաթաթաւ կայ Ագաթանգե-ղոսի միայն մէկ օրինակում և նոր տպ. ունի Վեղսաթաթաւ, որով աղաթաթաւ ձևը ջնջւում է։-Աղ բառի միւս ձևերն են աղծ, աղտ, որ տե՛ս առանձին։

= Հնխ. sald, սեռ. salnés. հմմտ. յն. ἄλς, լտ. sal (ֆրանս. sel, իտալ. sale, ռում. sare), հսլ. soli, ռուս. cоль, գոթ. salt հիսլ. salann. ևիմր. halan, գերմ. salz, անգլ. salt, շվ. նորվ. salt, դան. salz, soole, քուչ. sālyi չեխ. sūl, սերբ. só, հպրուս. sal, հոլլ. zout «աղ». լիթաւներն ու ալբանացիք չունին այս արմատը և «աղ» գաղափարը բացատրում են մի բառով՝ որ նշանակում է «փոշի ցանել, ցրուել»։ Թեև լիթաւները չունին այս բառը, բայց նոյն արմատից են կազմուած լիթ. sal-düs, լեթթ. salds «քաղցր, անուշ», լիթ. salu, salaū, salti «քաղցրանալ». saldinti «քաղցրացնել», ինչպես ունինք հյ. աղու «քաղցր» և հսլ. sladъkъ, ուկր. solódkyǰ. ռուս. cладкiи «քաղցր» (նախնական իմաս-տը «աղած»). տե՛ս Pokorny 2, 452, Walde 671, Trautmann 248-9, Ernout-Meillet 847, Boisacq 47։ Հնդևրոպականներից աղը (նիւթն ու բառը միասին) անցավ ֆիննական ժողովուրդներին. հմմտ. հունգ. só, ֆինն. suola, վօտ. soela, էստն. sool, լիվ. suol, վեպս. sola, վօտյ. slal, չերեմիս. šanzal, ւապպ. salte, մորդվ. sal, սիրյ. sol, sov, վօգուլ. seh, օսթյակ. sol', sal ևն։ Աղ բառի ընդհանուր լեզուների մէջ առած ձևերի քըն-նութեան, աղի ծագման և պատմութեան, աշ-խարհագրական անունների մէջ գործածու-թեան մասին մի գեղեցիկ մենագրութիւն ունի Victor Hehn. Das Salz, eine Kulturhistori-sche Studie, տպ. Berlin, 1873, էջ 74։-Հիւբշ. 414։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ակն. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. աղ, Տիգ. mղ, Զթ. օղ, ող, Հճ. օղ։-Անալի բառը ու-նին՝ Շմ. անալի, Ագլ. Գոր. Ղրբ. նա՛լի, Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. անլի, Հմշ. օնլի, Զթ. անլը, Սչ. ալլի, աղէգ «ա-ղէկ, լավ». Տիգ. mլլի, mնmղ, Ակն. օլլի. Երև. ալանի, Ջղ. յալանի, Ննխ. Վն. Տփ. ալ-նի, Մրղ. աննը.-միւս հետաքրքրական ձե-վերից յիշենք Խտջ. աղամազ «աղուամազ». Տարէնտէ աղվաշ «մազերը, մօրուքը, յօն-քերը և թարթիչները բնականից սպիտակ, շատ բաց դեղին գոյնով. 2. որ արևին չի կարող նայիլ, աչքերը թոյլ. 3. անհեռատես, ոչ-շրջահայեաց», Խրբ. աղգէգ «գեղեցիկ» (միւսներից Մկ. աղէկ, Մրղ. աղէկ', Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. աղէգ, Ագլ. ա՛ղիկ. «լավ»), Տփ. աղի «գեղեցիկ»։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են աղցան, աղցանել, աղլէզ, աղ-մուր, աղշոր, աղալի, աղաղոց «զզուելի», աղադրի, աղերես ևն։

NBHL (1)

Աղն քաջայարմար գոլով հաղորդութեան այնմիկ, որ առ բերանոյն զգայութիւն աղոց ըստ համեմատութեան օրինի (սիրելի եղեւ ի նուէր դից). (Պղատ. տիմ.։)


Անուր, անրոց

See full entry →

s.

iron collar (of a pillory);
collar;
ring.

