small nest.
Ծիծառն յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ծիծառն զիւր վարանից բունիկն յարդարէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
clod, glebe.
nest-egg.
cells, pigeon-holes.
cf. Բազմածին.
Բազմածնունդ մայր, կամ հարսն, եկեղեցի. (Ճ. ՟Ա.։ Սկեւռ. ես.։)
Բազմածնունդ լինել յուղութեան վարս. (Նար. երգ.։)
Բազմածնունդ բազմութիւն ամպարշտաց. (Իմ. ՟Դ. 3։)
Զօձին ջնջելով զբազմածնունդ չարութիւնն. (Խոր. հռիփս.։)
having an abundant harvest, that has much fruit.
Ուր իցէ հունձ բազում.
Ետես զբազմահունձ արդիւնս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. յն. զբազում հունձ։)
that has much sound;
that has several sounds, very sonorous;
polyacoustic.
Ո՞ր միտք բաւական իցեն զբազմահունչ հերձուածողաց առասպելս առեղծանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
that has many names.
πολυώνυμος mlta nomina habens, multorum nominum Որոյ բազում են անուանք. այլ եւ այլ անուամբք կոչեցեալ. շատ կերպ անուն ունեցօղ.
Մի գոլով (Աստուած) բազմանուն է ըստ կրիցն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ բազմանուն , ասելով, ես եմ որ էն , կեանք, լոյս, Աստուած, ճշմարտութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Զբազմանուն զամենազօրն (Աստուած,) զմիադիմի հաստատութիւնն ... (որ) կոչի բարերար, արդար, ամենակալ եւ այլն. (Կոչ. ՟Զ։)
Բազմանուն՝ Քրիստոս, եւ մի որդի. մի, եւ բազմանուն։ Մարմին եղեալ՝ բազմանուն եղեւ։ Ըստ տնօրէնութեանն բազմանուն է (Քրիստոս). (ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։ Լմբ. յայտն.։)
Յորժամ քննեմք ըզբազմանուն խաչիս նշան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Բազմանուն ասէ զչարն՝ ըստ զանազան գործոցն անուանելով. (Նիւս. երգ.։)
Բազմանունք են (կամ բազմանուն կոչին) որք սահմանաւ հաղորդին, եւ անուամբ տարբերին. (Դամասկ.։)
that contains much;
multitudinous, much.
Որ բազում ինչ պարունակէ. բազմապատիկ.
Եւ սա (Կայէն) առաջնորդ բազմապարունակս չարեաց եղանի. (Պիտ.։)
that contains much or many things.
Որ բազում ինչ ունի կամ տանի յինքեան.
Ընդարձակատարր յարկի բնաւին աշխարհի՝ բազմունակ ծոցոյ անթիւ ամբարոյ. (Նար. խչ.։)
custom-house.
cf. Փաղանունութիւն.
συνωνυμία Փաղանունութիւն. անուանակցութիւն, եւ նշանակելն զնոյն.
Առաջին, եւ սկիզբն՝ ըստ բաղանունութեան է ասացեալ, նոցունց ի միմեանց զեկուցելոց. (Փիլ. ել.։)
supine;
verbal.
learned, skilful, experienced, versed, wise;
eloquent.
Իմաստունք եւ ճարտարախօսք, եւ բանիբունք։ Բանիբունք եւ իմաստունք եւ փիլիսոփայք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8. 24. 27. եւ Եփես. ՟Ի՟Ա։)
Անդէն յառաքելոցն ժամանակս յարոյց Աստուած քարոզս բանիբունս՝ ճարտարախօսս։ Ապողոս՝ բանիբուն եւ զօրաւոր գրովք եւ մտօք, եւ բանիբուն մեկնութեամբ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Փիղոն Աղեքսանդրացի այր բանիբուն ճանաչէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Երանելին Ագաթանգեղոս այր բանիբուն գիտութեամբ, եւ լի ամենայն հրահանդիւ. (Փարպ.։)
Զնոյն անուանս դնէ ջրհորոցն, զոր հայրն եդ. զի բանիբուն հայրն կոչեաց, շատացաւ եւ նա. (Փիլ. լին.։)
without habitation, houseless;
like a pilgrim.
