cf. Պոյտն.
Զի՞նչ հաւասար է պոյտ ընդ կատոյի. (Սիր. նոր. ՟Ժ՟Գ. 3։)
Քաղէր զբանջար անտառին, եւ ի փոքր պոյտ արկեալ եփէր. (Վրք. հց. ՟Դ։)
pot, earthen or metal pot, broth-pot;
cf. Պուտ.
, ն հլ. (պուտան, -տունք, -տանց) «պտուկ, հողէ աման» ՍԳր. Եփր. թգ. 359. որից պուտնարդ «մեծ կաթսայ» ՍԳր. գրուած նաև բոյտն Ագաթ. յետնաբար պոյտ Սիր. (նոր) ժգ. 3. Վրք. հց. որից պուտուկ Ագաթ. Եւագր. Վրք. հց. Յայսմ. պիտուկ Բժշ. պր-տուկ Վրք. հց. Վստկ. պտեկ «փոքր փարչ» ԱԲ. որ և պտեակ Նիւս. մեկն. հայր մերի (ըստ Հացունի, Ճաշեր էջ 77)։ Անշուշտ այս-տեղ է պատկանում նաև պոտին «պտուկ» Դրնղ. 502, որ գտնւում է նաև արդի գաւա-ռականներում. ինչպէս են Սվ. «լայն բերա-նով փոքր կուժ», Հմշ. «ջրի փոքրիկ տակառ փայտեայ»։
ՆՀԲ լծ. թրք. pota «հալոց»։ Հիւնք. պրս. bat «կուռք»։ Müiller, Armen. IV լիթ. pudas «պտուկ» բառի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Karolides, Iλ. συγϰρ 79 դնում է կապադովկ. vutókko, votókko «դոյլ» բառից, իսկ այս էլ աղաւաղուած է հա-մարում բիւզ. έμπότης բառից (Sophocles 457 չունի այսպիսի ձև. գիտէ միայն εμ-ποτσς, որ է «խմելու յարմար»։ Karolides կպդվկ. vutókko ձևի հետ համեմատում է հյ. պուտուկ. բայց հյ. պուտուկ ծա-դում է պոյտն արմատից (-ուկ նուա-զական մասնիկ է). և եթէ մին կամ միւ-սը փոխառեալ է, ընդհակառակը կա-պադովկացին պիտի փոխառեալ լինի հայերէնից, ըստ որում արմատը վեր ջինիս մօտ է միայն գտնւում)։ Schel-telovitz BВ 29, 40 շվէդ. put «ուռեցք». իտլ. púss «քսակ», սանս. bud-buda «պղպջակ» բառերի հետ, որոնց բոլորի արմատն է համարւում հնխ. bud-«ու-ռիլ, ուռչիլ»։ Petersson KZ 47 (1916). 254 հայերէնին է կցում հհիւս. pottr «հողէ աման կերակուր եփելու համար», մ. հիւս. գերմ. pot, անգսք. pott. մ. ան-գըլ. ֆրիզ. pot «պտուկ», որոնց նախա-ձևը դնում է *bud-nó-, մինչդեռ հայը՝ beud-no-կամ boud-no-։ Այս մեկնու-
թիւնը ընդունում է Pokorny 2, I16, հնխ. bu, bhu «ուռչիլ» արմատի տակ՝ d աճականով։ -Յիշեալ գերմանական բառերը, որոնց հետ նոյն են նաև հոլլ. pot, շվէդ. potta, դան. potte և թերևս լիթ. pudas, լեթթ. pods «պտուկ», յա-տուկ չեն միայն նոյն ընտանիքին, ար ռանւ ռամ են նաև ռոմանական ընտանի-քում. ինչ. ֆր. pot «պտուկ»։ Kluge 376 զոյց է տալիս որ բոլորի աղբիւրն ե մ. լատ. pottus, ստ. լտ. pótus «ըմ-պանակ, ջրաման» (շուրջ 600 թուից), որ է լտ. potus «ըմպելիք, խմելիք»։ Աւստեղից յառաջացել է ֆր. pot, որ փոխառութեամբ տուել է (1200-1300 թուերին) մի կողմից գերմանական ձև-ւերը և միւս կողմից կելտական ձևերը, այն է բրըտ. կորն. կիմր. pot։ Աւելի ուշ՝ զերմանական խմբից է փոխառեալ ֆինն. pata, օստյաք. put, put, վօգուլ. poς «պտուկ» խումբը։ Գերմանական խումբը բնիկ համարելու համար պէտք էր նախ ապացուցանել թէ ֆրանս. բա-ռը փոխառութիւն է գերմանականից։ Ըստ այսմ գերմանական բառերի նմա-նութեւնո հաւերէնի հետ պատահական է, ինչպէս են նաև իսլ. bia, նորվ. գւռ-bidne, լտ. fidehia, յն. πίϑος «հողէ ա-ման», որոնք միասին հանւում են հնխ. bhidh-արմատից (Pokorny 2, 185, Boisacq 782, Walde 288)
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. Վն. պուտուկ, Սլմ. պտուկ, Ալշ. Մշ. պուդուգ, Խրբ. Պլ. Ռ. բու-դուգ, Տիգ. բուդյուգ, Սեբ. Սչ. բդուգ, Ասլ. բդիւգ, Մրղ. պտիկ1, Հճ. բmդուգ, Զթ. բօ-դուգ։ Նոր բառեր են պտուկկոտրուկ, պտուկ-կոտրող, պտկիկոտրիչ, պտկումայր, պտուկ-քերիչ, պտկակ։-Համաձայն ածանցման օ-րէնքներին գրբ. պոյտն արմատից ստացուած է պուտուկ, որին համապատասխան են գա-ւառականներից շատերը։ Արևմտեան գրա-կանում՝ պտուղ>ռմկ. պուտուղ ևն ձևերի օրինակով կարծուելով թէ պուտուկ ձևը ռա-միկ է, սխալմամբ առաւելութիւն է տրուած պտուկ բառին, որ յետին սղեալ ձև է։
Եփէին ի պուտան զարգանակն արկ ի պոյտն։ Ի սան մեծ պղնձի, կամ ի պոյտն։ Յօչեցին զմիս նոցա իբրեւ ի պուտունս։ Ամենայն դէմք իբրեւ զայրեցած պուտան։ Զի՞նչ հաղորդ իցէ պոյտն ընդ կաթսայի. սա ընդհարկանի, եւ նա փշրի. (Թուոց. ՟Ծ՟Ա. 8։ Դտ. ՟Ղ. 19։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 14։ Միք. ՟Գ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 6։ եւ Նաւում. ՟Բ. 10։ Սիր. հին. ՟Ծ՟Գ. 3։)
Ու՞ր պուտանց մխիթարութիւն, ու՞ր կոկորդաց քաղցրութիւն։ Երիս ժամս ի պոյտն եփել զայն (որ եւ զկնի կաթսայ կոչի). (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի։)
ՊՈՅՏՆ. Ըստ բժշկարանի՝ է եւ անուն խոտոյ եւ ծաղկի. cf. պուտ։
inspector of brothels.
cf. Որովայնապարար.
Վասն այլոց դիւահարաց՝ որ պորտաբոյծք են եւ պարարեն զդեւսն. (Կանոն.։)
Սուրբ տօնք ոչ ի լրումն պորտաբոյծ որովայնի կարգեցան. (Խոսրովիկ.։)
paraphernalia, portion, dowry, dower.
, ի-ա հլ. «օժիտ (աղջկայ կողմից տրուածը փեսին)» Ասոր. դատ. 9. Մխ. դտ. 289, 291. Լմբ. օր. 19. Մաշտ. ջահկ. Ուռհ. 122. գրուած է նաև պռոյք Անսիզք 19, պռեւք Ժմ. յն. որից պռուգել «օժիտով ճոխացնել» Մարթին. Մին. համդ. 133. պռուգած Ասոր. դտ. 54. Մխ. դտ. անպռոյգ Ասոր. դատ. 9. Լմբ. օր. 19. Մխ. դտ.»
Առաջինն (կին) եբեր պռոյգս։ Եթէ ոչ առնէ կտակ (այրն), որդիրք պռուգօք կնոջն ժառանգեն զնա։ Վասն պռուգաց։ Զոր ինչ բերէ կին ի պռոյգս։ Հաւանի այրն ի պռոյգսն։ Յամենայն աշխարհս ըստ սովորութեան բերեն կանայք զպռոյգսն։ Այր ոք՝ որ առնու կին օրինաւոր պռուգօք։ Այն որ յառնէն ի կինն դարձաւ (պարգեւ), ոչ դրի ի թիւ պռուգացն՝ որ հարսինն է բերք։ Պռոյգս տայ դստերացն՝ եւ տուայր որդւոցն. (Մխ. դտ.։)
Տուայրն՝ որ է վարձ կուսութեանն, զոր փեսայն տայ. եւ հարսն պռոյգս. (Մաշտ. ջահկ.։)
Ա՛ռ սուլտան՝ զայդ քեզ՝ կին արա՛, եւ տամք զմանածկերտ քեզ պռոյգ.. (Ուռհ.։)
cf. Պսակազարդ.
Յաղթողական վերամբարձութեամբ՝ պսակապաճոյճ գեղազարդելոց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
cf. Պտղալի.
Բուծիչ եւ պարարիչ պտղոյ. պտղատածօղ. կամ Պարարտ պտղովք.
Ոչ ինչ բնաւ էին նմանք ... պտղաբոյծ ատոքութեան այլ պտղոց ձիթենւոյն. (Փարպ.։)
fruitless, unfruitful, sterile, barren.
Ծառք պտղակորոյսք. (Յուդ. 12։)
Ոստաքանց եղէ ես որպէս զարմաւենի, պտղակորոյս որպէս ձիթէնի. (Շար.։)
Հերապանծ տունկն պտղակորոյս։ Իւղընձիւղ փայտս պտղակորոյս։ Պտղակորոյս տնկոյ թզենւոյն ... սոքա բարեխօսք. (Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Թ. ՟Ձ՟Ա։)
Զվայրենի պտղակորոյս ձիթենիքս՝ պտղալից արար իւրով պատուաստելովն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ժանգատեսիլ եւ այլուստ գայր ջուր, եւ պտղակորոյս զձիթենին առնէր. (Մխ. առակ.։)
cf. Պտոյտք.
, ի հլ. «ջրի՝ գետի յորձանք» Յոբ. իր. 10. Սղ. կր. 16. Իմ. ժթ. 7. Ոսկ. փիլիպ. որից պտուտիլ, պտուտել «ոլոր ոլոր դառ-նալ՝ դարձնել» Խոր. Յհ. կթ. Բրս. մրև Ճառընտ. պտուտանալ Եպիփ. կուս. պտու-տաբար Շիր. Յհ. կթ. պտուտկել Շնորհ, եդես. Բրս. մրկ. եռանդնապտոլտ Անան եկեղ. հերձինապտոյտ Սիւն. տաղ. խչ. շըր-ջանապտոյտ Նար. տաղ. շրջապտուտկեալ Դիոն. թղթ. ոլորապտոյտ, պտուտակ, պտու-տակաւոր (նոր բառեր) ևն։ Նոյնից է նաև պուտուտակ «սիսեռ», որ տե՛ս առանձին։
Հիւնք. պատատել և փաթոյթ բառերի հէլր։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. potut «մրրիկ հողմոյ» (Jus-li, Dict. Kurde 74)։
Զպտոյտ գետոց պատառեաց. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 10։)
Երկան զուլանէ հրամայէ կապել, եւ ընկենուլ ի պտոյտ մի գետոյն. (Խոր. ՟Բ. 45։)
Մի ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ի կարմիր ծովուն ճանապարհ անխափան, եւ դաշտ ծաղկաբեր ի պտուտից բռնութեանն. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 16։ Իմ. ՟Ծ՟Բ. 7։)
Եղեւ թնդիւն ի ծովուն՝ պտոյտ առեալ ի ծովուն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդէ՞ր ի պտոյտս արկանիցեմք զանձինս, ի մրրիկս եւ ի նաւակոծութիւնս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Յորքանեաց չարաչար հայհոյութեանց պտոյտս ընկղմիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
eddy, whirlpool, vortex;
— հողմոց, whirlwind, hurricane, squall, storm;
— գլխոյ, vertigo, giddiness, dizzines, swimming in the head;
— առնուլ, to turn or whirl round and round, to eddy.
apocryphal books on the Apostles.
ՊՐԱԿՍԱՒԱԹԱՅՔ կամ ՊՐԱԿՍԱՒԹՈՅՔ, ՊՐԱԿՍ ԱՒԱԹԱՅՔ, կամ ԱՒԱԹԵԱՅՔ եւ այլն. Խառնուրդ երկուց յունական բառից՝ Բրա՛քսիս Աւդօն. այսինքն՝ գործք նոցա. իմա՛ զանւավերական պատմութիւնս առաքելոց արտաքոյ սուրբ գրոց.
Թերեւս նոքին իսկ այնոքիկ գրեցին զպրակսաւաթայսգ, որ խառնեալ եւ գրեալ են ի ճշմատրութէան եւ ի ստութէան։ Եւ ի նոցանէ իսկ (յաշակերտաց բարգեծանու) գրեցան պրակսաւթոյքն. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟գ. կոր.։)
Իսկ որ ամենեւին խոտելիք են, զի ի հոգւոյն մոլորութէան արտագրեցան, պրակսաւաթայքն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
ՊՐԱԿՍԱՒԱԹԱՅՔ կամ ՊՐԱԿՍԱՒԹՈՅՔ, ՊՐԱԿՍ ԱՒԱԹԱՅՔ, կամ ԱՒԱԹԵԱՅՔ. Խառնուրդ երկուց յունական բառից՝ Բրաքսիս աւդօն. այսինքն՝ գործք նոցա. իմա՛ զանւավերական պատմութիւնս առաքելոց արտաքոյ սուրբ գրոց.
Թերեւս նոքին իսկ այնոքիկ գրեցին զպրակսաւաթայսգ, որ խառնեալ եւ գրեալ են ի ճշմատրութէան եւ ի ստութէան։ Եւ ի նոցանէ իսկ (յաշակերտաց բարգեծանու) գրեցան պրակսաւթոյքն. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟գ. կոր.։)
Իսկ որ ամենեւին խոտելիք են, զի ի հոգւոյն մոլորութէան արտագրեցան, պրակսաւաթայքն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
very hot;
impassioned, ardent, fervent;
warmly, eagerly, fervently, passionately.
Այսպիսի բաղանեօք մաքրիլ՝ քոյվոդ ջերմագոյն արեամբ. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Տեսանէր զնոսա ջերմագոյն յաստուածապաշտութիւնն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ասիցէ ոք արդեօք ի տօնասիրաց եւ ի ջերմագումից։ Ջերմագոյնն քան զայլսն ի սէրն քրիստոսի պետրոս։ Լուեալ ջերմագունին պետրոսի։ Պետրոս ջերմագոյն խոմարհութեամբն հրաժարէր զսպասաւորութիւն տեառն եւ աստծոյ եւ վարդապետի. (Ածաբ. ծն.։ Առ որս. ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։ Բրս. հց.։)
Ջերմագոյն է ի սպասաւորութիւն սուրբ կարապետին. (Զենոբ.։)
Ջերմագոյն մարտնչին։ Աստուածք զոգւոցն գիւտք ջերմագոյն եւ՛ս գրեն. (Փարպ.։)
Եթէ ջերմագոյն՝ ոք ի միասն կամիցի նայել (այսինքն քննել զմիտս բանից) (Ոսկ.ես.։)
cf. Ջերմադէտ.
hydromancian.
Մի իսխեսցեն երթալ եւ հարցանել ի դիւթս կամ ի կախարդս, ի ջուրուռթոյցսն, ի գարընկէցսն, եւ յայլ հմայս. (Կանոն.։)
hydrotherapist.
water-coloured.
Որ ունի զգոյն կամ զնմանութիւն ջրոյ.
Ընդ աչալուշսն յաւէտ իմն զովացեալ՝ յերկիր առաքեալ՝ եղեալ ջրագոյն, զոր ցօղ անուանել սովորութիւն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Արդարեւ զջրագոյն (այլ ձ. զջրոյ գոյն) զբահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
clepsydra, water-clock
behind, hind part, back;
—կուսէ, behind, from behind;
—կուսէ կալ, to remain or stay behind;
— ձգել, to put in the last place.
Յետկոյս կորացան կրուկք ոտից նոցա. (Եղիշ. ՟Է։)
a posteriori.
back, backward;
behind;
after, then, since, afterwards, subsequently, posterior to, after that;
— կողմանէ, backward;
behind, from behind;
— հուսկ, — յետուստ or ուրեմն, at last, finally, at length, in fine, in conclusion;
— եւ առաջոյ, behind and before;
— ապա, after;
— ձերմէ, behind or after you;
— գտանիլ, to be deprived of.
Մին ի սկզբանէ, եւ միւսն յետոյ հուսկ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 51։)
ὁπίσω, ὅπισθε, -θεν, post, a tergo, pone, posterius. Ի յետին կողմն. յետկոյս. ի թիկանց կուսէ. զկնի. էտեւը, էտեւէն, ետքը. արտտա, արտընտա.
Ունկն դնէր առ դրան խորանին, քանզի յետոյ նորա կայր. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Թագեաւ յետոյ դրանն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Նուիրեալն կայ յետոյ քահանային. (Դիոն. եկեղ.։)
Մատուցեալ յետոյ մերձեցաւ ի դրօշակ։ Եկն ի մէջ ամբոխին յետոյ։ Լի էին աչօք։ առաջոյ եւ յետոյ. եւ այլն.
Ամօթով մտանէ, յետոյ կայ. (Իգն. ՟Է։)
(որպէս հոլովականն բառիս Յետ, ոյ) Ի թիկանց. զկնի.
Մինչեւ դարձցին խնդրակքն յետոյ ձերմէ. (Յես. ՟Բ. 16։)
Ի չքնաղ եւ ի սքանչելագործ սրբոյն յետոյ գտաք, եւ ի մեծ բարկութենէ անտի պաշարեալք եղեաք. (Սերեպիոն յղ. անտոնի.։)
Զկնի եկեալն. նորագոյն.
Ոչ ոք է առաջին քան զնա, եւ ոչ ոք է յետոյ նման նմա. (Եզնիկ.։)
Յետոյ չուեսցեն։ Երթային յետոյ ընդ անքուսայ։ Առ ժամանակ մի պարարէ զքիմս քո, բայց յետոյ դառնագոյն եւս գտանի քան զլեղի։ Յետոյ ասիցէ, թէ զղջացայ։ Յետոյ զղջացաւ։ Յետոյ գան։ Յետոյ մատուցեալ երկու սուտ վկայք։ Նախ թագաւորն ասորեստանեայց, եւ յետոյ արքայն բաբելացւոց. եւ այլն։
Ոչ եթէ իբրեւ յետոյ իմացաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՅԵՏՈՅ ԿՈՂՄՆ. ՅԵՏՈՅ ԿՈՅՍ. ՅԵՏՈՅՔ. τὰ ὁπίσθια posteriora τὰ ὁπίσω quae post, vel retro. Յետին կողմն. կողմն թիկանց. եւ Թողեալն յետս կոյս, էտեւի կողմը՝ էտեւները. արտը, արգասը, արտտա օշան՝ գալան.
Յետոյ կողմն մարմնոյ այծի ոտս էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ծածկեսցես զապարումս փեղկից խորանին յետոյ կողմանէ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 2։)
Թեւս եւ բազուկս եւ յետոյս կոյս. (Դիոն. ածայ.։)
Թողոյր զարեգակն յետոյս կուսէ անձինն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Տեսցես զյետոյսն իմ, բայց երեսօ իմ քեզ մի՛ երեւեսցին։ Ծովն ի վերայ նոցա, եւ յետոյքն իւրեանց ի ներքոյ. (Ել. չգ. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 4։)
Զառ ի յետոյսն մոռացեալ է, եւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ եմ. (Փիլիպ. ՟Գ. 13։)
Այսոքիկ են Աստուծոյ յետոյքն. զկնի նորա ծանօթութիւնք նորա. (Առ որս. ՟Է։)
Որք զյետոյսն մոռացեալ են, եւ ի հայրենի տանէն ի բաց գնացեալ ըստ աստուածային սիրոյն ցանկութեան. (Լմբ. յայտն.։)
Մինչդեռ արշաւեմս, առ ի յետոյսն հակամիտեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ ի մուտս զյետոյսն խանձիցէ. (Շիր.։)
Զի գոնեայ ապա յետոյ յետուստ իշխելովն ծանիցուք զշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Ապա յետոյ յետուստ երեւեցաւ այն ինքն, որպէս եւ էրն ինքն ի սկզբանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Յետոյ ուրեմն մտերմութիւն վաստակոց առ թագաւորսն մեր ցուցեալ՝ բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
ՅԵՏ ՈՐՈՑ (ըստ հին ոճոյ). Յետ այսց բանից.յետ այսորիկ.
Յետ որոյ՝ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ, եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եզելոյ սա քաջայոյս եղեալ կոչէ զաստուած։ Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ՝ ասէ, եւ այլն. (Խոր. Ա. 4. 8։ Բ. 63։ Գ. 60։)
Յետ որոյ ի չափ փարթամութեան ծնողաց իւրոց հասեալ, եւ այլն. (Վրք հց. ԺԴ։)
(ըստ նոր ոճոյ). Յորմէ հետէ. քանի որ.
Յետ որոյ էառ զփրկական մկրտութիւնն, ոչ երդուաւ. (Վրք. հց. ձ.։)
back, fundament, arse, buttocks, bottom, breech;
things which are behind;
— անասնոց, rump, hind-quarter, croup;
— հաւու, rump.
further behind, far off.
Զկնի եղեալ սակաւ մի շաւասպն՝ յետսագոյն մնացեալ. (Բուզ. ՟Դ. 12։)
subject to dreams, full of dreams or fancies.
Յատուկ անուն տեղւոյ, իբր տեղի յերազանալոյ եւ ըղձութեանց քրմաց։ (Ագաթ.։)
lengthily, very long.
Յերկարագոյն նուագօք զբանիւք անկանէին. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 9։)
Յերկարագոյն ժամանակօք ժառանգեցոյց. (Մագ. ՟Ե։)
Խօսեցար յաղագս տան ծառայի քո յերկարագոյն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ի նայել ինձ յերկարագոյն (կամ յերկարագոյնս) ի լեառնն. (Խոր. ՟Ա. 27։)
lost foolishly or imprudently.
Որ իբրեւ քուն ընդ արթունս եղեալ՝ յիմարակորոյսք անմտեալք՝ ընդ վայր թօթափեցան. (Ագաթ.։)
much more.
Բազմագոյն. բազմապատիկ. յն. բազում. πολύς multus.
Յոգնագոյն օրինակօք յայտնել։ Ազգի ազգի յոգնագոյն ախորժակացն բերմամբք։ Յոգնագոյն ունիմք զսորա տարացոյց։ Յոգնագոյն կերակրօք. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Մագ. ՟Ժ. ՟Ծ՟Է։)
Յոգնագոյն ի ներքս յոգին ամբարեն զպայծառութիւն. (Ոսկ. անոմ. ՟Է։)
highly ornamented.
Յոգնապաճոյճ պճնութիւն բանին Եզեկիէլի առ իմանալին փարաւոն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
more;
much more, in greater number;
often, very frequently, generally.
πλείων, -ον, πλεῖστος, πολύς, ἰκανός plus, plures, plurimus, satis δαψιλέστερος largior. Բազմագոյն. շատ եւս. առաւելագոյն. երկարագոյն.