Etymologies (1)

Ինճիճեան, Եղան. Բիւզ. 1820, էջ 211 ան բացասականով ո՛ւր բառից, «քան-զի անուրն գոլով պարունակաձև բոլո-րեալ, անուր ասի, իբր զի չիք նշանա-կել ի նմա, թէ ո՛ւր է սկիզբն նորա և ո՛ւր աւարտ նորա»։ Տէրվ. Altarm. 84 զնդ. agra, յն. ἀγχω «խեղդել», իբր նախահայ *անգուր ձևից։ Հիւնք. լտ. anulus։ Bugge KZ 32, 3 լտ. anus, anulus (annulus) «օղակ» և հիռլ. ainne, յետնաբար fāinne. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որովհետև լտ. anus բառի նախնականն է ane-no-ըստ Walde 49։ Petersson KZ 47, 285-6 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւ-նը դնում է հնխ. snū-ro-«կապ» ձևից, որ ծագում է հնխ. snēu-«թել ոլորել» արմատից, որի ժառանգները տե՛ս նոյն-արմատ նեարդ բառի տակ։ Մերժում է Pokorny 2, 696, ըստ որում «օղակ» և «կապ» տարբեր գաղափարներ են։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-րաբ. պրս. քրդ. [arabic word] nir, ասոր. ❇ nirā «եզան ւուծ»։

NBHL (1)

Կամեցաւ ծիծաղել վասն անրոյն (կամ անուրոյն) զոր ունէր. (Ճ. Ա.։)


Անկիւն, կեան, կեանց

See full entry →

s.

"angle;
corner, nook;
— ճանապարհի, turning of the road;
բութ —, obtus-angled, obtus-angular;
սուր — acute-angled;
— հատանել, cf. Ական հատանել."

Etymologies (1)

«աթոռի կամ բազկաթոռի Բև». երկու անգամ միայն գործածուած է Բ. մնաց. թ. 18 «Եւ վեց աստիճանք էին աթոռոյն կա-պեալք ոսկւով և անկիւնք (յն. ἀγϰῶνες) աստի և անտի յաթոռն նստելոյ. և երկու առևծք կային առ ոտս անկեանցն (յն. αγϰώνας)»։

NBHL (1)

Զի՞նչ իցեն անկիւնք սեղանոյն, եթէ ոչ զխաչն նշանակէ, որ եւ անկիւնս ցուցանէ չորս. բուն, անկիւնն՝ կատարն ի վեր ուղղեալ. աջ անկիւնն, ահեակ անկիւնն. (Ագաթ.։)


Այծ, ից

See full entry →

s.

cf. Այծի.

Etymologies (1)

. ի հլ. «այծ անասունը» (սովորա-բար էգի համար է գործածւում) ՍԳր. որ և այծի, յոգնակին այծիք, սեռ. այծեաց «այծ» ՍԳր. Կոչ. որից այծեամն ՍԳր. այծեմնիկ (իբր կնոջ յատուկ անուն գործածուած) Գծ. թ. 36, 39. այծենի «այծի մորթ» Վրք. հո. աւծեայ «այծի մազէ» Յայտ. զ. 12. ալծա-քաղ Վեցօր. կամ այծքաղ Օր. ժդ. 5. էշայ-ծեամն Խոր. բ. 81. այծենակաճ «այծի մա-զից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ. այծարած Մամիկ. Մագ. այծամարդ «Սատիրոս» Խոր. աշխ. այծեղջիւր Շիր. Փիլ. քարայծ (նոր բառ). այստեղ է պատկանում նաև այծառ կամ այ-ծար, ածաղ «սև կաղամախ, populus nigrā (տեղը չէ նշանակած ՆՀԲ. նոյնպէս նաև ՀԲուս. § 36). իբր թրգմ. յն. αἰγειρος հոմա-նիշից. կազմուած αίς «այծ» բառից (սխալ-մամբ այսպէս է ստուզաբանուել յն. բառը, թէև բոլորովին ուրիշ ծագում ունի. տե՛ս Boisacq, էջ 20)։

NBHL (1)

cf. ԱՅԾԻՔ;
Նոյն բառ եւ ի յն. ա՛իքս կամ էքս. αἵξ սեռ. αἱγός. capra եւ caper Ազգ խաշին՝ նման ոչխարի, այլ անհանդարտ, յանդուգն, եւ ճարտար, մօրուտնի, եւ երկայն գիսովք կամ մազովք մարմնոյ ողջոյն. արականն կոչի քազ. իսկ այծ՝ է առաւել էգն քան արուն. այծ, էծ, իծուկ. քէչի. պիւզ, էնզ.