ἅοικος, ἁνέστιος. domo et sede propria carens. Ոյր չիք տուն եւ բնակարան առանճին. անյարկ. եւ Որոյ չգուցեն ընտանիք. տուն տեղ չունեցօղ. էվի պարգը օլմայան, մէքեանսըզ, զարիպ.
Օտար առաջի անկեալ՝ անտուն անբնակ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Տնակից առնեն զանտունն. (Ոսկ. ես.։)
Անտունք եւ անբնակք լինին։ Ոչ եղեւ անտուն, եւ ոչ արտաքս փակեալ։ Անտուն արդարեւ է ամենայն, որ ամային է ի կնոջէ. (Փիլ.։)
Ես աղքատս եւ անտունս. (Ածաբ. ծն.։)
Դժոխազգի՞ ոք ես, եւ անտուն. (Բրս. հայեաց.։)
Անտուն, եւ անքաղաք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Անտուն էր, եւ ոչ ուներ հանգիստ։ Այս անտուն ճնճղուկս։ Հայել յանտուն լինելն քրիստոսի. (Լմբ. սղ.։)
(Ադամ) տրտմէր ընդ իւրն միայն անտուն ամայութիւն եւ զրկանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անտուն շրջի անբովանդակելին, եթէ ոչ ի սմին տան տաղաւարեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Այդր անտուն շրջեցայ, եւ ապա յայս խորանս մտայ. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ձ՟Գ։)
cf. Անփառ.
Անփառունակ եւ սգաւոր լինէր նախաստեղծին անձն. (Մամբր.։)
Որ անփառունակն է նախաստեղծին յանցաւորութեամբն։ Նա յանճառ փառսն վայելէ, եւ մեք անփառունակ զառածանիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Ամենայն ուրեք զաննշանն եւ զանփառունակն ընտրէր (կենցաղ)։ Ի տղայական սկսեալ հասակէն. եցոյց զանփառունակն լինել քան զամենայն որդիս մարդկան. (Սկեւռ. յեսայ.։ եւ Գէ. ես.։)
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
ἁκοίμητος (յորմէ Ակումիտ) ἅγρυπνος, ἅνυπνος. insomnis, non accumbens, non dormiens. Որ ոչ լինի երբէք ի քուն. աննինջ. աննիրհելի. եւ տքուն. տքնօղ. արթուն. մշտազուարթ. զգաստ. անհանգիստ. անխոնջ. քուն չունեցօղ, չքնացօղ. ույումազ. ույգուսուզ.
Անքուն է լոյսն՝ որ ի նմանէ է. (Իմ. ՟Ե. 10.) այսինքն որ տայ միշտ արթուն կալ իբրեւ ի լոյս տունջեան։
Տեսանէր զնա ամենատես եւ անքուն ակամբ։ Որ անքուն ակամբ պահես զիսրայէլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։) (Շար.։)
Զի անքուն ակամբ պատրաստագոյնս կայցեն. (Ագաթ.։)
Անքուն բնութիւն սորվբէից. (Ոսկ. ես.։)
Գիշերք անքունք, որք կանխենն յաղօթս ի գիշերին. (Բրս. մկրտ.։)
Եթէ անքուն կարեմք լինել. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Նմանեալք վերնոցն՝ անքունք եղեն. (փարպ։)
Որ անքուն յառաջգիտութիւն ունելով աստուած. (Գանձրն.։)
Ուր հանգեաւ ոտք նորա յետ անքուն աշխատութեանն՝ որ յերկրի. (Լմբ. պտրգ.։)
Երեք նոցա՝ որ խնդրէինն՝ աւուրքն անցին, եւ գիշերք անքունք. (Փիլ. սամփս. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Առանց ի քուն լինելոյ. առանց ննջելոյ. արթնութեամբ. զգաստութեամբ.