Գտան որդիք Եղիազարու յոլովագոյնք յիշխանս զօրաւորացն՝ քան զորդիսն իթամարայ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 4։)
Էին յոլովագոյն կեանքն. (Իսիւք.։)
Յոլովագոյն պաշտօնէիւք։ Սքանչելեօք յոլովագունիւք։ Յոլովագոյն կշռովք. (Ճ. ՟Գ.։ Սարկ. աղ.։ Պիտ.։)
Եւ այլ յոլովագոյն բանս գրեաց առ նոսա։ Յոլովագունիւք հրապարակել բանիւք։ Թերեւս յոլովագունից պէտք էր բանից. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փոտ. առ աշոտ.։)
Որք սակաւագոյնք հարին զմեզ, եւ յոլովագոյն հարեալ գտան ի մէնջ. (Եղիշ. ՟Դ. որ ունի զզօրութիւն մակբայի։)
Իմանալոյն արտաքոյ յոլովագոյն գտանի սկիզբն. (Բրս. իսկզբանէ.։)
Յոլովագոյն՝ ուղղութիւն կենաց ն մարդոյ յաղքատութիւն առաջնորդէ. (Ածաբ. ժղ.։)
Յոլովագոյն բեկումն սրտին։ Մխիթարէ իսկ այսու յոլովագոյն զնոսա։ Ոչ եթէ ի տանջելն միայն, այլ եւ ի բարի առնելն պատրաստ է Աստուած. եւ յայս յոլովագոյն քան յայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 9։)
Յոլովագոյն բուրէ զՔրիստոսի զանուշահոտութիւն։ Յոլովագոյնս աշխատիս յառաջագոյն քան թէ գտցես. (Առ որս. ՟Դ. եւ ՟Գ։)
Յոլովագոյն ընդ միմեանս խօսեցան. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի.։)
Զի՞նչ առնիցես ի յերդնլոյն, եւ այն ստութեամբ՝ յոլովագոյն. (Շ. այբուբ.։)
Արիստոտէլի կրթութեամբքն յոլովագոյն էր հրահանգեալ։ Յոլովագոյն զդժնդակն հասեալ կալաւ վայրս. (Պիտ.։)
Ընդդէմքն յոլովագոյն գործէին։ Գտանի ջերմութիւնն յոլովագոյնս ի քարինս եւ յերկաթս, եւ սակաւագոյն յօդ եւի ջուր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որպէս թէ բազում անգամ օրհնութեամբքն յոլովագոյնս ի ներքս յիւղն կոչել զշնորհն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յոլովագոյնս մաղթեն՝ զորս չարաչար փակեցինն. (Նար. երգ.։)
ՅՈԼՈՎԱԳՈՅՆ ա.մ. πλείον praestantius. ըստ յն. ոճոյ, որպէս Առաւելեալ ի լաւութեան. լաւագոյն. աւելի աղէկ. եէյ.
Տգէտ գոլով ուղղապէս ասացելոցն առ ի յեսիոդոսէ, թէ կէսն բազում անգամ քան զբոլորն յոլովագոյն լինիցի։ Յորժամ իցէ զբոլորն իսկ առնուլն տուրժական, եւ զկէսն՝ չափաւոր, յայնժամ չափաւորն քան զանչափն յոլովագոյն վարկանի, եւ վեհագոյն գոլ, եւ միւսն վատթարագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Գ.)
Այս քան զայն յոլովագոյն էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
research, examination, investigation, inquiet;
emotion, agitation, perturbation, trouble, confusion;
troubled, agitated;
— սրտի, emotion;
—ք խռովութեանց, troubles, broils;
— եւ խնդիր, research, perquisition, chicane, pettifogging;
ի —ս կրից, in the heat of passion;
ի նախկին —ս ցասման, in the first impulse of indignation;
— առնել, ի — առնուլ, լինել ի — եւ ի խնդիր, — եւ խնդիր առնել, to search into, to make researches, to investigate.
. ի հլ. «որոնում, փնտռտուք, խու-զարկութիւն» Յհ. կթ. Ասող. Նար. երգ. «ծը-փում, տակնուվրայութիւն, խռովութիւն, շը-փոթութիւն, աղմուկ» Բ. մկ. ժդ. 15. Ոսկ. մ. բ. 3 և ես. Եզն. Ագաթ. որից յուզել «փնտռել, տակնուվրայ անել, շփոթել» ՍԳր. Ոսկ. Ա-գաթ. «խնդրել, ուզել» Մագ. մեծ են. էջ 39. «հարցնել» Մագ. մեծ են. էջ 55. (այս ի-մաստների միութեան իբր օրինակ է Պտմ. ներս. հյր. 80. Ահա ախոյեանս քո զոր յու-զէիր). յուզումն Եւագր. յուզակ Ագաթ. Կոչ. յուզախնդիր Ագաթ. յուզական Դ. եզր. ժդ. 14. մտայոյզ Դան. բ. 29. Եփր. թգ. պահա-յոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. ջրայոյզ Փարպ. բքայոյզ Վեցօր. բազմայոյզ Կանոն. դարանայոյզ Դ. թագ. զ. 10. խոնաւայոյզք Վեցօր. խորայոյզ Ոսկ. յհ. ա. 1. խռովայոյզ Մծբ. հողմայոյզք Վեցօր. մաղասայոյզ Բժշ. մաղձայոյզ Սիր. լդ. 23. Ոսկ. մ. ա. 18. յու-զիչ, յուզել, յուզմունք, յուզումնալից, սրտա-յոյզ (նոր բառեր) ևն։ Յետնաբար գրուած է ուզել «պահանջել, կամենալ» Մխ. դտ. Լմբ. պտրգ. Վրդն. դան. Ուռհ. էջ 6. ուզենալ «կա-մենալ» Վրք. հց. ա. 640։
= Պհլ. *уōz ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. զնդ. yaozaiti «շարժիլ, տատա-նիլ, ծփալ», հպրս. yaudatiy «շարժիլ», բե-լուճ. juzaγ «շարժիլ», ǰuzōx «շարժում», սոգդ. āyózot «յուզէ, iI agite, iI trouble», պրս. [arabic word] уozīdan «որոնել, հետազօտել». ❇ уοz «փնտռտուք, յոյզ, որոնում», [syriac word] razmуoz «ռազմայոյզ, ռազմախնդիր»։ Ի-րանեան բառերը պատկանում են հնխ. leug'-, leudh-«յուզել» արմատին, որի ժա-ռանգներն են նաև սանս. yut, yudh «կռիւ-պատերազմ, կռուող, մարտիկ», yudhyati «կռուիլ», յն. ὄσμίνη «կռիւ», կիմր. կորն. բրըտ. iud-«կռիւ», լտ. ǰubeo «հրամայել» ւիթ. jundu «շարժիլ, դողալ», գոթ. ǰiukā «կռիւ», jiukan «կռուիլ», մբգ. jouchen. (գերմ. jagen «վարել, քշել, որսալ», Jagd «որս» բառերի հետ գործ չունին1), հին լիթ. ǰudra «պտտւող քամի» ևն. սկզբնական նշա-նակութիւնն է «շարժել, անհանգիստ շար-ժումներ անել», որից լայնաբար «կռուիլ» ևն (Pokorny 1, 203-4, Boisacq 1007, Wal-de 396)։-Հիւբշ. 199։
կցում է վերի ձևերի հետ, բայց համա-րում է ո՛չ թէ իրանեանից փոխառեալ, այլ բնիկ հայ՝ հնխ. yug'h արմատից։ (Նոյնպէս ունի նաև Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 50)։ Հիւնք. յելուզակ բառից։ Peder-sen KZ 40, 210 յն. εύχομαι, լտ. voveo «ուխտել, մաղթել», սանս. yāghát-«ա-ղօթաւոր, ուխտաւոր» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ՝ հնխ. euegšh-արմատից. (նոյնը կրկնում են Boisacq 300, Walde 859, Pokorny 1, 110. բայց միևնոյն ժամանակ ուղիղ մեկնութիւնն են տալիս Walde 396, Pokorny 1, էջ 203-4)։ Karst. Յուշարձան 430 թթր. kóz, góz «նայիլ, որոնել», ույգուր. kósemel «փափագիլ»։ Պատահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. ❇ ózlemek «ուզել, փափագիլ», օսմ. [arabic word] uzlē. mek «տենչալ, ցանկալ»։
Արմատ Յուզելոյ. որ եւ ՅՈՒԶՈՒՄՆ, յուզման. որպէս ἑξέτασις inquisitio. Խոյզ եւ խնդիր. որոնումն. քննութիւն. վէճ. պրպըտելն, փնտռտելն.
Յոյզ (այսինքն ի յոյզ) առեալ զտունս եւ զկայեանս։ Յոյզ արարեալ՝ գտին զծառայն. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Չեմք ի յոյզ եւ ի խնդիր հոգեւոր ուղղութեանց, կամ մարմնական ձրից. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Յուզէի ի յարկս իմ նամակս ինչ. եւ զգիրս զայս ի յոյզ նամակաց գտի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յամէ այս քննութիւնս մինչեւ ի ՟Ի՟Ը ամն. թէ անցանէ ընդ այս, խափանէ օրէնքն ա՛յլ զյոյզ նորին. (Մխ. դտ.։)
Լսէին զՆիկանովրայ զարշաւանն, եւ զայնչափ յոյզսն հեթանոսաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 15։)
Յառաջ քան զջրոցն յոյզսն՝ զմտաց նոցա զյոյզսն ցածուցանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել, զյոյզս շարժմանց պարզել. (Եզնիկ.։)
Մինչդեռ յայն յոյզ քննութեան էին. (Ագաթ.։)
Մեծ յոյզք խռովութեան եղեալ. (Խոր. ՟Բ. 11։)
Բազում յուզիցն եւ խնդրոցն, եւ զօրաժողովն լինելոյ. (Արծր. ՟Գ. 14։)
too, very, more, much, considerably, very much, a great deal;
— —, more and more, extremely, exorbitantly, excessively, exceedingly.
«սաստիկ, շատ, խիստ», ՍԳը. որից յոյժ յոյժ «խիստ շատ» Ծն. է. 19, լ. 43. ա-ռաւել քան զյոյժ «չափազանց» Եղիշ. դտ. և խաչել.։
= Կազմուած է յ նախդիրով ոյժ բառից, որ իրանական փոխառութիւն է. իմաստի զարգացման համար հմմտ. կար «կարողու-թիւն, ուժ» և կարի «շատ»։--Հիւբշ. 215։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Տէրվիշ. A︎ tarm. 53 յօժար, յոգնիլ, ժուժել և ուրիշ բազմաթիւ բառերի հետ հնխ. yug «կա-պել» արմատից։ Հիւնք. ոյժ բառից։
(իբր ՛յոյժ. ուժով. ռմկ. իժով ). λίαν, σφόδρα, πολύ, πολλά, πολλοῦ, ἑπὶ πολύ, περισσῶς valde, valide, nimis, multum, vehementer, admodum եւ այլն. Ուժգին. սաստկապէս. կարի. իսպառ. մեծապէս. շա՛տ. խիստ .... ռմկ. խել մը.
Բարկացաւ յոյժ։ Խնդացին յոյժ։ Երկեան կամ տրտմեցան կամ երկեաւ կամ զարմացան յոյժ։ Անձն իմ յոյժ խռովեցաւ.եւ այլն։
Յոյժ զարմացեալ եմ. (Եղիշ. խաչել.։)
Յոյժ եւ բաւական է ամենայն մարդոյ. (Եփր. համաբ.։)
Աշխարումն յոյժ։ Էր բազմութիւն յոյժ։ Ի լեառն մի բարձր յոյժ։ Գազան ահագին յոյժ։ Չարաչարք յոյժ. (եղ այլն։)
Յոյժ մեղք են։ Յոյժ քաջութեամբ։ Առ յոյժ խնդութեանն։ Առ ի յոյժ բազմութենէն. (Եղիշ.։)
Առ ի յոյժ ցանկականի մոլեգնութեանն։ Յոյժ բարեբաստ եղելոցն. (Խոր.։ Պիտ.։)
Զյոյժ անմտութիւն ցուցանել։ Զյոյժ անմիտն հաւանեցուցանել։ Տեսանէին զվէրսն յոյժ եւ սաստիկ։ Յոյժ յիրաւի կարգեաց։ Զառընթերակայ կենացս յոյժ անարգութիւն զմտաւ ածեալ. (Իսիւք.։)
ՅՈՅԺ ՅՈՅԺ. մ. ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԶՅՈՅԺ. Կարի յոյժ. կարի մեծապէս. եւս քան զեւս. առաւել քան զառաւել. խիստ շատ.
Սաստկանայր ջուրն յոյժ յոյժ ի վերայ երկրի։ Մեծացաւ այրն յոյժ յոյժ. (Ծն. ՟Է. 19։ ՟Լ. 43։)
Նա զարմանայ առաւել քան զյոյժ։ Յոյժ զարմացեալ եմ, եւ առաւել եւս քան զյոյժ սքանչացեալ. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. խաչել.։)
slow, tardy, slothful, lazy;
cowardly.
(յետնաբար ի հլ.) «ծոյլ, դանդաղ. ծանրաշարժ» Դատ. գ. 17. Կանոն, էջ 87. Կանոն առաք. 320. Բրս. հց. որից յուլանալ կամ յուղանալ «ծուլանալ, պարապ սարապ այս ու այնտեղ նայելով ման գալ» ՍԳր. «անհոգ՝ անփոյթ գտնուիլ» Եւս. քր. յուլա-ցուցանել «արհամարհոտ դարձնել» Ոսկ. յհ. ա. 2. որ և յուղացուցանել «մեղկացնել, կակ-ղել» Ոսկ. ես. 57. Բուզ. յուլութիւն կամ յու-ղութիւն «ծոյլ ու պարապ նստիլը» Սիր. իէ. 1. Ոսկ. ես. Եւագր. Եւս. քր. յուղող «մեղ-կացուցիչ» Նեղոս. յուղալ «ծոյլ ծոյլ սլքտալ» Մանռ. արմատի երկրորդ ձևն է յող-, որից յողալ «ծուլանալ, պարապ նստիլ, այս ու այնտեղ նայիլ» Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 3, 24. «դիտել, նկատել, հսկել, սպասել» Պիտ. փիլ. յողանալ «հպարտանալ» Եփր. ծն. էջ 66. յողացուցանել «անհոգացնել, հպարտացնել» ԱԲ. երկու ձևերի ձայնական առնչութեան ամար հմմտ. թոյլ և թող, նշոյլ և նշող։
ՆՀԲ յիշում է թոյլ, ծոյլ, յոյր, յողն եկեալ, յօրացեալ ձևերը։ Հիւնք. ծոյլ բառից։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. sula, բուրեատ. sula, hula և թունգուզ. sul «թոյլ, տկար» բառերի հետ։ Pe-tersson, Ar. u. Arm. St. էջ 134 կցում է թոյլ բառի հետ, այնպէս՝ ինչպէս վիզ և թիզ։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. հիւլ «յոյլ», Ղրբ. իւլm՛նալ, Ղզ. իլա՛նալ «ծուլանալ, ալարիլ»։
Յոյր, եւ ծոյլ, թոյլ. յողն եկեալ. դանդաղ. ծանրամարմին. յօրացեալ. գէր. հեղգ. պղերգ.
Եգղոմ էր այր յոյլ յոյժ. (Դտ. ՟Գ. 17։)
Ի մեղաց ոգին առ վկայութիւնս Աստուծոյ յոյլ եւ վատ լինի. (Բրս. հց.։)
Greek;
— լեզու, Greek, the — tongue.
Ἵωνες, Ἔλλην Iones, populus graecus, hellenus. Ազգ հելլենացւոց կամ կռեդաց՝ ի յաւանայ կամ ի յովանայ յաբեթեան. ըստ արտաքնոց՝ ի Յովնայ յորդւոյ քսութիւն որդւոյ հելլենի. եւ առանձինն՝ Որ իցէ ի յովանիայ գաւառէ. եանիացի. եանեալը, եունան, եունանի. հոռոմ. ուրում, րում , այսինքն հռովմայեցի՝ ըստ որում անկեալ ընդ կայսերութեամբ Հռովմայ. վասն որոյ եւ ի գիրս. Ագաթ. կայսրն հռովմայ կոչի թագաւոր կամ իշխան յունաց. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
Եբրայեցւոց գիրք սուրբք ի յոյն լեզու թարգմանեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի յոյն լեզու զիւր աշխատութիւնն ժողովեաց։ Վարժ քաղդէացի եւ յոյն գրով։ Մի՛ ոք իշխեսցէ յոյն խօսել եւ թարգմանել. (Խոր. ՟Ա. 1. 7։ ՟Գ. 36։)
Թարգմանել Գիրս ի յոյն լեզուոյն ի հայ բարբառ։ Տէր Գիւտ՝ այր լի գիտութեամբ հայովս, եւ առաւելեալ յունիւն. (Փարպ.։)
Զի կարօղ լինիցիմ մեկնել ի ձեռն յոյն լեզուին՝ յունացն. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Յոյնդ քաջութիւն թարգմանի. կա՛մ ակնարկէ ի հյ. բառդ Ոյնք (արմատ Ունելոյ), եւ կամ շփոթէ ընդ անունդ Հոռոմ, հռովմ, որ յունարէն ռօ՛մի ասի, եւ նշանակէ զօրութիւն, քաջութիւն. ոյժ. որպէս եւ ի լտ. ռօ՛պուր։
ՁԻՒԹ ՅՈՒՆԱՑ. ՀՈՌՈՄ ՁԻՒԹ. Ազգ ընտիր ձիւթոյ։ Բժշկարան.։ Վստկ.։ (Իսկ ձութ. ռմկ. է նաեւ Մազտաքէ։)
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «լռւա-ակնկալութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4, 8. բ. 6. որից յուսալ ՍԳր. Եփր. ծն. յուսալից Ագաթ. Բուզ. Կորիւն. Եփր. ծն. յուսակորոյս Ագաթ. յուսահատ Ոսկ. մտթ. Ագաթ. անլոլը ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. մեծայոյս Կոչ. բարեյոյս Իմ. ժբ. 19. դիւրայոյս Կոչ. 42. հարստայոյս Օրբել. հեղգայուսութիւն Արիստ. առաք. չյու-սալի Ոսկ. մ. ա. 9. յուսատու, յուսահատա-կան, յուսախաբ, յուսախաբութիւն, յուսա-խաբուիլ (նոր բառեր) ևն։
Հնեռից Գիրք առաք. 187 բ. ստուգա-բանում է ուս բառով. «Եւ յոյսն ստու-գաբանի ուս, որ բառնայ զծանրութիւն առաքինութեան»։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. վեսավ, սանս. asaya։ ԳԴ պրս. [arabic word] bē̄yūsa «յոյս, ակնկալու-թիւն» ձևից շինուած է դնում անյոյս։-ՆՀԲ արաբ. էյիսէ, ուստի մէէլուս «ան-յոյս» (իմա [arabic word] mayūs «յուսա-հատ». որ գալիս է❇ [arabic word] yās «յուսահա-տութիւն» բառից)։ Չուբինով՝ վրաց. սասո «յոյս», սասոեբա «յուսալ, վստա-հիլ, հաւատք»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 176, Arica 80, 338, Lag. Urgesch. 996 սանս. āsā «յոյս»։ Հիւնք. խօսիլ բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 [other alphabet] նախդիրով ուս-անիլ բառից։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. iš, ալթայ. izen «յու-ԱԱք
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. τույս, Ագլ. Երև. Շմ. հույս, Սչ. հուիս, Ալշ. Ախց. Մշ. τուս, Կր. ույս, Մկ. հուս, Ոզմ. օւս, Սլմ. թուրքերէն բառի հետ կրկնութեամբ՝ հիւս-ումուդ. -Հմշ. յոյս ստա-ցած է «փափագ» նշանակութիւնը.-Նոր բա-ռեր են յուսատեղ Ղզ. Ղրբ. «յոյսի տեղ, ա-պաւէն», բայական ձևով՝ Ջղ. չուսանալ «յու-սալ», չուսադվել «բարկանալ» (իբր<յուսա-հատուիլ. իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. se dèsespérer «յուսահատուիլ». բայց Molière, L'Avare, III, տեսիլ 7րի վերջերը՝ il se dèsespère «սաստիկ բարկա-նում, զայրանում է»)։
Սոցա յոյս էր կորուստ անձինն Յովբայ, եւ յոյս նոցա ընդդէմ կամաց նոցա դիպէր։ Եթէ դատաստանի յոյս կայ, ապա եւ պսակաց յոյս կայ. (Իսիւք.։)
ἑλπίς spes, expectatio . (լծ. սպաս, սպասել) եւ confidentia, fiducia, refugium. Ուշ ունելն սպասելով բարւոյ իմիք, եւս եւ չարի. ակնկալութիւն լրման խոստմանց կամ հանդերձելոց իրաց. վստահութիւն. ապաւինութիւն. եւ Ինչ մի ակնկալեալ. վստահելի ապաւէն. յուս. արաբ. էյիսէ. (ուստի մէյուս ՝ է անյոյս) ումուտ, իւմիտ, իւմիզ.
Յոյս իմ է առ Աստուած։ Յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ։ Աստուած օգնական յուսոյ իմոյ։ Մի՛ զլասցիս զվարձս տնանկին, զի տնանկ է, եւ այն է յոյս նորա։ Բնակեալ նստէր յուսով։ Հանդարտելոցն յուսով։ Բայց արդ մնան հաւատք, յոյս, սէր եւ այլն։ Յոյս հանդերձելոցն քան զա՛չս եւս յայտնագոյն է. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։)
Հաւատամք յանսուտ յոյսն մեր։ Սնոտի յոյս ոգւոց առաջի դնէր. (Եղիշ.։)
Գնասցես յուսով խաղաղութեամբ։ Է՛ յոյս, որ խռովեցուցանէ զմեզ, յորժամ պատուհասի ակն ունիմք. (Լմբ. առակ.։)
Վասն յուսոյ բարութեանց որ աստէն է՝ գործէին նոքա. (Եփր. համաբ.։)
Սնոտի են յոյսքն քո։ Ո՛ սնոտի յոյսք։ Նոցին հաղորդին ընդ մեզ օրինաց, խորհրդոց, յուսոց։ Բարութեանց յոյսս առաջի դնէ։ Մեծամեծաց յուսից տային աւետիք աշխարհաց. (Ագաթ.։ Մագ. ՟Ա.։ Ածաբ. աղք.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 8։)
Յոյսք առ կենդանեօք՝ անյոյսք մեռանին. լինի գ. եւ ա. այսինքն կա՛մ այժմու ակնկալութիւնք շիջանին, եւ կամ յուսացեալքն ի սնոտիս՝ անյոյս մնան։
big, fat, plump, fat and lusty;
aspirate.
ՆՀԲ ուզում է կցել յօրանալ և յոյլ բառերին։ Հիւնք. ուռնուլ բայից։ Peder-sen, Յուց. դեր. 37 յ նախդիրով իւր ձե-ւից, իբր in suo։ Scheftelovitz BВ 29, 34 սանս. peru «ուռած, գէր», զնդ. pae. man «կաթ» բառերի հետ, որոնք Po-
korny 2, 73 դնում է (յոյր բառի հետ միասին) հնխ. poi-, pi-«ճարպ, պա-րարտութիւն, կաթ ևն» արմատի տակ։
ὅγκον ἕχων, ὁγκύλος tumidus πλάτος longus δασύς densus եւ asper. Յօրացեալ եւ յոյլ. գէր. պարարտ. թանձր. ստուար. թաւ (մարմին, կամ հնչիւն). գիրուկ, հաստ.
զանասուն պաճարս բազմացուցանեն, մեծահասակս, քաջամարմինս, եւ յոյրս (կամ յովրս) ցուցանեն համակեալս ի գիրութեան. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Զյոյրսն եւ զուռուցեալսն։ Զպարեգօտսն ի կուրծսն ժողովեսցէ ըստ նմանութեան վարձակացն, զի մի՛ կարի յոյր թուիցին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Բաղաձայնք՝ միջակք, քան զյոյրսն նուրբք են, եւ քան զնուրբքն յոյրք, ի մէջ բարակացն եւ յոյրիցն. (Թր. քեր.։)
worse;
—ք զամենայն, worst.
