to be satisfied, to have one's fill;
— յանչափս or կարի իմն, to glut, cram or gorge oneself with;
չյագէր ի հայելոյ, he was never tired of looking at.
ՅԱԳԻՄ կամ ՅԱԳԵՆԱՄ. χορτάζομαι , κορεννύμι, πλήθομαι, ἑμπίμπλημι, πληρόομαι satior, saturor, impleor, repleor. Անցուցանել զանձինն զքաղց. կշտապինդ վայելել ի կերակուրս կամ յըմպելիս՝ իրօք կամ նմանութեամբ. լիանալ. շատանալ. յափրանալ. կշտանալ.
Յաւուրս սովոյ յագեսցին։ Յագեցայց յերեւել փառաց քոց։ Յագեսցին ծառքն Տեառն։ Կերիցեն, եւ լցեալ յագեսցին։ Յագեցան կերակրովք, կամ կերակրովն։ Զի կերայք ի հացէ անտի եւ յագեցարուք։ Երթա՛յք խաղաղութեամբ, ջեռարո՛ւք եւ յագեցարո՛ւք։ Յագեալ եմ ձեօք.եւ այլն։
Ոչ երբէք յագէին երկայնութեամբ ճանապարհին։ Ոչ յագեցան սաստիկ հարուածովքն ամենայն թշնամիք նորա։ Չարութիւն կամացդ յագեսցի ի մեզ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
Հանգիցես առ հարս քո՝ յագեալ աւուրբք. (Եփր. ծն.։)
saturated.
cf. Յագուրդ.
Նա է սեղան լի բարեօք եւ յագութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Յագուրդ;
saturation.
Հալածեա՛ տէր զքուն ի գլխոյ, եւ զյագումն յորկորոյ. (Եփր. աղ.։)
Կերակրոյ եւ քնոյ եւ երգոյ յագումն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Առն ցանկացողի ընչից՝ ոչ լինի յագումն. (Ածաբ. ժղ.։)
Նպատակ հասարակաց եղիցի մի, անսալ յագմանն (այսինքն լրման պիտոյից). (Բրս. հց.։)
Յագումն ոչ ունի Աստուածասէր հոգի։ Այս պատահէ նմա, յորժամ յագումն առնու երանելի վայելչութեանն. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. չար.։)
Եւ լսելիք յագումն ունին, որպէս որովայնն ի կերակրոց։ Յագումն լսելեաց ոչ առնէ. (Ճ. ՟Ժ.։ Իսիւք.։)
satisfying;
repletion;
satiety, disgust;
ի յագուրդ, for satiating;
յագուրդ ասել ագահութեան, to say I have had enough;
ուտել զյագուրդ, to eat one's fill;
— առնել ագահութեան, to glut one's avarice;
ի — փառամոլութեան իւրոյ, for satisfying his ambition.
πλησμονή satietas, saturitas κόρος expletio, fastidium. Կշտապինդ վայելումն. որ ասի եւ Յագ. յագեցումն կամ յագումն. յագեցութիւն կամ յագութիւն. եւ Լիութիւն. յափրութիւն. եւ նողկումն.
Յագուրդ ընդունելութեանց։ Հաց արդեանց երկրի քո եղիցի յագուրդ։ Զվաստակս ձեր ո՛չ ի յագուրդ։ Ոչ լինէր ի յագուրդ. (Օր. ՟Լ՟Գ. 23։ Ես. լ. 23։ ՟Ծ՟Ե. 2. Անգ. ՟Ա. 6։)
Զամպարշտութեանդ ոչ գիտացեր զյագուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եղերուք դուք ինձ յագուրդ, այսինքն յատելութիւն (նողկտանաց). (Գէ. ես.։)
Ի հինգ հացէ զհինգ հազարսն յագուրդ (այսինքն ցյագուրդ) կերակրեցեր. (Ոսկ. ի չրչրնս.։)
to fit, to fit well.
Իբր Յանկչիլ. յարիլ. կցիլ. փակչիլ, կպչիլ, միանալ.
Մաշկք (կամ մաշք) հանդերձքն քաջիկ իմն ցածնուն ի մարմինն, եւ բարւոք յագչին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Ոչ էր քաղցեալ կերակրոյ, այլ արտասուօք պոռնկին յագչիւր, հանգուցեալ յարտասուաց՝ որում քաղցեալն էր. (Սանահն. յԵփրեմայ։)
to push, to shove.
ՅԱԴԳԴԵԼ. συνωθέω pello. Խթել (ձեռամբ. որ է եբր. եւ ար. եատ) դրդել. շարժել. (յն. սինօթէօ՛. լծ. թ. էօթէյէ տիւրթմէք ).
Եթէ կացուցանես պահապան անձինդ զծառայս եւ զկինն եւ զբարեկամս, յադգդեալ ըստգտեալ՝ դիւրաւ մերժիցիս ի չար սովորութենէն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
cf. Յազածոյ.
Կնքաւոր մարդկանն յազածոյ միս ուտել տալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
immolated, sacrificed.
Կնքաւոր մարդկանն յազածոյ միս ուտել տալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
θύω, θυσιάζω immolo, macto, sacrifico եւ այլն. Զոհել. նուիրել դից զզենլիս՝ հանդերձ պէսպէս արարողութեամբք կամ լլկանօք յառաջ քան զզենումն. եւ եւս յօշոտել. մասնատել.
Կերան զյազելովն ի յաշտիցն։ Կերակուր՝ որ յազեալ է յանօրինաց, զայն շունք կերիցեն. (Կանոն.։)
Բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս էին արարեալ։ Իբր ոչ եթէ յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զօրութիւնն, այլ ի գաւազանսն. եւ ոչ գաւազանքն բաւական էին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Մոգքն նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոյ անտի. եւ զայն ոչ գիտեն, թէ երկուս մահս սպանանեն, մի յազելովն, եւ միւս եւս փողոտելովն. Եզնիկ.։ (ըստ այսմ թուի յազել լծ. թ. եիւզմէք, ոլորել զպարանոցն, կամ մորթել այսինքն հանել զմորթն. կամ վնասել իւիք. եւ այլն։)
Իսկ զհում միսն՝ զոր առնուին. վասն զի յազեսցի, եւ եղիցի նոցա առ ի պէտս կամաց իւրեանց. (Եփր. թագ.։)
Մորթեսցեն զողջակէզն, եւ անդամ անդամ յազեսցեն զնա. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եթէ ոք ի սուրբ աղուհացսն յազեցաւ յանգէտս, ամ մի ընդ ձեռամբ ապաշխարեսցէ։ Թէ յազեսցի կերակուր։ Թէ ոք յազեսցի ի մսոյ՝ յիւր կամաց, որ յանօրինաց զենեալ են, երկու ամ ընդ ունկնդիրսն կացցէ. (Կանոն.։)
Ի շանէ զյազեալ կերակուրն, եւ զլակեալ զըմպելիսն։ Թէ կատու յազեալ իցէ ի մորթաղէ, կէս լիտր ի բաց կտրեալ ձգեսցեն. (Կանոն.։)
to be immolated to idols;
to feed on meats offered to idols;
to profane or render meats unclean by gnawing them.
cf. Յախերկան.
vainly.
cf. Յախճապակի.
• , ի-ա հլ. «մոզայիկ, մանր քարերով բանուածք» Բրս. ընչեղ. Ածաբ. աղք. Ճառընտ. Պտմ. առ. լեհ. գրուած ախ։ ճապակ Շնորհ. տաղ. որից յախճապակեայ Ոսկ. մ. բ. 25. յախճապակապատ Փիլ. տես. յախճապակել Գնձ. Անան. եկեղ. նոր գրակա-նում յախճապակի նշանակում է «porcelai-ne»։
• ՀՀԲ ապակի բառից։ ՆՀԲ խիճ և ա-պակի բառերից, իսկ յա-դնում է իբր թրք. այագ և հյ. աք «ոտք», որ գըտ-նում է նաև յախնթոր, յաղթել և յատակ բառերի մէջ։
ՅԱԽՃԱՊԱԿ կամ ԱԽՃԱՊԱԿ. ψηπός, ψηφίς lapillus, calculus, scrupis. Խիճ ապակւոյ եւ ընտիր ընտիր քարանց ի յատակս կամ յորմս յեռեալ ի զարդ. որ եւ ՄԱՆՐԱԽԻՃ. մանրամասն. միւսիոն. լայնաբար՝ Ո՛ր եւ է յօրինուած ապակեղէն կամ կճեայ եւ ոսկեզօծ. խիճ, կիճ։
Յատակք յախճապակօք ծաղկեալ։ Որք զյախճապակսն դնեն կենդանագրացն. (Բրս. ընչեղ.։)
Ոմանք արտաքոյ յարկաց թշուառանայցեն. իսկ մեք բնակիցեմք ի տունս ոսկւով եւ արծաթով փայլեալս, եւ մանր յախճապակօք յեղեալս. (Ածաբ. աղք.։)
Կազմեցին զայրն (մանկանցն Եփեսոսի), եւ գեղեցկացուցին՝ յախճապակ արարեալ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Երեւեալ ախճապակք քո բիւրեղ սառնագոյն. (Շ. տաղ եկեղ.։)
Եւ ստորակայ՝ ախճապակք, յարեալ (կամ յեռեալ) ի նա կճեայք. (Տաղ յհ. եղբ. հեթմոյ արքայի.։)
Զյատակս տանն յախճապակաւ կճոյ ծեփեաց. (Պտմ. առ լեհ.։)
Յախճապակ, կճեայատակ։)
porcelain, china, china-ware.
china.
Յօրինեալ ի յախճապակէ.
Զյատակսն յախճապակեայ զարդարես. յն. լոկ՝ գեղեցկազարդես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Զյօրինմունս երանգոցն, եւ կամ զյախճապակեայ հարթարդակն յատակացն. (Պիտ.։)
to cover or ornament with porcelain;
—եալ յատակ, tessellated pavement;
—եալ յօրինուած, tessellation;
mosaic.
Յախճապակօք ընդելուզանել. մանրամասամբք քարանց յօրինել.
(Զեկեղեցի) լուսով քո լցեր, յախճապակեցեր, սեղան զքեզ եդեր. (Գանձ.։)
Կճեայարկ տաճարացն լուսափայլն ձեղուն, եւ յատակք յախճապակեալք. (Անան. եկեղ։)
Թողում ասել զոսկիազօծ ձեղուանց, եւ զյախճապակեալ յօրինուածոց. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Յախնթորագոյն.
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
Էղի էղի, եւ ոչ էլի էլի. զի այս թանձր է, եւ յախնթոր. (Արիստակ. գրչ.)
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յորոց երկուքն իմաստասիրականք են, եւ երկուքն յախընթորագոյնք. (Երզն. մտթ.։)
Ախնթորագոյնք, որոց օրինակեմք զէշսն՝ են, եւ այլն. (Վանակ. յոբ.։)
rude, rough, common, vile, low, vulgar, trivial;
servile.