Որ պահեն զիսրայէլ անքուն. (Շար.։)
Անքուն կատարեալ զկեանս իւր յաշխարհի արթնութեամբ. (Փիլ. լին.։)
Զգիշերն ամենայն անքուն անցուցանել. (Աթ. անտ.։) (Տօնակ.։)
Մաշի հանապազ անքուն՝ ի հոգոցն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
geographical globe.
Լինել լուսաւորացդ ճառագայթաձիգք՝ աշխարհագունդք. (Ագաթ.։)
that surrounds the world, (Ocean).
Որ զտիեզերս պարունակէ պատելով. այն է ծով.
Աշխարհապարունակ պիսիդոնի. (Նար. խչ.։)
autumn.
(ն հլ. սեռ. աշնան) «աշուն» Ագաթ. Եզն. ածանցման սկիզբը գտնում ենք երկու ձևով. 1. աշնան. օր. աշնանաբեկ լինել Ոսկ. լուս. աշնանային Փիլ. Պիտ. աշնանայք Եփր. փես. 383. աշնանատունկ Վստկ. աշնանի Կոչ. Յհ. կթ.-2. աշն-. ինչ. աշնանային Փիլ. աշնայնի Փիլ. լիւս.։
Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «ա-շունն՝ որ անշնչին» (Ալիշան, Հին հաւ-136)։ Նոյնը Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ Կ. (Արշալ. արրտ. 1843, л 130) ա-շուն=խաշուն (խաշա՞ծ)։ Klaproth, Asia *pol. 101. հսլ. osenь «աշուն» սառի հետ։ Lagarde, Urgesch. Arm. 880 ռուս. oceнь «աշուն» ? Պատկ. Изслд. 5 սանս. ušman «ամառ»։ Muller WZKM 5, 266 գոթ. asans «հունձք»։ Տէրվ. Altarm. 50 աշուն կա-պում է արշալոյս բառի հետ, իբր յե-տին, մութ, տխուր եղանակ. տե՛ս
Արշալոյս։ Հիւնք. շուն բառից։ Հալա-հեան, Արևելք 1893 նոյ՛՛ 10 հաջիլ բառից։ Հիւբշ. 433 մերժում է միաց-նեւ ռոթ. asans, հսլ. jaseni = ռուս. oceнь, պրուս. assanis հոմանիշների հետ։ Patrubány IF 14, 54 և ՀԱ 1907, 305 *ku 6 «ուռչիլ, աճիլ» արմատից, եբր *akikuuont «պտղաբեր» նախաձե-վից, հմմտ. սանս. štšuš «տղայ», յն. αἰϰος «ուժ» ևն։ Pedersen, Հայ. դրիլեզ. 158 հյ. աճիլ բայից՝ ուն մասնիկով, հմմտ. լտ. auctumnus, Lidén, Յուշարձ. 387-8 հւ. հասանիլ բայի հետ՝ իբրև «հասուն»։ Պատահական նմանութիւն ունի եբր. [hebrew word] əšun, «ժամանակ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սեբ. Սլմ. Վն. աշուն, Ախց. Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սլմ. Սչ. Ջղ. Տփ. աշունք, Տիգ. mշուն, Ոզմ. ա՛շօն, Ակն. աշիւն, Հճ. էշունք, Զթ. էշօնք, էշոնք։ Նոր բառեր են աշնանահաս, աշնցան, աշունքենի, աշնավար, աշնահաւք աշնուկ, աշունքանալ ևն։
ὁπώρα. autumnus. Եղանակ տարւոյ ընդ մէջ ամարան եւ ձմերան, ի 21 օրէ սեպտ. ց21 դեկտ. աշունք. կիւզ. խիզան. պերք րիզան.