Իսկ եթէ մասնական գոյ, յոռեգոյն գոյ քան զայլ արհեստ եւ զմակացութիւն. (Սահմ. ՟Ա։)
Ետ նոցա զպատուիրանս եւ զդատաստանս յոռեգոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
full of light, very luminous, shining.
Որպէս զարուսեակն յորդալոյս ծայրափայլ աստուածաբանութեամբն պայծառացեալ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Գեղ բնութեան արեգականն՝ յորդալոյս ական նման է. (Վեցօր. ՟Է։)
eagerly, cordially, with great pleasure, very willingly.
diligently investigating.
Յորդորախոյզ աշխատողացն զառ ընդ երկրաւ ծածկեալ օգուտս ուսուցանեն. (Փարպ.։)
boisterous, stormy, tempestuous.
ζαλόεις, ζαλώδης procellosus. Կուտակեալ յուզմամբ հողմոց. մրրկայոյզ. ալէկոծ.
Ոչ մոլելոց ալեացն վայրենի սրտմտութիւն, եւ ոչ յուզակոյտ եռալիութիւնն արկ ի հեղգումն. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
isabella, yellow-dun.
desperate, hopeless.
Որ կորոյս կամ կորուսեալ է արդէն զյոյս իւր. անյոյս. յուսահատ.
Յուսակորոյս յայնմանէ, որ զպատիւ սիրոյ իւրոյ եցոյց ի նոսա. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Մոռացան զարարիչն՝ յուսակորոյսք ի կենաց անտի Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Էաք եւ մեք քան զազգս բազումս խաւարատանջ մառախղամած յուսակորոյսք. (Վրդն. լս.։)
Հայցէին զխնամող ներողութիւն նորա՝ հասանել յօգնականութիւն տարակուսելոցն եւ յուսակորոյս եղելոցն ի կենաց աշխարհի։ Յուսակորոյս սատակէր անդէն ընդ հուպ ի նմին ամի. (Ղեւոնդ.։)
very clearly, very distinctly;
precisely.
Յորդահոսան յստակագոյն աղբերացն։ Տեսեալ զաղբերացն յստակագոյն բղխմունս։ Աղբիւրք յստակագոյնք կամ յստակագոյնս բղխեն. (Պիտ.։ Խոր. ՟Ա. 14։ Զքր. կթ.։ Պիտ.։ Ածաբ. նոր կիր.։)
Հրախառն եւ յստակագոյն տեսակք։ Հարթ եւ հանդարտ եւ յստակագոյն մասամբքն. (Պղատ. տիմ.։)
Յստակագոյն տեսանել. (կամ նկատել. քարոզել. կոչել։ Ե՛ւս յստակագոյնս տեսանել. Մաքս. ի դիոն.։ Ագաթ.։ Նանայ.։ Խոր. ՟Ա. 11։ Արծր. ՟Ա. 1։)
with dislocated articulations;
paralytic.
Իբրեւ զգանեալս եւ զյօդալոյծս առհասարակ անկեալ դնէին. (Յհ. կթ.։)
contrived, fictitious, artificial, imaginary;
compound.
Որ իմ ինչ բանք յօդուածոյք են զտիւրացւոց մատենագրութենէն։ Գրէր գիրս յօդուածոյս, է՛ր ինչ՝ որ ի ստոյգ յիշողութենէ, եւ էր ինչ՝ որ կարծողական բանք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Բ. 4։)
Չէ՛ մարթ յօդուածոյիցն ի միոջէ պարզ բնութենէ ունել զհաստատութիւնն. քանզի յօդուածոյքն ի պարզական բնութենէն յօդին. (Եզնիկ.։)
Ոչ ի պարզ, եւ ոչ ի յօդուածոյս ի վնասակարութիւնս անկաք, այլ ի բազումս եւ յանհնարինս եւ ի պէսպէս դառնութիւնս. (Եւթաղ.։)
eagerly, willingly, with pleasure, with good will, voluntarily, spontaneously, heartily.
Պնդասրտեալ յօժարագոյնս եւս առնէր զնոսա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Յօժարագոյնս տային զանձինս. (անդ. ՟Դ. 14։)
Փութացաւ յօժարագոյնս դիմեաց գալ առ ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 18։)
eager, ready to, disposed to;
eagerly;
—ք հակառակութեամբ, contentious, litigious, quarrelsome.
Յօժար եւ փոյթ. յօժարական փութով.
Ոխապահք, յօժարափոյթք հակառակութեամբ, նենգալիցք։ Ամենայն նահատակք յօժարափոյթ անցանեն ընդ ձեր փորձ հանդիսից։ Յօժարափոյթ ընթանայ ի շինութիւն միաբանութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Նախաբուղխ.
Յառաջագոյն բուսեալ. առաջին բուսակ.
Հերքս գոնեա հնգետասան ամօք քան զմուրուսս նախաբոյս են. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
Ո՛վ ճշմարիտ աստուածային տունկ, նախաբոյս, եւ ինքնագոյակ կառուցմամբ պատկանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Նախագոյակ.
προϋπάρχων, προών, προϋφεστώς կամ -στικώς prius existens, qui est, ens primus. Անդստին ի բնէ գոյաւոր. ինքնագոյ. որ էն. առաջին էն՝ աստուած.
Ինքն բարեգործօղն՝ ի բարւոջն ըստ գերազանցութեան նախագոյ։ Ամենայն յաւիտենի եւ ժամանակի, եւ ամենայն զիա՛րդ եւ իցէ էի՝ նախագոյ սկիզբն եւ պատճառ։ Եւ պարզաբար՝ որ ինչ զիա՛րդ եւ իցէ է՛՝ ի նախագոյէն եւ՛ է, եւ՛ հնարաւորի, եւ՛ ապրի. (Դիոն. ածայ.։)
Քանզի որով ամենայնն, եւ՛ նախագոյ քան զամենայն հարկ է իմանալ։ Որ կոչէն զոչէսն երբեմն ի գոյութիւն եւ ի լինելութիւն, նախագո՛յ է հարկաւորապէս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ոչ յումեքէ նախագոյէ ծնան հայր եւ որդի, զի եղբարք կարծեսցին, այլ՝ հայր սկիզբն է որդւոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զնախագոյս ամենայն զօրութեան նորա (այսինքն սատանայի) ընկճեաց. իմա՛, զնախկին հանգամանս կամ սպառազինութիւնս։
pre-existent;
— էն, the First Being.
Նախկին գոյացեալ. որ ինչ եղեալ է կանխաւ. նախաբնաւորեալ. բնիկ.
Սա (կիւրակէ օրն) է նախագոյակ լուսոյն ծնօղ, եւ սկիզբն զէակսն գոյացուցանողացն աւուրց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ասի մահկանացու մարմինն ըստ նախագոյնկ իւրոյ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
Որով բոլորք՝ վախճանեալք եւ կենդանիք գտցեն զփրկութեան հանգամանս, եւ աշխարհ ի նախագոյակն ժամանեսցէ հաճութեան. (Պիտ.։)
more ancient;
cf. Յառաջագոյն.
πρότερος prior, anterior, pristinus, antiquus, antiquior. Յառաջագոյն. նախկին. նախնի. առաջին. երիցագոյն. հնագոյն. վաղագոյն. անցեալն.
Երից աւուրցն նախագունից լոյսն. (Շիր.։)
Ամենեցուն քան զքեզ նախագունիցն ճանաչիս վեհագոյն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՆԱԽԱԳՈՅՆ. մ. πρότερος prius, ante, jam. Յառաջագոյն. կանխաւ.
Ծանուցեալ նախագոյն զպատճառս։ Նախագոյն յառաջեալ ի տեղի մարտին։ Զորս կալեալ էր նախագոյն. (Փարպ.։)
Ծանուցաք նախագոյն։ Որպէս եւ ասացեալ է նախագոյն. (Շ. բարձր.։ Վրդն. երգ.։)
sun;
cf. Արեւ.
Հներից Սամուէլ Կամրջաձորեցի (Ժ դար) իր Տօնական բանից մէջ «Արե-գակն անուանեցաւ, այսինքն լուսոյ ակն»։ Վանական վրդ. իր Տարեմտի մէջ մեկնում է «Արեգակն, մեծ ակն ասի կամ տուրնջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն» (տե՛ս արէկ)։ Վարդան Վոռ. Սաղմոսաց մեկնութեան մէջ դնում է. «Արեգակն, լուսոյ ակն զի լուսոյն սեռն և յստակ լոյսն ի նմա է»։ ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են իբր «արևու ակն»։ ՆՀԲ յիշում է նաև սանս. arka հոմանիշը։ Էմին, Հայ հեթան. կրօնը, հյ. թրգմ. Յոյս հան դէս Արմաշու, 1876, էջ 293՝ դնում է «արեգի աչք». արեգակը այսպէս ըմբըռ-նել Հայոց միայն յատուկ չէր. նոյնն ու-նէին նաև ուրիշ ազգեր. այսպէս՝ Պար-սիկները համարում էին Արամազդի աչ-քը. Եգիպտացիք՝ Տիմիուրղօսին աջ աչ-քը. Յոյները՝ Դիոսի աչքը. հին Գերման-
ները՝ Վուօդանի աչքը. իսկ հիւսիսային Գերմանիոյ բնիկները կիմշդայն հիմինս «երկնից գոհար» կը կոչէին արեգակը, ինչպէս որ Ն. Շնորհալին կը կոչէ «պալ-ծառ ևառևեհան» (տե՛ս Յաղագս երկ, նից և զարդուց նորա. Մատենագր. Շնորհ. Վենետ. 1830, էջ 285 և Grimm. Գերմ. դիցաբ. հտ. Բ. էջ 665)։-Հիւնք. համարում է ակն «աղբիւր» բառից և համեմատում է պրս. čašma-i-āfitab «աղբիւր արեգական»։ Այսպէս է մեկ-նում նաև Աւիշան, Հին հաւատք, էջ 85. «ինչպէս աղբեր-ակն՝ ջրոյ բղխումն ցուցընէ, սա այլ տաքութեան և լուսոյ»։
ἤλιος sol Ակն արեգի կամ արեւու. աղբիւր զգալի լուսոյ. լուսաւորն մեծ ի մէջ մոլորակաց, եւ լուսատու նոցա. յորմէ ցերեկ այսինքն տիւ յելս իւր, եւ երեկոյ կամ գիշեր ի մուտս. արեգակ, արեւ.
Եթէ զարեգականէ կամիցիս ասել։ Յարեգակնէ գայ ի նա լոյսն։ Ոչ բազում արեգակունք. (Եզնիկ.։)
Արեգակն անուանեցաւ, այսինքն լուսոյ ակն. (Կամրջ. Տօնակ.։)
Արեգակն, լուսոյ ակն, զի լուսոյն սեռն եւ յստակ լոյսն ի նմա է. (Վրդն. սղ.։)
Արեգակն՝ մեծ ակն ասի, կամ տուընջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն. (Վանակ. տարեմուտ.։)
Լուցանին որպէս զարեգակունս յանմատոյց լուսոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։ տե՛ս եւ Նար. չ. եւ Նար. առաք.։)
Յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ. (Խոր. ՟Ա 11։)
strong, violent.
«զօրաւոր, սաստիկ» Պիտ. «գերա-զանց, աւելի բարձր» Երզն. քեր. գրուած է նաև արեգ «մեծ կամ առաւել» Հին բռ. առեգ «առաւել» Բառ. երեմ. էջ 30. և այս բառն է ակնարկում Վանական վրդ. երբ իր Տարե-մըտի մէջ ստուգաբանում է «արեգ-ակն՝ մեծ ակն ասի»։ ՓԲ և ՆՀԲ յաւել. ունին նաև ա-պարեկ «ազազուն» բառ, որ վերոյիշեալ ա-րեկ բառի բացասականն է։ Տե՛ս և ապարեկ։
Որպէս Արի, արիական. զօրաւոր. զօրագոյն. սաստիկ.
ԱՐԵ՛Կ. Փոխանակ ասելոյ՝ Արի՛ եկ.
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. արեվ, Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. արէվ, Ասլ. արէ՛վ, Սլմ. mրեվ, Հւր. mրէվ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Տփ. արիվ, Ոզմ. ա՛րիվ, Մրշ. Մրղ. Տիգ. mրիվ, Հճ. այեվ, Սչ. կայ միայն արեվելք։ Նոր բառեր են արեկող, արևբաց, արևալոյս, արևազուրկ, արևահամ, արետ» հաս, արևակոխ, երկայնարև։
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))
նմանութեամբ, Կեանք, կամ կենդանութիւն. տեսութիւն լուսոյ ի կենցաղումս.
Շնորհել զարեւն իւր՝ պարգեւ արարեալ։ Ոչ են արժանի զարեւ կրելոյ. (Բուզ. ՟Ե 38։)
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)
Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե 18. ի կելոյ վերջացեալ լինէիր։)
Փոխանակ կեանս առնելոյ՝ զարեւ հատէք, ասէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՅԱՐԵՒՈՒ, կամ ՅԱՐԵՒԻ. իբր Մինչդեռ լոյս է. լուսով.
ԱՐԵՒԿԱՅ կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
, ի հլ. «պատշաճ և վայելուչ բա-նը» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1. «արժանիք, արժանաւորութիւն» Սիր. լը. 18, Իմ. ժգ. 15. «իրաւունք, արդարութիւն» Եզն. որից արժան է «վայելուչ է, յարմար է» ՍԳր. Ագաթ. տռ-ժանանալ Ագաթ. արժանապէս Իմ. ժզ. 1. Ա. թես. բ. 12. Կոչ. ժզ. արժանաւոր ՍԳր. Ագաթ. Իւս. պտմ. Վեցօր. արժանաւորել Առաթ. ար-ժանաւորութիւն Ագաթ. Վեցօր. արժանի ՍԳր, Բուզ. Սեբեր. Ոսկ. Վեցօր. անարժան, ի և ի-ա հլ. ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. Եզն. անարժանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յետին և յունարէնի վրայ ձևուած են՝ արժանահաւատ =յն. ἀέιότιστος, արժանապատիւ= ձέιá. τιμος, արժանապարտ= αζιόγρεως, արժանա-յաղթ= ἀζιόνιϰος և նմաններ։ Նոր բառեր են արժանայիշատակ, արժանապատւութիւն ևն։-Բառես երերորդ առումը դրամական է. որից ունինք արժանք «դրամի վրայի կնիքը» և արժանել «դրամը կնքել և արժէքը որոշել» Ոսկ. մ. ա. 11. արժան է «կարժէ, գին ունի» Ծն. իգ. 9. Ա. մնաց. իա. 24. արժանի «գին ու-նեցող, արժող» Սեբեր. արժան «դիւրագին, է-ժան» Ճառընտ. Ոսկ. յհ. բ. 14 ևն. այս միև-նոյն բառն է՝ որ ր-ի յապաւումով դարձել է խժան, յաժան, աժանք. ինչ. Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 113 (Յովել. գ. 6) «Զմանկունս եբրայեցիս ոնէին յաժան»։ Նոր գրականում բառիս երկու առումների համար առանձին տարբերութիւն ռնելով՝ գործածւում է արժան «վայելուչ» և աժան (արևմտեան գրական), էժան (բայց նաև արժան՝ արևելեան գրական) «դիւրա-գին»։ Ըստ այսմ ունինք (ա կամ է նախաձայ-նով) էժանագին, էժանանոց, էժանանալ, է-ժանութիւն ևն։
Կշռեա՛ ինձ զարժանն բաւականութեամբ։ Բայց աղէ՛ զարժանն իսկ։ Մի՛ առաւել ինչ խորհել քան զարժանն խորհելոյ։ Այն է արժանն։ Հրաման տալ քեզ զարժանն.եւ այլն։
Բիւր ոտիքս ծախեաց փիլիսոփոսն երկայնաբանութեամբ, զի կարտսցէ ցուցանել թէ զինչ իցէ արժանն։ Զարժանն եւ զիրաւն եւ զօգուտն եւ զդէպն ամենայն առաքինութեանց՝ սակաւ եւ յայտնի բանւք ուսոյց մեզ Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցի, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Առնէր վաճառականութիւն ձիթոյ, եւ յարժանս տայր, եւ յեկեղեցիսն Աստուծոյ առանց գնոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
Պօղոս ըստ իւրում արժանին առնու զնոյն, եւ ստեփաննոս ըստ իւրում. (Լմբ. սղ.։)
Իրաւունք. օրէնք. արդարութիւն. Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւ լինի. Եղնիկ։
Որ երդնու յոսկին կամ ի պատարագն, արժան է։ Տայ ի կողմանց, ուստի արժան իցէ։ Խօսէին զայն ինչ՝ զոր ոչ էր արժան։ Զգուշանալ արժան է։ Ո՛չ է արժան գործել ի շաբաթու։ Ո՛չ արժան ո՛չ պատշաճ մերոյ չափոյ հասակի կեղծաւորութեամբ մտանել։ Ո՛չ է առնն բանսարկուի արժան ի տան թագաւորին լինել.եւ այլն։
Տացէ ինձ զայրն արծաթոյ, որչափ եւ արժան իցէ։ Գնեցից արծաթոյ՝ որքան արժան իցէ. յն. արժանաւոր արծաթով. (Ծն. ՟Ի՟Գ 9։ ՟Ա մն. ՟Ի՟Ա 24։)
ԱՐԺԱՆՔ. Իբր կնիք արժեցուցիչ դրամոյ. cf. ԱՐԺԱՆԵՄ։
sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.
«կծու, թունդ» Ագաթ. «դժնեայ, բարկացկոտ» Ոսկ. ես. մ. ա. 46. Եւագր. «ուժգին, սաստիկ, շատ» Ոսկ. գղ. Անկ. գիրք նոր կտ. 110, 231. «հրավառ, սաստիկ տա-քացած». Վստկ. 134. Թլկր. 49. որից բարկա-նալ «զայրանալ»։ ՍԳր. բարկութիւն «զայ-րոյթ» ՍԳր. Ոսկ. Եփես. «կայծակ» Իմ. ժթ. 12. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. բարկացայտ Ագաթ բարկացող ԱԳր.. բարկացութիւն Եփր. հա-մաբ. ևն։ (Բարկութիւն և նրտմտութիւն հո-. մանիշների տարբերութեան վրայ մանրամա-՝ սըն տե՛ս Տաթև։ ամ. 235, և մտթ. Եւագր. 74)։ -Արևմտեան գրականում կազմուած նոր բառ՝ է բարկօղի «կոնեակ»։ ❇։ ։
ռել» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. parcus «ագահ»։ Patrubány SA 1, 218 սանս bhraǰ «փայլ, ցոլք» բառի հետ։ Schef-telowitz BВ 28, 307 լեթթ. bargs «խիստ, անգութ», լիթ. burgeti «կռուիլ», հհիւս. berkja «աղմկել» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 58 յն. φάγρος (կրե-տական) «յեսանաքար» և φοζός «սրա-ծայր» ձևերի հետ համեմատելով՝ հա-նում է հնխ. bheg2 արմատից. հայե-րէնի նախաձևն է հնխ. bhag2-ro բարկ։ Petersson IF 23 (1908), էջ 403 հնխ. bherg արմատից, որ աճած է bher «կտրել» պարզ արմատից. հմմտ. ւն. φάρω, զնդ. bar «կտրել, փորել», հիսլ. barki «կոկորդ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 403 հլ. բուռն բառի հետ՝ սումեր. bar «ձեռք». bar «զօրեղ, կատաղի», էջ 418 թթր. berk «ամուր», ույգուր. berk «յոյժ, ամուր», ատրպտ. berk «կարծր, պինդ», եաքութ. bärkkä «յոյժ, լաւ», չուվաշ. parga «ամուր, հաստատուն»։ Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձ. 396 նգալլ. bragod, bragdy, կորն. bregand, հբրըտ. bra-caut «խմորում», յն. βράσσω «եռալ», լտ. flagrari «այրիլ, բորբոքիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1912, 265 բարկանալ հանում է պրս. barik «բարակ, նուրբ» բառից։ Petersen, Kelt. gram. 1. 109 և Persson,. Beitr. 22-(տե՛ս Pokorny. 2, 188) հիռլ. bərb, borp «յիմար», նիռլ. borb «կոշտ», լեթթ. bārgs «կարծր, խիստ, անգութ, անագորոյն» (Traut։ հաճ, յամառ, անմարդամօտիկ անձ», barkun «կոշտ, անհարթ» բառերի հետ, որոնց նախաձևն է հնխ. bhorg2o-(Po-korny 2, 188)։ Petersson IF 23, 403 և Persson, Beitr. 1, 37 (տե՛ս Boisacq ։ 1101) ստ. գերմ. brakig, հոլլ. brak, ։ անգլ. brack. «դառն, աղի, աղաջուր» բառերի հետ, որ մերժում է Pokorny անդ։ ՒԻՌ.-Տփ. բարգ, Ալշ. Խրբ. Մշ. բ'արգ. մ բ'mրկ, Ախց. բ'արք, Մկ. Սլմ. Վն. պmրկ, Ասլ. բ'ար*.-Տփ. բարգա՛նալ, Երև. բ'արգա՛նալ, Ոզմ. բ'mրգանալ, Ռ. փարգա-նալ, Սլմ. Վն. պmրկանալ, Շմ. պարգանալ, Զթ. բ'արգանոլ, Զթ. Հճ. բ'այգանօլ։ Նոր բա-ռեր են բարկանք, բարկել, բարկնալ։
Կամ Դժնդակ. կարի խիստ եւ սաստիկ. լի բարկութեամբ. զայրագին. անագորոյն. իբր ὡμός crudelis, δεινός, τραχύς acerbus, acer.
Յամենայն ախտս բարկ եւ չոյտք են ըստ մեզ ի մարտնչել։ Ծանրասիրտ ասաց զգայարանս՝ բարկս եւ նանրախոհս. (Լմբ. սղ.։)
cushion;
bolster, pillow;
squab, mattress, divan;
bench, sofa;
hip, thigh;
dignity, degree, throne;
floor or board of a ship;
փետրալից —, downy pillow;
— երեսաց, pillow;
առաջին —, first place, place of honour;
— տալ ումեք, to confer a dignity of some one.