Այս, այսու, ոց

See full entry →

s.

evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.

Etymologies (1)

ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։

NBHL (6)

ԱՌ ԱՅՍ. Որպէս՝ ի դէպ այսմ. ի սոյն պէտս. եւ վասն այսորիկ. եւ եւս.

Զի՞նչ օրինակաւ առ այս՝ քեզ նմանագոյն աստանօր եդից։ Եւ առ այս զդաւթեան սաղմոսին զբանն ի յերգ ինձ առի. (Նար.։)

ԱՌ ԱՅՍՈՔԻՒՔ. Որպէս՝ եւ եւս. (հանգոյն յն. լտ. πρός τούτους. ad haec, praeterea.

ԱՅՍ ԻՆՔՆ. Որպէս դերանուն կրկին. Սոյն ինքն. սոյն այս. սոյն սա.

ԱՅՍ ԿԵՐՊ. Իբր մ. այսու կերպիւ. այսպէս. սոյնպէս.

Այս՝ որ է հողմ։ Նոյն առումն է առ ասորիս, զի գրէ Եզնիկ.


Այր, առն, յառնէ, արամբ, արք, արանց, արամբք

See full entry →

s.

man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.

Etymologies (3)

(հոլովւում է առն, յառնէ, արամբ, արք. արանց, արամբք) «արու մարդ» ՍԳր. «2. ամուսին, էրիկը» ՍԳր. «3. արի, քաջ, կտրիճ» Ա թագ. դ. 9. Բ. մկ. է. 34. զանա-զան դարձուածներով ունինք՝ արանց քաջ կամ քաջ արանց «թագաւոր» ՍԳր. Ագաթ. վատ արանց «կնամարդի, թոյլ» ՍԳր. առն տալ, արանց լինել «ամուսնանալ» ՍԳր. այր այր, այր առ այր, այր զընկեր, այր ըստ առ-նէ, այր զարամբ «իրարու» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. առն-որ հների ամենասովորական ձևն է. գտնւում է միայն բարդերի և ածանցների սկիզբը. ինչ. առնա-կին «ամուսնացած կին» ՍԳր. Ոսկ. առնակ-նութիւն Սեբեր. առնաբար «արիաբար» Ա-գաթ. առնազէն «կռուող մարդու զէնք» Ա-գաթ. առնութիւն «արիութիւն» Ոսկ. Եբր. Ա-գաթ. առնի «արական, էրիկ, մարդու» Եւս. քր. «արական անդամ» Բուզ. առնազի Օր. իբ. 5 ևն. տարօրինակ կերպով յետադաս է սիրառն «հոմանի» (նորագիւտ և յետին բառ) Փոնց. 34, 36, 127, 168, 194.-2. այր. ընտիր մա-տենագրութեան մէջ քիչ անգամ գործածուած է. եղած բացառիկ օրինակներն են այրասէր «ամուսնուն սիրող» Տիտ. բ. 4. այրասիրու-թիւն Ոսկ. տիտ. այրևձի Ա. մկ. դ. 28. Ագաթ. կամ այրուձի ՍԳր. այրընտիր Կոչ. այս ձևով պիտի լինէր սակայն բարդութեանց երկրորդ մասը, ինչպէս ցոյց են տալիս՝ սկեսրայր ՍԳը (նոյն իսկ հոլովուած սկեսրայրի 1 Ա. թագ. դ. 21), անայր Ա. կոր. է. 11. պատահաբար մի-այն աւանդուած չէ քեռայր Խոր. յետինների մօտ բառի թէ՛ սկիզբը և թէ՛ վերջը սովորա-կան է դարձած. ինչ. այրանման Փարպ. ալ-րասիրտ Խոր. այրասպան Պիտ. Փիլ. այրաթող Կանոն. այրիկ Թր. քեր. կամ այրուկ Ճառընտ. բազմայր Արշ. Փիլ. բազմայրութիւն Լմբ. ա-ռակ. իշայր «արու վայրի էշ» Վանակ. յոբ. կիսայր Նիւս. բն Սանահն. խօսնայր Մխ. դտ. Վանակ. -3. ար-, որ երևում է բառերի սկիզ-բը միայն. այսպէս՝ ու մասնիկով՝ արու «որձ» ՍԳր. որից արուաբար Կիւրղ. թգ. արուագէտ ՍԳր. արուական «արական» Սգր. Եզն. ա-բուանալ «արիանալ» Փիլ. Լաստ. արութիւն (կամ արւութիւն) «արական բնութիւն» Եզն. «քաջութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Կոր. «արբունք» Ոսկ. ես. «առնանդամք» Եւս. պտմ. 158 (հմմտ. ՀԱ 1914, 123). «սերմն առն» ՍԳր. Եզն. -որ մասնիկով (հմմտ. աղու-որ) արուո-րագոյն «աւելի քաջ» Պիտ. Նար. առաք. 432 Թր. քեր. 15 (իբր յն. ἀνδρειότερος)։ Յհ. կթ. -ի մասնիկով արի «քաջ», որ գործածւում է յետնաբար. հներից ունինք միայն Արին Առա-մազդ Ագաթ. (քանիցս), որից արիաբար Խոր. Պիտ. արիական Ոսկ. յհ. բ. 8. արիանալ Պիտ. Նար. արեացի «կտրիճ» Փարպ. անարի «թու-լասիրտ» Եղիշ. Պիտ. վատարի Պտմ. վր. ա-նարանց «կոյս մնացած» (որ չէ եղած ա-րանց) Ագաթ. արական Փիլ. արամբի Ես. ծդ. 1. Կոչ. արանցի «առնական» Մանդ. ա-ռանք (արականք» Ուռհ.։