ՅԱԽՆԹՈՐ եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԳՈՅՆ. եւ ՅԱԽՆԹՈՐԱԿԱԳՈՅՆ, ἁνδράποδον , ἁνδραποδώδης, ἁνδραποδωδέστατος mancipium, servus, servilis. գրի եւ ԱԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԽՆԹՈՐ, ՅԱՂԸՆԹՈՐ. (ի ձայնիցս, այագ, աք. որ է ոտն. եւ աթուր. կամ ենթ, ընդ որպէս եւ յն. անտրա՛բօտօն, է՝ այր ընդ ոտիւք կամ յոտին. լծ. եւ աղախին) Ստորին որպէս ստրուկ եւ ծառայ. ծառայական, ռամկական. ցած. թանձր. խոշոր. վարի, հաստ. գապա.
Էղի էղի, եւ ոչ էլի էլի. զի այս թանձր է, եւ յախնթոր. (Արիստակ. գրչ.)
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
Յորոց երկուքն իմաստասիրականք են, եւ երկուքն յախընթորագոյնք. (Երզն. մտթ.։)
Ախնթորագոյնք, որոց օրինակեմք զէշսն՝ են, եւ այլն. (Վանակ. յոբ.։)
bold, audacious;
audacity, boldness;
cf. Խուժդն.
• տե՛ս Յոխորտ։
ՅԱԽՈՐՏ τολμητής audax, arrogans. որ գրի եւ ՅԱԽՈՒՐԴ. իբր Յոխորտ. խրոխտ. յահուր, անահ. անվեհեր.
Յորժամ տեսից, զորս այժմ երկչոտս, յանկարծակի յախորտս եւ համարձակս եղեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30. տպ. յախօրտս.)
Յանդգունք, յախուրդք, ամբարհաւաճք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Եւ գ. τόλμα, τόλμημα audacia, arrogantia, temeritas. որպէս Յախորտանք. խրոխտումն. յանդգնութիւն.
Ապա եթէ ի կարի ինչ ի խժդան եւ յախորտի կայցեն (հերձուածողք), լուիցե՛ն Պօղոսի՝ որ ասէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
audacious, venturesome, overhasty, inconsiderate, imprudent;
precipitately, headlong, furiously, impetuously, rashly, at a venture, or random, audaciously, insolently;
indiscreetly, without discretion or consideration;
— քաջութիւն, impetuous courage;
— խիզախել, to venture headlong, to expose oneself to great peril.
• «անխորհուրդ, յանդուգն» Եփր. ծն. քս. Լմբ. Սարգ. «անխորհրդաբար, յան-ռրգնութեամբ» Ոսկ. ես. եփես. եբր. և փիլ. Սեբեր. որ և յախուր կամ յախուրն Ոսկ. հռ. և բ. տիմ. յահուր Ոսկ. ա. կոր. Փիլ. Նիւս. ախուռն Ոսկ. փիլիպ. 360. ահուր Կանոն, էջ 257. որոնցից յախուռնախօս «պոռոտախօս» Հին բռ. յահռնաբար Արծր. յախրապէս Ոսկ բ. կոր. յահրութիւն Պտմ. աղէքս. յահրիլ «յանդգնիլ» Մագ. թղ. 237. յահրանալ «ան-դըգնիլ, անկարգանալ» ԱԲ. զրայահուր Թէօդ. մայրագ.։
• ՆՀԲ և ՋԲ առանձին յիշում են նաև ահուր (իբր արմատակա՞ն ձև). բայց հանում են խուռն և ահ բառերից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. axur, uxur, oxor, բուր. okor, կալմ. axor, oxor «կարճ»։
ՅԱԽՈՒՌՆ προπετής praeceps, temerarius. որ եւ ՅԱԽՈՒՐ, ՅԱՀՈՒՐ. Խո՛ւռն եւ յանդուգն. համարձակ. անխորհուրդ. հարեւանցի. պարզ. անշուք. խառնակ.
Թո՛ղ զայդպիսի յախուռն եւ յանդուգն բանս։ Յախուռն յարձակմամբ յարեան ի վերայ նորա. (ՃՃ.։)
Ոչ առնել զյանդիմանութիւնն յանդգնութեամբ եւ յախուռն բանիւ. (Լմբ. առակ.։)
Ոչ եթէ յախուռն եւ վայրապար սիրով սիրէր, եւ ոչ ըստ հանդիպման. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Միթէ պակասի արդեօք անուն թագաւորին ի նորա յախուռն (կամ շաղփաղփ) բանից. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
ՅԱԽՈՒՌՆ. մ. ἀπλῶς simpliciter, temere, obiter, inconsulto, utcumque, generatim, absolute. Յախրապէս. յանդգնաբար, խառնիխուռն, անխորհրդաբար. պարզապէս. վարկպարազի. վայրապար. ի հարեւանցի. վեր ի վերոյ.
Ոչ եթէ յախուռն եւ յայտնի պատերազմին, այլ հնարիւք։ Ոչ յախուռն ընդ օտարոտիսն հաւատոց խառնիլ։ Ոչ յախուռն ընդ ծերութեան ինչ գոռայցեմք, այլ ընդ լկտի մտացն։ Մի՛ վասն մեռելոց ինչ սուգ ունիցիմք վայրապար, եւ մի՛ կենդանեացս ուրախ լինիցիմք յախուռն. (Ոսկ. եփես. Ոսկ. եբր. Ոսկ. փիլիպ.։)
Եթէ յախուռն ի բանսն (այսինքն ի բառսն) ոք եւեթ հայիցի, յոյժ եւ անհնարին դժուարին են առ իմանալ։ Մանաւանդ զիւր վիշտ յառաջագոյն կամի գիտել՝ զի մի՛ յախուռն անկանիցի ի վիշտս. (Ոսկ. ես.։)
Մի՛ յախուռն միապէս զամենեսեան սիրել. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Յախո՞ւռն արդեօք զաւանդութիւնս այսպիսի ընկալաւ եկեղեցի. (Սարկ. հանգ.։)
Որ զամենայն յախուռն յանդգնեսցին. (Սեբեր. ՟Թ։)
Զիմաստն արտաքնոցն ո՛չ եթէ յախուռն ի մի հաւաքեալ զչարս եւ զբարիս՝ ժողովէին. (Վրք. ածաբ.։)
իսկ զի մի՛ յախուռն նախատող քեզ երեւեցայց, զայս եւ ի սրբոց աւետարանացն եւ ի քոց իսկ պատմութեանց յայտնի՛ քեզ արարից. (Ղեւոնդ.։)
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Մի՛ ոք զառաքելոյ բանս վարկպարազի յախրապէս պարծանս համարի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Մի՛ ոք զառաքելոյ բանս վարկպարազի յախրապէս պարծանս համարի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to fall sick.
ՅԱԽՏԻԼ. Անստոյգ գրչութիւն ռամկական, որպէս Յաղթիլ, կամ յախորտիլ, եւ այլն.
Որք ի գազանս եւ յանասունս յանդգնին, նման են այնոցիկ՝ որ ընդ դեւս յախտին. (Կանոն.։)
roaming, rambling.
diversion, pastime.
Չար խորհրդովք յածանօք պղտորեալ միտք. (Ոսկ. գղ.։)
piratical coasting vessel, epactroceles.
ἑπακτροκέλης navigium litorale vel piraticum, actuarium. Նաւակ հինից՝ որ յածի առ ծովեզերբք. փոքրիկ նաւակ նման միաձի կառաց. (ըստ յն. առափնեայ մակոյկ. էբագդռօքէլիս. թ. քէլէք )
Ներ գեղեցկաձիոջդ՝ ձիդ, յածեղաձիոջն՝ եզաձին (այլ եւ այլ են նշանակութեամբ). (Պերիարմ.։)
Յածեզաձի ասելով նշանակեմք տեսակ իմն փոքու նաւի. (Անյաղթ պերիարմ.)
զոր ասորիք թալութայ ասեն։
cf. Յածեցուցանեմ.
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
Մի՛ ըզգինի բընաւ սիրել, մի՛ տարաժամ զբերանդ յածել. (Շ. այբուբ.։)
Ճգնեա՛ ոչ յածել լեզուաւ. (Կլիմաք.։)
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
Յածեցուցեալ զմիտսդ՝ խռովէիր։ Յածեցուցեալ զմիտս ի բազում յուզմունս խնդրոց. (Փարպ.։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
Մի՛ ըզգինի բընաւ սիրել, մի՛ տարաժամ զբերանդ յածել. (Շ. այբուբ.։)
Ճգնեա՛ ոչ յածել լեզուաւ. (Կլիմաք.։)
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
Յածեցուցեալ զմիտսդ՝ խռովէիր։ Յածեցուցեալ զմիտս ի բազում յուզմունս խնդրոց. (Փարպ.։)
to travel, to visit different places, to rove, to ramble, to roam, to wander;
to lounge;
to stray;
to circulate;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, to travel by sea and land;
cf. Ընդ վայր.
ῤεμβεύω, -ομαι, ῤέμβομαι, πλάζομαι vagor, erro, temere, inambulo եւ այլն. περιάγομαι circumagor ἑμπεριπατέω obambulo. Յայսկոյս յայնկոյս ընդ վայր ածիլ. տարաբերիլ. շրջիլ. թափառիլ. յուզիլ. տատանիլ. ծփիլ. շարժիլ այսր անդր. դեգերիլ. մոլորիլ. պտըտիլ, ասդին անդին երթալ գալ.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի։ Ա՛ռ քնար, յածեա՛ց կոծեա՛ց։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Շրջեալ ընդ երկիր, եւ յածեալ ի ներքոյ երկնից։ Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Ընդ գործս նորա յածեալ՝ քննեն.եւ այլն։
Անհանգիստ հալածանօք ի վերայ երկրի հալածեալ յածցի. (Պիտ. (ուստի կազմի Յածուցանել)։)
wandering, travelling;
circulation;
round, turn, walk;
agitation.
Յածումն (կամ յածութիւն) ցանկութեան խուճապէ զմիտս անմեղս։ Վերջինք բերանոյ նորա յածումն չար (կամ ծուփ չարութեան). (Իմ. ՟Դ. 12։ Ժղ. ՟Ժ. 13։)
Բազում ինչ տեսի ի յածման իմում. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 12։)
Փառախնդիր յածմամբ պատահել ուրացութեան եւ կորնչել. (Փարպ.։)
Միտք զբաղեալ յածին ընդ զգալի արարածոց յածմունս (յերկինս եւ յերկրի)։ Զաստեղացն յածմունս. (Պիտ.։)
vagrant, wandering.
ῤέμβη, ῤέμβος, ῤεμβασμός, περιφέρεια circumagitatio, circumlatio, evagatio, aberratio ἁποπλάνησις circumerratio. Իբր Յածող, եւ Շարժուն. կամ յածօղ զաչս.
(Նաւավարք) իբրեւ զկենդանի յածունս ի տապանի՝ նային բբջջին եւ այլն. (Պիտ.։)
to look at, to gaze upon, to look intently at;
to survey, to watch.