, ի հլ. «գլխի տակ դնելու բարձ» Մրկ. դ. 38. Եղիշ. «նստելու բարձ, որ պա-տուի նշան էր» Ղուկ. ժդ. 8. Գ. մակ. ե. 8. «պատուի աստիճան» Ագաթ։ «նաւի նստա-րան» Ճառընտ. «եռանկեան խարիսխը՝ որի վրայ նստում է եռանկիւնը» Պղատ. տիմ. «մարմնի բարձք, երանք, ազդր (հմմտ. նըս-տոյ տեղի)» ՍԳր. Եւս. քր. այս բոլոր նշանա-կութիւններն էլ յառաջացել են առաջինից։ Ո-րից բարձկնեար Եզեկ. ժգ. 18, 20. բարձըն-տիր Ղկ. ժդ. 7. բարձերէց Բուզ. գ. 9. Ղուկ. ի. 46. բարձառու Եւս. քր. բարձակից «սեղա-նակից» Մտթ. ժդ. 9. Ղուկ. ժդ. 10. «աթոռա-կից» Եւս. քր. բարձաձգութիւն Մծբ. նախա-բարձութիւն Շիր. երկայնաբարձ «սրունքները երկար» ԱԲ. բարձոսկր (նոր բառ) ևն։
= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. barhis «զոհաբերության ժամանակ նստելու բարձիկ՝ աստուածների և զոհաբե-րողների համար», զնդ. barəziš «բարձ, ծածկոց», օսս. baz «բարձ»։ Այս բառերի եւրոպական ցեղակիցներն են՝ հպրուս. bal-sinis «բարձ», pobalso «գլխի բարձ, սնար», գալլ. bulga «քսակ», սերբ. blazina «փե-տուրէ անկողին», blazinja «բարձ», հբգ. bolstar, անգլ. bolster, հհիւս. bolstr, գերմ. Polster «բարձ» ևն (տե՛ս Hick l2, էջ 492 Kluge 374), որոնց նախաձևն է հնխ. bhelg'h։ Հայ. բարձ չի կարող բնիկ լինել, որովհետև հնխ. bhelg'h ձևի դէմ պիտի ունենայինք *րեղձ, կամ եթէ ենթադրենք, որ հայերէնը ծագած լինի հնխ. bhjg'h ստորին ձայն-դարձից, այն ժամանակ պիտի ոնենայինք *բաղձ. յամենայն դէպս միշտ ղ-ով և ո՛չ թէ ը-ով։ Վերջինը իրանական փոխառու-թեան ապացոյցն է։ Բուն պարսկերէնում barz ձևը չկայ, այլ ունինք միայն պրս. [arabic word] bāliš կամ [arabic word] bālīn, պհլ. bāusn քրդ. bālišt, bālišne, bā̄līv, bālge, վախի baleš, սար. balax (տե՛ս Horn, Grdr. § 172)։ Սակայն պէտք է որ հնապէս գոյու-թիւն ունեցած լինի նաև *barz ձևը, որից էլ յառաջանում է հյ. բարձ բառը (հմմտ. Հիւբշ. Pers. Stud. 221-3)։ Ըստ Lidén, Arm. Stud. 44, ծան. նոյն բառն է նաև պրս. bai «թև, անասունի երի»<*bard< *barz, որով հայերէն բառի կրկին իմաստ-ները (գլխի բարձ և մարմնի բարձք) երե-ման են գալիս պարսկականում։ (Տե՛ս Po-korny 2, 182)։ Հիւբշ. I Anz. 10, 45։
barhis և զնդ. barəziš բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձը ևն բառերի հետ՝ հնխ. bhargh «աճիլ» արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 97 ետրուսկ falaš ձևի հետ։ Հիւնք. բարձր բառից է հանում։ Հիւբշ. 428 համարում էր բնիկ հայ բառ. Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 119 (յետոյ նաև MSL 17, 244) տուաւ վերի մեկնու-թիւնը, որ ընդունեց նաև Հիւբշման։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35՝ ամբարտակ, բարդ, բերդ և բառնալ բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշար-ձան 418 թրք. baldər «սրունք» բառի հետ=բարձք։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბარძაღი բարձաղ'ի «բարձք, զիստ» (Չուբինով, էջ 98). չեչէն. barc «der Ehrenplatz, պատուոյ բարձ» (թերևս և լին, տպագրական վրիպակ փխ. barc կամ թէ barç=բարծ, բարց). այս բա-ռը չի կարող հայերէնից բաժանուիլ, որով հետև միւսները ունին barz, balis, baz.-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաների բար-բառով parsig «բարձիկ» (Բիւր. 1899, 116)։
Վասն միագոյն սեւութեան սնարի բարձիցն. (Եղիշ. Ը։)
Տեսանէ յանուրջս՝ որ բարձ գլխոյն այրեցաւ. (Հ=Յ. փետր. ԻԳ.։)
Որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.) (որ հայի յայլ եւ այլ նշանակութիւնս)։ Նմանութեամբ, Աշտիճան պատուոյ. շուք. պատիւ, աւագութիւն.
Փոխանակ պատուին անարգանս, եւ փոխանակ բարձ տալոյ եւ յառաջ ձգելոյ՝ բանտ եւ կապանք։ Մեծ աւագութեան բարձի եւ պատուոյ պարգեւս խոստանայր. (Ագաթ.։)
Պարունակելով իւրաքանչիւրոց, բարձք ունելով քսան՝ հաւասարակողմ եռանկիւնս եղեւ։ Վեց տափարակ քառանկիւն՝ հաւասարակողմն ունելով բարձք։ Երկիր ունի զբարձքն հաստատագոյնս. եւ բարձքն այն է, որ ի սկզբանն եռանկեանցն ներքոյ եդաւ. (Պղատ.)
Բարձ եւ թող արարսեն զորդիս վասն ատելոյ. (Կանոն.։)
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
Klaproth, Asia polygl. 101 և 142 սա-մոյէդ. pirze, piriče, parče և ենիսէյ, barčoi հոմանիշների հետ է միացնում։ ՆՀԲ «ի վեր բարձեալ... պրս. պերզ, պիւրզ, պերզետէ ... որպէս պերճ, պրս. պերժ»։-Windisch. 13, 15 զնդ. bərə-zat, սանս. vrhat։-Gosche 72, 201 սրանց հետ նաև օսս. barzond, պոս firāz «զառիվեր» բառերը։ Հիւբշ. տե՛ս բառնամ բառի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձ ևն բառերի հետ հնխ. bhargh արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 96 հյ. բարձունք= ետրուսկ. falnϑ «երկինք»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bartar «վերագոյն» բառից։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ՝ ծանօթ. 35 ամբարտակ, բերդ, բարդ, բարձ ձևերի հետ է միացնում։ -Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձր, վեր, գագաթ, մակերես»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. barku «բարձր»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. barz «բլուր»։
ὐψηλός altus, elatus, excelsus, sublimis Ի վեր բարձեալ, ամբարձեալ, վերացեալ. վերին. վերագոյն. բարձր. ի բարդութիւնս լինի բերձ. որպէս պ. պէր, պիւրզ, պէրզէտէ.
Ի վերայ աթոռոյ բարձու. (Յհ. իմ.։)
Իբր ի գագաթանէ յոյժ բարձուէ եւ ծայրագունէ անկցին ի խորխորատ. (Սարկ. քհ.։)
ԲԱՐՁՐ. որպէս Պերճ. պչ. պէրծ. Գերագոյն, վեհ, վսեմ, պանծալի, յաղթօղ, հզօր, երեւելի, մեծանուն, շքեղ, պատուական. եւս եւ Ամբարտաւան.
Բարձր քան զամենայն թագաւորս երկրի։ Բա՛րձր է ի վերայ ամենայն ազգաց տէր։ Բա՛րձր է տէր, զխոնարհս տեսանէ, եւ զբարձունս ի հեռաստանէ ճանաչէ։ Աչք տեառն բարձունք են։ Որ առաջի մարդկան բա՛րձր է, պիղծ է առաջի Աստուծոյ։ Հզօր ձեռամբ, եւ բարձր բազկաւ։ Զձեռն հզօր, եւ զբազուկ բարձր։ Զտունս զայս զբարձր. (այսինքն շքեղ)։ Գնացին ի բարձր պարանոց (այսինքն ամբարտաւանութեամբ)։
(Աղքատք հոգւով՝ են) բարեբանեալք յամենեցունց, եւ առ Աստուծոյ բարձունք. (Իգն.։)
Սքանչելի ես դու տէր ի բարձունս։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր հոգի ի բարձանց։ Սուրբ է տէր Աստուած մեր՝ որ բնակեալն է ի բարձունս։ Ել ի բարձունս։ Այց արասցէ մեզ արեգակն ի բարձանց։ Զգենուցուք զօրութիւն ի բարձանց։ Փառք ի բարձունս Աստուծոյ.եւ այլն։
Ժողովելով հարկաւ յառաւօտէն մինչեւ ի բարձունս հասանելոյն արեգական. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԱՐՁՈՒՆՔ. որպէս Բարձր սեղանք զոհից, կամ բագինք հրէականք ի բլուրս եւ ի լերինս՝ նուիրականք Աստուծոյ, այլ պէսպէս խտրանօք խառն. որ կոչի եւ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ. եւ ԲԱՄԱ. ըստ եբր. պամա. որ եւ յն. վի՛մա, եւ հյ. Բեմ.
Արկանէին խուկս ի վերայ բարձանց ... Բայց ի բարձունս եւ նա զոհէր, եւ արկանէր խունկս։ Եւ արար տունս ի վերայ բարձանց ... եւ կացոյց քուրմս բարձանցն զոր արար։ Շինեցին նոքա իւրեանց բարձունս, եւ անտառս ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու։ Սակայն զբարձունսն ոչ եբարձ.եւ այլն։
Բա՛րձր եղիցի Աստուած փրկութեան իմոյ։ Բա՛րձր լեր տէր ի զօրութեան քում։ Բա՛րձր եղէց ի հեթանոսս, եւ բարձրձացայց ի վերայ երկրի.եւ այլն։
cf. Բարձրաւանդ.
, ի-ա հլ. «բարձր (իբրև ա-ծական), բարձրութիւն, բարձր տեղ (իբրև գոյական)» ՍԳր. Ոսկ. ես. Վեցօր. Ագաթ. Եւս. քր. գրուած է նաև բարձրաւանդ Սիր. իբ. 21, բարձուանդակ, բարձաւանդ, բարձաւան-դակ, բարձուաւանդակ. բայց սովորական ձևն է բարձրաւանդակ, որ արդի գրականի էլ միակ ընդունած ձևն է. հոլովւում է նաև բարձու աւանդակի՝ իբրև երկու իրարից ան-ջատ բառեր. այսպէս՝ Եզեկ, ժէ. 22 «Եւ առից ես յընտիր ընտիր մայրից բարձու աւանդա-կին. և տաց ես ի գլխոյ շառաւիղացն նորա ի սիրտս նոցա» (տպ. Պօլսի 1895 թ. ունի բարձուանդակին. ՆՀԲ յիշելով նոյն վկայու-թիւնը՝ դնում է բարձուաւանդակին. յունա-րէնն ունի ϰαὶ λήύομαι ἐγω ἐϰ τῶν έϰλεxτῶν τῆς ϰέδρον έϰ ϰορυφῆς, որ է «լեռան գագա-թից»). սեռականի նոյն ձևը ունի նաև յետնաբար Յայսմաւուրք, յունիս 26 «Կա-խեցին զերկոսին ի բարձու աւանդակի» (ըստ վկայութեան ՆՀԲ-ի)։ Այս բառիո են կազմուած բարձրաւանդակագոյն Փիլ. բարձ-րաւանդայարկ Անան. եկեղ. անպէտ բառե-րը։
= Կազմուած է բարձ+ւանդ բառերից. վերջինը գտնում ենք նաև սարաւանդ, սա-րաւանդակ, գահաւանդ, գահաւանդակ և դա-րաւանդ բառերի մէջ. այս բոլորի մէջ էլ -ւանդ ունի «բարձը տեղ» նշանակությունը։--ւանդ բառը գտնում ենք նաև մի քանի ուրիշ բառերի ծայրը. ինչ. պարաւանդ, շարաւանդ, վարաւանդ, բահուանդ, որոնց բոլորի մէջ նշանակում է «կապ» և փոխառեալ է իրան. band, wand «կապ» բառից (աւելի ընդար-ձակ տե՛ս բահուանդ բառի տակ)։ Յայտնի չէ թէ այս երկուսը միևնոյն բառե՞րն են. ու-րիշ խօսքով պրս. band «կապ» ունէ՞ր նաև «տեղ, բարձր տեղ» նշանակութիւնը։ Երկու-սին իբրև միջին օղակ ծառայի թերևս հյ. դա-րաւանդ «բարձունք» իբր պրս. [arabic word] dar-band կամ [arabic word] darvand «լեռան կիրճ ևն»։-Աճ.
Ի բարձրաւանդակ տանիս ապարանից որմոյն։ Ի բարձրաւանդակ խաչն։ Ի բարձրաւանդակ տեղի. (Ագաթ.։)
Կացեալ ի վերայ տեղւոյ բարձրաւանդակի՝ քարոզէ. (Փիլ. յովն.։)
Յընտիր ընտիր մայրից բարձուաւանդակին (կամ կէն). յն. մայրւոյ բարձու ի գագաթանէ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 22։)
Կայ ի բարձրաւանդակի վերայ։ Ոչ ի բարձրաւանդակէ ուստէք ի բաց ի վայր հայելով։ Բարձր լերինք ընդ մարմնոյս մերում առակէ զգայութիւնս, քանզի ի բարձրաւանդակի ի գլուխս մեր դէպ եղեւ նոցա ունել զնիստ հաստատութեան. (Փիլ.։)
Կանգուն արար զնա (զմարդ) եւ (ի) բարձրաւանդակ մարմնոյ հաստատեաց զաչսն. (Ոսկ. ես.։)
vine-branch;
branch, bough, shoot.
ՀՀԲ մեկնում է իբր բերունակ։ ՆՀԲ բար-ւոյ ունակ կամ բեր-ունակ, հմմտ. յն. αγαϑὸν «բարի և բարունակ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] barnāk «երիտասարդ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 102 պրս. [arabic word] bar «պտուղ» բառից։ Շատ յար-մար էր թերևս այս ստուգաբանութիւնը, մանաւանդ որ բար «պտուղ» բառը դոր-ծածական է արդի բարբառներում. ինչ. Երև. Ղրբ. Տփ. կամ նաև Զն. «նորա-տունկ ծառի առաջին պտուղ» նշանակու-թեամբ. որից ունինք բարատու «պտղա-տու», բարել «պտղաբերիլ», բարելի «պտղատու», բարեղէն «պտղեղէն», բարոտ «պտղաբեր», բարաթաւի «պըտ-ղաթափ»։ Բայց կարելի՝ էր ոսկեդարում գտնել այսպիսի մի բարդութիւն, որ ւետեններին է յատուկ. հմմտ. պա-րունակ, շարունակ, շնորհունակ ևն։
Երկայնատարած ուռն որթոյ, եւ ոստք այլոց տնկոց. որպէս բարւոյ ունակ կամ բերունակ, բարեբեր շառաւիղ. յն. բարին. ἁγαθόν
Ծածկեաց զլերինս հովանի նորա, եւ բարունակք նորա զմայրսն Աստուծոյ. (Սղ. ՟Հ՟Թ.11։)
Եհան անդ ողկոյզս, եւ արձակեաց զբարունակս իւր։ Եղիցի մայր մեծ, եւ բարունակք նորա ի նմին հաստատեսցին։ Եզեկ. (՟Ժ՟Է. 6. 23։)
Բարունակք քո (այսինքն այգւոյդ) ձգեցան ընդ ծով. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 32։)
Բարունակ ողկուզաբեր ճշմարիտ որթոյն։ Համեղաճաշակ պտղոյն բանաւոր բարունակ. (Շար.։)
cf. Բովանդակ.
-Պհ, VI buvandak «կատարեալ, ամբողջ, լրացեալ», նորազիւտ մանիք. [hebrew word] bvndg «կատարեալ» (Salemann, Mani-chäische Stud. ЗAH 8, 61), պազենդ. bunda. պրս. buvanda «անուանի մարդ» (տե՛ս Horn Neupers. Schriftsprache 145, Grundr d. iran. Phil. I. 2, 1)։ Իրանական ձևը բուն ներկայ դերբայ է, որի արմատից են պրս. [arabic word] buvī «լիցիս», [arabic word] buvad «լիցի». [arabic word] buv'š «լինելութիւն» ևն, որոնք ծա-գում են հնխ. bhewə, bhu «աճիլ, մեծա-նալ, լինել» արմատից։ Սրա վրայ մանրա մասն տե՛ս հյ. բոյս։ Պհլ. φլ)) բառը ըստ որում դրուած առանց ձայնաւորների, մինչև վերջերս կարդացւում էր bundak (բառիս երկրորդ և երրորդ տառերը կարող են կարդացուել թէ՛ ս, թէ՛ v և թէ n). Horn կարդում է buvandak. Հիւբշման հայերէնի օգնութեամբ կարդում է bavandak, բայց կարելի է նաև կարդալ bovandak։-Հիւբշ. lE Anz, K, 36։
որ եւ ԲՈՎԱՆԴԱԿ. գրի եւ ԲԱՒԸՆԴԱԿ. ((ի բառէս Բաւ, իբր եզր, չափ. որպէս թէ՝ ամենայն սարօք) ὄλος, ὀλόκληρος totus, integer Բոլոր. ողջոյն. անթերի. համօրէն. կատարեալ, ամբողջ, եւ ամենայն. այսինքն որ ինչ բաւէ եւ հասու է կամ ըմբռնօղ ամենայնիւ. բոլոր, բովանդակ.
cf. Բդեշխ.
= Իրանեան փոխառեալ բառ է, որի ղա-նազան տառադարձութիւններն են՝ ասոր. [syriac word] palaxšā, յն. πιτιύζης, πητιάζης, βιτάζης, βίστος (կարդա՛ βίτας), վրաց. ბიტი-ახმი պիտիախշի, ჭატიახმი պատիախշի, 3ატიაϑხი պատիաշխի (որից տառառարձա-ած է իրր յատուկ անուն՝ հյ. Պատիաշխ, աե՛ս Պատմ. վրաց, էջ 86). և վերօատես յոյն բառի յետին հնչումից տառադարձոած լտ. vitaxa (Ամմիանոսի մօտ)։ Հայ. բդեաշխ կարող է գալ հնագոյն *բիդիախշ ձևից. ասորին, յն. πιτιάζης և վրաց. պիտիախշի ենթադրում են *pitiaxša-ձևը. վրաց. պա-տիախշի կամ պատիաշխի կարող է տալ հպրս. *patiaxša-կամ *paitiaxša-, որ ան-շուշտ կազմուած է paiti-> պատ-նախա-մասնիկով։ Կայ նաև պհլ. pātaxšāh, որ տա-լիս է պրս. [arabic word] pādšāh կամ pādišāh «թագաւոր» և որ Horn § 266 դնում է հպրս. *pati-xšayaϑlya «արքայ, թագաւոր» ձևից։ Բայց այս բոլորից ո՛չ մէկը ճշտիւ համաձայն չէ հայերէնին. միայն յն. βιτάζης բառն է, որ իր նախաձայնով համապատաս-խանում է հայերէնին և որի հետ էլ նոյն է գալիս պհլ. [other alphabet] bitaxš «տեղակալ, փոխարքայ»։-Հիւրշ. 119։
Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 187 համեմատում է լտ. ձևի հետ, որի վրայ Lag. Arm. Stud. § 375 աւելաց-նում է յունարէնը։-Տէրվ. Altarm. 86-87 դնում է հպրս. *patty-axš, զնդ. *paitiaxša, իբր axš «դիտել, նայիլ» բառից, paiti-մասնիկով։ Նոյն, Մասիս 1882 օգոստ՛՛ 31 հպրս. պատեաշխ «հսկել, պահել». հայերէնը փոխառեալ է պհլ. պատ +աշխ ձևից։ -Հիւնք. դշխոյ բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծա-նոթ. 128 պհլ. pālaxšah և պրս. padi-šāh։ Հմմտ. նաև Marquart ՀԱ 1903, 118, որ հպրս. paiti-axša մեկնամ է paiti-մասնիկով և axša բառով. հմմտ. Աշխեն, Աշխադար յատուկ անուններ։ Stackelberg WZKM 17(1903), 52չատ լաւ համեմատեց պհլ. bitaxš բառի հեա. Սիօն վրդ. Եզիդի կուրմանժ, Ախալցխա
Եւ ի զինուորական կողմանէն զչարեսին գահերէցս իւրոյ տաճարին, որ բդեշխն կոչէին. (Ագաթ.։)
sun;
light;
thunderbolt.
Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Ալիշան, Հին հա-ւատք, էջ 85, յիշում է Միջին Ամերիկայի Չոլոյ ցեղի լեզուով բեզէա «արեգակ», որի նմանութիւնը բոլորովին պատահա-կան էս
ԲԵԶԱԿ կամ ԲԵԶԵԿ. յորմէ եւ ԲԵԶԵԿԵԱՆ. βέζεκ besec Բառ եբրայական պաշագ. որ է Փայլիւն լուսոյ կամ Փայլակն. փայլատակումն. կայծակն. եւ լայնաբար՝ Արեգակն. (որպէս թարգմանի ի մեզ, (Եզեկ. ՟Ա. 14։))
Եւ բեզէկ զփայիթոն (որ կոչի որդի արեգական) նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր։ Յորժամ պարառաբար անցեալ բեզեկին՝ մտանէ ի խոյն։ Զբեզեկեանն արփի փեռեկել. (Մագ. ՟Կ՟Ա. ՟Հ՟Ը. ՟Ի՟Ը։)
Belial;
devil, demon.
-Եբր. [hebrew word] bəli-ya'al բառն է, որ կազմուած է bəli «ոչ, ան-» և ya'al «օ-գուտ» բառերից. ուստի բուն նշանակում է «անպէտք, անօգուտ, անպիտան», բայց լե-տոյ նաև «չար, վատ, ապականօղ» և յատ-կացուեց սատանային. «չար» իմաստով գոր-ծածուած է Դատ. ի. 13, ուր Ս. Գրքի աշխար-հաբար թարգմանութեան մէջ իրօք գտնում ենք «չար զաւակ մարդիկը», իսկ Բ. կոր. զ. 15 առնուած է «սատանայ» իմաստով։ Ս. Գրքի յունարէն թարգմանութեան մէջ տառա-դարձուած է բառս βeλίαλ և βελίαρ (այլուս կայ և βελίας. տե՛ս Sorhocles 305 ա), Վուլ-ռատայի մէջ belial, ասոր. [syriac word] beliar, որից կամ յունարէնի երկրորդ ձևից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։
Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մե-կըն. թղ. Պօղ. բ. 134 և ՆՀԲ։-Հներն էլ ծանօթ էին բառիս մեկնութեան. հմմտ. Ոսկ. բ. կոր. «Բելիար ի հեբրայեցւոյ (sic). սրա համար է որ Հին բռ. գրում է «բելիար. ապստամև»։
Բառ եբր. պէլիյալ կամ վէլիէսալ. βελίαλ belial Դիմակաց, կռուօղ, ապստամբ. ժանտ. անօրէն. հնացեալ յանզգամութեան, իբր սեփական անուն սադայէլի կամ բանսարուին սատանայի, որ եղեւ առաջին ապստամբեալն յԱստուծոյ.
Բելիտր ի հեբրայեցւոց բարբառոյ անտի թարգմանի ապստամբ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.)
Ի սուրբ գիրս ասի եւ զչար մարդոյ.
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
, ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
ԲԵՄ. βῆμα, ἰερατεῖον sacrarium, sacellum Վերնայարկ տաճարի՝ ի վեր քան զդասն, որոշեալ վասն պատարագօղ քահանայի եւ սարկաւագաց. տեղի սուրբ սեղանոյ, լայնաբար՝ Խորան. սեղան.
Բաժանելով միայն առ ի քահանայսն եւ ի պաշտօնեայս բացավիճակեալ տեղի, զոր կոչեմքն բեմ. (Մաքս. եկեղ.։) յն. սրբարան, կամ երիցարան. որ ըստ յունաց անջրպետեալ է յեկեղեցւոյ որմով եւ դրամբք. իսկ ըստ հայոց՝ վարագուրաւ։
ԲԵՄ. Որ եւ է բարձր տեղի. աշտիճան. գահ. բազմոց. գահոյք. նստարան.
fortress, castle.
Առաջին անգամ Klaproth, Asia, polygl, էջ 100 համեմատեց պրս. [arabic word] bār «պա-րիսպ», արաբ. burǰ [arabic word] և գերմ. Burg բառւերի հետ։ ԳԴ նոյնպէս պրս. bār։-Lagarde, Gesamm. Abhd, 64 ասոր. merda «ռղեակ» բառի հետ։ -Justi, Beiträue 1, 14 (առ Lag. Armen. Stud. § 384) հպրս. vardana «քաղաք» բա-ռի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. ZDMG 30, 140։ ատկ. Maтep. II 22 դնում է իրանեան բառ և կարծում է գտնել Տա-բուրիի argabedh «բերդակալ» բառի մէջ։ Հիւբշ. ZDMG 46, 233 Die Se-mitischen Lzhnwörter im Altarm.
թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։
ἅκρα, ἁκρόπολις, πύργος ars (arcis) Շինուած բարձրապարիսպ ի վերնակողմն քաղաքի՝ իբրեւ ամրութիւն. ամրակողմ քաղաքին բրգօք եւ աշտարակօք. կամ ուրոյն շինեալ աւան անառիկ՝ հանդերձ զօրօք եւ զինուք. դղեակ. ամրոց. ակառն.
turpentine.