er, erkeg, յն. Արէս չաստուածը և ա՛րի, ա՛րիսդօս «լաւ, քաջ»։ Kask, Nonnulla 25 կցում է թրք. ❇ er բա-ռին։ Klaproth, Asia pol. 103 թրք. er և գերմ. er «նա»։ Peterm. 33 այր= թրք. er, գոթ. vair, լտ. vir, սանս. vira, էջ 146 սանս. nr։ Diefenbach. Berl. Jahrb. 1843, 447 յն. ἂρρην = առն։ Gosche 46 սանս. vīra=այը, իսկ էջ 73, ծան. 221 մերժում է յն. άῤῥην և սկիւթ. aior։ Lag. Urgesch. Arm. 196, 197 այր և արի հասարակազ ar աո-մատից» Muller SWAW 41, 9 այլր = զնդ. airya։ Dulaurier JAs. 16 (1870), էջ 189 այր=սանս. arya։ Մորթման ZDMG 24, 80 այր=թրք. er. նոյն՝ ZDMG 26, 526 խալդեան arna «ալր մարդ»։ Նոյնը տե՛ս նաև Մասիս 1872 փետր. 1 և Սիօն 1872, էջ 40։ Boрp. Gram comp. II37 այր=յն. ἀνήρ, սանս. nar, nr։ Տէրվ. Altarm. 85 և Նախալ. 65 արու=յն. ἀ'ρῥην, ἄρσην, զնդ. aršan, իսկ Նախլ. էջ 165 և Մասիս 1881 մայ'' 11 այր=լտ. vir, հնխ. vira։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 49 ետրուսկ. arnϑ «մարդ», էջ 51 ետրուսկ. larϑ = լավ տոն. էջ 52 ետրուսկ. lar=լաւ այր։-Հիւնք. այր=պրս! er, արու<արևիզ, իսկ արի<արև կամ այր բառից։ Bug-ge, Lyk. Stud. 1, 64 լիւկ. arus. arñna բառերի հետ, իսկ 2, 113 լիւկ. er «այր»։ lensen, Hitt. u. Arm. էջ 95 այր= հաթ. r, aro «այր», 98 արի =հաթ. ario «քաջ, արի»։ Գեանջեցեան ZAPh 1. 46 ըստ ՆՀԲ, արի՝ որ է առնեմ, յառնեմ բայից։ Մէնէվիշեան, Արդի ւեզ. 59 այր=մոնգոլ. eri և հունգ. fér), emb-er «այր»։ Շէֆթէլօվից BВ 29, 25 հնխ. satēr ձևից, որ է լտ. sator «սերմանող», սրա իգականն է սան-stri «կին». իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. սանս. vrsa «սերմանող, այր»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 333 սումեր, eri «մարռ», uru «արու»։ Karst Յու-շարձ. 403 սումեր. eri «մարդ» և 423 թրք. er, չուվաշ. ar «մարդ» ևն։ Մառ