Ետես ասէ ակն՝ որ զամենայն յականէ. (Վանակ. յոբ.։)
ՅԱԿԱՆԵՄ ἑπιτροπεύω procuro βλέπω, ἑπισκέπτομαι intueor, visito. որ եւ ԱԿԱՆԵԼ. Ակն կամ յակն արկանել. դիտել. նկատել. այց առնել. քաջ նայել. տեսանել. աչել, աչքը վրան ըլլալ.
զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն) բարձրութեան երկնից ինքն յականէ. (Սիր. ՟Ժ՟Է. 31։)
Գաւառապետաբար յականէ։ Շուրջ գալով յականէ՝ ոչինչ մասն թողեալ նորա անզննին։ Զամենայն ինչ յականես այցելութեամբք, եւ դէտդ ումեք ոչ երեւիս։ Ամենայն անսուտ, մարգարէ՝ կոչիւր տեսանօղ կամ յականօղ ըստ հոգւոյ. (Փիլ.։)
Տե՛ս իբրեւ զայծեամն զմտածութիւն մարդկան յականելով. (Նիւս. երգ.։)
Հովիւքն յականեսցեն զհօտս իւրեանց ուշի ուշովն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զոյս յականէի սքանչելի գեղեցկութեամբ վայելչացեալ զվայրն. (Պիտ.։)
Աստուած միշտ մօտ կայ, եւ յականէ զամենայն գործս մեր. (Վրդն. ծն.։)
Աչք տեսանողական եւ յականօղ ես սրբեցելոց ժողովրդեանն Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Հրեշտակք յականեն զգործս մարդկան, եւ հանեն առ Աստուած. (Վահր. յայտն.։)
hyacinth.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «ընտիր մի աևունո» Ել. իը. 20. Յայտ. իա։ 20. «յակինթ քարից» Յայտ. թ. 17. «նունուֆար ծաղիկը» Կոչ. 344. Ոսկ. ա. կոր. որից յակնթակ Յայտ. թ. 17 յակնթակապ Խոր. բ. 44. յակնթապաճոյճ Անկ. գիրք հին կտ. 156. յակնթեայ Թղթ. դաշ. յետնաբար գրուած է նաև յակինթոս Տօնակ. ակունդ Ոսկիփ. Վստկ. 110. յակունդ Խոր. աշխ. յակինդ Խոր. աշխ. 597. յակունթ Պտմ. վր. էջ 87. աղութ Գնձ. Վրց. առ. 205 խանակ յակինթոս), ակիւնթոս Գիրք. առաք. էջ 257բ։
• = Յն. δάϰινϑος բառից, որ նշանակում է «յակինթ քարը և ծաղիկը», որի հետ նոյն են նաև լտ. hyacinthus «ծաղիկը», մբգ. ia-chant, գերմ. Hyacinth «քարը և ծաղիկը», ֆրանս. jacinthe «ծաղիկը», hyacinthe «ծա-ղիկը և քարը», լեհ. jachant, ուկր. և ՛ռուս. яx-онть, ասոր. [syriac word] уaqunda կամ [syriac word] уuqantā, պհլ. պրս. [arabic word] ︎ уākand, արաբ. պրս. թրք. և քրդ. [arabic word] yāqūt «յակինի քարը», ույղուր. ❇ yaqut, վրաց. օაკინთი իակինթի «ծաղիկը», იაგუნდი իա-գունդի «քարը» ևն։ Բառի բուն աղբիւրը Եգէական կամ Միջերկրեան է (Boisaq, էջ 996, Meillet Esq. lat. 86), որից անցել է ււնարէնին՝ նախ Fαϰινϑος ձևով, որ և յե-տոյ յոնիական մի բարբառում ստացել է նάϰινϑος ձևը (փոխառութեան ապացոյց է և -նթոս վերջավորութիւնը. հմմտ. Կորնթոս, լաբիւրինթոս)։ Յունականից փոխառեալ և լատինը, լատինականից գերմանականը ե գերմանականից սլաւականը (Berneker 443)։ Միջերկրականից են նաև սեմական ձևերը որոնցից արաբերէնը տարածիչն է զանազան արևելեան ձևերի։ Հայերէնի մէջ յակինթոս և յակինթ ձևերը յունարնէից են, աղութ արա-բերէնից է. միւսները ազդուած են ասորա-կանից։-Հիւբշ. 366։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են վրացի ձևե. րը. հայերէնից է տառադարձուած Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ՝ Յայտ. թ. 17՝ Ոգա յակինթէ ու քիպրիթէ (որպէս յակինթ և ծծումբ)։
ՅԱԿԻՆԹ ՅԱԿԻՆԹՈՍ. ὐάκινθος hyacinthus եւ χρυσόλιθος chrysolithus. գրի եւ ՅԱԿՈՒՆԹ, ՅԱԿԻՆԴ, ՅԱԿՈՒՆԴ. (յն. իա՛գինթօս. լտ. հիա՛չինթուս. թ. եագուտ) Ակն պատուական, է՛ որ երկնագոյն կապուտակ, է որ կարմիր ոսկեգոյն կամ դեղին, եւ է՛ որ կարմիր վարդագոյն։ Ոսկեգոյնն կոչի ըստ յն. եւ Ոսկեքար. Ոսկեակն.
Մետասանն՝ յակինթ։ Կարգն չորրորդ՝ յակինթ եւ բիւրեղ եւ եղունգն. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։ Ել. ՟Ի՟Ը. 20։)
Յափրիկէ լինի եւ կարմիր յակունդ. (Խոր. աշխարհ.։)
Ի պատուհանսն (աշտարակին) դնելով ակունս լուսատու՝ յակինթս եւ զմրուխտս. (Պտմ. վր.։)
(Բիծք լուսնի) խոյլք են խոռոչաց, որպէս յական յակնդի. (Շիր.։)
Եւ որպէս ա. ὐακίνθινος hyacinthinus. իբր Յակնթեայ. կապուտակ.
Ունէին զրահս հրեղէնս, եւ յակինթս՝ հրդեհեալս հրով. (Յայտ. ՟Թ. 17։)
Նոյն անձրեւ՝ ծիրանի զմանուշակն երեւեցուցանէ. կապուտակի հարկանի (ի) յակինթ ծաղիկ։ Ի մանուշակն ծիրանի, ի յակինթն՝ կապուտակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Վարդս եւ մանուշակս, եւ շուշանս, եւ յակինթոսս. (Տօնակ.)
Յակունդն է սա. եւ յակնթիցն բազում ազգ։
studded or set with hyacinths.
Յակինթ ակամբք կապեալ՝ յեռեալ՝ ընդելուզեալ.
Տայ Արգամայ պսակ յակնթակապ. (Խոր. ՟Բ. 44։)
hyacinthine.
ՅԱԿՆԹԵԱՅ կամ ՅԱԿՈՒՆԹԵԱՅ. cf. ՅԱԿԻՆԹ, ա. Որ ինչ է ի յակնթէ. յակնթակապ.
Թագս եւ պսակս յակունթեայ եւ յասպիս. (Թղթ. դաշ.։)
Dioscorian.
Ասորիք հետեւօղք Յակոբայ ծանծալոս կոչեցելոյ, կամ դիոսկորեանք.
Անուանելով զհաւանեալսն իւրեանց յուլիանիտս եւ յակոբիկս. (Խոսրովիկ.։)
morel or winter-cherry, alkekengi.
• = Կազմուած Յակոբ անունից. հմմտ. ֆր. ǰacobèe «ճառագայթաձև ծաղիկներով մի տունկ»։
• ՆՀԲ «որպէս թէ խաղող խաբօղ» (ու-րեմն հանում է Յակոբ անունից, որ նը-շանակում է «խաբող»)։
Յակոբուկ. կարմիր միրգ է ի շնախաղողին ցեղէն. քաքանաճ. քուքումաճ. հապըլ յարուս. (Բժշկարան.։)
of Jacob or James.
Սեպհական յակովբայ նահապետի, կամ Յակովբոսի առաքելոյ, եւ այլն.
Ամենայն զաւակն յակովբեան (յն. Յակովբայ, այսինքն իսրայէլի) փառաւոր արասցեն զնա. (Սղ. ՟Ի՟Ա. 24։)
Յուդա յակոբեան. (Շար.) որ եւ Թադէոս եղբայր Յակոբայ արդարոյ՝ եղբայր Տեառն կոչեցելոյ։
Զիա՞րդ, ասեն եղբարք նորա անուանին յակովբեանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
see-saw;
cf. Ճօճք.
bramble, briar.
• «փշոտ մի թուփ է» Սարգ. բ. պետր. ա և յուդ.բ (բ տպ. էջ 415, 649). դրուած և ակրի ՀԲուս. § 42.-ըստ Ուղու-րիկեան, Մասիս 1881 նոյ. 25 «ilex aquifo-lium», ըստ ՀԲուս. § 2151 «rhamnus cathar-ticus», ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 614 «մի տե-սակ գիհի կամ ցրդի»։
• Ուղուրիկեան (անդ) դնում է փոխառ-եալ յն. ἀγρια հոմանիշից (Bailly ունի ἀγριας «վայրի խաղող»)։
ռմկ. ակրի. Թուփ փշուտ, ոյր պտուղն է անուտելի՝ թխագոյն կարմիր, պինդ, ի չափ սիսռան.
Որպէս գին եւ յակրին եւ նոճն եւ մայրն։ Փշաբերք որպէս զյակրի եւ զդժնիկն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա. եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
El, Elohim, God, Jehovah.
• «Աստուած». մէկ անգամ յիշում է Կիւրղ. ծն. իբր բառ եբր.։
Եբրայեցին այլեւայլ անուամբ կոչէ զԱստուած. մերթ էլ կոչէ զնա, եւ մերթ յահ. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Յախուռն.
ՅԱՀՌՆԱԲԱՐ ՅԱՀՈՒՐ. Այսինքն Յախռնաբար. յախո՛ւռն. յախուր. յանդգնաբար. անահ. անվեհեր. եւ Անխորհրդաբար.
Առ ոչինչ համարեալ զյահռնաբար գործսն՝ զոր գործեաց, փութացաւ ետ ողջոյն արքայի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Յանդուգն եւ յահուր ձգտի առ խորհ. (Լմբ. սղ.։)
Սէր ոչ յանդգնի յահուր ի վնաս եւ ի կորուստ այլոց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Բնութեամբ յանդուգն եւ յահուր։ Եղիցի յանդուգն եւ յահուր։ Յանդգնութենէն եւ յահուրն լինելոյն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 197։ Ածաբ. աղք.։ Նիւս. կուս.։)
Անօրէնն եւ յահուրն եւ ապստամբեալն յօրինացն Աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Առ բարկութիւնն յահուրք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Յահուր եւ անպատկառ բարբառովքն։ Յանդուգն եւ յահուր բերանով։ Յահուր բարուք։ Խօսիւք յահուր։ Մի՛ յահուր, մի՛ զրկօղ, մի՛ յանդուգն։ Յահուր շարժմամբ վնասիցէ. (Շ. թղթ.։ եւ ՟Գ. Յհ. ՟Ե։ Մաշկ.։ Կանոն.։ Մխ. դտ.։)
cf. Յախուռն.