«մի տեսակ սև ու փոքրիկ պտուղ է» Ծն. խգ. 11. որից բևեկնի «նոյնի ծառը, որից պատրաստում են բևեկնի իւղը (ռուս. скипидаръ). լտ. pistacia terebinthus L (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 19)» ՍԳր. Վեցօր. 101. Եփր. թգ. 428, 439, նոյն ծառը պարզ բեւեկն ձևով ունի Վեցօր. էջ 97. բառիս յետին ձևերն են՝ բևեկ Վստկ. 202, բերկի, բեպկի՝ ՀԲուս. § 337. կայ նաև պևե-կըն, որից կազմուած է պևեկնակայծակ ««ահաբորբոք» ԱԲ (շփոթուած պևկի «մարև» բառի հետ)։-Կայ նաև ըստ ՀԲուս. § 3303 բեբեկ «անծանօթ բուսական մի նիւթ», որ չի կարող նախորդից տարբեր բան լինել։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. բ'էվգի, Զթ. բ'իբիգ, բ'իբգինէ. նոյն է նաև Բիւթ. բեմպիկ. որից բևկիմորն Իլպ. «ուտելի լեռնային բանջար ինչ»։
ռմկ. բեւեկ. τερέβινθον terebinthum թ. դըրմընթին. Պտուղ բեւեկնի ծառոյն, որ լինի դեզ.
Տարա՛յք ... ստաշխն, եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
ԲԵՒԵԿՆ. որպէս Անուն ծառոյ. cf. ՊԵՒԿԷ. πεύκη picea, larix, pinus
Բեւկնոյ խէժ, յելքլպուտմն, կամ յելքան պուտմ, սպիտակ ձութ։ Յիշի եւ ի գիրս (Վստկ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ձ՟Թ.)
nail;
pole;
դարբնոց բեւեռաց, nail-trade;
բեւեռօք հաստատել, to nail;
հանել զբեւեռն, to unnail;
բեւեռով զ— թափել, one ill chases another;
(diamond cut diamond).
. ի-ա հլ. «գամ, մեխ» ՍԳր. Ագաթ. հւագր. «երկնքի բևեռը» Շիր. 48. «շրջանակի կենտրոն» Դիոն. ածայ. Մաքս. դիոն. ածայ, և երկ. որից բևեռակապ Ագաթ. բևեռապինղ Ագաթ. բևեռել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. բևեռիչ Եփր. համաբ. ոսկեբևեռ Բրս. ընչ. բևեռաստղ «բևեռային աստղ» Առաք. պտմ. 143. բևե-ռաքաշ «գամ հանելու աքցան» Առաք. պտմ. 157. բևեռնցուցիչ «կողմնացոյց» Առաք. պտմ. 458 (այս երեք բառերն էլ չգիտեն բա-ռարանները). նոր բառեր են բևեռային, բևե-ռախոյզ, բևեռագիր, բևեռագրութիւն, բևեռա-ձև, բևեռագրական, բևեռագէտ։
Հիւնք. յն. βέβαιος «ստոյգ» բառից։ Սանտալճեան, Բաւմ. 1904, 499 լծ. հյ. uևեռ։ Patrubány Հ1 1910. 93 սանս. bhábhasti «փշրել»։ Մառ ИАН 1917, 318 կազիկում. myar ևն։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 111 կրկնուած է հնխ. bhers-«սրածայր լինել, սրուիւ» արմատից՝ իբր bhe-bhers-a. հմմտ. շվեդ. barr և նորվ. bar «ասեղ, ծառի փուշ», սանս. bhjsti «սայր, սուր ծայր, եզը», մբգ. borste «անասունների կոշտ մազերը», անգլսք. brord «տէգ, նիզակ» են ևն։
ἦλος clavus որ եւ ՍԵՒԵՌ, ՀԵՂՈՅՍ. Կոտոր երկաթոյ կամ այլ ինչ կարծր նիւթոյ՝ սրածայր, ի պնդել զայլեւայլ իրս ընդ միմեանս. գամ. մըխ ... լիվի (որ է սէպ).
ԲԵՒԵՌ. որպէս ἅξιν axis Առանցք երկնից անշարժ. ... որ են կրկին կէտք ընդ հիւսիս եւ ընդ հարաւ, զորովք հոլովին օրըստօրէ տիեզերք ողջոյն։ Հիւսիսային բեւեռն երեւի մեզ յաստեղատանն փոքր որջոյ. որոյ հակադրեալն ծածկի ի տեսոյ մերմէ։
Եւ որ բեւեռքդ են (այսինքն աստաղք փոքր արջոյ) զկողմամբ հիւսիսոյ. (Զքր. կթ.։)
Բեւեռով ամենայն գիծ բոլորակի ըստ միում միաւորութեան շարագոյացան ... Նոյն բեւեռովն ամենայն կատարմամբ միանան. (Դիոն. ածայ. ՟Ե։)
Որպէս զբեւեռաւ շարժիչ շաժութեանն՝ ոչ ետեղականի իրիք, այլ իմանալւոյ։ Շուրջ զնովաւ՝ որպէս զբեւեռաւ եղիցի. եւ այլն։ Իմանի ի մեզ սիրտս որպէս բեւեռ ինչ՝ նախ զկենդանութիւն զարդարեալ. վասն զի եւ աստուածայինն բասիլ նախ զսիրտն ստեղծանիլ ասէ, եւ ապա որպէս ի բեւեռէ ամենայն մարմինն ստեղծագործի, ամենայն ուրեք զկենդանութիւնն յարձակեցուցանել ի մարմինս. (Մաքս. ի դիոն. ածայ. եւ երկն.։)
cover;
curtain.
(սեռ. ի, գրծ. ով) «վարագոյր» Ճա-ռընտ. Ա և Բ (ըստ ՆՀԲ, որոնցից երկրորռում գրուած է նաև վէժ). հինգ անգամ գտնում եմ գործածուած Կաղանկատուացու մօտ՝ հրտր. Էմինի, էջ 46, 57 (երեք անգամ) և 58. հմմտ. նաև վիժակ։
ԲԷԺ կամ ՎԷԺ. (յորմէ Վիժակ) Վարագոյր մեծ, կամ ծածկոց կտաւի։
back, shonlder;
handle of a weavers comb.
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბეჭი բեճի «ուս, թիկունք, կռնակի ոսկոր. 2. ոսկոր՝ որի վրայ գրում ևն իբրև քարետախտակ», ბეჭვა բեճվա «հիւս-ուածքի թելերը ոսկորէ դանակով ամբացնել», ուտ. բmծmն «կռնակ», բmծmնկոծ «կուզ», բmծmնղ'արի «ծոյլ». -վրացերէն բառը ցոյց է տալիս, որ մեր կրկին ձևերից ուղղագոյնն է բէճ։
(Ձիոյ) բիճին ոսկր լայն եւ մեծ, ի վերայ մարմնոյն զուսպ. (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)
Արք եւ կանայք՝ բազումք ի խռչակն, եւ ոմանք մինչեւ առ ստինսն, եւ այլք ոմանք մինչեւ ցբէջն խոյլս ունին իբրեւ զբաղաբուշտ մեծ, չափ փարչի միոյ, եւ այլ մեծ, եւ այլ մանրունս. (Մարթին.։)
physician, doctor.
= Պհլ. [hebrew word] bižisk, biǰisk «բժիշկ». biǰiskih «բժշկութիւն», նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] bzišk «բժիշկ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 61), պրս. ❇ bizišk եամ ︎ bjjisk «բժիշկ». սրանց հևա հմմտ. զնդ. baešazyeiti «բժշկում է». ❇ baēšaza-«բուժիչ, բժշկութիւն, դեղ, դարման» (որից կազմուած է պհլ. bēšazak). [other alphabet] ︎ baēšazya-«բժըշ-կող», սանս. [other alphabet] bhēš̌ajá-«դեղ, բժըշ-կող», bhišaǰyáti «բժշկում է», bhišáǰ «բր-ժիշկ, դեղ», bhišák «բժիշկ», bhēšaǰyá-«բուժարար»։ Այս բոլորը ծագում են զնդ. biš=սանս. bhiš-«դեղ» բառից, ըստ Bart. holomae 915, 966-7։ Բառիս հպրս. ձևը յայտնի չէ. եթէ ի նկատի առնենք սանս. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *biš̌ai կամ *γišaz, իսկ եթէ ի նկատի առնենք զնդ. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *bišaz։ Պհլ. բառի հնագոյն ձևն էր *bišaǰk կամ *bišazk, որոնց մէջ երկրորդ ձայնաւորը հետևելով առաջինին և š բաղաձայնը հե-աևելով ), z բաղաձայններին, յառաջացան biǰisk և bižišk. վերջինից է հայերէնը։ Կապ չունի բոյժ բառի հետ, որ տե՛ս ա-ռանձին։-Հիւրշ. 120։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ։ Peterm. 17, Windisch. 15, Bötticher ZDMG 1850, 352 ևն։ Մառ ИАН 1920, 107 մինգ. մուրիցխ «աս-տըղ» բառից։
պ. պիզիշք սանս. պիզաճ. ἱατρός medicus Արհեստագէտ պահելոյ զառողջութիւն մարմնոց, եւ բուժելոյ ըստ կարի դեղովք զցաւս եւ զհիւանդութիւնս.
Ի հիւանդանալն իւրում ոչ խնդրեաց զտէր, այլ խնդրեաց բժիշկս։ Երթեալ իմ առ բժիշկս՝ ոչինչ օգնէին ինձ։ Կամ բժիշկք յարուցանիցեն։ Եւ յոյժ վշտացեալ ի բազում բժշկաց։ Ոչ պիտոյ է բժիշկ կարողաց, այլ հիւանդաց։ Ապաքէն ասիցէք առ իս զառակս զայս, բժիշկ՝ բժշկեա՛ զանձն քո։ Ղուկաս բժիշկ եւ սիրելի։ Բայց դուք ինձ բժիշկք մեղանչականք էք, եւ ողջացուցիչ չարեաց ամենեքեան.եւ այլն։
Յորժամ բժիշկ ոք տկարանայցէ, այլ բժիշկ պիտոյ է նմա. (Ոսկ. ապաշխ.։)
blearedness.
-Պς,. *biz «բիժ», որ թէև գրականո-թեան մէջ աւանդուած չէ, բայց նոյնը հաս-աատում է պրս. [arabic word] biǰ «աչքի կեղտ, բիժ, հիպռ» (որ և ❇ paz)։-իւբշ. 121։
Աղտն եւ ժանգն եւ բիժն արծաթոյն ի վկայութիւն տանջանացն ներգործեալ. (Համամ առակ.։)
azure, bright blue.
«մի տեսակ ձուկ է». մէկ անգամ գոր-ծածում է Ստեփ. սիւն. քեր. էջ 208 (որից և Երզն. քեր.) հետևեալ հատուածի մէջ, որ բերում եմ ամբողջովին. «Իսկ առասական է, այսինքն, տեսակաւոր անուն, որ զհասառա-կական ինչ էութիւն ասէ, որպէս մարդ կամ ձի կամ ոչխար կամ արջառ և այսպիսիք ա-մենայն ազգ կենդանեաց, աճականաց և ա-նաճից։ Եւ վասն այնորիկ ասէ հասարակա-կան զայսոսիկ, զի ի սոցանէ բաժանին մի մի անհատ գոյացութիւնք՝ Մարկոս, Ադամ, հայր, որդի, թոռն, խնձորի, տանձի, մանու-շակ, շուշան, տլփին, սղոցն, դալն, լոքն, բիլն, կապոյտն, ովկիան։ Իսկ սեռականաւ եմն աւս ի բազումս կոտորի, որք են առա-սականք. և այսք են սեռքն. կենդանի, տունկ, բոյս, ոչ կենդանի, աճական, անաճ, ցամա-քային, ջրային, երկնային, հրային, օդային, թևաւոր, թռչուն, գազան, չորքոտանի. սո-ղուն, լուղակ, զեռուն, խոտաբուտ, ձեռնըն-դել, վայրենի, քանզի ամենեքին սոքա ի բա-զում տեսակս բաժանին, զորս առասական ասէ»։
ՆՀԲ մեկնում է բառս «բաց կապոյտ» և սրանից է հանում պլուզ կամ բլուզ մատում է իտալ. blu «կապոյտ», թրք. buludī «ամպագոյն, կապոյտ» բա-ռերի հետ։ Աւելի խոհեմ է ՋԲ, որ դնում է «թուի բացագոյն կապուտակ»։ Երկու-սըն էլ հաւասարապէս սխալ են։ Վերի հատուածում գոյների մասին խօսք չը-կայ բնաւ, այլ բոյսերի և կենդանիների։ Հեղինակը շարում է նախ մարդկային սեռի անուններ, յետոյ բոյսեր և յետոյ, ձկներ. այսպէս ձկան անուն են յայտ-նապէս՝ դլփին, սղոց (սղոցաձուկ), լոք (այժմ լոքօ) և կապոյտ. ձկներ պէտք է լինին նաև դալ և ովկիան բառերը և մանաւանդ բիլ, որ երկու ձկների միջև բառից՝ առնելով գոյնի իմաստով, որին
(յորմէ Պլուզ, կամ Բլուզ. որ է իտ. blu թ. պուլուտի, այսինքն ամպագոյն). Նօսր կապոյտ. կապուտակ. բաց կապուտ.
Դալն, լոքն, բիլն, կապոյտ. (Երզն. քեր.։)
spot, stain;
sun-burning;
blot, blemish;
soil;
small pustule;
spotty, nasty;
— աչաց, web;
— ի մարմնի, mole, mark, spot;
—ք ագամանդի, flaws, specks in a diamond;
— դնել, —ս արկանել՝ կարկատել, ի — տանել, to blame, to find fault with, to accuse, to criticise, to censure, to calumniate.
Bötticher. Rudimenta 50, 192 պրս. [arabic word] pisa «պիսակաւոր» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 պիղծ, փիծ բառերի հետ՝ հսլ. պէգը, լտ. pingere «նկարել», սանս. pinj. pingala «գորշ», իբր հնխ. big «ներկել» արմատից։ Հիւնք. բիժ բառից։ Մառ, Արաքս 1890 ա, էջ 109 պիղծ բառին է կցում և երկուսը միա-սին սեմական է համարում. հմմտ. ա-սոր. բիշ, արաբ. բաիսա։ Նոյն, ЗВО 18, 168 րիծ =վրաց. բիծի=յաբեթական փինթի=վրաց. փինթի=արար. [arabic word] ba-isa «վատացաւ», եբր. [hebrew word] bāzš «վատ, յոռի», ասոր. [syriac word] bāšā «չար, պիռծ». բոլորն էլ մի արմատից։ Նոյն, ЗВO 25, 36 խալդ. pitu-le=բիծ։ Karst, Յուշարձ. 424 հյ. պիսակ, պէս, ալթայ. bič, bis, bit, bes «նշան, գրութիւն, ղարդարել», չաղաթ. bet «կերպա-
μῶμος, λόβη, σπίλος macula, labes, jactura, vitiligo Նիշ եւ արատ բնական եւ կամ պատահական ի վերայ մարմնոց օտար ի բուն գունոյ նոցին. աղտ, կեղտ. սպի. եւ Պակասութիւն ինչ. լէքէ.
Քահանային մի՛ ինչ մի՛ ամենեւին ի մարմին բիծ ունել։ Օտար է զանպտուղսն ընդ պտղաբերսն խառնել. քանզի բիծ է այս. իսկ Աստուծոյ անբիծքն մատուցեալ լինին. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Բազում բծօք պղտորեալ (աչաց հոգւոյն) զքաջութիւն կորովութեանն կորուսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Մանաւանդ՝ πάθος vitium Ախտ, կիրք, արատ հոգւոյ, գործ աղտեղի. յանցանք, պակասութիւն.
Սրբեալ էին միտքն յամենայն բծոյ ախտից չարչարանաց (յն. մի բառ՝ փոխանակ երիցդ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19։)
Զբիծս չարեաց։ Զմնացեալ չարութեանցն զբիծս։ Զանձին իմոյ բիծ։ Զբուսեալ բիծս հոգւոյս։ Զբիծս գաղտնեացն. (Նար.։)
Ի բծոյ, կամ ի բծէ խղճին. բծաւ. բծիւք, կամ բծօք. (Լմբ. սղ.։)
Արդարք էին եւ անարատք յամենայն բծոյ մեղացն. (Հ. կիլիկ.։)
ԲԻԾ. Մթնագոյն տեղիք իբր արատք երեւեալք ի սկաւառակ լուսնոյն եւ արեգական.
ԲԻԾ. Մանրիկ բուշտք կարմրագոյնք, որք իբրեւ զարատս երեւին ի մորթ մարմնոյն, եւ որպէս բոց կծանեն եւ եռացուցանեն. կածոռիկ
Ո՞ կարէ բիծ դնել ընտրելոց Աստուծոյ. (Կորիւն.։)
Երկիցուք մեք ի թոյլ տալոյ փոքունց, գուցէ մեծամեծ բիծ դնիցեմք յանձինս մեր. (Եփր. ել.։)
ԲԻԾՍ ԿԱՐԿԱՏԵԼ. ἑπιλαμβάνω, ἑπισήπτω, συντίθημι carpendi vel accusandi ansam arripio Նոյն ընդ վ. որպէս Բիծ կամ արատ դնել՝ յօդել՝ կցկցել. պատճառս խնդրել մեղադրութեան, կամ ստգտանաց, եւ ամբաստանութեան.
Ի ԲԻԾ ՏԱՆԻԼ. κακίζω vitupero Նոյն ընդ վ. որպէս Արատ դնել. թշնամանել, անարգել.
big, coarse, aukward, rude, clownish, rough, rustic, wild, base, un-genteel, clumsy, heavy, impolite, dull, ignorant, brutal.
«պիրկ, ամուր, պինդ (փայտ)» Եւս. պտմ. 634. Կոչ. «կոպիտ, սոպռ, անկիրթ, վայրենի» Եղիշ. Յհ. կթ. Տօնակ. որից բըր-տագոյն Ոսկ. մ. բ. 5. բրտանալ Ողբ. դ. 8. Կռչ. Ոսկ. մ. բ. 25. գ. 8. Եւս. պտմ. բրտա-ցուցանել Ոսկ. մ. ա. 25. բրտերախ Ոսկ. յղ. սգ. բրտավզութիւն Գրչ. արիստ.։
(Հայք առ յազկերտ) գրեն պատասխանի յոյժ բիրտ եւ պինտ վասն օրինաց իւրեանց. այսինքն զօրաւոր կամ խիստ. (Ուռպ.։)
ԲԻՒՐ (բիւրու, կամ րի, րու, կամ րեաւ, ուց, ուք. կամ ոյ, ով, ոց, ովք) Գրի եւ ԲԵՒՐ նովին հնչմամբ. պ. պիյուր. μυριάς myrias, decem millia Տասն հազարս, տասը հազար.
ԲԻՒՐ. որպէս անորոշ թիւ բազմութեան. Անհամար, բազում յոյժ, բազմապատիկ. անթիւ.
Բիւրիւ գեղեցկագոյն է նմանն քան զաննմանն. (Պղատ. տիմ.։)
Իսկ դու բիւրոց բիւրք արհամարհեցեր զպատուիրանն Աստուծոյ. (Մաշկ.։)
ԲԻՒՐ ԱՆԳԱՄ. մ. μυριοπλάσιος decies millies, saepissime Տասն հազար անգմ. յաճախագոյնս.
beryl;
crystal.
= Յն. βήρυλλος «բիւրեղ», որից նաև լտ. beryllus, ֆրանս. bêrille, սպան. berilo, դերմ. Beryll, անգլ. beryl, ռուս. бериллъ, վրաց. ბროლი բրոլի. յունարէնը փոխառեալ է արևելքից. բառի մայրն է համարւում սանս. vāidurya-, պալի veluriya, որ արե-ւելք ու արևմուտք տարածուլով տուել է մի կողմից չին. pi-lieu-li «ապակի», արևել թրք. [arabic word] bilaor, թրք. [arabic word] billor, և միւս կողմից արևել. իրան. virulya (տե՛ս MSl. 18, 114), պրս. [arabic word] bulūr, քրդ. [arabic word] bilór, ասոր. [syriac word] belurā, արաբ. [arabic word] bulur և վերջապէս յոյն և եւրոպական ձևերը։ Հա-յերէնը փոխառեալ է յունարէնից, ուր սա-կայն ձայնաւորները տեղափոխված են. լե-տին գիտական ձև է բերիւղ, որ ներկայաց-նում է յոյն բառի ճիշտ տառադարձութիւ-նը։-Հիւբշ. 344։
βήρυλλος, βηρύλλιον beryllus Ակն ինչ պատուական, որոյ լաւն առ հնդիկս՝ է կապուտակ ծովագոյն կամ երկնագոյն, եւ յետ նորա դեղնագոյն՝ խառն ընդ երակս ոսկւոյ, եւ այլն։ վարի եւ ի պէտս դեղոց.
Գտեալ անդ զբարշամինայ զպատկերն, զոր ի փղոսկրոյ եւ ի բիւրեղէ կազմեալ էր արծաթով. (Խոր. ՟Բ. 13։)
Բիւրեղն՝ խաժագոյն է (կամ ծովագոյն) օդանման. եւ լինի սա ի սպառուած լերին՝ որ կոչի Տաւրոս, ի յանցս Եփրատ գետոյ. եւ թէ ընդդէմ արեգականն ունիցի ոք, երեւի մէջն վանակն կամ ակն վանի, այսինքն լուսափայլ իբրեւ հատ ինչ կորեկոյ. (Ոսկիփոր.։ եւ Վրդն. ել.։)
Գունդ բիւրեղ, որ գէզն եւ կամ սպի ունի, ոչ կարէ հեղուլ բորբ շող լուսոյ. (Շիր.։)
loaf;
cake, bun.
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «բոլորակ կակուղ հաց» ՍԳր. որից բլթակ «ականջի ծայրի փափուկ մի-սը» ՍԳր. «լեարդի ծայրի մասը» Նիւս. բն բլիթ թզոյ «չորացրած թուզ» ԱԲ. բլթենի «հաոհամեմ» Ամիրտ. Բժշ. բլիթէն «մի տե-սակ բոյս, fenugrec, որ է ըստ Aнненковъ-ի բուսաբանական բառարանի՝ էջ 361, trigo-nella foenum graecum L» Գաղիան. (այս բառի վրայ տե՛ս և առանձին)։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բլիթ, Երև. բ'լիթ, Խրբ. բ'լիգ, Ոզմ. բ'լէ՛թ, Ախց. բ'լինթ, Խտջ. բ'իլիթ, Մկ. Վն. պլիթ, Ղրբ. պրէ՛լիթ, պլիթ, Շմ. պի-լիթ։-Նոյն բառը իմաստի զանազանու-թեամբ դարձել է նաև Բիւթ. «մի տեսակ չոր քաղցրաւենիք, որ պատրաստում են ռու-պով եփած օսլայով. տճկ. քէօֆտէ», Ակն. «խաղողի խազմուզի չորացրածը», Վն. «մեղրի խորիսխի կամ պանիրի կտոր», Երև. «ուռուցք, մանաւանդ մոծակի խայթոցից ա-ռաջացածը»։ Նոր բառեր են՝ բլթել, բլթիլ, բլիթշաքար.
κολλύρος, κολλυρίς, κολλύριον collyra, frustulum, vel panis, placenta եւ այլն. Գնտակ կակուղ հացի. նկանակ եփեալ ի փռան, կամ ի վերայ մոխրոյ, կամ ի տապակի իւղով. որ եւ ՊԼԱԿԻՆԴԻ, ՓՈԽԻՆԴ.
Առ ի ձեռին քո առնն Աստուծոյ հաց, եւ բլիթս որդւոց նորա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 3։)
Աղացեալ թրէին յարեգակնային տապոյն արարեալ բլիթս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
louse;
քաղել զ—ս, to louse, to free from lice.