Ամառն յաշուն (փոխի), եւ աշուն ի ձմեռն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Յաշունն կամ ի գարունն. (Ագաթ.։)
Յառաջ քան զաշունն ի ջերին տեղիս ի ձմերոց երթալոյ. (Եզնիկ.։)
Աշուն ձմեռնացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Աշունն չունի գեղեցկութիւն գարնան, եւ ոչ գարունն զաշնան պտղաբերութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Աչք.
naturally good, that has a good disposition, humane.
ἁγαθοφυής natra bonus Որոյ բունն կամ բնութիւնն է բարի. ի բնէ կամ բնութեամբ բարի. բո՛ւն բարի, որ տիրապէս է միայն Աստուած. բո՛ւնը աղէկ.
Այսպէս ասաց բարեբունն բան, ես բարի եմ (կամ առատ եմ). (Դիոն. ածայ.։)
Ի բարեբուն հոգւոյն վտակք. (Շար.։)
Բարեբունն Աստուած, եւ անհաս մարդասիրութեան անդունդք։ Զորս ատէ բարեբունն Աստուած։ Ոչ մոռանայ Աստուած զբարեբուն գութն արարչական. (Վրդն. քրզ. եւ Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
cf. Անտառաբոյծ.
Անտառասնունդ կենդանիք. (Պտմ. աղեքս.։)
without master or governor;
unassisted, forlorn, abandoned.
Անտերունչ շրջեսցուք. յն. ոչ տիրացեալ լիցուք. (Երեմ. ՟Բ. 31։)
Անտերունչ շրջել ըստ իւրում ախորժակացն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Հեծելազօրն անտերունչ շրջել. (Լաստ. ՟Ժ։)
Յարձակի ի վերայ ... անտերունչ զամենեսեան թողեալ. (Յհ. կթ.։)
Եւ լինէին անտերունչ մակեդոնացիք։ Եւ այլոյ ժամանակին անտերունչ համարել։ Յանտերունչ ինչ ժամանակացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Անտերունչ.
that has many colours or shapes, diverse, multifarious.
որ եւ ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ ասի. Իբր Գոյնզգոյն. գունագոյն. եւ մանաւանդ՝ որպէս Բազմազան, բազմապիսի. բազմայեղանակ. πολύτροπος multiformis գունզգուն, եւ շատ կերպ.
Ի սնգոյրս եւ ի ծարոյրս, եւ ի բազմագունակ հանդերձս պայծառս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Բազմագունակ ողկուզօք. (Տօնակ.։)
Զանազանեալ լինին կերպարանաք, եւ բազմագունակ զարդք փառաց նորա. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Բազմագունակ եւ բազմապատիկ է արտաքնոցն վարքն, եւ այլ երբէք այլ առ հաճոյսն հանդիպեցելոցն ստեղծանեն. (Բրս. հց.։)
Բազմագունակ չարչարանք, կամ չարիք. (Ճ. ՟Ա.։ Նչ. եզեկ.։)
cf. Բազմագունակ.
Ունօղ զբազում գոյնս պէսպէս. գունզգուն.
very numerous, of many forces.
Բազմախումբ. գունագունդ. շատ, շատւոր.
Բազում պաշտօնէիւք, եւ բազմագունդ քահանայիւք. (Եղիշ. ՟Ա։)
Նմանօղք լիցուք այնպիսւոյ բազմագունդ միայնացելոց. (Եղիշ. միանձն.։)
Չճառեաց զաներեւոյթ զօրութէանն, եւ զբազմագունդ հրեշտակաց. (Կիւրղ. ծն.։)
Գունդ բազում. բազմութիւն.
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Որպէս Բազմագունեան, կամ բազմաբիծ եւ բազմագունակ. ազգի ազգի. զանազան.