Յախորտ, կամ յահուր.
Մի՛ լիցիս յանդուգն եւ յահուրդ. (Ածաբ. ժղ.։)
cf. Յանդգնիմ.
for, on account of, for the sake of, in consideration of.
περί, ἔνεκα, ἔνεκεν, διά , ἑπί, χάριν ob, de pro, propter. Աղագաւ. վասն. սակս. ի պատճառս. ի պէտս. ի վերայ. ղ, (պատմական) (ի ձայնէս Աղագ. թ. ըլաճ. դեղ. հնար. ճար. նպաստ) համար. իչին.
Կեցցէ անձն իմ յաղագս քո. Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան յաղագս (կամ հայհոյութեան աղագաւ). եւ այլն։
Ո՛չ յաղագս իւր մեռաւ, այլ վասն մեր. (Աթ. ՟Ա։)
Յաղագս ձեր մարմնացայ, ձեր աղագու տանջեցայ. յաղագս ձեր թուք առի, վասն ձեր ապտակեցայ. յաղագս ձեր խաչեցայ. (Եփր. գալստ.։)
Ըստ ամենայնի, եւ յաղագս ամենեցուն։ Յաղագս հարց եւ եղբարց մերոց, եւ այլն։ Որ յաղագս մեր մարդկան, եւ վասն մերոյ փրկութեան իջեալ ի յերկնից. (Պտրգ.։ Ժմ.։)
Խոնարհեցար ի բարձանց եւ առեր մարմին ի կուսէն յաղագս անկելոյն յանլուծիչ կենաց բանսարկուին խաբմամբ։ Լեղեաւ կերակրեցար յաղագս անկելոյն ի ճաշակմանէ մահաբեր պտղոյն. (Շար.։)
Յաղագս անհարթութեան երեւելեացս խոտորեցուցանելով՝ փոփոխէ ի կայունսն եւ ի մնացականսն. պիտէր թարգմանել՝ ի ձեռն, կամ ընդ, կամ անհարթութեամբ. զի յն. այլեւայլ խնդրով՝ է յաղագս, եւ ի ձեռն. որպէս եւ ի լտ. է ի ձեռն. իսկ յիտալ. է՝ վասն։
to be impertinent or insolent;
to live dissolutely, to give oneself up to debauchery.
ἁσελγαίνω petulanter et lascive ago. իբր Յեղափոխիլ, կամ յաղ դառնալ. մեղկիլ. թուլամորթ լինել. խենեշանալ. անառակիլ. ցոփանալ. շփանալ, խեղեփնալ.
Զիա՞րդ ակնածիցէ ի քէն մանուկն՝ յորժամ դու ե՛ւս չար քան զնա յաղադարձիցիս. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
salt-provisions.
to salt, to season or flavour with salt.
Ամենայն պատարագ զոհից ձերոց աղի՛ւ տեառն յաղեսցի։ Աղիւ ոչ յաղեցար։ Եթէ աղն անհամի, ի՞ւ յաղեսցի։ Ամենայն ինչ հրով յաղեսցի.եւ այլն։
Հրադէզ զօրութեամբն յաղել պնդել ի նեխութենէ մեղացն։ Համեմել յաղել զանկարգութիւն աղիւն աստուածութեան. (Ագաթ.։)
Անապական ազդ երկնային՝ որ յաղեցեր զազգ մարդկային. աղ անուանեալ հայցմամբ գնդին՝ զիս յաղեսցես բանիւ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Կէտոսն յաղեաց զՅունան. (Մխ. ապար.։ Որպէս եւ աղոտել, ռմկ. է աղել, եւ թունաւորել. ի թ. աղը, զէհիր։)
great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.
• «շատ, առատ, հսկայ տարածու-թեամբ» Օր. ը. 7. Ամբակ. ի. սղ. Ագաթ. «հսկայ, վսեմ, քաջ, զօրաւոր» Եւս. քր. Ա-գաթ. Բուզ. Մծբ. Ոսկ. ես. «յաղթութիւն» Սկևռ. աղ. «տիրապէս, մի լաւ...» Վանակ. յոբ. որից յաղթել «թշնամուն զարնել, ուժը պատել, նուաճել» ՍԳր. Եփր. թգ. յաղթա-կան Ա մկ. ժ. 49. Կոչ. Եզն. յաղթանակ Պետ. Նիւս. յաղթահասակ Թուոց ժգ. 33. յաղթա-հարել ՍԳր. Եւս. պտմ. յաղթանդամ Օր. թ. 2. Վեցօր. Եւս. քր. որ և անդամայաղթ Ոսկ ես. 345. յաղթաջուր Վեցօր. բարեյաղթ Յհ, կթ. մեծայաղթ Ոսկ. ես. Վեցօր. յաղթկու Պտմ. աղեքս. 33. փիլ. Նանայ. 383. Նեմես էջ 91. Խոսր. 170. յաղթուկ Ոսկ. յհ. բ. 22 սաստկայաղթ Եփր. մն. դիւրայաղթ Ոսկ. գծ դժուարայաղթ Նոնն. աստուածայաղթ Ագաթ. Եւթաղ. 88։
• ՆՀԲ լծ. թրք. alt «տակ», լտ. altus «բարձր, խոր», պրս. saxt «քաջ, մեծ, խիստ». տե՛ս նաև յախճապակ։ Peterm. 33 լտ. victoria հոմանիշի հետ. դնելով յ=v, ղ=c, թ=t։ Müller SWAW 41, էջ 8 զնդ. pərəϑ «փախչիլ»։ Justi, Zendsp. 186 զնդ. parət կամ parəϑ «կռուիլ, փախչիլ»։ Հիւնք. յողդողդ բա-ռից։ Սանտալճեան, L'idiome 16 բևեռ.
• alsuisi։ Ա. Գ., Բիւր. 1900, 518 մեր-ժում է թրք. alt itmek «յաղթել», որ ծագում է alt «տակը» բառից։ Schefte-lowitz BВ 29, 27 կցում է յն. πλατύς սանս. prthú-, զնդ. pərəϑu-«լայն» բա-ռերին։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 յի-շում է այս բառերը, որոնք ձևով էլ նը-ման է գտնում, բայց մերժում է նշա-նակութեան տարբերութեան պատճա-ռաւ։ (Պէտք է աւելացնել նաև, որ սրանց համապատասխան հայ ձևն է լայն)։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. al «բարձը», 421 թթր. al, ol, ul, ույղուր. alp, alk, չաղաթ. alp, ulup «մեծ, բար-ձըր»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 272 պրս. [arabic word] axtan կամ [arabic word] yāxtan հոմանիշից, որ x ձայնի պատճառաւ չի կարող մեր բառի մայրը լինել։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 սեմական slt արմատի հետ, որից և sultān «սուլ-թան»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. յխթել, Ագլ. յա՛խտիլ, Մշ չախտել, Զթ. հախթիլ, Մկ. հmխթիլ, Երև հախտէլ, Սլմ. ախտել, Մրղ. ախտէլ, Ոզմ. Տփ. ախտիլ, Խրբ. ախդիլ «յաղթել», էխդիլ «ուժը պատել», Ասլ. mխդէ՝լ, Ալշ. «էխթել Ռ. էխթէլ, Շմ. յէխտիլ, Ախց. Կր. էխտէլ, Հմշ. էխտուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. էխդէլ, Ննխ. ըխտէլ, Տր. ըխտուշ, Ղրբ. յէ՛խնէլ, Սչ. էխ-դ'ել։ Նոյն է նաև Ախց. յէխդ, եթէ այս բա-ռը նշանակում է «առատ, վարար» (=յաղթ). հմմտ. Ջրին եխդ գալը կտրելու նշան է (Վարդանեանց, ժող. անգիր բնստ. էջ 85)։
πολύς, -λλή, -λύ multus, -a, -um. Արմատ Յաղթելոյ, որպէս Յաղթական կամ յաղթօղ յիմիք կարգի՝ մեծութեամբ, վսեմութեամբ, բարձրութեամբ, բազմութեամբ, զօրութեամբ եւ այլն. (լծ. թ. ալթ էթմէք կամ այագ ալթընա ալան. լտ. ա՛լթուս, բարձր, եւ խոր. եւ պրս. սախթ, քաջ եւ մեծ, եւն). Վարի որպէս Բազում. բազմաւոր. յորդ. ահագին. ընդարձակ. (յ. բօլի՛, բօլլի՛ ).
Խռովեցան յաղթ ջուրք. (Ամբակ. ի սղ.)