«ծովի սոխ. լտ. scilla, ֆրանս. scille». ունի միայն ՀԲուս. § 355, առնելով Ստ. Ռոշքեանից. գտնում եմ նաև Վարդան Յունանեանի «Ձեռբածութիւն» աշխատու. թեան մէջ, տպ. 1671, էջ 316 բծեծ «վայրի կոճղէզաւոր մի բոյս»։
Ոջիլ ծնեալ ի բծից, կամ յաղտեղութեանց մարմնոյ.
luxurious, lascivious, lewd, lecherous.
Այս մեկնութիւնը տուել է նախ Աւետի-քեան, Քերակ. 1815, էջ 207. նոյնը ՆՀԲ, հտ. Ա. էջ 399 ա, որ իբրև օրինակ բ մասնիկի՝ յիշում է ոլոր-բոլոր, ողջ-ամ-բողջ, ուղխ-բուղխ, ողոք-բողոք, ուտ-բուտ, արի-բարի. բոլորն էլ կեղծ ու անճիշտ. իսկ բղջախոհ բառի տակ դը-նում է՝ «իբր ապողջախոհ, ոչ ողջախոհ կամ պղծախոհ»։ Ակինեան ՀԱ, 1930, 498 մեկնում է պղծախոհ>բղձախոհ ձևից՝ ձ վերածելով ջ. ինչպէս որ կայ գրականութիւն> քերականութիւն։ (Սխալ է. քերականութիւն կազմուած է քերել բայից և ո՛չ թէ այլափոխուած գրակա-նութիւն բառից)։
Ելից զբղջախոհ ախտին իւրոյ տրփանս. (Կաղանկտ.։)
Բողջախոհ զեղխութեամբն (գինւոյ). (Պիտ.։)
cantharides.
, ն հլ. (ռան, ռունք, ռանց) «աղբերում ապրող մի տեսակ սև բը-զէզ» Նիւս. Երգ. Մագ. թղ. 113. Վրդն. ծն. Սկևռ. աղ. 38. գրուած է նաև բնդերն Առաք. մու. փնդեռն Ոսկ. Եզեկ. Տօնակ. նոր գրա-կանում ընդունուած է միայն բնդեռ ձևով։ Ո-րից փնդեռնաքատակ «կեղտոտ բզէզի պէս» Յիշատ. պրպմ. էջ 515 (նորագիւտ բառ), կո-յադնդիռ «աղբի բզէզ» Ոսկ. մ. բ. 15, որ պէտք է կարդալ կոյաբնդիռ։
ԲՆԴԵՌՆ կամ ԲՆԴԻՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarbeus, scarabelaphus Բզիզ աղտեղասէր՝ սեւագոյն. եւ այլ ճճիք նման նմին. բզէզ. գրի եւ ՓՆԴԵՌՆ, կամ ԲՆԴԵՐՆ.
Նոյն իւղ եթէ բնդռան առաջի դնիցի, բնդիռն ապականի։ Զօրէն բնդռան յանուշահոտութենէն ի բաց փախչէր. (Նիւս. երգ.։)
Փնդռունք ի գունդս աղբոյն զինքեանս թաքուցանեն. (Եպիփ. ի յար. մեռ.։)
mite, farthing, obole.
Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 61 առում է. «Զբնիոն չգտաք այլուր ար-տաքոյ Աստուածաշունչ գրոց. նմին իրի և ստուռառանութիւն նորա ծածկեալ է ի մէնջ»։ (Դնում ենք վերևում Ս. Գրքից դուրս տասը վկայութիւն)։ Հիւնք. յն. πενης «աղքատ» և πενία «աղքատու-թիւն»։
λεπτόν minutus nummus Մանրագոյնն ի դրամս լումայ.
Բնիոնն այն է, որ զկշիռն շարժել կարէ. կէս գարւոյ կշռորդն. (Վրդն. աւետար.։)
whore, prostitute, strumpet, street-walker.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «անբարոյական կին, պոռնիկ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. Եփես. որից բոզութիւն Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 12. բոզահոմանի Ոսկ. մ. բ. 12. բոզանոց ՍԳր. Ոսկ. մտթ. կող. եբր. և ա. տիմ. Եւս. պտմ. Ագաթ. բոզորդի Եփր. համաբ. 31 և ել. բոզաւագ «բոզանոց պահող» (չունի ԱԲ) Յայսմ. յնվ. 3։
-Վրաց. ბოზი բոզի «բոզ», ბოზება բոզեբա «բոզութիւն», թուշ. բոզոբ «բոզու-թիւն, շնութիւն», լազ. bozo «աղջիկ, կուս-դուստր», bozoba «աղջիկնութիւն, կուսու-թիւն», bozomót'a «սիրուն, քաղցրիկ աղ-ջիկ»։ Որովհետև բառի հիմնական նշանա-կութիւնը՝ «աղջիկ, դուստր» պատկանում է լազերէնին, ուստի հայերէնը փոխառեալ է կովկասեաններից։-Ինչպէս պոռնիկ՝ լոյլ-ներից և կաւատ՝ արաբներից, նոյնպէս և բոզ՝ Կովկասից նիւթի հետ միասին մտել է Հայաստան։ Թէ «աղջիկ» նշանակող մի բառ կարող է յետոյ «բոզ» իմաստն ստանալ, հմմտ. հյ. աղիճ և աղջիկ. ֆր. fille «աղջիկ, դուստր», բայց Պարիզի ժողովրդական լե-զուով «բոզ», գերմ. dirne «օրիորդ, աղջիկ, 2. ռմկ. բոզ» ևն։-Աճ.
ἐταίρα, πόρνη meretrix, scortum Կին պոռնիկ, որոյ են հոմանիք կամ սեղեխք բազում. կոչի եւ ՎԱՐՁԿԱՆ.
Իբրեւ զբոզ մի քարշեցին զքոյրն մեր։ Մի՛ լինիցի բոզ ի դստերաց իսրայէլի, եւ մի՛ պոռնիկ յուստերաց Իսրայէլի։ Որ զբոզս արածէ, կորուսանէ զմեծութիւն.եւ այլն։
Բազմաբոյծ բոզիւք կեայր։ Ըմպէին անդ գինի բոզօք եւ վարձակօք. (Ասող. ՟Գ. 12։ Բուզ. ՟Գ. 19։)
all total, entire;
garland, crown, circle;
bud, button;
environs;
— գիր, primer.
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhel-, bhol-ար-մատից, -որ մասնիկով։ Այս արմատի հիմ-նական նշանակութիւնն է «ուռչիլ», որից յա-ռաջացել են մի կողմից «բարձրանալ, միւս կողմից «գնդաձև (ուռուցիկ) կերպարանք առնել» նշանակութիւնները և յետոյ էլ «մեծ, խոշոր, հաստ» իմաստը (տե՛ս Boisacq 1020)։ Հայերէնի մէջ «բարձրանալ» գաղա-փարից ունինք բլուր, որ կազմուած է հնխ. bλōl-ձևից՝ -ուր մասնիկով. իսկ «գնդաձև» գաղափարի համար ունինք գւռ. բուլ «խմո-հից կտրուած մէկ գունտ, որ մի հաց կդառ-նայ» (>Ազլ. բիւլ, Ջղ. բ'ուլ, Գնձ. Ղրբ. Շմ. պիւլ)։ Այնուհետև «կլոր (գնդաձև») գաղա-փարը դարձել է «կլոր (բոլորակաձև)»։ (Այս երկու գաղափարները շատ յաճախ են շփոթ-ւում ւեզուների մէջ. աշխարհաբարի մէջ կլոր թէ՛ «բոլորակ» է և թէ՛ «գնդաձև». այսպէս է նոյն իսկ ֆրանս. rond. տե՛ս և գինդ բառի տակ)։ Այս իմաստով է կազմուած բոլ-որ. Մասնիկների յաւելման մէջ կայ ձայնավոր-ների նմանութիւն. bhol->բոլ-որ և bhōl >*բուլ-որ>բլուր։ Վերջապէս «մեծ, խոշոր. հաստ» գաղափարի դէմ ունինք հյ. բոլոր «ամբողջ»։ Յեղակից ձևերից, որոնք շատ բազմաթիվ են (տե՛ս Pokorny 2, 177-4 Boisacq 1020, Ernout-Meillet 359), յիշենք 1) «ուռչիլ» իմաստից՝ հիռլ. bolach «ու-ռուցք», լտ. follis «ուռցրած պարկ, խառա-լու փամփուշտ», ռուս. болонa «ծառի վրայ աւռուցք» ևն. 2) «բարձրանալ» իմաստև ա-ծանցները տե՛ս վերը բլուր. 3) «գնդաձև» իմաստից՝ հբգ. ballo (*bhol-n) «գնդաև». bolōn «ոլորել, գալարել, պլորել» մբզ. boln նոյն նշ., bolle «գնդաձև աման», հիսլ. bollr «գնդակ», և վերջապէս 4) «մեծ՝ խո-շոր» իմաստից՝ շվեդ. bol «հաստ ու խոշոր, տժեղ», bál-stor «շատ մեծ (իբր բոլորովին ստուար)», հիսլ. blā «չափազանց, շատ»։ Հնխ. bhel-«ուոչիլ» իր համազօրն ունի bul-«ուռչիլ» արմատի մէջ. ուշադրութեան արժանի է յատկապէս հիսլ. bollr «ամոր-ձիք»=հյ. գւռ. պլոր նոյն նշ.։
Այս մեկնութեամբ առաջին հեղինակն է Thomaschek SWAW 1893, 66, թրգմ. ՀԱ 1894, 18։ Աւելի յետոյ նոյնը Pe-tersson KZ 47(1916), 260 և վերջին անգամ Scheftelowitz KZ 53(1925), էջ 250։ ՆՀԲ լծ. ոլոր, յն. ὄλος «ամբողջ, բոլոր», թրք. ulu «մեծ», արաբ. kulli «ամբողջ։ Peterm. 17, 38, 183 յն. ὄλος։ Տէրվ. Նախալ. 106բ նախդիրով ոլորել բայից։-Հիւնք. հյ. ոլորել և յն. δλο-բառերից։ Thomaschek-ի մեկնոթիւնը տե՛ս բլուր բառի տակ։ Bugge Beitr 41 յն. πέτας «ծայր, վերջ, սահման»
ձևի միջոցով կցում է հյ. բլուր բառին և նրա ազգակիցներին, բայց KZ 32, 31 մեոժում է։ Patrubány SA 2, 25n տալիս է մի մեկնոթիւն (չունիմ ձեռ-քի տակ), որ ինքը մերժում է ՀԱ 1906, 345 և կցում է բառս բլուր ձե-ւին։-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 -որ մասնիկով բոյլ բառին։ Petersson KZ 42. 260 հհիւս. bolr, bulr «Լոճղ, մար-մին», bollr «կլոր մարմին», շվէդ. bol «խոշոր, ուժեղ», մբգ. bolle, անգլ. bowl «գնդակ» ևն։
Բարին ի միոյ եւ ի բոլոր պատճառէն է, իսկ չար ի բազմաց եւ ի բազմաց նուազութեանց. (Դիոն. ածայ.։)
Բոլոր տիեզերաց. ի բոլոր կողմանց. ի բոլորն վայրս. ի բոլորից ի կենդանեաց. բոլորիցն թուէր տեսողացն. ի բոլոր յուժոյ։ Զբոլորիւքն գերազանցեաց քերթուածովք. (Պիտ.։)
Ոչ մասունս առանց բոլորի բաղկանան, եւ ոչ բոլոր առանց մասանց։ Զի մի՛ մասամբ բոլորն, այլ մասն բոլորիւն զարդարեսցի։ Ոչ զգինին ըմպէ արդարն, այլ զգինւոյն զմասն, ո՛չ զբոլորն. (Փիլ.։)
Յամենեցունց ի ներքոյ երկնից ի բոլոր անդր ժողովեցան. (Եփր. ծն.։)
Ի բոլորումն շարակցեալ գոյ սկիզբն եւ կատարումն։ Բոլոր գոլով եւ քառանկիւնի, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Արա՛ ասէ նկարս, եւ այն եւս բոլոր է. եւ ոչ ունի սկիզբն, եւ ոչ կատարած։ Լեառնն մեծ՝ փոքր ձեւանալ թուի (ի հեռուստ), եւ բոլոր։ Բոլոր իրի ոչ սկիզբն գտանի, եւ ոչ կատարած, որպէս Աստուծոյ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
κύκλος orbis, circulus Շրջան. պտոյտը.
Ոմն ի սոցանէ մեծագոյն, եւ ոմն նուազագոյն ընթանայ բոլոր ... Զամենայն բոլորսն սոցա շրջանակաւ դարձուցեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Ի նօտոսացն, այն որ յաներեւան բոլորէն բերեալ, համամարտ է ապարքտիոյ. (Արիստ. աշխ.։)
slaver;
dark.
«շողիք, լորձունք». ունի միայն ՋԲ և սրանից էլ ԱԲ. չգիտէ ՆՀԲ. ենթադրուած է բոհբոհել կամ բոհբոխել բառից, որ մէև ան-գամ ունի Ագաթ. տպ. 1909, էջ 380 «Եւ թա-գաւորն խոզացեալ՝ մեծաձայն ճչէր, կան-չէր, խանչէր բոհբոհելով, փրփրացեալ» (áá-բոհբոհելով, բոհբոխելով, բոբոհելով, բո-խոհելով)։ ՆՀԲ այս բառը մեկնում է «խան-չել խոզի», իսկ ՋԲ «լորձունս կաթեցուցա-նել, որպէս առնեն վարազք և կատաղեալքն. կամ հանել զձայն խոզի բո՛հ բո՛ւհ». ԱԲ ու-նի միայն «շողիքը վազցնել», որ թերևս ուղ-ղագոյնն է, ինչպէս երևում է փրփրացեալ ձևից։
«նիւթ կամ թող». այսպէս ունի Բառ. երեմ. էջ 56. ինչ լինելը յայտնի չէ. բայց եթէ նշանակութիւնը կարդանք «հիւթ կամ թուք», բառը կնոյնանայ նախորդի հետ։
Երկիր էր, ասէ, թոհ եւ բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ, եւ ամայի ... Թոհ եւ բոհ. յոյնն ասէ, աներեւոյթ եւ անպատրաստ. (Եփր. ծն.։)
Ի խոխոմս ձորոյն՝ ի թոխ եւ ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան. (Արծր. ՟Ա. 10։)
silk-worm.
= Յն. βομβύλιος «շերամի որդ», որի հետ նոյն են βομβυλίς, βομβὸλιον ձևերը. հմմտ. նաև βομβύϰιον «շերամի խոզակ», βέμβος «շերամ, մետաքս».-փոխառեալ է ա-րևելքից, որի վրայ տե՛ս բամբակ բա-ռի տակ։-Յունարէնից է փոխառեալ լտ. bombylis «շերամի խոզակ»։ -Հիւբշ. 344։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ ևն։
Ի սկզբանն ասեն ի կերպարանս թրթրոյ երեւի փոքրիկ. եւ յետոյ ասեն գայ լինի ի կերպարանս այլ իրի իմն, որ անուանեալ կոչի բոմբիւլոս ... նիւթիչ է մետաքսին կերպասաւ. (Վեցօր. ՟Ը։)
hornet, drone.
, ո հլ. «իշամեղու, բորեխ, պիծակ» Վրք. հց. Բ. 184. Նեղոս 674. Մարթին. Պի-սիդ. Վեցօր. տող 970. Վստկ. 210. որին պէտք է միացնել նաև բրէտ, ի-ա հլ. «իշամեղու» Եւագր. 127, 128. Վեցօր. 175. Մխ. առկ. ա-ռաջինի հետ նոյն է բորեղ Յայսմ. ապր. 30 (գւռ. բոռեխ), երկրորդի հետ կրէ՞տ. շրթնա-կանի այսպիսի փոփոխութեան օրինակ լի-նի թերևս պիտի>գւռ. կիտի, տիկի (մասնիկ ապառնիի)։
= Հնխ. bhor-ձևից, որի կրկնաւորներն են ներկայացնում յն. πεμ-φρη-ὸων ւ«իշամե-ղու», սանս. bam-bhara-«մեղու», bham-bharali «ճանճ», լիթ. bimbalas. bimbilas «տիզ», լեթթ. bimbals, bambals «բզէզ» (Boisacq էջ 765, Walde 315, Pokorny 2, 161)։ Սանսկրիտի նախաձևն է հնխ. bhar հայերէնինը՝ հնխ. bhor, միւսների մէջ ար-մատը ցոյց է տալիս r-l փոխանակութիւ-նը, որ կրկնութեան ժամանակ դարձել է ռնգական։ Հյ. բոռեղ ձևի մեջ -եղ մասնի-կը համապատասխանում է սանս. -al մաս-նիկին։
Նման է նա արջառոյ, որ ի բոռոց կատաղեալ աստ եւ անդր ընթանայցէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Դ։)
Բոռոյ նման է, որ ուտէ զվաստակս այլոց. (Նեղոս.։)
blood-colour.
, ա հլ. գործածուած է Ս. Գըրում իբրև յատուկ անուն. բայց յետոյ իբր «արե-նագոյն կարմիր» Կոչ. 253. Նար. կը. և մծբ. Լմբ. հմբ. Շնորհ. տաղ. որից բոսորաբուղիւ «արիւնաբուղխ» Նար. կուս. 418. բոսորած «կարմրած» Ճառընտ. բոսորակայլակ «կար-միր կաթիլներով» Նար. խչ. 392. մծբ. 449. բոսորային «կարմրագոյն» Նար. Շար. բոսո-րատիպ «արիւնագոյն» Լմբ. հմբ. բոսորե-րանգեան «կարմրագոյն» Նար. տաղ. Նոր գրականում (յատկապէս բանաստեղծական լեզուի մէջ) բոսորագոյն, բոսորագեղ ևն։
= Եբր. [other alphabet] bāsərā բառն է, որ նշա-նակում է բուն «ամրապատ և անմատչելի տեղ» և յետոյ դարձել է եդոմայեցոց գլխա-ւոր քաղաքի անունը. «Իսկ այս ո՞վ է որ դի-մեալ գայ յեդովմայ. կարմրութիւն ձորձոց ուրոց ի Բոսորայ» (Ես. կգ. 1). մեր բառը տառադարձուած է յն. βοσό, ձևից։
Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Կոչ. 258. «Բոսորդ ի հեբրայեցւոց բարբա-ռոյ անտի թարգմանեալ կոչի ի մեր լե-զուս՝ մութ»։ Տաթև. ձմ. ճծա. մեկնում է «Եդոմն կարմիր երկիր թարգմանի և բոսորն նեղութիւն»։ ՆՀԲ եբր. պօս, պա-ձիր. լծ. ընդ թրք. պօզ, պաս, պօցում.-Karst, Յուշարձան 418 օսմ. boz, boza-rak «գորշ, գորշագոյն»։ Petersson KZ 47, 285 կցում է հյ. բոց բառին, իբր կազմուած -որ մասնիկով և համեմա-տում է լտ. focus «կրակ, վառարան» բառի հետ։
βοσόρ bosor Բառ եբր. պօս, պաձիր. (լծ. ընդ թ. պօզ) իբրու յատուկ անուն զանազան տեղեաց, եւ ստուգաբանեալ Կութք այգեաց, եւ հնձանահարութիւն. եւ որպէս կից ընդ եդոմ կամ ատօմ, առեալ որպէս կարմրագոյն, շառագոյն. գոյն արեան խաղողոյ. կարմիր մթին. ռմկ. պօզարագ, գըզըլ, գըրմըզը, շիրա ռէնկի.
leprosy, itch, scurf;
- գրաստուց, farcy.
Fwald, Sprachwiss. Abhnd. 2, 66 ա-րաբ. [arabic word] al-baras «բորոտութիւն» (որից սպան. albarazo, պորտ. alvaraz, հֆրանս. albara, albora) համեմատամ է մեր բորոտ բառի հետ։ Սրա դէմ է ռուոս գալիս Müller SWAW 41, 11 յիշեցնելով թէ հյ. բորոտ կազմուած է -ոտ մասնիկով բոր բառից և թէ արաϰ բերէն բառը գոյութիւն չունի առամե-րէնում. նոյն, Armen. VI լտ. fur-fur «թեփ (ցորենի, մորթի, գլխի)» բառի հետ։ Հիւնք. բորբորիտ կամ յն. φώρα «բորոտութիւն» և կամ լն. որբ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Gauthiot
MSL 19, 128։ Petersson KZ 47, 260 յն. φάρω «ճեղքել», φάρος «ակոս», φα-ρόω «հերկել», լտ. ferio «բաղխել, զար-նել», հսլ. borja, brati «կռուիլ» ևն բա-ռերի հետ, արմատակից հյ. բիր և բրեմ բառերին. նշանակութեան տարբերու-թեան համար հմմտ. լտ. scabies «բոր, քոս», scaber «բորոտ» և scabo «քե-րել»։ Մառ ИАН 1919, էջ 395 նոյն ընդ քոր. իսկ էջ 405-406 վրաց. բո-բոտի, բրազի, արաբ. [arabic word] marīz «հի-ւանդ» և [arabic word] baras «բորոտութիւն» բառերին ցեղակից։
ԲՈՐ λέπρα lepra որ եւ ԲՈՐՈՏՈՒԹԻՒՆ. Ազգ փոխադրական կեղոյ ի մորթ մարմնոյ մարդոյ՝ գոյացեալ յապականութենէ արեան, սաստիկ մարմաջեցուցիչ. բոր, քոսոտութիւն.
Զիւրն հոգւոյ ախտ ի նոսա փոփոխելով՝ որպէս զբոր. (Շ. ընդհ.։)
nitre, borax;
հանք —ի, vein of nitre.
Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, յե-տոյ ՆՀԲ, Lag. Gesam. Abhd. 21 ևն, բոլորն էլ համեմատելով պրս. բառի հետ [other alphabet]
Հրաման ետ բերել աղ եւ բորակ, եւ բարկքացախ. (Ագաթ.։ Նոյնպէս ՃՃ. ստէպ. (զի այդոքիւք շփէին զվէրս վկայից առ առաւել կսկծեցուցանել)։)
brightness;
heat;
dark, mist;
abundant.