Զտիպքն եւ զբիծքն եւ զխարանս ... զկտեալ խածուածս բազմագունիս. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Բազմագունի բարեացն՝ որ ի քէն մեզ ընձեռեցաւ, զորպիսի ընծայս նուիրեսցուք. (Երզն. լս.։)
Դարձեալ վառեալ առ նա չարին՝ զիւր մեքենայս բազմագունին. (Յիսուս որդի.)
ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ ԱԿՆ, ական, ականց, Ի սուրբ գիրս վարի որպէս ἥλεκτρον electrum ելեկտռոտ. որ եւ Սաթ անուանեալ քարն պատուական, դեղին գունով եւ դիւրաբեկ, որ ի շփիլն յինքն ձգէ զյարդ եւ զշիւղ.
Իբրեւ զտեսիլ բազմագունի ականց։ Իբրեւ զտեսիլ ական բազմագունի։ Իբրեւ զգոյն բազմագունի ականն. (Եզեկ. ՟Ա. 4. 27։ ՟Ը 2։)
Լայնաբար երեւի նշանակել զԲազմագունեան գոհարս. գունզգուն գոհարներ.
Սեղան չորեքկուսի ականակապ՝ ի բազմագունի ականց ընդելուզեալ։ Ի սուրբ սեղանն՝ որ էր ընդելուզեալ ի բազմագունի ականց. (Փարպ.։)
cf. Բազմազեղ.
Ամենալոյս՝ աննախանձ եւ բազմազեղուն գովեալ արարչութեանդ զօրեղութեան. (Նար. ՟Լ՟Է։)
dormant.
place of conference, council-chamber;
vestry-room;
offertory.
Տուն խորհրդոյ. խորհրդոց, իբր ընծայարան կամ պահարան.
Որպէս եւ մեք զանօթ սրբութեան պասուն (պահեմք) ի խորհրդատան սեղանն. (Նչ. եզեկ.։)
Եւ Ատեան, կամ տուն ատենի. ժողովարան (վանից).
Խրատեսցէմիանգամ եւ երկիցս բանիւ. Իսկ թէ այլ յանցանէ, ի խորհրդատունն գանիւ։ Ի հարուածով խրատեսցէ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
piece of soiled linen.
տե՛ս Չունձ։
Ձունձ խոր կամ ներքին եւ անպիտան. որպէս կապերտ կամ հանդերձ ապարահից. քուրջ, շոր.
ամենեյն արդարութիւն իբրեւ զխոձունձ տեռատեսին համարեալ է. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
little;
— ինչ, — մի, a little, very small quantity, however little;
— ինչ ժամանակ, a short time;
— ինչ իրք են, there is very little;
ի — վայրկենի, in a moment, in an instant.
«սակաւիկ, քիչ» Ոսկ. մ. բ. 23. ա. տիմ. ժդ. Փարպ. որից խուն ինչ «մի քիչ» Փարպ. որ և խուն մի Սիր. խ. 6. խու-ներդմնական Թր. և Երզն. քեր. խունախոհ «փանաքի մտածութեամբ» (չունի ԱԲ). խու-նաբերձ «մի քիչ բարձր» Կղնկտ. հրտր. Էմ. բառեր հին մատ. Ա. էջ 16)։ Բառիս գաւա-սական ձևն է սուն, սուն մի «քիչ, մի քիչ» Նար. մծբ. էջ 449. Հին բռ. (խ>ս ձայնա-փոխութեան համար հմմտ. խարիսխ >սա-րիսխ, դրախտ >դրաստ)։