Ի վերայ յաղթ ջուրցն բազմութեան։ Անցին ընդ ծովն յաղթ. (Ագաթ.։)
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալ ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
Տէր Աստուած քո տարցի զքեզ յերկիրն բարի եւ յաղթ. (Օր. ՟Ը. 7. (յն. բազում))
Յաղթ՝ որ յաղթէ ամենայն երկրի պարարտութեամբ։
Ճշմարիտ Աստուածն մեր՝ թագաւոր յաղթ է. (Եփր. աւետար.։)
Զյաղթ իշխանութիւնն մակեդոնաց. յն. զմեծութիւն իշխանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զամենայն բնակութիւն մարդկան յաղթ զօրութեամբն երկնից կալայ ես. (Ոսկիփոր.։)
Վէմս արաստոյս յաղթս՝ ծանունս։ Բուռն ոսկերօք, եւ յաղթ մարմնով. (Ագաթ.։)
Երկոքեան արքն յաղթք էին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Ի չափ հասեալ Երուանդայ՝ լինի սրտեայ, եւ անդամովք յաղթ. (Խոր. ՟Բ. 34։)
Անդամօք ոք յաղթ իցէ. (Ոսկ. ես.։)
Կիկլոպ այր էր անճոռնի եւ յաղթ. (Պիտառ.։)
Գալ առ ի գեղեցկութեան յընտրութիւն, զի ամենայնի լիցի՝ որ յաղթն է, հաւուց թագաւոր. (Ոսկիփոր.։)
Ի պատճառս լրման ախտին՝ սկիզբն առնու յաղթոյն ի յասպարիզին. (Սկեւռ. աղ.։)
Յա՛ղթ կապեաց զնա. (Վանակ. յոբ.։)
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տէգի նման երկաթ՝ որ ձողի ծայրն է անցուած» Ես. բ. 4. Խոր. բ. 5. ար-դի գրականում «հրացանի ծայրը անցկաց-սրանից ունինք սունաւոր Ագաթ. Բուզ. (յետնաբար սուինաւոր Պիտ.) սունակ Մծբ. սունակոթ Եզեկ. լթ. 9. սուինամարտ (նոր բառ). գրուած է նաև սըւին (ը ձայնաւորով), սունի Արծր.-պէտք է սուին կարդալ Խոր. Ա. 11 հատուածի մէջ էլ, որի վրայ տե՛ս ստին։
• = Փոխառեալ է անծանօթ մի լեզուից. հմմտ. ասոր. [syriac word] sūwīna «տէգ, նի-զակ», որ մէկ անգամ միայն գործածուած է Ես. բ. 4 յգ. sīwinyāϑā ձևով. թարգ. [hebrew word] šūpīnā «նիզակ» Դ. թագ. իա. 16. յն. σιβύνη, ουβίνη, σιγύνη, σιγυνης, σιγύννης, *ιβυνη «տէռ, սուին». լտ. sibina, si-byna «մի տեսակ նիզակ», արաբ. և պրս. [arabic word] zōbīn «Գիլանցիների մէջ գործածա-կան մի տեսակ կարճ նիզակ», պրս. ❇ žōрīn՝ նոյն նշ., վրաց. ზუუანი զուփանի, թրք. ❇sungi «սուին»։ Այս բոլորը փո-խառեալ ձևեր են. ասորին մէկ անգամ մի-այն գործածուած է և համարւում է ո՛չ-բը-նիկ. յոյնը համարւում է կիպրական, մաևե-դոնական, թրակեան կամ սկիւթական ծա-գումից. թուրքը փոխառեալ պէտք է լինի յն. οιγυνη ձևից. բայց այս բոլորի բուն մայրը անծանօթ է, որից պիտի լինի նաև հայերէ-նը։ Բառիս վրայ խօսում է Մարքվարթ KEA 8(1928), 212 և ցոյց է տալիս որ յոյն և լա-տին բառերը իլլիւրական, մակեդոնական և կիպրական են. ասորին փոխառութիւն է. պարսիկ բառը *čōpēn «փայտեայ» բառից կազմուած մի գաւառական ձև է. մնում է հայերէնը՝ իբր բնի՞կ։-Հիւբշ. 394։
• ՆՀԲ յն. սիվի՛նի։ Böttich. Rudiment» 47 165 ասոր. sūwīn, պրս. zūbīn, սանս. kéinanī, լն. σαυνίον, Հιβυνη։ Նոյն, ZDMG 1850, 361 kšubh արմատիո. ո-րին թւում են կցուիլ զնդ. suwrā, sui-ra, պրս. žubm։ Pictet 2, 207 պրս sāna «սանտր», յն. ἔαίνω, ἔάνιον,
• սանս. kšan ևն, իսկ սունակ՝ իռլ. son, sonn, Lag. Gesam. Abhd. 6ī ասոր. պրս. ձևերի հետ, ինչպէս նաև յն. ζιβὸνη. բառը համարում է բնիկ գիլանեան։ Հիւնք. յն. σιβὸνη,
ՍՈՒԻՆ կամ ՍԸՒԻՆ. σιβύνη lancea, hasta σαύνιον jaculum. Տէգ, եւ ժամեւոր երկաթ ի ծայր ձողոյ.
• , ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
• ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
ՍՏԷՊ ա. πυκνός frequens ἑκτενής extensus, adsiduus, sedulus. Յաճախ. անդադար. սը՛գ. եւ Անդանդաղ. փո՛յթ.
σπουδή studium, festinatio, properatio. Ճեպ. ճեպումն. շտապ, շտապումն. փոյթ. արտորանք. (լծ. լտ. ա՛րտօռ, որ է եռանդն)
Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Դառնալ մեծաւ ստիպով. (Եղիշ. ՟Բ։ Ուստի կազմի յաջորդ մակբայդ։)
ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.
Վաղվաղակի ստիպով առաքեալ դեսպան։ Խնդրէին ստիպով ի նմանէ։ Լուան զայնպիսի ստիպով կոչումն. (Փարպ.։)
Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց քոց։ Եւ աղօթք ստէպ լինէին յեկեղեցւոյն վասն նորա առ աստուած. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 23։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
ՍՏԷՊ. մ. πυκνά, πυκνότερον frequenter, frequentius φιλοτίμως studio honoris, sollicite, enixe, certatim. Յաճախակի. եւ Ստիպով. փութով. ճեպով. ջանիւ. պնդագոյնս.
Ինքն փութով ստէպ զհետ երթայր։ Ստէպ եկեսցեն զհետ սուրբ կարապետիդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Եւ որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատաքօսութեանն, եւ ստէպ ընդ քօղով այսր անդր հայեցողութեան, զաչս ածելոյ ի ստէպ. (Փարպ.։)
Թէ ոչ պատմեսցես ստէպ, մեծամեծ տանջանս ընկալցիս. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Լ.։)
ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.
Ցանկ ստէ՛պ կացցուք լուանալոյ զաղտն ապաշխարութեամբ, արտասուօք, աղօթիւք, ողորմածութեամբ. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ պահէ զպատուէրս ծերոց նոցա՝ ստէպ կալ լուանալոյ ձեռաց. (Իգն.։)
Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ՍՏԷՊ ՍՏԷՊ. մ. Փոյթ ընդ փոյթ. ճեպ ի ճեպոյ. շտապաւ. անդադար. անընդհատ. շարունակ, շուտ շուտ.
Թէպէտեւ ստէպ ստէպ հողմք յուղեսցին. (Իսիւք.։)
Այս բարբառ ստէպ ստէպ ընթանայր. (Եղիշ. ՟Գ։)
• (յեռ. -ոյ, -ի, ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խի-ար» Բուզ. ե. 7. Մխ. առակ. «կիտրոն, ռմկ. աղաճ խավունի» Գաղիան. Հին բռ. «աշնա-նային հասուն պտուղ» Պտմ. աղէքս. որից վարնգենի կամ վարնկենի Խոր. աշխ. Վրդն. ծն.լ.
• = Իրանեան անծանոթ մի ձևից, որի այլ ներկայացուցիչներն են պհլ. vātrang, vāt-reng, vatrēg, պրս. [arabic word] bādrang, bādi-rang «սերմացու խոշոր վարունգ, կիտրոն», որ և [arabic word] ︎ vārang, [arabic word] bālang, մա-զանդ. vāreng. իսկ Տաշքենդի և Թուրես-տանի թաթարական բարբառով badreng «վարունգ» (Будaговъ 1, 220)։-Հիւբշ. 245։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. վարէնգ, պատ-րէնգ։ Նոյնպէս և Պատկ. Aрм. reorp. 52։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 209 և Հիւնք. պրս. վարէնք։ Հիւբշ. դժուար է գտնում ձայնապէս միացնել այս բո-1որը։
Իբր լտ. cucumis. իտ. cocomero (որ ըստ յն. պէսպէս, եւ հոմանուն ընդ սեխ, եւ այլն). որ եւ ՎԱՐՈՒՆԳ. պ. վարէնգ, պատրէնգ. Բերք գետնատարած բուսոյ պարտիզաց ի ձեւ գլանի կամ գլանաձեւ դդմի, անեփ ուտելի՝ զովարար. խիյար, խըյար.
Վարունկն կոչեցեալ պտուղ պարտիզի մեծարգոյ քան զայլսն կարծէր զանձնէ վասն կանխութեան։ Եդին առաջի նորա վարունգ եւ դանակ, որպէս զի հատցէ, եւ կարիցէ. (Մխ. առակ.։ Բուզ. ՟Ե. 7։)
ՎԱՐՈՒՆԿ. Ըստ նմանութեան ձեւոյն՝ նոյն է եւ ընդ Կիտրոն. յն. κίτριον malum citrium. (որ է աղաճ գավունու ), եւ ընդ այլ նմանաձեւ պտուղս.
Կիտր. վարունգ, որ է խիյար. կամ վարունկ, խիար. (Գաղիան.։)
յորմէ եւ (Հին բռ.)
Խիար. վարունգ կամ կիտր։ Որպէս եւ Մենինսքի զլատին բառդ գուգումէռ, կամ գուգումիս, անխտիր մեկնէ, խըյար, եւ գարբուզ, եւ այլն։
ՎԱՐՈՒՆԿ. որպէս յն. օփօռա. ὁπώρα . որ է Եփուն եւ հասուն պտուղ աշնայնոյ. խնձոր, եւ այլ բարք ծառոց.
Խնձորենիք էին ոսկեգոյնք, որ զխանձումն պտղոյն ունէին, որպէս առ հելլենացիսն վարունգքդ են. (Պտմ. աղեքս.։)
• (սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։
• ՆՀԲ (ունջ բառի տակ) լծ. լտ. fun-dum։ Lag. Urgesch. 692 սանս. nīσი punga, punja «դէզ ևն»։ Riggs, Քե-ոակ. էջ 61 անգլ. bunch «խուրձ, փունջ»։ Տէրվ. Altarm. 58 յն. σφίγγω «կապել, իրար կապել» ևն։ Bugge IF 1, 455 դնում է *bunyo-ձևից՝ կազ-մուած բուն=պրս. bun «ծառի բուն» բառից։ Հիւնք. պրս. պինճ, պինչէ «հան-գոյց, կանանց ճակատանոց»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 368 պրս. [arabic word] pun-ča «ճակատ. 2. ճակատի վրայ ձգուաձ մազերի փունջ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։
Այլ գաւազանք ի միում փնջէ, զոր կապեաց որդին մարդոյ՝ որ էջն յերկնից. (Միսայէլ.։)
Փունջ վարդից յեռեալ անուշահոտ հոդւով. (Շ. տաղ.։)
Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)
that has an aquiline nose.
ԱՐԾՌՈՒՆԳՆ կամ ԱՐԾԸՌՈՒՆԿՆ. γρυπός incurvus, aduncus Ոյր ըռունգն կամ ռնգունք նման են արծուոյ կտուցի. կորաքիթ. կոտմկեան. ծռքիթ.
clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.
Յորժամ բանսարկուն հրամայիցէ արկանել ի հնոց աղքատութեանն, մի՛ յարկանելեաց, այլ յարկելոցն լինիջիր. (Ոսկ. մ. ՟Ա 4։)
Գովէ զարկանելեացն (ի գանձանակն) յօժարութիւն առաւել քան զմեծացն. (Կորիւն.։)
Ճրագաբերանացն արկանելեաց, եւ ի հանելեաց զճաշակսն ոսկիս. (Զաք. ՟Դ 12.) իմա՛ ի վերայ արկողաց. յն. հեղչաց, այսինքն լցողաց զիւղն։
ԱՐԿԱՆԵԼԻ, իք. ἑπίβλημα, ἁναβολή vestimentum exterius, amictus, pallium, tunica, ἕνδυμα, περίζωμα indumentum, cingulum Վերարկու. ագանելի. արտաքին հանդերձ. մեկնոց. սփածանելի. օթոց. ծածկոյթ. գլխարկ. վրայ ձգելու լաթ, ծածկոց, դրսի հագուստ.