ս Paз. Vl, Փизioлor 1904 KxxV վրաց. երի «ազգ», ափխազ. ar «զօրք» ևն։-Արի, Արիք «Արիացիք. իրանեան-նեոր» և արի «քաջ» բառերը միևնոյն կարծելով՝ արիական ցեղանուան հետ կապել և սանս. ari, arya «ազնիւ, ըն-տիր», լաւ*, զնդ. airya «Արիք» ևն բա-ռեսի հետ միացրել են E. Boré JAs 1841, 658, Pictet BVS 1, 91, Justi, Zendsp. 2, S. de sacy, Mémoires sur diverses antiquités de la Perse, էջ 60, 69, 111, 181, 247։ Տէրվ. Altarm. 8ə, Kretschmer. Finleitung 129 ևն։ Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ, որ ընդունում են նաև Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 11, Arm. Gram. 26 և Meillet, Dial. ind-eur. էջ 24։-Գազանճեան, Յուշ. 325 հայերէն-եզ փոխառեալ է համարում թրք. et «աւր, այր մարդ», [arabic word] ︎ erkeg «արու». նմանապէս Patrubány, Spr. Abhnd. 1, 4 հայերէնից փոխառեալ է դնում magyar «մաճառ, հունգարացի» բառի վերջին մասը իբր magyar <*mogyeri = mogy, վոգ. manši (Egyetemes Phi-lologiai közlōny 1883, VIIl 953)-eri, որ է հյ. այր։ Տարակոյս չկալ, որ այս բառերը, ինչպէս նաև թրք. [arabic word] erkej «արու այծ», չաղաթայ. [arabic word] ir «մարդ, ամուսին, ազատ մարդ», [arabic word] īran «մարդ, այր», [arabic word] irkāk «արու» և նմաններ բոլորովին պատահական նմանոթիւն ունին մեր բառերի հետ։

NBHL (3)

Այր է գլուխ կնոջ։ Կին երկնչիցի յառնէ իւրմէ։ Ա՛րք սիրեցէ՛ք զկանայս ձեր։ Սոյնպէս եւ կանայք հնազանդ լինել արանց իւրեանց. եւ այլն։

Այրն աւագագոյն պարտի լինել ըստ ժամանակի քան զկինն. (Շ. ընդհ.։)

Տրտմագոյն երեսօք այր զարամբ զինքն ի միջոյ անտի ի բաց մերժէր. (Գ. Մակ. Ե. 19։)


Անագ, ի, ոյ

See full entry →

s.

tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.

Etymologies (1)

Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 դրաւ արաբերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ յ-շում է սեմական լծորդները։ Botticher, Rudimenta, Berlin 1848, էջ 32 ասոր. anax և սանս. vanga։ Պասմաճեան. Մասես 1893, 251 աքքադ. անակու ձևից։ (Նոյնը յետոյ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ևն)։ Հիւբշ. 300 թէև դնում է ասորական փոխառութեանց շարքում, բայց բուն փոխատուն անյայտ է համարում։ len-sen. Hittiter und Armenier, 209 հա-մարում է թէ հայերը Կիլիկիա եղած ժա-մանակ, այն է հաթեան շրջանին սեմա-կաններից փոխ են առել։

NBHL (3)

Հուրն անագաւն զարծաթն յաղտոյն մաքրէ. (Լմբ. սղ.։)

Ծիրանագոյն իբրեւ զանագ (երփն երփն երեւեալ)։ Զմիմեամբք հոլովեալ զօրէն անագի. (Մագ. ԺԳ. Լ։)

Գոյն արծաթոյ եւ անագոյ տեսլեամբ ի բացուստ նմանին. (Կլիմաք.։)


Անապակ, աւ

See full entry →

adj.