Տէրվ. Նախալ. 71 խոտ, խոնարհ, հբգ. hauen «կտրել, ջարդել», heu «խոտ», գոթ. huns «խոնարհ, խուն», հսլ. kovati «կտրել» ձևերի հետ՝ հնխ. ku, kun, kud «կտրել, կոտրել» արմատ-ներից։ Հիւնք. յն. τοῦν «գոնէ» ձևից։ Meillet Et slaye 1, 174 հսլ. xudu «փոքր, խեղճ», գոթ. hauns «ցածր, խո-նարհ», յն. ϰοῦτος «թեթև» բառերին ցեղակից է դնում։ (Հակառակ են Ber-neker 405 և Boisacq 504)։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 նոյն ընդ խուղ, խուց, ո-ռոնց վրայ տե՛ս։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 79 մերժում է թէ՛ հսլ. xudü (իբր= սանս. kšudra «փոքրիկ») և թէ գոթ. hauns «ստորին» բառերի համեմատու-թիւնը և միացնում է խնամ, խնալ բա-ռերի հետ, արմատը խուն՝ ըմբռնելով եբրև «ջանք, ճիգ»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gina «փոքր, քիչ», 426 թթր. sön-mek «մարիլ, հանգիլ», էջ 428 թթր. չաղաթ. ini «փոքրիկ», ön «թեթև» բա-ռերի հետ։
«սեղան». արմատ առանձին ան-գործածական, որից ունինք միայն խունա-ւագութիւն «սեղանապետութիւն» բառը, որ մէկ անգամ գործածել է Ոսկ. մ. բ. 24 «Ո՞ւր մեզ խունաւագութիւնն և խոհակերութիւնն պիտանացու է»։
ՆՀԲ խունաւագութիւն բառը մեկնում է «զանգումն ուտելեաց արեամբ ըստ աւագաց Լիդացւոց, համադամք, յօրի-նուած խորտկաց» և ըստ այսմ հանում է պրս. xun «արիւն» կամ հլ. խոնաւ բառերից։ Գրեթէ նոյն մեկնութիւնն է տալիս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ դնում է պար-
Վասն խուն արտասուաց. (Փարպ.։)
Ի խուն վայրկենի. (Նար. ՟Ի՟Գ.)
Սոյն իմս եւ խուն իմաստութիւն. (Յիսուս որդի.։)
Սակաւ մասն ժամանակի ունիս իբրեւ զնշխար խուն. (Լծ. ածաբ.)
Եւ ոչ սուղ եւ խուն մասն տայցես։ Խուն քնովն յագեցեալք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Խուն ինչ տեսութիւն ածցական. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Եւ մեք խուն ինչ տամք պատճառս իմաստնոց. (Լմբ. սղ.։)
Խուն ինչ պտուղս զհամայնիցն տեսանեմ. (Սկեւռ. աղ.։)
Խուն մի իբրեւ զոչինչ ի հանգստեան (եղիցի) Սիր. (՟Խ. 6։)
Խուն մի եւ ըմբռնեալ էին զարքայն. (Զենոբ.։)
Ի քումդ խնամոց խուն մի խիթացեալ՝ եւ նա ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Նար. ՟Հ։)
Խուն մի նշանակել յաւետարանէ չէ ինչ տարադէպ. (սարգ. ՟Ա. Պետ. ՟Զ։)
paraffine.
seasoning, flavouring.
(ի պ. խուն. արիւն. կամ ի հյ. խոնաւ) καρύκη, καρυκευτική condimentum, salsamentaria. Զանգումն ուտելեաց արեամբ ըստ աւագաց լիդացվոց. համադամք. Յօրինուած խորակաց.
Ու՞ր մեզ խունաւագութիւնն եւ խոհակերութիւնն պիտանացու է. (եւ ո՛չ երբէք. Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
incense;
aromatic substances;
incense, flattery.