Զառ անին արկանելին։ Զարկանելին իմ թօթափեցի ուժգին։ Արար անձին իւրում արկանելիս։ Արկանելիս քանանացւոց։ Արկանելիք քեզ ի փառս. (յն. առ ի շուրջ պատել քեզ զփառս)։ Արկանելիս սպիտակս. (Ես. ՟Գ 24։ նեեմ. ՟Ե 13։ Առակ. ՟Լ՟Ա 22. 24։ Եզեկ. ՟Ի՟Է 7։ Յայտ ՟Զ 11։)
Ընդ արկանելեաց լուսոյ՝ խաւար զգեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Ասպազինեալ զերիվարն շուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Պատրասհեալ գլխոյ իւրում արկանելիս թխակերպս. (Արծր. ՟Ա 5։ ՟Դ 12։)
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
Նոյն ընդ Անկանիլ. զոր օրինակ.
Ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբնակաւն. (Ել. ՟Ժ՟Զ 16։)
Ամենայն մարմինդ քո արկանիցի ի գեհեն. (Մտթ. ՟Ե 30։)
Իւրաքանչիւր զինչ եւ ի միտս արկանէր՝ զայս յաւելոյր. (Կանոն.։)
ԱՐԿԱՆԻՄ, արկայ, արկեալ կամ արկուցեալ. περιβάλλω, ἁμφιέννυμι amicior, induor Զգենուլ. ագանիլ, ագուցանել. հագնիլ, հագուիլ.
Առեալ ձորձս՝ արկաւ զիւրեւ։ Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ զիւրեւ։ Արկաւ սեռ, եւ զարդարեցաւ։ Արկաւ զիւրեւ հանդերձ եւ պատմուճան վրէժխնդրութեան։ Արկայ հանդերձ գերութեան։ Արկան զիւրեամբք զամպարշտութիւն եւ զանիրաւութիւն իւրեանց։ Զարդարութիւն զգեցեալ էի, եւ արկեալ զիրաւունս հանգոյն կրկնոցի.եւ այլն։
Որ զանճառ զիոյս փառաց իբրեւ զօթոց զքեւ արկար. (Շար. եւ այլն։)
(Նեստոր զիւրեաւ) անաստուածութիւն արկուցեալ՝ ժանտ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Որ դու միայն արկեար հիմունս պաշտելիս մարդկեղէն բնութեանս. (Գանձրն.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, յարկար. cf. ՅԱՐԿԱՆԻՄ։
Շփոթի ի գրչաց երբեմն Արկանելն եւ ընդ Հարկանել, մանաւանդ յորժամբանն իցէ զսպասահարկութեան. զոր օրինակ.
trunk maker, box-maker;
made like a box or trunk.
Առնել տապան արկղագործ՝ փայտից. (Ագաթ.։)
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զոր առ նոյիւն արկղակերտ տապանին կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
cf. Արկղագործ.
Առնել տապան արկղագործ՝ փայտից. (Ագաթ.։)
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զոր առ նոյիւն արկղակերտ տապանին կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
cf. Արկած.
Արկումն. արկ. արկած. որպէս ձգումն. դիմեցումն. պատահար. փորձութիւն. առրկուած. եւ Վերարկումն. ծածկոյթ. պարտուակ. ձգուածք, նետուածք, վրայ գալը, եւ վրայ եկած բանը, փորձունք, վնաս, հնարք.
Զամենայն արկուածս մեղաց ի մտաց եւ ի մարմնոյ ի բաց թօթափել. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
(Նաթան զերկաթն հատու վիրաց դաւթի) ծածկէ ի ներքս՝ ոչ ընդ հանդերձիւ, այլ ընդ արկուածով պատմութեանն. (Ոսկ. սղ. ՟Ծ։)
contempt, disdain;
outrage, offence, injury;
արհամարհանօք, disdainfally, contemptuously.
ἑξουθένημα, ἑξουδένωσις, μυκτηρισμός եւ այլն. abjectio, contemptus, subsannatio եւ այլն. րհամարհելն, իլն. արհամարհութիւն. անարգութիւն. անարգանք. ըստ յն. յոչինչ դնելն, կամ իլն. մերժումն. Տե՛ս Սղ. ՟Ի՟Ա 7։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 22։ ՟Ճ՟Ի՟Բ 3. եւ 4։ Կամ Ստունգանումն, պատուիրանազուցթիւն.( ՟Գ. Թագ. ՟Ը 50։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ 1։) Կամ Ունչս առնելն. եպերանք. այպանք. (Սղ. ՟Լ՟Դ 16։ Յոբ. ՟Լ՟Դ 7։ Նեեմ. ՟Դ 4։ Կամ Անտես առնելն. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 17. եւ այլն։)
Տանջեցէ՛ք զթշուառականդ յաղագս արհամարհանաց դորա զիմ արքայութինա. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ամենայն իրիք արհամարհանս առնել ցանկութեամբ խրատու։ Զօրութիւն ոչ առնու յանձն զայլոյն արհամամարհանս. (Փիլ. լիւս.։)
Մի՛ արհամարհանս զբաւական յամենայնի տէրութեամբն արասցեն. (Պիտ.։)
ամենայն ինչ որ դիւրաւ անկանի ի բուռն՝ ընդ արհամարհանս ունիմք. (Վէցօր. ՟Գ։)
Ծառայել օրինաց, որ եւ մտաց մերոց ծանր թուի, եւ արհամարհանք. (Փարպ.։)
to despise, to repulse, to disdain;
to aggrieve, to offend;
to vex;
to debase.
καταφρονέω, ἑξουδενέω, ἑξουθενέω , ἁτιμάζω, ἑκμυκτηρίζω, ἑμπαίζω եւ այլն. contemno, nihili facio, despicio, ignomina afficio, etc. համարել ինչ. յոչինչ գրել. քամահել. անգոսնել. անարգել. ընդ վայր կամ առ ոտն հարկանել. անտես կամ ապախտ առնել. ստուգանել. որպէս յն. Անպատուել. տե՛ս Ծն. ՟Ժ՟Զ 4. եւ 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 42։ Կամ անտես առնել. Թուոց. ՟Ե 12։ ՟Լ՟Ա 16։ Ղեւտ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Զ 40. 43։ Սղ. ՟Հ՟Է 59։ Եզեկ. ՟Է 19։ Կամ Ունչս առնել. Սղ. ՟Բ 4։ ՟Լ՟Դ 16. ՟Ա. Եզր. ՟Ա 51. եւ այլն։ Կամ Ծաղր առնել, խաղ առնել, այպն առնել. (Առակ. ՟Լ. 17։ Յոբ. ՟Ե 22։ ՟Լ՟Թ 22։ Առակ. ՟Ի՟Է 7։ Յուդ. 18։ Առնու անխտիր խնդիր հյց. եւ պարառ.)
Կամ զմին մեծարիցէ, եւ զմիւսն արհամարհիցէ։ Մի՛ արհամարհեր զծերուըիւն մօր քոյ։ Որ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Որ արհամարհէ զիրօք, արհամարհեսցի ի նոցանէ։ Եթէ զեկեղեցեաւն Աստուածոյ արհամարհիցէք. եւ այլն։
Եւ նորա արհամարհեալ լինէր զտանջանօքն. (Ճ. ՟Ժ.։ Ասի անխտիր եւ արհամարհել զոք կամ զիմն, զոր օրինակ զկեանս, զամօը, զբան կամ զճարտարօք, զներելովն եւ զերկայնմտութեամբ։ Իսկ կր. Արհամարհեալ է առաջի նորա, կամ նմա. փոխանակ ասելոյ՝ ի նմանէ։)
Զամենայն գործ զանարդ եւ զարհամարհեալ սատակեցին։ Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած, եւ զոչինչսն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե 3։ ՟Ա. Կոր. ՟Ա 28։)
Զի մի՛ ի մսրոյն եւ ի պատանացնլ արհամարհեալ կարծիցի հովուացն. (Ագաթ.։)
Ելիք զայլոցն իբր զարհամարհելեաց. (Խոր. ՟Ա 4։)
contemptuous, despicable, disdainful, offensive.
Դոքա էին որդւոցն իսրայէլի՝ ըստ բանին բաղաամու՝ ապստամեցուցիչք, եւ արհամարհիչք բանին տեառն ի բեղփեգովր. (Կիւրղ. թուոց.։)
cf. Արհամարհիչ.
Լինիցիմ առաջի նորա իբրեւ արհամարհոտ։ Տեսէ՛ք արհամարհոմտք։ Զմէ՞ հայեցար յարհամարհոտս. (Ծն. ՟Ի՟Է 12։ Ամբ. ՟Ա. 5. 13։)
Արհամարհոտք գտանին Աստուծոյ. (Յճխ. ՟Դ։)
contempt, disdain, abjection, shame;
vexation, offence, humiliation.
Արարից այպն զարհամարհութիւն. (Երեմ. ՟Ի 8։)
Արհամարհութիւն կրեալ ի քեռւոյն իւրմէ. (Խոր. ՟Բ 17։)
ԶԱՍՏՈՒԱԾ ԱՐՀԱՄԱՐՀՈՒԹԻՒՆ. Անսովոր բարդութիւն է, որպէս Արհամարհութիւն Աստուծոյ. անարգելն զԱստուածոյ.
fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.
ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)
Եւ է արհաւիրք ի ձեռն յոռին ունակութեան ումեմն հոգւոյ։ Ի մանկութենէ (պա՛րտ է) յաղթել զայնոսիկ, որ հասանին ի վերայ մեր, արհաւիրս եւ երկիւղս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ունի արհաւիրս ի միմեանց վերայ բազումս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Յամենայն կողմանց արհաւիրք պատէին։ Զայս առնէին արհաւիրքն՝ որ ի միջի. (Ոսկ. մ. ՟Ա 16։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Ազգի ազգի արհաւիրս արկանէր ի վերայ նորա։ Արհաւիրս սաստից։ Արհաւիրք սպառնալեաց։ Կին ոմն այրի հրաման առեալ յարհաւրաց.. (Ագաթ.։)
Արհաւիրք մեծ անկանէին ի վերայ ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արհաւրօք մահու պակուցեալս։ Արհաւրօք զարհուրեալ զարթնում։ Յարհաւրաց գիշերայնոց. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Է։)
cf. Հերարձակ.
Մարցն արձակահերացն ահագին կսկծմամբք սգացեալ ողբային. (Ոսկ. մտթ.։)
opentry town;
without fortification.
Որ է որպէս քաղաք արձակ, այսինքն անպարիսպ. (յն. ըստ եբր. փերեզացի, կամ փարազուն).
unbridled, unruly;
helter-skelter.
ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆ ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἁχαλίνωτος effrenis Որոյ արձակ կամ լուծեալ է երասանն (իրօք կամ նմանութեամբ). աներասական. անսանձ.
Արձակերասան զերիվարն ի սիգաքայլ արշաւանս արարեալ՝ էանց գնաց. (Արծր. ՟Ա 15։)
Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)
Արձակերասանակ շրջին։ Զիւրեանց որդիսս ընդ վայր հարեալ՝ արձակերասանակ շրջել. (Ոսկ. մ. ՟Գ 6։)
cf. Արձակերասան.
ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆ ԱՐՁԱԿԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἁχαλίνωτος effrenis Որոյ արձակ կամ լուծեալ է երասանն (իրօք կամ նմանութեամբ). աներասական. անսանձ.
Արձակերասան զերիվարն ի սիգաքայլ արշաւանս արարեալ՝ էանց գնաց. (Արծր. ՟Ա 15։)
Մի՛ այսուհետեւ արձակերասան զգազանդ թողցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։)
Արձակերասանակ շրջին։ Զիւրեանց որդիսս ընդ վայր հարեալ՝ արձակերասանակ շրջել. (Ոսկ. մ. ՟Գ 6։)
to be untied, delivered, detached, liberated.
իբր ձ. Թողեալ լինել. յազատութիւն երթալ. ի բաց երթալ. մեկնիլ.
Եւ անտի արձակեալ եկին առ իւրեանցսն։ Եւ նոքա արձակելաք՝ իջին յանտիոք. (Գծ. ՟Դ 23։ ՟Ժ՟Ե. 39։)
Եւ որպէս Փարատիլ ցաւոյ կամ ջերման.
who delivers, unties, liberates.
Արձակօղ. որ արձակէ (ըստ ամենայն նշ).
Արձակիչ ի փորձութեանց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Այսր վտակաց արձակիչ այն տեսութիւնն է. (Լմբ. սղ.։)
cf. Արձակեմ.
cf. ԱՐՁԱԿԵՄ ըստ ամենայն առման.
Տեսեալ՝ թէ ոչ արձակու, յարուցեալ փախեան գաղտ։ Արձա՛կ զիս (այսինքն թողացո՛), զի մեռանիմ. (Վրք. հց. ձ։)
Տայիր եւ արձակուիր (զաղքատս)։ Զբռնաւորն կոխեաց, եւ ձայն արձակ՝ ասելով, եկա՛յք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա. եւ համբ։)
այնուհետեւ համարձակեալ արձակոյր. (Զքր. կթ.։)
deliverance;
shoot;
disbanding troops;
dismission;
—ի մեղաց, absolution;
— հրացանի, discharge;
— կնոջ, divorce.
ἁποπέμπη emissio, ἅφεσις dimissio, remissio, ἁπόλυσις absolutio Արձակելն, եւ իլն (ըստ ամենայն առման). փակիլը, փակուիլը, թող տրուիլը
Մատուոցէ զնոխազն ... առ արձակելոյ զնա յարձակումն։ Արձակէ զնոխազն նուիրեալ յարձակումն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Զ 10. 26։)
Արձակումն կապանաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
արձակումն շնչոյ (այսինքն հոգւոյ). (Նար. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
արձակմունք շնչոց այսինքն գոլորշեաց). (Նար. խ.։)
Արձակմամբ բարբառոյ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը 26։)
ԱՐՁԱԿՄԱՆՆ. ἁποστάσιον repudium Թուղթ կամ գիր մեկնելոյ յարձակել զկինն.
Որ արձակէ մեկնելոյ յարձակել զկինն.
Որ արձակէ զկին իւր, տացէ նմա զարձակմանն. այսինքն զգիր ապահարզանի. (Մտթ. ՟Ե 31։)
leave, holidays;
cf. Արձակումն.
Նոյն է ընդ Արձակումն. եւ Թողութիւն. ազատութիւն.
Կնոջն հրեշտակն զամլացելոյ բնութեանն զարձակուրդ՝ աւետիս տայր. (Փիլ. սամփս.։)
Եւ տես, յորպիսի՛ դէպ ժամանակի, յորժամ արձակուրդն առնելոցն էր. (Ոսկ. ես.։)
inscription, title;
epitaph;
trophy, protocol;
matriculation.
στηλογραφία, στήλη tituli inscriptio, columna, cippus Արձան գրով. կոթող՝ կամ տախտակ քարեղէն, յորում փորագրեալ իցէ յիշատակարան ինչ. եւ Արձանագրութիւն. մակագրութիւն. խորագիր.
Ամենայն իբրեւ յարձանագրի հաստատեալ է ճշմարտութեամբ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ 11։)
Գրել հաւաստեաւ ի տախտակս մտաց իւրոց որպէս յարձանագրի զամենայն հարցմունս. (Փարպ.։)
Իբրեւ յարձանագրի զառաջին գործսն ժպրհութեան պարծանօք պարծանօք գրեալ ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 19։)
stone, stony;
cf. Անդրիագործ.
to inscribe, to write;
to enrol, to check;
to register;
to record, to draw deeds;
to enter a will.
στηλογραφέω in columna inscribo Գրել յարձանի կամ իբրեւ յարձանի. անջինջ դրոշմել.ի գիր կամ ի միտս նշանակել հաստատութեամբ.
Յանբաւ յաւիտեանս նոցայն բացերեւեալ արձանագրի արդարագործութեանցն գովութիւն. (Պիտ.։)
Արձանագրել յայսմ մատենի։ Արձանագրեալ ի մատեանս ազգաց. (Նար. ՟Հ՟Է. եւ Նար. մծբ.։)
Զի՞նչ զայսցանէ արձանագրեցից. (Սկեւռ. աղ.։)
Ոչ ի գիրս նամակաց, այլ ի քաջ ուշ սրտից արձանագրեալ. (Կոչ. ՟Ե։)
acts, registers;
enrolment, writing, deed, book, roll, record, protocol;
inscription;
account, list, memorial;
calendar of the ancient Romans.
στηλογραφία inscriptio in columna, titulus, monumentum Փորագրութիւն յարձանաի. յիշատակարան արձանագրով. եւ նմանութեամբ, Հաստատուն գրութիւն ո՛ր եւ է մապենի կամ բանի. յիշատակագիր. արձանագիր. եւ Մակագրութիւն.
Երկուքն յարձանագրութեանցն (ենովքայ՝ դրոշմեալք ի սիւնս)։ Ընդդէմ երկուց հանդերձելոցն (ջրհեղեղաւ եւ հրհեղեղաւ). (Խոր. ՟Ա 3։)
Յայսպիսիս պատկանաւոր դնիլ յարձանագրութիւնս բանց. (Խոր. ՟Ա 1։)
Այսարձանագրութիւն ի սրբութեանցն սրբութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Եւ զայս ոչ բանիւ լոկով, այլ արձանագրութեամբ. (Լմբ. ատ.։)
Ի գովութիւն կնոջն եւ ի յարձանագրութիւն յիշատակի ասաց զայս. (Երզն. մտթ.։)
register;
epitaph;
funeral sermon.
Արձանական յուլիանոսի (ի գր. աստուածաբանէ)։ Արձանական բանն պարսաւ է ի գործոցն։ Արձանական ասացաւ ի փոխաբերութեն արձանին, եւ այլն. (Նոննոս.։)
Որպէս Մատենագրութիւն. յիշատակաց գիրք.
Զայս մեզ աբիւդենոս յիւրում առաջնում արձանականի ի մանր ազգաբանութեան ասէ. (Խոր. ՟Ա կ։)
to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.
στηλόομαι, στηλοῦμαι immotus sto ceu cippus, sto sicut statua, adfigor Նբրեւ արձան կանգնիլ. անշարժ կալյոտին. դադարել. ուրեք. զետեղիլ. հաստատուն կալ մնալ. քարի պէս տընկուիլ՝ կենալ.
Վեցհարիւր արքն արձանացեալք կային առ դրանն։ Արձանանայր աւուրս քառասուն։ Արձանացի՛ր իսրայէլ ի վերայ բլրոցն։ Գանձի՛ր, եւ արձանացի՛ր. (Դտ. ՟Ժը 16. 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 19։ ՟Ժ՟Ը 13։ ՟Ժ՟Գ 11։)
Արձանազեալ կայր ասէ, այսինքն է թէ կանգնեալ ցեալկայր ասէ, այսինքն է թէ կանգնեալ կայր իբրեւ զարձանս. (Կիւրղ. դտ.։)
Արձանացեալ դադարէին յարքունական ապարանսն։ Չուեալ ի վաղարշապատ քաղաք՝ առկայացեալ արձանանայր ի նմա։ Զիւր արձանանալն եւ կալ նստիլ. (Յհ. կթ.։)
Կայր արձանացեալ ... ասելն՝ որպէս զարձան՝ զայս յայտ առնէ, զի ակնկորեալ ամօթով անշարժ կայր պապանցելոցն շարժել զլեզոն. (Վանակ. յոբ.։)
որպէս Ամրանալ. յարատեւել. պնդիլ. հաստատիլ. անփոփոխ մնալ յո՛ր եւ է կարգի, եւ ո՛ր եւ է բանի.
Իսէր նահնատակագիրն Քրիստոսի արձանացեալ։ Զամն ողջոյն արձանացեալք պահօք. (Յհ. կթ.։)
Միտք մարդոյ ի խնամս չարին են արձանացեալ։ Յաստուած յուսալ եւ ի նոյն արձանանալ։ Ի կարծրականումբ անսասան վիմիդ յարակայեցեալ միշտ արձանացայց։ Հեզութեամբ արձանացեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Գ եւ Նար. կուս.։)
Իւրաքանչիւր ի վերայ իւրոյարմատոյ արձանասցի։ Թէ այս թշնամութիւն օրէնք Աստուծոյ էր, թերեւս այսքան արձանացեա՞լ էր հաստատուն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Ի բաց կալ յամենայն մեղաց, որ արձանանայ յերկարեալ սիրով, եւ կապեալ անլոյծ. (Տօնակ.։)
to convert into a statue;
to raise, to erect;
to establish;
to exhibit, to represent;
to inscribe, to write;
to register, to record.
στηλόω erigo ut cippum, statuo Կանգնել հաստատութեամբ իբրեւ զարձան. հաստատել. կառուցանել. զետեղել. դնել. ամրացուցանել. յանդիման կացուցանել.
Զոսկերսն սաւուղայ եւ Յովնաթանու ... արձանացուցին անդ այլազգիքն. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Ա 12։)
Արձանացուցին զայնպիսի ատրուշան իւրեանց. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
Փոխանակ նոցա զբարեվայելուչսն արձանազուզանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Այլոյ մեղաց լինի հաղորդ (սուտ վկայն), եւ արձանացուցանէ զնոսա՝ հաստատելով ի չարիսն, զոր մեղան. (Տօնակ.։ (որ եւ ՔԱՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ).)
Զի եթէ ստութիւն մեր, եւ ապիրատութիւն արձանացոյց զնորա իրաւունս. (Ոսկ. հռ.։)
στηλητεύω proscribo, facinora alicujus noto, triumpho Կասեցուցանել. յաղթահարել. արգելուլ. նահանջել. առկայացուցանել. դդարեցուցանել. նշանակել եւ նշաւակել. յաղթանակ կանգնել, ձաղել.