«վառիլը, այրիլր. 2. եռալը, ե-ռանդ. 3. յորդ». հին մատենագրութեան մէջ առանձին գրեթէ անգործածական է. եռած միակ օրինակն է Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 50՝ բորբ շող լուսոյ «լոյսի յորդառատ ցոլք». ո-րից կազմուած են խաւարաբորբ «յորդ խա-ւարով, մութը շատ» (որ և խաւարաբորբոք1) Սարկ. տոմար. Տաթև. ձմ. ղզ. յորդաբորբ «շատ տաք» (յորդաբորբ ջերմութիւն) Յհ, կթ. լուսաբորբ ԱԲ. օձաբորբ «օձաշատ» ԱԲ. բոցաբորբ Մխ. այրիվ. էջ 58. հրաբորբ Յհ, եմ. Խռստ. 3 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ). աւելի գործածական է արմատը պարզ ձևով գաւառականների մէջ, իսկ -ոք մասնիկով՝ գրաբարի մէջ (հմմտ. բարիոք). ինչ. բորբո-քել «հրահրել» ՍԳր. բորբոքիլ «վառիլ, բռըն-կիլ, հրահրիլ. 2. այրիլ. 3. սաստկանալ. 4. եռքը դուրս տալ (բորոտութեան)» ՍԳր. Ա-գաթ. Կորիւն. բորբոքեցուցանել Ողբ. դ. 11. բորբոքախառն Մծբ. լուսաբորբոք Խոր. վրդվ. Անան. եկեղ. Տօնակ. հրաբորբոք Խոր. հռիփս. և վրդ. Յհ. կթ. Արծր. կայծակնաբոր-բոք Թէոդոր. խչ. ջահաբորբոք Ասոր. Ճա-ռընտ. Երզն. մտթ. բորբոք Լաստ Խոր. ևն ևն։
= Հնխ. bho-bhr-o ձևից, որ կրկնականն է bher, bhere, bheru, uhreu, bhereu «ե-ռալ, եփել, ծփալ» պարզական արմատի, որի միւս ժառանգներն են՝ լտ. ferveo, fer-bui, fervo, կիմր. berwi, բրըտ. bervein, berucin «եռալ, եփիլ», միռլ. berbaim «ե-փել», գոթ. հբգ. brinnan և գերմ. brennen «այրել, վառել» (ուրիշներ տե՛ս աղբիւր բառի տակ և [hebrew word] alde 225, 286, Ernout-Meillet 338, Kluze 72, Boisacq 1037, Po-korny 2, 167)։ Հայերէնի վերի ձևերը ցոյց ևն տաւես -O-ձայնդարձր, բայց գաւառա-կանների մէջ ունինք նաև -e-ձայնդարձը բերբել ձևով։
Հները բորբ բառի նշանակութիւնը մո-ռացել էին. յետնաբար հնարուեցան «խաւար, աղօտ, ծածկուած» նշանակու-թիւնները.-Հին. բռ. մեկնում է «բորբ. խաւար. Քողաբորբեալ. առագաստեալ». Քողաբորբ «քօղով ծածկուած» իմաս-տով ունի Ճառընտ. իսկ Թր. քեր. «-︎︎ չափով բառ» նշանակութեամբ. հմմտ. քողաղօտ ()։ Սրանցից է առնում Առաք. պտմ. 41 քողաբորբեալ «ծած-ևած, թագնուած»։ Բառ. երեմ. էջ 57 սխալմամբ գրում է բորգ (բառաշարքը պահանջում է բորբ) և մեկնում է «խա-ւար կամ հնոց կամ տխուր»։ ՀՀԲ մեկ-նում է բորբ «խաւար կամ մութն, կամ աղջամուղջ կամ մռայլ»։ ՆՀԲ բորբ «թուի արմատ բորբոք բառին, և անխը-տիր երևի նշանակել զյորդութիւն հրոյ և ծխոյ», բորբոք. լծ. հյ. բորբ և յն. πῦρ «հուր»։ ՋԲ մեկնում է «պայծառ, բազ-մալոյս. 2. տօթ, տապ. 3. խաւար, թան-ձըր խաւար». ԱԲ «ցաթած լոյս. 2. տա-ռութիւն, ջերմութիւն. Յ. մէգ, մութ, մշուշ. 4. առատ, յորդ». սրանցից դուրս ՓԲ դնում է նաև տարբեր մի բորբ. ի հլ.
«ծածկոյթ, սաւան» նշանակութեամբ. որից քողաբորբ, քողաբորբեալ բառերը։ Ուղիղ մեկնեց Windisch. 15 բոր-բոք համեմատելով լտ. ferveo բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 60 և Նախալ. 96 համարում է թէ կրկնուած է բըոք ար-մատից, որին կցում է սնս. bhrāǰ̌, յն. ϰλεγω, լտ. fulgeo, flagro, անգլսք. bli-can, գոթ. bairhts, հսլ. blisku ձևերը։ Հիւնք. մորմոք բառից։ Վերի ձևով Meillet BSl հտ. 13, թ. 52, էջ 29։-Scheftelowitz BВ 29, 37 սանս. babhru «մութ կարմիր», յն. φαρῦνει «փայլեց-նել». հսլ. bronū «սպիտակ», լիթ. bá-ras «գորշ» բառերին ցեղակից։ Հա-փանցեան ЗВO 23, էջ 357 բորբոք կրկնուած է *բոք արմատից, որ է=բոց։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. բ'օրփ տալ «կրակ տալ, բոր-բոքել, սիրտը կամ եռանդը արծարծել», բ'օր-փէլ, Ղրբ. պէ՛րփէլ «կրակը արծարծել» (յատկապէս «քղանցքով փչել»), նաև «դըր-դել, գրգռել», Ջղ. բ'որբո՛քել, Խրբ. Կր. բ'օր-բ'օքիլ, Ալշ. բ'օրբ'ընգել, Մշ. բ'օրբ'ըգել, Ոզմ. բ'էօրբըքիլ, Նբ. բ'օրբ'ընքել, Սլմ. պէօրպը-քել «կրակը հրահրել»։ Նոյն բառերն են բոր-բոնք Վն. «բորբոքում», բորբոնք զարնել Վն. «հրահրել», բորբոք ըլլալ Մն. «զայրանալ, սաստիկ բարկանալ»։
եւ գ. Թուի արմատ Բորբոք բառին, եւ անխտիր երեւի նշանակել զյորդութիւն հրոյ եւ ծխոյ. ուստի ծագեն Յորդաբորբ, եւ Խաւարաբորբ.
Գունդ բիւրեղ, որ գէղն կամ սպի ունի, ոչ կարէ հեղուլ բորբ շող լուսոյ. (Շիր.։)
mould, mouldiness, mustiness;
ունել զհոտ —ի, to smell musty.
ՆՀԲ լծ. բոր, բոյս, բորբոք։ Հիւնք. բու և բոտոտ բառերից։
(լծ. ընդ բոր, բոյս, եւ բորբոք). εὕρως mucor, situs, caries Գունագոյն աղուամազ եռացեալ ի հին հացս, եւ ի փտեալ պտուղս, ի խիւս ալերոյ, եւ յայլ փուտ իրս խոնաւուտս, ի քարինս, եւ այլն. որք եւ խոշորացուցիւ նկատեալք՝ են տիրապէս բոյսք մանրիկ. բորբոս.
Շարժեաց զբոյսս եւ զբանջարս, որոյ սկիզբն է բորբոս հողոյն։ Սկսանի նախ բորբոս ի հողն, եւ ապա արմատանայ, եւ այլն։ (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
thistle.
, ի-ա հլ. «մի տեսակ սուր փուշ» Դատ. ը. 7, 16 (այլ ձ. բորկունիմ, բարկէնիմ). ուրիշ տեղ չէ գործածուած կար-ծեմ նոյն բառն է բորքիմ «առիւծամորենի» Բառ. երեմ. էջ 57։
= Երր. [hebrew word] barqānīm. անստոյգ բառ, որ ոմանք մեկնում են «փուշ», ուրիշներ «կամնասայլ». Եօթանասնից թարզմանու-թեան մէջ բառը տառադարձոթեամր պա-հուած է յն. βαρϰηνίμ (այլ áá. βαρϰομμειν, βαραϰηνειμ, հայը անշուշտ βορϰονίμ կամ βօρ-ϰονεἰμ) ձևով (E. Sophocles, էջ 299). յու-նարենի՝վրայից էլ տառադարձուած է մերը։
βαρκηνείμ, βορκονείμ բառ եբր. պարէգանիմ Տեսակ ինչ սայրասուր փշոյ, կամ տատասկի.
blunt, dull, whose edge is worn;
stupid, heavy;
— անկիւն, obtuse angle;
—, — շեշտ, ոլորակ, grave accent.
«հաստ, գուլ, անհասկացող. 2. գուլ, ո՛չ-սուր. 3. ծանր, թաւ» Փիլ. Նիւս. ծն. Շնորհ. այբուբ. Երզն. քեր. «կէտառրու-թեան մէջ՝ նշանը» Թր. քեր. «90 աստիճա-նից մեծ անկիւն» Եւկղիդ. որից բթել Սիր. լ. 10. Վրք. և վկ. Ա. 370. բթիլ Ագաթ. Եղիշ. բթագոյն Փիլ. Պղատ. տիմ. բթահայեաց «ո՛չ-սրատես» Առաք. մոլ. բթացուցանել Շնորհ. ընդհ. Ոսկ. աւագ բշ. բթութիւն Նիւս. բն. Մագ. քեր. առանց սղումի՝ բութանկիւն Եւ-կըղիդ. նոր բառեր են՝ բթանալ, բթամիտ ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhut-ձևից։ Հայերէնի հետ նշանակութեամբ նոյն են հոլլ. bot, դան. but, հիւս. գերմ. butt «բութ (նիւթապէս և կամ փոխաբերաբար, այն է «հաստագլուխ, ըթամիտ») կարճ ու հաստ», գերմ. verbuttet «մարմնով կամ հոգեպէս չզարգացած» գւռ. buttet «կարճ ու հաստ», Butz «կարճ ու հաստ մարդ, անասուն կամ բոյս», փոխառութեամբ՝ հունգ, buta «բութ, ապուշ», սպան. պորտ. boto, botoso «բութ», ֆրանս. (pied) bot «կուչ եկած (ոտք)», վալ-լոն. bott, իտալ. boto, ռում. but. butacīū «բութ», ռուս. botètь, butetь «հաստանալ, գիրանալ», սլ. buta «խոշոր գլխով մարդ, բթամիտ մարդ»։ Այս բառերից սլաւական խումբը ըստ Berneker 77 փոխառեալ է գերմանականից միւսների ծագումը պարզու-ած չէ։ Ըստ Pokorny 2, 127 գերմանական խումբն էլ ծագում է հնխ. bhaud-, bhūd-«զարնել, հրել» արմատից, որի համազօրն է հնխ. bhaut-, bhūt-«զարնել, հրել» (Po-korny 2, 125)։ Հյ. բութ ձևով համապա-տասխան երկրորդին, իսկ նշանակութեամբ առաջինին, դառնում է երկուսի միջին օղա-կը, աւելացնենք հատկապէս գւռ. բթել, բո-թել «հրել, մշտել», որ նոյն արմատների բայական իմաստն էլ պահում է։-Աճ.
Meillet MSL 9, 150 համեմատում է լիթ. bukùs «բութ, զուլ», bukti «բթա-նալ, գուլ դառնալ», որոնց վրայ MSL 10, 282 աւելացնում է նաև գոթ. bauθs «խուլ, համր, անհամ»։ Հիւբշ. 430 չի ընդունում առաջին մեկնութիւնը, որով-հետև կարելի չէ հյ. թ և լիթ. k իբրև մասնիկ բաժանելով բառից՝ ենթադրել համեմատւում են սանս. badhirá-, միոլ. bodar «խուլ» (տե՛ս Walde 275)։ Bug-ge BВ 18, էջ 163 ալբան. bute «կա-կուղ» բառի հետ, որ հիշել է Moratti՝ but ձևով։ Pedersen KZ 36, 341= Նպաստ մը, էջ 12 կցում է ալբան. bute «կակուղ», իռլ. bocc, նիռլ. bog «կակուղ» բառերի հետ, որոնց նշանա-կութիւնը անյարմար է։-Հիւնք. բոյս բառից։ Charpentier IF 25, 242 հնխ. bhau-«զարնել» արմատից. հմմտ. ւտ fatuus «անհամ». confuto «խառնել,
օրոփել»։ Karst, Յուշարձան 415 մոն-ղոլ. moxo, բուրիաթ. moko, թունգուզ. moko, մանչուր. mokto, motso, moǰo «բութ» և հյ. մունջ բառերի հետ. իսկ էջ 418 ալթայ. թաթար. but, bot, but (կլոր, թաւ մարմինների համար ասու-ած), չաղաթ. put «խրճիթ, սրունք», buta «կլորիկ թուփ, կոճղ», օսմ. buda-la «ապուշ», bodur «կարճահասակ» ևն։ Mladenov IF 38, 169 ալբան, butə «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ», գոթ. ba-uθs, լիթ. bukús, նորվ. butt «բութ» բառերի հետ՝ հնխ. bhut ձևից։
«անստոյգ մի բոյս». մէկ անգամ յի-շել է Բժշ. առանց բացատրութեան, ըստ Հայ-բուսակ § 379։
ութակ «նուագարանի բանալի» տե՛ս բոյթ։ Թերևս նոյն է բութակ «մոյթ. նեռուև». որ յիշում է Բառ. երեմ. էջ 215։
Հոտոտելիքն՝ լուսաւորագոյն եւ մաքրագոյն (այսինքն նո՛ւրբ) քան զճաշակելիս եւ զշօշափելիս, եւ բւոթ է եւ դժուարատեսիլ քան զտեսանելիս եւ զլսելիս. (Փիլ. լին.։)
Մեղկ ճառաբանութիւնն (այսինքն արտասանութիւնն) ասի բութ։ (Երզն. քեր.) որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։ (Իսկ հոլովքդ՝ բութի, կամ բութին, ի բութանէ, բութամբ, են ի բառէս Բոյթ, կամ Բոյթն. Տե՛ս ի վեր անդր)։
βαρύς (որ եւ Վառ ձայն, այսինքն ծանր). βαρεία ravis Ըստ քերականաց է մասն առոգանութեան, այսինքն ոլորակ հակադրեալ շեշտի՝ վայրաբերիչ ձայնի ծանրութեամբ. եւ նշան նորա՝ որ նոյնպէս կոչի բութ, է այս (՝).
Ոլորակք են երեք. շեշտ, բոյթ, պարոյկ. (Թր. քեր.։)
Եւ զբարբառոցն սաստկութիւնս ոլորմանցն՝ եօթն դէպ եղեւ գոլ. շեշտ, բութ, պարոյկ, թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
ἁμβλύς obtusus Ըստ երկրաչափից՝ ասի անկիւնն այն՝ որ մեծ է կամ լայն եւ բա՛ց քան զուղիղ անկիւնն. կամ որոյ չափ առաւելու քան զ90 աստիճանս.
thumb;
prop, support;
pin, peg;
coppel, crucible;
cork;
ring put on the thumb.
-Արաբ. [arabic word] butaq «քուրայ», որ փո-խառեալ է պրս. [arabic word] bōta հոմանիշից. սրա-նեզ է նոյնպէս թրք. [arabic word] pota «քուրայ»։
(որպէս թէ բոյթ փոքրիկ). Սամիքն, կամ ծակ գործին, զոր ագուցեալ ի սեպս նուագարանաց, եւ պտոյաքեալ պնդեն կամ թուլացուցանեն զաղիս, կամ զթելս.
(Քնարահարն) առեալ զպղնձի բութակն ի ձեռն, եւ ձգէ ի ձեռին ի բոյթսն, եւ զթելսն պնդէ, եւ զյաւէտ ձիգսն թուլացուցանէ. (Յակ. ղրիմ.։)
Ժողովեա՛ զարծաթն եւ զժանգառն ի բութակ, եւ ա՛րկ ի ներքոյ խարոյկ մեղմագին։ Ա՛ռ զերկուս բութակս կաւակերտս, եւ դի՛ր ի վերայ հրոյ. (Ոսկիփոր.։)
wick, match.
, ո հլ. «ճրագի մի տեսակ պատ-րոյգ». մէկ անգամ միայն գործածուած է սեռ. բուծնոյ ձևով՝ Վեցօր. գ. էջ 57 «Ըստ օրինակի պատրուկ ճրագի կամ բուծնոյ, որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ»։ Այս ռեռականից կարելի էր ենթադրել ուղ. բուծն, *բուծուն և կամ *բուծին. բայց մի-այն վերջինն է ուղիղ, ինչպես ցոյց է տալիս բառիս ծագումը։
= Ասոր. [syriac word] būsī̄nā «փղոմոս, φλόμος, verbascum, խռնդատ, եզան ագի կամ ձկան մահարար կոչուած խոտը» (Brockelm. 34ա). այս խոտը իբրև պատրոյգ էին գործածում. հմմտ. արաբ. [arabic word] būsīr կամ [arabic word] bu-sira «խռնդատ», այս բառերը իրանեանից փոխառեալ պէտք է կարծել. հմմտ. պհլ. būčin(ā) կամ boč̌in(ā) «վարունգ»-Հիւբշ. 301։
ՆՀԲ բուծանել բառից («պատրոյգ բու-ծիչ ճրագի»)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ նախ Lagarde, Propet. Chald. 243, Hagiogr. Chald. 99։
ԲՈՒԾՆ կամ ԲՈՒԾԻՆ կամ ԲՈՒԾՈՒՆ. θρυάλλις ellychnium Պատրոյգ բուծիչ ճրագի, կամ լապտերի.
Ըստ օրինակի պատրուկ ճրագի, կամ բուծնոյ, որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ. (Վեցօր. ՟Գ։)
chyst;
bladder;
bubo;
carbuncle.
Քննիչները առհասարակ միացրած չեն այս բոլորը։ ՆՀԲ՝ որ բոլորն իրար է միացնում, լծորդ է դնում նաև լտ. pustula «պղպջակ, բշտիկ», Bötticher, Arica 71, 167, Lagarde. Urgesch. 713, Beitr. bktr. Lex. 57 փամփուշտ և փի ոշտ բառերը համեմատում է սանս. pršta, զնդ. paršti, *paitiparšti, պրս. աֆղան. pušt «կռնակ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 5 փոշտ կապում է փուք, փչել ևն բառերին, իսկ փամփուշտ դնում է փոշտ բառի սաստկականը՝ մ յաւելուածով։ Justi, Dict. Kurde, էջ 74 փոշտ բառի հետ համեմատում է քրդ. papeft «քարճիկ, միզային փամփուշտ». յն. πομφός «պալար, այտոյց», լտ. pa-pula «բշտիկ, ուռեցք», papilla «ըս-տինքի պտուկ», լիթ. pampalas «ուռած, գեր», pámti «ուռիլ, գիրանալ»։ Տէրվ, Նախալ. 92 վերջին երկու լիթ. ձևերը, հալ. փամփ-ուշտ, փապարել, թերևս
Ի ձեռն թոքոյն զըմպելին առ երիկամունսն ի բուշտն մղեալ. (Պղատ. տիմ.։)
ռմկ. բշտիկ. լտ. բուսդուլա, pustula φλύκταινα Խաղաւորտ, պալար. ուռոյցք. պղպջակ.
Հպարտութիւնն նմանի բշտոյ լցեալ հողմով, որ դառնայ յոչինչ ընդ պայթնուլն. (Առաք. մոլ.։)
fist;
hand;
violence, force, tyranny;
tyrant, usurper;
impetuous, furious, fiery, spirited, energetic, unruly, vehement, vigorous, angry, enraged, tyrannical, predominant, powerful;
violently, ardently;
with violence;
— մի, a handful;
— առնել՝ լինել՝ ի վերայ դնել, to force, to offer violence;
— հարկանել, to undertake;
ի — արկանել, առնուլ, զբռամբ, ածել, արկանել, ընդ բռամբ ունել, to take, to grasp, to arrest;
to rule, to conquer, to subjugate;
— հարկանել զօձեաց, to take by the nack;
ի բռին ունել, դնել զոգի or զոդիոն, to risk, to hazard, to expose one's self to peril;
ի — գալ, անկանել, to be taken, seized, arrested;
— դէպ or դէպ ունել, to aim at.
, ն հլ. (-ռին, -ռան, -ռամբ, -ռունք -ռանց) «ձեռքի ափը և թաթը միասին» ՍԳը. «բռունցք» Յայսմ. փոխաբերաբար «իշխանութիւն, տերութիւն» Բ. մակ. գ. 6. Կոչ. Ոսկ. եբր. Եզն. «բռնութիւն, ուժգնու-թիւն, սաստկութիւն» ՍԳր. «բռնաւոր, իշ-խան» ՍԳր. Ոսկ. ես. իբր ածական՝ «հզօր, զօրաւոր, բռնաւոր» ՍԳր. Ագաթ. Փարպ. իբր մակբայ՝ «ուժգին կերպով» Բ. մակ. ժ. 30. զանազան ոճերով՝ բուռն հարկանել «բռնել. 2. սկսիլ» ՍԳր. ի բուռն առնուլ, բուռն ար-կանել, զբռամբ ածել, զբռամբ արկանել «բռնել» ՍԳր. զոգիսն ի բռին ունել «մահը աչքն առնել» Ոսկ. եփես. բուռն լինել «հա-րըստահարել» ՍԳր։ Այս արմատից են՝ բըռ-նել Սիր. զ. 28. իզ. 10. լա. 2. Եփր. պհ. բոնաբար «բուռն կերպով» Օր. իբ. 25, 26. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. ես. բռնաբարել ՍԳր. Փարպ. բռնագոյն Դտ. ժը. 26, Երեմ. լ. 21. բռնադատել ՍԳր. Եզն. Կիւրղ. ծն. բռնացբօ-նել Առակ. ժզ. 26. Սեբեր. բռնալիր Մրկ. է. 3. բռնակալ Եւս. քր. բռնանալ ՍԳր. Եւս. քր. բռնաշունչ Վեցօր. բռնաւոր ՍԳր. Առաթ. Եզն. Ոսկ. մ. բ. 4. բռնի Նեեմ. ե. 14, 18. բռնիւ Եւս. պտմ. ի բռնի Եւս. պտմ. բռնցի Ել. իա. 18. ըմբռնել «ձեռքով բռնել» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 3. (օր. ըմբռնել ի բուռն. Սուտ-Սեբ. էջ 3. Բուզ. 212), «մտքով բըռ-նել, հասկանալ» Եզն. լիաբուռն Պիտ. Վա-նակ. յոբ. կաշմբուռն Եւս. քր. հաստաբուռն Ասող. բուռնալիր (առանց սղումի) Եփր. պահ. հարստաբուռն Եւս. քր. բռնապաստան «դիմադարձ, բռնի միջոցների դիմելով՝ իշ-խանութեան անձնատուր չեղող» Կանոն. էջ 81։ Նոր բառեր են բռնաբարութիւն, անբռնա-բարելի։
հանում է բուռ «ծեփ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 35 և 36 սանս, barh. brhati «ամրացնել», գերմ. bergen «ծածկել, պահել» բառերի հետ. նոյն հայ բառը գտնում է նաև Дρίαμος ա-նուան մէջ, որ ըստ Հեսիքիոսի πέρραμος «թագավոր» բառն է։ Jensen, Hitt. u. Arm. 36, 42, 79 հաթ. bhurain? «իշ-խան» բառի հետ։ Գեանջեցեան ZAFh 1. 61 բռնաբարել բառի մէջ *բարել դնում է<բերել՝ Դաւիթ-Բէկ, Յուշար-ձան 396 ն. գալլ. bryeint, breint «ա-ռանձնաշնորհ», breenin «թագաւոր», հիռլ. brig «ուժ, զօրութիւն, արժա-նիք», հ. բրըտ. brientin «ազատ, ան-կախ, ազնուական, զօրաւոր»։ Սագրցե-ան ՀԱ 1909, 335 հյ. բարկ, թրք. el «ձեռք», berq «բարկ» և սումեր. bar, bal «ձեռք, հզօր, բուռն»։ Karst, Յու-շարձ. 403 վերջին սումեր. ձևի հետ։ Մառ, Яз. и Лит. 1, 275 պրս. mušt, վրաց. bota ❇aarpe6* և ռուս. xватать «բռնել» բառերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Ջղ. Սեբ. բ'ուռ, Ռ. Տիգ. փուռ, Տփ. բուրը, Հճ. բ'ուր, Զթ. բ'օռ, բ'ոս, Ոզմ. բ'էօռ։-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. բ'ռնել, Ննխ. Պլ. բռնէլ, Ախց. Երև. Կր. Սեբ. բ'ռնէլ, Ագլ. բռնիլ, Ակն. Խրբ. Ոզմ. բ'ռնիլ, Զթ. բ'ը'ռնիլ, Սլմ. Վն. պռնել, Գոր. Մրղ. պռնէլ, Հճ. բ'ը՞րնել, Տփ. բրնիլ, Մկ պռնիլ, Ղրբ. Ռ. Տիգ. փռնէլ, Ասլ. բ'ոնէ՝լ, Շմ. փռնիլ, Հմշ. պռնուշ. հմմտ. և Պլ. մնկ. բիննէլ, Տփ. մնկ. բլնիլ։-Նոր բառեր են բուռ Ալշ. «կոթ, մեզեխ», Սս. «դաշոյնի կոթ», Վն. սանդիտոռն», Վն. «նաւի թիակի հաստ կոթը», բռանց «հազիւ» (այս ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 465), բռի «կոպիտ, բիրտ» (ի-մաստի համար հմմտ. բռնագլուխ «հաստա-գլուխ, յամառ» (չունի ԱԲ) Յայսմ. յնվ. 6 «Բռնագլուխք իցեն և կարի դժուարին, որ բա-զում անգամ հարցաք զնոսա սիրով և աղա-չանօք և ոչ ամենևին յայտնեցին զխորհուրդս եւռեանո». ոստ այսմ պատահական նմանու-թիւն ունի վրց. բրիղ'վի «բիրտ, կոպիտ մարդ»), բռնակ, բռնակալ, բռնատ, բռնա-չափ, բռնատուն, բռնացնել, բռնատր «բան-տարկեալ», բոնբտել, բռնիչք, բռնկալ, բոըն-կիլ «կրակ առնել, բորբոքուիլ» (հմմտ. տճկ, tutmaq «բռնել» և tutušmaq «բռնկիլ». հներից հմմտ. բռնկիլ «վառուիլ» Սմբ. պտմ. 90. «Բռընցո՛ որ աղէկ այրի» Վստկ. 178, «Անկրակ բռներ լերդիկս ու կէրի» Տաղ. հրտր. նաւասարդ 1914, էջ 230), բռնկցնել, բռնմնի, բռնոտել, բռնուածք, բռնուիլ, բռունցք, բը-ռընցքել, բոնցքաչափ, բռնքամ ևն։
Որչափ բռամբ մի ալիւր ի սափորի։ Առիցէ բռամբ քահանայն ի զոհէ յիշատակի նորա։ Լաւ է բուռն մի, կամ բարի է լիութիւն բռան միոյ՝ հանգստեամբ, քան զլիութիւն երկուց բռանց՝ ջանալով եւ յօժարութեամբ ոգւոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 12։ Թուոց. ՟Ե. 26։ Ժղ. ՟Դ. 6։)
Նոյ ըմպէր գինի եւ անկանէր ի բուռն քնոյ. յն. տայր զանձն քնոյ. (Ոսկ. ղկ.։)
Բուռն եհար զամոլաջլէ զըստի նորա։ Բուռն եհար զինէն, եւ կացոյց ի վերայ ոտից իմոց։ ԲՈւռն հարին զաստուածոց օտարաց։ Բո՛ւռն հար, կա՛լ զձուկնդ։ Բուռն եհար սամփսոն զերկուց սեանցն միջոց։ Անզգամն բուռն եհար զբազկաց իւրոց։ Անզգամն բուռն եհար զբազկազ իւրոց։ Բուռն եհար հրեշտակ զգագաթանէ նորա։ Ոչ երբէք զհրեշտակաց բուռն հարկանէ, այլ զզաւակէն Աբրահամու բուռն հարկանէ.եւ այլն։
Բուռն հարկանել զտանոյ օձին, կամ զճշմարտութենէ, զպատուիրանաց, զսպասաւորութենէ, զիշխանութենէ, զմիաբանութենէ սիրոյ։ Բուռն հարկանէ խնդալով։ Զօրէն շղթայից զմիմեանց բուռն հարեալ ունին. (Փիլ.։)
Բուռն հարի զգործոյ՝ որ ի վեր է քան զարժան իմ. (Լմբ. սղ.։)
Բուռն հարկանել զսնոտեօքս. կամ ի խիտ առ խիտ ապացուցէ. կամ Յորմէ բուռն հարեալ։ Բուռն հարկանիցէ զմի ի յոստոց ծառոյն. (Իգն.։ Լմբ. պտրգ.։ Վրդն. պտմ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Երթալ ի բուռն առնուլ զնոսա։ Զամենայն քաղաքն ի բուռն առնոյր, կամ արկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 39։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 28։)
Զբռամբ ածել, զի լցցէ զկամս ցանկութեան իւրոյ. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Սաստկագոյն հալածանօք բուռն ի վերայ եդեալ՝ զփախստեայսն տանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 23։)
Եւ մարդոյ բուռն ոչ լինիցի։ Ոչ եւս բուռն լիցին իշխանք որդւոցն իսրայէլի ժողովրդեան իմում. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 7։ ՟Խ՟Ե. 8։)
Այնպիսի գեղեցկի, այնպիսոյ բռան (այսինքն Սամփսոնի) կարաց յաղթել. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Բռնագոյնս. ուժգին. զօրագոյնս. ահեղ զօրութեամբ. եւ Բռնի. դժուարաւ. հազիւ. զօռլու կէրպով. եւ զօռով, ճորով.