. ո հւ. (բայց Երգ. դ. 14 հատուե-ծի մէջ ունինք խնկօք՝ փխ. խնկովք. ինչպէս ունին Երգ. ե. 1 և Յհ. ժթ. 40) «կնդրուկ» ՍԳր. Վեցօր. 126. որից խնկել «զմռսել» ՍԳր. «զոհել» Կիւրղ. ել. «խնկարկել» Նար. «մեծարել, օրհնաբանել» Նար. խնկանոց Ա-գաթ. խնկաբեր Երգ. բ. 17, ը. 14. խնկալից Գ. մակ. ե. 1, 5. խնկածու Բուզ. խնկակալ Ել. իե. 17, լ. 1. խնկաղաց Ել. իե. 29, Ա. մակ ա. 23. Ոսկ. խնկիչ Վեցօր. խնկենի Նէեմ. ը. 15. խնկարկու Դ. թագ. իգ. 5. դեղախունկ Սեբեր. դեղնախունկ Կղնկտ. եղեգնախունկ Նար. հայխունկ Վստկ. չամչախունկ Բժշ. զմոնախունկ Գաղիան. լիախնկայl «խնկով յի» Եփր. մն. 484 (չունի ՆՀԲ), խնկողկուզիկ Մխ. առ. խնկատերև Գաղիան. (երկուսն էլ «հագնի, vitex agnus castus», ըստ Արթի-նեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 10-11) խունկեղէգն (առանց ձայնաւորի սղման) Ել. լ. 23, Երգ. դ. 14, Ոսկ. ես. խնկաբոյր (նոր բառ) ևն։ Գրուած է նաև խունգ ևն։
ՆՀԲ թրք. կէօնլիգ, քիւննիւք «խունկ» բառի՞ց։ Bottich. Arica 77, 275 և Lag, Urgesch. 955 տուին ուղիղ մեկնութիւ-նը։ Հիւնք. պրս. խիւնկ «անկիւն» բա-ռից։ Patrubány ՀԱ 1906, 346 հնխ. qend «լուսաւորել» արմատից. ինչ. in-censo «խունկ» լտ. incendo «այրել» և candeo «փայլիլ» բառերից է ծառում։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. խունկ, Ագլ. Ալշ. Երև. Չթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. Տփ. խունգ, Մկ Վն. խունգ՝, Ոզմ. խօւնկ։ Գոր. Ղրբ. խօնգ, Ասլ. խիւնգ, խիւ*, Այն. խունգ, հունգ (Բիւր. 1999, էջ 671)։ Նոր բառեր են՝ խունկի, խըն-կագունիլ, խնկաչոջ, խնկածխիչ, խնկածուխ, իւնկիկ թութ։
ՓՈԽ (borrowing) Գնչ. խունգ, թրք. գւռ. Կր. xunk (Բիւր. 1898, 627), քրդ. xung «խունկ» (Ա-սառ. MSL 16, 369)։ Բոլորն էլ նոյն նշա-նակութեամբ։-Patrubány ՀԱ 1906, 346 հայերէնից է դնում թրք. kunnūg «խունկ»՝ իբր թէ -üg նուազականով կազմուած, բայց անշուշտ սխալ է։
Խունկս յիւղ օծման, եւ ի հանդերձանս խնկոց։ Խունկս իւղոյ օծման, եւ խունկս հանդերձանաց։ Ռետին եւ մեղր եւ խունկ։ Զողջակէզս ուղղալիցս մատուցից քեզ խոյովք, եւ խնկովք։ Ուղիղ եղիցին աղօթք իմ որպէս խունկ առաջի քո տէր.եւ այլն։
Զխունկս, եւ զիւր անուշունս։ Կնդրկին եւ այլոց խնկոցն։ Իւղեփեացք իւղոցն եւ խնկոզն։ Ոչ գոյր իբրեւ զխունկսն զայնոսիկ՝ զորս ետ տիկինն սաբայ։ Հոտ հանդերձից քոց քան զամենայն խունկս։ Բուրեսցին խուկք իմ։ Պատրաստեցին խունկս եւ իւղս։ Պահեցին կտաւովք՝ խնկովքն հանդերձ.եւ այլն։
Կնդրուկք, եւ օտարական խունկք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Չորք խունկքն ցամաք ծխելոյ ի հուր. (Նախ. ել.)