Արձանացոյց զմահ. (Զքր. կթ.։)
Մարտնչիս ընդ եղբարս եօթն՝ անձամբ միով կապեալս, որք եօթն յաղթութեամբ զքեզ արձանացուցանեն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Քրիստոս՝ որ վասն մեր ի քեզ բարձրացաւ, զբարձրացեալն օձն պղնձի արձանացոյց. (Եպիփ. խչ.։)
Երկայն բանւք արձանացուցանէ զառաջին իւր զչարութիւն ... խոստովանութեամբ. աստուածաբ. (ի կիպր։)
Ի՞բր երգեցից ինձ վտանգս եւ արձանացուցից նախատինս։ Կարգեցի կուտեցի արձանացուցի. (Նար. կ. եւ Նար. յիշ.։)
Արձանացուցանեմ զկիրս իմ, եւ ոչինչ օգտիմ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Սէր ընտանեցան զկինն ղովտայ արձանացոյց. (Կլիմաք.։)
stability;
representation;
establishment.
ԱՐՁԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐՁԱՆՈՒՄՆ. στήλωμα columna (իբր condemnatio ) Հաստատութիւն իբր արձանի կառուցելոյ. ամրութիւն. եւ Կառուցումն. հաստատուն կանգնումն.
Առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արձանութիւն.
ԱՐՁԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՐՁԱՆՈՒՄՆ. στήλωμα columna (իբր condemnatio ) Հաստատութիւն իբր արձանի կառուցելոյ. ամրութիւն. եւ Կառուցումն. հաստատուն կանգնումն.
Առ այս հայի նուիրական սեղանոյն արձանումն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Վիմածին.
Ունօղ յինքեան զարձան կամ զվէմ. վիմածին.
to be benumbed;
to be stunned;
to be astonished.
cf. ԶԱՐՄԱՆԱՄ. որպէս եւ ԸՆԴԱՐՄԱՆԱԼ. θαυμάζω. miror եւ այլն.
Արմանայր՝ ընդարմանայր, ստրջացեալ ի միտ առնոյր զիրսն. (Բուզ. ՟Դ 15։)
Ոմանք ընդ պիտանացուն մարդկան արմանան, եւ ոմանք ընդ մարգարէութիւնս արմանան։ Զհրեշտակական մատակարարութիւնն արմանամ։ Արմանայ, եթէ եւ այլն։ Որոց զհետ են, եւ արմանան, որք առանց խրատու են (որպէս պչնուլ, յարիլ)։ Ահա արմացայ ընդ դէմս քո եւ ի վերայ բանիս աղսորիկ. (որպէս հայել յերեսս, ակն առնուլ). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լին.։)
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
ῤίζα radix որ եւ ԱՐՄ. Ստորոտ բուսոց եւ անկոց՝ յերեսաց երկրէ մինչեւ ցխորս հողոյ հանդերձ մանր թելիւք. կոճղ կամ ստորին բունն, եւ մազմզուկքն կամ մղեղն.
Արձակեսէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ արմատ ընդարձակեալ ի վերայ ջրոց։ արմատ նոցա իբրեւ զմղեղ եղիցի։ Եթէ ծերասցի յերկրի արմատ նորա։ Խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ոչ եթէ դու զարմատն ի վեր ունիս, այլ արմատն զքեզ.եւ այլն։
Գիտել զայլակերպութիւնս արմատոց (ի պէտս դեղոց). (Իմ. ՟Է 20։)
Ոմն ի սրբոցն ասէ. ծառք յարմատոց աճեն, եւ փառք ի հեզութենէ (Եղիշ. յեսայ.։)
Իբր ի դառն արմատոց երկրի քաղցրաճաշակ պտուղ յայտնեցար. (Նար. կուս.։)
Ձիաւորեալ ոչ միայն ի վերայ բուսաբեր արմատոյն (այսինքն փայտի խաչին). (Շար ։)
ԱՐՄԱՏ. նմանութեամբ, Սկիզբն սերնդոց, ցեղ, ազգ, զարմ, յաջորդութիւն. եւ Ամենայն սկզբնապատճառ կամ առիթ.
Արմատ քո եւ ծնունդ քո յերկրէ քանանացւոց։ Յարմատոյն յեսսեայ։ Յարմատոյն դաւթի։ Ես արմատ եւ սեռ ի դաւթայ։ Արմատք արդարոց։ Մի՛ ոք իցէ ի ձէնջ արմատ ի վեր բուսեալ դառնութեան.եւ այլն։
Յաղագս արմատոյն հանուրց մարդկութեանս (այսինքն ադամայ). (Խոր. ՟Ա 3։)
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթ սիրութիւն է։ Արմատ չարի.եւ այլն։
Հիմն եւ արմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Արմատ օրհնութեան։ Երանեցին զարմատ ամենայն բարութեան. (Պիտ.։)
Անաւատութիւնն (է) այսորիկ բարբառոյ արմատ. (Լմբ.։)
Մելքիսեդեկ արմատն (օրհնութեան) եբրայեցւոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՐՄԱՏ. Վերջին ծայր եւ եզր ստորին, Խորք. խարիստ, հիմն (իրօք կամ նմանութեամբ). հետք.
Յարմատոյ երկաթոյն եղիցի ի նմա. (Դան. ՟Բ 4։)
Տեսի զծովուն զարմատս, զանդնդոցն զունջ. (Փիլ. յովն.։)
Ի ձեւ սանդղոյ, որոյ արմատն յերկիր հաստատեալ էր, եւ գլուխն յերկիր հասանէր. (Աթ. խչ.։)
Թագաւորութիւն յանձն հարուածեալ՝ արմատովք իւրովք խլեսցի. (Նար. խչ.։)
Արմատ գրոյն երեւէր ի վերայ պիտակին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Զի այլ ոչ բնաւ եկեալ է աստ կին արմատ. (Վրք. հց. ՟Զ։) ուր յառաջն կոչի լոկ՝ կին, եւ կին մարդ։
cf. Արմատախլեմ.
Արմատախիլ զծառատունկս թշամւոյն կոտորեսցուք։ Խլեաց արմատախիլ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. խաչել.։)
Զկործանմանն կարծիսս զայս արմատախիլ առնել. եւ ի բաց հանել։ Արմատախիլ արասցուք զնա։ Սաստկութիւն հողմոց հարկանելով զնա՝ ոչ կարէ արմատախիլ առնել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38. եւ 37։ ՟Բ 9. եւ 8։)
Փոյթքն յառաքինութիւն արմատախիլ առնեն զամենայն. (Խոսր.։)
to eradicate, to pull up, to extirpate.
որթն աւաղուկ արմատախլի յայգւոյ անտի. (Մեծբ. ՟Ժ՟Թ։)
that eats roots or herbs.
Կերօղ արմատոյ բուսոց եւ տնկոց.
Ամրացեալք յայրս, զգաստացեալք, արմատակերք. (Բուզ. ՟Ե 15։)
to take root, to take hold, to grow.
Տնկեցեր զնոսա, եւ արմատացան։ Սիրով արմատացեալք, եւ հաստատեալք։ Արմատացեալք, եւ շինեալք ի նա. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ 2։ Եփես. ՟Գ 18։ Կող. ՟Բ 7։ Արմատացայ ի փառաւոր ժողովրդեան. Սիր. ՟Ի՟Դ 16։)
Յայգի աշխարհիս արմատացելոյ. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Քան զարմատանալն՝ բեւեռիլն առաւելագոյն է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
extirpated.
Յաղագս արմատաջինջ առնելոյ. (Ճ. ՟Թ.։)
rootedly, radically;
— խլել, to pull up by the roots, to eradicate, to displant, to grub up;
— խլումն, eradication.
Արմատաքի ի վեր ձգեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
Յամենայնէ արմատաքի եղէ. (Ճ. ՟Ա.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, արմատախիլ։
spot planted with palm-trees.
Յորդանան մեկնէ ընդ ծովակողմ արեւելից ընդ արմաւաստանն ... ի թեմանայ եւ յարմաւաստանէ. (Եզեկ. ՟Խ՟Է 18. 19։)
cf. Արմ.
cf. ԱՐՄ. (որ է ուղղագոյն).
cf. Արմատանամ.
Արմատանալ. հաստատիլ յերկրի.
Մի՛ սերմանեսցեն, մի՛ տնկեսցեն, եւ մի՛ արմնեսցի յերկիր արմատ նորա. (Ոսկ. ես.։)
cf. Արմուկն.
ԱՐՄՈՒԿ կամ ԱՐՄՈՒԿՆ, ἁγκών cubitus, flexus brachii գրի եւ իբր ռմկ. ԱՐՄՈՒՆԿ. Յօգուած բազկի. եւ որ ինչ նման է նմին. ... (իսկ ա՛րմօս, ըստ յն. է յոդուած, զօդ. եւ ա՛ռմուս, ըստ լտ. բազուկ, թեւ)
Բազուկ իմ յարմկանէ իմմէ խորտակեսցի։ Ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին. (Յոբ. ՟Լ՟Ա 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ 18։)
Ամաչեցէ՛ք ի հարկանելոյ զարմունկն ի հացս այլոց. (Սիր. ՟Խ՟Ա 24։)
Գեանաստորս ի գաւառին պրտուոյն՝ սակաւ մի վերամբարձեալ ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին. (Փիլ. տեսական.։)
Զուրարն կապեն վերոյ արմկանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Հատան ձեռք նորա ի կրկնուած արմկացն (կան արմկանն)։ Զաջ բազուկ նորա հանդերձ արմկաւն։ Զգեցաւ մացեղէն փոքր մինչեւ յարմկունս. (ՃՃ.։)
Կանգունն է յարմնկէն մինչեւ ի ծայր մատանցն. (Մարթին.։)
Հազար ուռ բուսեալ, յւռն արմունկ ծընկեալ. հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
Կորցեսցէ զարմկունսն թեւօք հանդերձ. (Ղեւտ. ՟Ա 16.) այլք իմանան զխածին հանդերձ փետրովքն. ռմկ. կտնառք։
corn, corn-crops;
production, fruit, product.
γέννημα productum, fructus Բերք ի գոյզն արմատոց ծնեալք. արդիւնք երկրի կամ բուսոց հանձելեաց, կամ հատից սերմանելեաց. որպէս ցորեան, գարի, ոսպն, եւ այլն. ունդք. ընդեղէնք.
Արմտիք երկրի։ Տօն արմտեաց։ Արարք արմտեաց.եւ այլն։
Եղեւ նորա անասուն, եւ արմտիք բազում. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 14.) յն. երկրագործութիւն, կամ արաք։
Գտանի եւ յեզականն ԱՐՄՏԻ, որպէս Արմտիք, եւ Արմատ.
Մշակն լինի սերմ, եւ ստացողը՝ արմտի։ Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ կցեալ իցէ. այլ առ ամին ցուցանէ վկայութիւն տերեւոյն ի ծայրս իւր. (Եփր. ասիտար։)
cf. Արշալոյս.
currently, rapidly.
Արշաւելով. յարշաւս. արագ ընթացիւք. թասելով. վազելով.
Որ յարշաւակի գայր յեդովմայ. (Միսայէլ խչ.։)