pure, unmixed, neat, unadulterated.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «անջուր, անխառն (գի-նի). լայնաբար՝ զուտ, մաքուր, անխառն (որ և է բան)» ՍԳր. «Եթէ զջուրն (հազարոյ) քա-մեալ անապակ ըմպիցէ ոք» Եզն. 67. «Անա-պակ մատուցանէր առնն» Բուզ. էջ 222։ Հմմտ. նաև Գիրք թղ. 478 «Մարդիկ սովոր են զգինի՝ որ անխառն են ի ջրոյ՝ անապական կոչել, իսկ զջրախառնն՝ ապականեալ ասեն»։ Ամ-պակ ձևն ունի Գիրք մոլութ. 155 ա. «Ջեր-մագոյն թիրակէս ամպակ գինւով»։

NBHL (1)

Սա նշան սեռն եւ անապակ Աստուծոյ առ մարդիկ սիրոյն. (Անյաղթ բարձր.։)


Անարի, րւոյ, րեաց

See full entry →

adj.

weak, feeble, unmanly, timid, pusillanimous, cowardly;
gigantic, enormous, monstrous.

Etymologies (2)

-Նոյն է անարի «Արեաց ազգից դուրս, ոչ-արիական» բառի հետ և փոխառեալ է իրա-նականից. հմմտ. զնդ. anairya-, սանս. ana-гva-ահլ. anēr «ոչ-արիական, օտար»։ Ազ-գերը սովորութիւն ունին իրենցից դուրս գըտ-նուած ազգերին «վայրենի, բարբարոս, այ-լանդակ» համարելու և նրանց անունը այս նշանակութեամբ կամ ուրիշ վատ իմաստով իբր ածական գործածելու. հմմտ. հպյերէնում խուժիկ, խուժան, խուժադուժ, խաղտաւուր. խաղտալեգու, գաւառականներում *ուրդ թուրք, զազա, լազ, բոշա, յունարէն՝ բարբա-րոս, վրացերէն՝ քուրդի «գող», ղ'ազախի «ա-ւազակ» ևն։ Ըստ այսմ վերի ոսկեդարեան անարի «անճոռնի, անհեթեթ» բառը պէտք չէ շփոթել. յետոսկեդարեան անարի «տկար, երկչոտ» բառի հետ, որ արի «քաջ» բառի բա-ցասականն է։ Առաջինը յատուկ անունից է, երկրորդը՝ հասարակ անուն։

ՆՀԲ լծ. թրք. իրի, հա՛մ իրի «խոշոր»։ Տէրվ. Altarm. 85 անարի «հսկայ» և ա-նարի «երկչոտ» բառերը նոյն համարե-լով՝ դնում է զնդ. anarya, ինչպէս որ արի «քաջ» = զնդ. airya, որով երեք բա-ռերն էլ հաւասարապէս Արեաց անունից ծագած են լինում։ Հիւբշ. 25-26 թէև Անարի ազգի անունը զնդ. anairya-ձևին է կցում, բայց սխալուելով ՆՀԲ-ից, ա-նարի «երկչոտ» և անարի «վիթխարի» բառերը հայերէն այր բառից ծագած է համարում անխտիր։

NBHL (1)

Իմաստնոյն եւ արիացելոյն վաստակն անկանի ի ձեռս անարւոյն եւ անիմաստին. (Լմբ. ժղ.։)


Անդրանիկ, անկի, անկան, կաց

See full entry →

adj. s.

eldest, first-born.

Etymologies (1)

, ն և ի-ա հլ. «առշինեկ, նախ-կին, երիցագոյն» ՍԳր. Կոչ. որից անդրան-կածին, անդրանկացուցանել, անդրանկու-թիւն ՍԳր.։

NBHL (2)

(լծ. տ. անդէ՛րիօր ռմկ. առջինեկ). προτώτοκος. primogenitus. Նախծին եւ երիցագոյն զաւակ. առաջին ծնունդ կենդանեաց. իլք էվլատ, իլք էվվել տօղմուշ.

Անդրանիկ ըստ Սաղմոսողին՝ քան զամենայն թագաւորս երկրի։ Անդրանիկ նիւթոյս այս հողոյ։ Սրբոյն Ստեփաննոսի, որ է որդի անդրանիկ փրկագործ կրից երկրորդն Ադամայ. (Նար. ԼԴ. ՁԶ. եւ Գանձ խչ։)