socket;
snuffer-tray;
candle;
candle-light.
= Իրան. *bazmak հոմանիշ ձևից, որ թէև չէ գործածուած բնաւ իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց հայերէնի հետ նոյնն է հաստատում ասոր. [syriac word] mazməxā (բա-ցարձակ ձևը mazmak) «ճրագ, աշտանակ» (Brockelm. 96 ա, 182բ), որ բնիկ սեմա-կան չի կարող լինել և նոյն իրանեան բառից փոխառեալ պէտք է լինի։ Ասորերէնի մէջ նախաձայն b՝ յաջորդ վանկի m-ի ազդեցու-թեամբ վերածուել է m-ի։-Հիւբշ. 114։
Հրամայէ այրել բազմակս ի վերայ տէրունեան աշտանակին։ Ընդէ՞ր բազմակք աշտանակին եօթն։ Եօթն բազմակքն նշանակք են մոլորականացն։ Բազմակացն արծարծիչ լուսոյն՝ ձէթ ի վերայ արկանել. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ել.։)
որպէս Ճրագարան, աշտանակ, յորոյ վերայ բազմի ճրագն.
Որ ինձէն անձին նիւթեցի միշտ զեղմունս կիզողականս հրոյ տոչորման, հոսեալ ի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.։)
Բազմակալն աշտանակ է, որ սա բազմակ ասէ, որոյ վերայ միշտ այրէր ճարպն. (Լծ. նար.։)
arm, forearm;
power;
branch, bough;
beet, strawberry-spinach;
— առ — մարտնչել, կարկառել, to come to blows, to fight;
— առ — գնալ, to hold by the hand, to give each other the hand, to go arm in arm, together.
, ի-ա հլ. «թև» ՍԳր. նմանու-թեամբ «զօրութիւն, իշխանութիւն» Յոբ. խ. 4. «բանակի թև» Վեցօր. ը. 174. «ճիւղ, ոստ» Եզեկ. ը. 27. «արմաւի ողկոյզ» Վրք. հց. Ա. 176. «որթատունկի ճիւղ» Բուզ. 99. ոռեռ բազկակից «աջակից, օգնական» Ագաթ. բազկատարած Ագաթ. Կորիւն. բազկանոց «ապարանջան» Գնձ. բազկարձակ «ճիւղա-ւէտ» Ագաթ. բազկացի «թևով» Քեր. Երզն. և Նչ. երկայնաբազուկ Եւս. քր. հաստաբա-զուկ Խոր. բազկել «համառօտել, կարճել» Բ. մկ. բ. 29. «կոտորել, ջարդել, սպանել» Յհ. կաթ. 361, 380 (սխալ հետևողութեամբ յն. βραγίων «կարճագոյն, համառօտագոյն» բառի, որ պատահաբար նման է βραχίων «թև, բաղուկ» բառին), նոր բառեր են բազկաթոռ, բազկերակ ևն։-Այս արմատի՛ց է արդեօք նաև բազկել «պատմել» Բառ. երեմ. էջ 44։
-Պհլ. bazuk «թև» բառից, որ աւանդ-ւած է սխալագիր bāzih գրչութեամբ։ Այս բառի հետ նոյն են զնդ. bāzu-սանս. [other alphabet] bahu, պրս. [arabic word] bāzū, աֆղան. bā-zu, քրդ. bazink, bask, զազա bazin, բե-լուճ. bāzk «թև», օսս. bazug «թևի վերի մասը, թև» (Horn § 167)։-Արիական այս ձևերին ցեղակից են դրւում յն. πῆχος, πά-χος «արմուկ, նախաբազուկ», թոխար. po-kem «բազուկ», հհիւս. bógr, անգսք. bóz, հբգ. buog «յօդ, կցուածք, ուս» (Boisaq 781), որոնք նախորդների հետ միասին երե-վան են հանում հնխ. bhāg'hu-։ Կարելի է կարծել, որ հյ. բազուկ լինի բնիկ՝ լառա-ջացած հնխ. bhāg'hu-ձևից. հնխ. g'h>հլ. զ ունինք դեզ, լիզել, մոզի, ոզճի և տիզ բառերի մէջ. -ուկ մասնիկի համար էլ հմմա-արմուկն, աղմուկ։ Այս առթիւ եղած քննու-թիւնները տե՛ս Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 21, որ վարանում է բառը բնի՞կ թէ փոխառեալ ոնդունելու մէջ. հմմտ. նաև Lagarde, Arm. Stud. § 323, Meillet MSL 7, 58, Pokorny 2, 130, որոնք փոխառութիւն են համա-րում։ Այսպէս է ընդունում վերջապէս նաև Հիւբշ. 114։
ԳՒՌ (dialectal) Ոոմ. բ'ացուկ «դաստակ», Տիգ փmզուգ «թև». նոր բառ է բազկապ Չն. «օր-րանի վրայի այն կապը, որով մանկիկին կապում են, որպէսզի վայր չընկնի»։ Նոյնպէս և բազկալոմ Բլ. «շալը գործելուց յետոյ խաւ տալու համար ձեռքով լմելը»։
=Նոյն բազուկ «թև» բառն է, որ յատկա-ցուած է այս բոյսին՝ իր երկար թևերի պատ-ճառաւ։ Նկատելի է, որ ճակնդեղի ամէնից պիտանի մասերն են տակը (արմատը) և բազուկները (թևերը). այս պատճառով էլ ժողովուրդը կոչում է տեղ տեղ տակ և տեղ ռեռ եւ ռառուև անունով. հմմտ. նաև Վն. ճոռ, որ բուն նշանակում է «կիսախողովակաձև», բայց նաև «ճակնդեղի կոթերը» (ձևից առնե-լով այսպէս կոչուած)։ Միջին հայերէնում ասւում էր տակաւին ճակնդեղի բազուկ Մխ. բժշ. 83, 117, որից յետոյ սեռականը վերա-սուեց։ Արդի գաւառականներում բազուկ բառը յատկացուած է նաև ուրիշ մի քանի բուսեղէնների, որոնք նոյնպէս թևի նմանու-թիւնից ստացել են իրենց կոչումը. այսպէս կի բարակ ու կանաչ ճիւղերը», Ակն. «բան-ջարի ցօղուն, զոխ», Տիգ. «հազար բոյսի կո-թը», Սեբ. «տերևի երկարութեամբ (այսին-րըն կոթից մինչև ծայրը) զնացող ջիղը», եալ. Օվ. «մոլոշ»։-
βραχίων brachium որ եւ արաբ. եւ պրս. պազու, սանս. պա՛հու. Մասն մարմնոյ կենդանւոյն ի դաստակէ ցարմուկն, եւս եւ ի ձեռաց մինչեւ ցանրակս. թեւ.
Իջոյց զսափորն (յուսոյն կամ ի գլխոյն) ի վերայ բազկաց իւրոց։ Զուլենիսն ագոյց ի բազուկս նորա։ Լուծան ջլիք բազկաց նոցա ձեռամբ հզօրին Յակոբայ. եւ այլն։
Որ զանարատ բազուկս քո տարածեցեր ի խաչին։ Տարածեաց զբազուկս իւր եւ ընկալաւ զնա. (Շար. (որ եւ Օրին. ԼԲ. 11. վասն արծուոյ ասի, զթեւս իւր)։)
Դդմենւոյդ ... տերեւոցն թանձրութիւն, եւ հովանւոյդ ի ձեռն բազկացն մի ըստ միոջէ գիրն կարգաւ էր. (Փիլ. յովն.։) Կամ Ողկոյզ կախեալ յոստ արմաւոյ.
ԲԱԶՈՒԿ 2 որպէս անուն ուտելի բանջարոյ. որ եւ ՏԵՐԵՒ ՃԱԿՆԴԵՂԻ.
"several, diverse, much, thick, great, large, full, abundant, copious, numerous, considerable, frequent, very, too much, excessive;
ոչ —, but little, not much;
— անգամ, բազմիցս, several times, often, frequently, cf. Յոլով անգամ, cf. Շատ անգամ;
— ինչ պէտք են, it is necessary much trouble, many things;
յետ ոչ — աւուրց, in few days;
ի բազմաց հետէ, a long time ago;
—ք, many people;
—ք ի մարդականէ, the most part of men;
"
—ս, — ինչ, much, too much;
— ինչ գոչել ծովու, roaring of the waves;
—ս չարչարիլ, to suffer much;
ընդ — ժամանակս, for a longtime.
, ի-ա հլ. «շատ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. զանազան դարձուածներով ու-նինք՝ ոչ բազում «քիչ», բազում այն է «շատ անգամ պատահում է, որ», բազում անգամ «յաճախ», բազում ուստեք կամ բազում ու-րեք «շատ տեղ, շատ պարագաներում», բա-զում ինչ «շատ բան», բազմօք «շատ կեր-պով»։ Ածանցմամբ տալիս է խիստ բազմա-թիւ բառեր, որոնցից յիշենք մի քանիսը.-բազմաբար «յոգնակի» Եզն. Կիւրղ. ծն. և թգ Ագաթ. Կորիւն բազմագոյն Կոչ. Ոսկ. մ. ա-1. բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ. ա. 19. բազմազօր Կոչ. Բուզ. բազմաժամանակեայ Իմ. բ. 10. Յոբ. լբ. 9. Եւս. քր. Ոսկ. ես. բազ-մաժողով Ողբ ա. 1. Եւս. պտմ. ա. 4. Եփր. յես. Ագաթ. Մծբ. բազմանալ ՍԳր. բազմա-ցուցանել ՍԳր. Ագաթ. բազմաւոր Օրին. լգ. 6. բազմութիւն ՍԳր. ևն ևն։ (Առձեռն բառա-րանում սրանց թիւն է 572)։ Առանց սղման են բազումժամանակեայ Յոբ. լբ. 7. Կոչ. բազումողորմ ՍԳր. Փարպ. բազումառնու-թիւն Եփր. աւետ. բազումուսմնութիւն Փիչ-լին. ևն։-Յունարէնի հետևողութեամբ՝ մի քանի տեղ բազում գործածուած է «մեծ» նը-շանակութեամբ. ինչ. բազմամագիլ «մեծ մագիլներ ունեցող» Եզեկ. ժե. 17. բազմա-մարմին «մեծ՝ խոշոր մարմնով» Նիւս. կազմ. Տօնաև. հմմտ. լն. πολόσαρϰος «գէր»։-Ա-մեն-բառին նման՝ բազում բառն էլ լետոս-կեդարեան շրջանին շատ անգամ գործածւում է գերադրական շինելու համար. այսպէս՝ բազմաչար «շատ չար» Մանդ. Յճխ. բազ-մածիծաղելի «խիստ ծաղրական» Նիւս. բն. բազմահարուստ «մեծահարուստ» Յհ. եթ. բազմատխուր «չափազանց տխուր» Նար. ևն։ Սրանց համար իբրև օրինակ ծառայել են ոս-կեդարեան բազմահմուտ Իմաստ. ը. 8. Սիր. իա. 25. բազմանձուկ Եւագր. ժբ. ևն ձևերը, որոնք սակայն գերադրականի նշանակութիւն չունին, այլ մեկնւում են իբր «շատ բանի հը-մուտ, շատ անձուկ (կարօտ) ունեցող» ևն. և միայն յետին հեղինակների մօտ ըմբռնուած են իբրև գերադրական (շատ հմուտ, խիստ անձուկ)։ Այստեղ անշուշտ մեծ ազդեցու-թիւն է գործած յունարէնը, ուր այսպիսի գե-րադրականներ շատ սովորական են. հմմտ. πολυβάρβαρος «խիստ բարբարոս», πολυσσ-βαστος «յոյժ օգոստափառ», πολύγλωρος «շատ դժգոյն» ևն։-Նոր բառեր են բազմա-սուտ «շատ սուտ» Լծ. պրպմ. 762, բազմօ-տարութիւն «շատ օտար լինելը, մեծ տար-բերութիւն» Լմբ. մատ. 230։-Այլանդակ մի ձև է բազմեալ «շատացած» ԱԲ։-Հների մի քանի հարիւր ածանցների վրայ նոր գրական լեզուն աւելացրել է նաև շատ նոր ձևեր. ինչ-պես՝ բազմանդամ, բազմանիստ, բազմակող-մանի, բազմաբովանդակ, բազմալեզուեան, բազմալեզուագէտ, բազմահատոր, բազմա-թերթ, բազմավանկ, բազմահայ, բազմա-պատկելի, բազմապատկիչ, բազմարուեստ-եան, բազմահարուածեան ևն։ = Հնխ. bhng'hu-ձևից, որի միւս ժառան-
գորդներն են՝ սանս. [other alphabet] bahu-«շատ, բա-զում», ba'hiyas-«շատ խոշոր», ba'histhā «շատ ամուր, հասա», W bahulá-«խիտ, հոծ, ընդարձակ, բազում, մեծ, լայն», զնդ. bazah-«ընդարձակութիւն», bašnu-(<*baz-nu-) «բարձրութիւն, խորութիւն», բելուճ. bāz «շատ», baz «թանձր, խիտ», գնչ. buhu, but «շատ, բազմաթիւ», յն. παχύς «հաստ, խոշոր, թանձր, հարուստ, ճոխ», πάχος «զի-րութիւն», παχυλός «կոպտաբար», լիթ. bāz-mas «բազմութիւն, ամբոխ», լեթթ. bāst «լցնել, թխել, խծկել», bijs «թանձր, խո-շոր», bisums «թանձրութիւն», bêschna «հաստութիւն, թանձրութիւն», հհիւս. bingr «դէզ, կոյտ» ևն (Boisacq 753, Pokorny 2, 151)։ Շատ պարզ չէ, թէ հայերէնը սրանց հետ ի՛նչ յարաբերութիւն ունի. բնիկ լինե-լու համար՝ հնխ. bhng'hu-ձևի դէմ ըստ սովորականին սպասւում էր հլ. *բանձում (դնելով -մ մասնիկ). բայց նձ-ի տեղ զ ևս պիտի կարենայինք գտնել (հմմտ. բազուկ բառի տակ ասուածները)։ Ըստ Pedersen KZ 38, 226 բառի հին ուղ. ձևն էր *բան-ձում, որ հոլովման մէջ դարձաւ բազմի, բազմաւ, բազմաց (նձ վերածուելով բաղա-ձայնի մօտ զ) և այստեղից էլ անցաւ ուղ-ղականին։-Ըստ Meillet REA 3, 5 բազում փոխառութիւն է իրանեանից։ Թէև այսպիսի մի ձև անծանօթ է իրանեանում, բայց կա-րելի է ենթադրել պարթևական *bazuma-որ աճած է -ma մասնիկով։ Նման մաս-նիկներով աճած ձևեր ներկայացնում ևն սանս. bahu-, bahulá-և յն. παχύς, παχυλός։ -Հիւբշ. 426։
Առաջին անգամ ՆՀԲհամեմատեց սանս. պահու բառի հետ։ Նոյնը կրկնում են այնուհետև Peterm. 17. Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843. 444, Windisch. 21, Bötticher ZDMG 1850, 351, Boрo Հմմտ. քերակ. թրգմ. ֆրանս. Բ. 207 ևն։-Տէրվ. Նախալ. 95 հնխ. bhagh «աճիլ» արմատի տակ դնում է բազուկ և բազում։ Հիւնք. պրս. ❇ bāzm «խրախճան» բառից։ Patrubány SA 1, 197 բառի ծայրի ում-ը նոյնացնում է իրանական -um «-երորդ» դասականի մասնիկի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Պլ. փազում՝ գրականից փոխառու-թեամբ գործածւում է երբեմն՝ մեծ չափա-զանցութիւն ցոյց տալու համար։-Նոր բառ է բազումք (Երև. Ղրբ. Շմ.) «բոյլք համաս-տեղութիւնը» (Ջղ. բ'ազմոնք, Մկ. պmզիւնք՝), որի հին գործածութիւնն ունի Սմբ. պտմ. 53 «Երևեցաւ աստղն գիսաւոր յերեկոյին յարև-մըտից կողմն և յետս սողալով՝ եկն ի հարաւ ընդ բազումին և ընդ լուսնին մէջ». հմմտ. նաև բազմոյթ «սայլ համաստեղութիւնը» (ըստ ՋԲ և ԱԲ)։
πολύς, πολλή, πολύ multus, -a, -um, πλεῖον, -ονος, πλεῖστος plus, plures, plurimus, ἰκανός sufficiens, satis Յոլով. շատ. յոքունք. (դիմաբաժանեալ սակաւու, կամ միոյ). շատ.
Ոչ իբրեւ զբազմաց, այլ իբրեւ զմիոյ։ Հայր ազդաց բազմաց։ Ամենայն աղբիւրք անդնդոց բազմաց։ Պանդխտեցաւ աւուրս բազումս։ Բազում ժամանակք։ Ժամանակ բազում։ Վարձք քո բազում եղիցի յոյժ։ Արմտիք բազում։ Բազում ստացուածովք։ Ժողովուրդք բազումք։ Բազում զօրութիւնք։ Զօրութիւնս բազումս։ Խաղաղութիւն բազում։ Բազում խաղաղութիւն։ Փառօք բազմօք.եւ այլն։
Զկնի որոյ եւ այլ բազումս կեցեալ ամաց՝ մեռաւ. այսինքն բզմութիւն ամաց, իբր ամս բազումս. (Խոր. ՟Ա. 13։)
ԲԱԶՈՒՄ. մ.ա. ԲԱԶՈՒՄ ԻՆՉ. ԲԱԶՈՒՄՍ. πολύ, πολλά multum, nimis Բազում անգամ, ստէպ, բազում իւրիք. շատ կամ յոյժ, կարի. շատ.
Ի բազում թախանձելոյ նոցա հարկաւորեալ. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Զկնի բազում աղաչելոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Բազում իմաստնագոյն քան զնիկոդեմոս երեւեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Բազում մեկուսի են այսոքիկ յաստուածային բնութենէն. այսինքն յոյժ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Բազմօք խրատեցաւ յետոյ՝ փոխանակ յոլովագունից մեղաց. (Ածաբ. ծն.։)
Յետ բազմի ինչ զկենցաղս թողոյր։ (Սոկր. ՟Ա. 12.)
Զի բազում այն է, որ ի բարի մարդկանէ չարք լինին։ Եւ բազում այն է՝ որ արդ առաջոյ պատրաստեալ եմք։ Բազում այն է, ուր յաղթօղ գտեալ եմք, եւ ոչ յաղթեալ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է։)
impost, duty, tax, contribution, levy, custom;
— անցից, toll.
, ի հլ. «արքունի տուրք, հարկ, մաքս» Ա. մակ. ժ. 29. Եղիշ. «փոխարեն վճարք, իբր գին տրուած գումարը» Եզն. (գուցէ ընդ որդ-ւոյն տալոյ զնա բաժ առնուցու). որից բա-ժապան ՋԲ, ԱԲ կամ բաժապետ «մաքսա-պետ, մաքսերի վերակացու» Յս. որդի. բա-ժել «մաքսը վճարել կամ մաքս առնել» Յս. որդի. բաժտուն «մաքսատուն» ԱԲ. բաժրար Արձ. 1320 թուից (Վիմ. տար. 160)։
փայ, լտ. pars, portio «մաս»։ -Böt-ticher ZDMG 1850, 351 համեմատեց սանս. bhāǰya բառի հետ։ Նոյն Arica 79, 317 սանս. bhāga «մաս, բաժին, երջանիկ, բախտ, յաջողութիւն, գեղեց-կութիւն», զնդ. baγa-և պրս. bāǰ բա-ռերի հետ։ Lag. Urgesch. 359 սանա-bhaǰ «բաժանել» արմատից ևն։
Գուցէ ընդ որդւոյն տալոյ՝ զնա բաժ առնուցու. (Եզնիկ. իբր փոխարէն վճարք։)