Զեղէգն քան զամենայն խունկս անուշահոտ գիտեմք. (Նար. երգ.։)
Խունկն է զգալի անուշահոտութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի ժամ խնկոցն։ Առնել խունկս եւ ողջակէզս։ Աղօթիւք եւ խնկօք.եւ այլն։
ԽՈՒՆԿ ԱՐԿԱՆԵԼ. θυμιάω suffio, adoleo. Խնկել. ծխել. որ եւ Խունկ մատուցանել.
Եհաս նմա խունկ արկանել։ Արկանել խունկս տիկնոջն երկնից.եւ այլն։
ՀՈՌՄԻ ԽՈՒՆԿ, կամ ՍՊԻՏԱԿ ԽՈՒՆԿ, կամ Սեւ եւ Կանաչագոյն խունկ. լատան. լատէն։ (Գաղիան, եւ Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)
sweet calamus.
Զխունկեղեգն զանոյշ։ Խունկեղէգն եւ կինամոմոն. (Ել. լ. 23։ Երգ. ՟Դ. 14։)
Ոչ դնեցէր ինձ խունկս արծաթոյ, իսկ այլք խունկեղէգն ասեն. (Ոսկ. ես.։)
an Armenian note.
«ռեղեզկուհու մեղմեխանօք նա-յուածքը. agacerie» Տաղ. (վկայութիւնները ռե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. agacerie բառի տակ). կայ և գրուած ղունճ ձևով։
ԳՒՌ (dialectal) Խունջիկ-մունջիկ, խնջիկ անել «նազկռտիլ»։
«երաժշտական մի խազ է, որ ունի թ ձևը» Ոսկիփ. (ըստ Schrö-der նշանակում է «tripudium, պար», տես Peterm. ZDMG 1851, 365-72)։
ԽՈՒՐՃ որպէս եւ ԽՈՒՆՃ. անուն խազի առ երաժիշտս։ (Ոսկիփոր.։)
tibia, shin-bone.
Ընկեցին զնա ի կառաց անտի, եւ իբրեւ անկաւ, ջախեցան խռչակունք իւր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
heavy loads.
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
Որ խիստ եւ դժնդակ օրինակաւ շնչէ. դառնաշունչ. խիստ քչօղ.
Հողմ խստաշունչ. (Վեցօր. ՟Զ։)
ըստ խստաշունչ օդոյ ձմերանոյն. (Խոր. ՟Գ. 30։)
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն։ Զհիւսիսայինն խստաշունչ սառնամանեացն վայրս. (Պիտ.։)
ի խստաշունչ սառնամանեաց։ Մեղանչելով յաճախ՝ արարի ինձ ձմեռն խստաշունչ. (Անան. զղջ.։)
Որդիք եղջերիկք խստասիրտք խստաշունչք. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Խրախունս առնէր տաճարին. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 9։)
Թագաւորական պատուով պատուեալ՝ ապա խրախունս առնէ. (Իգն.։)
Ճաշ ուտել, եւ խրախունս առնել. (Կանոն.։)
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
snail;
sea-shell, purple shell-fish.
, ի-ա հլ. «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ՝ որ տալիս է ծիրանի ներկը. concha» Վեցօր. 152. (գործածուած է ռեռ խղունջնաց ձևով, որով ուղղականը պիտի լինէր *խղունջուն կամ *խղոյնջն. բայց բո-լոր բառարաններն էլ դնում են վերի ձևով). գրուած է նաև ուրիշ զանազան ձևերով. ինչ-պէս՝ խղընջոյն (խղնջոյն) Բրս. ընչեղ. խը-խընջիւն կամ խըխնջիւն Երզն. լս. և մտթ. 591. Մխ. առակ. խխընջունի (խխնջունի) Բրս. մրկ. խղնջուն ՆՀԲ. սեռ. խխնջիւնեաց Բրս. մկ. էջ 338. խխնջուն ՋԲ. խնջուն ՋԲ. խնճուղ Վրք. սեղբ. 781. խռնջայլ կամ խռըն-չող Գաղիան. Բժշ. այս բոլորի միջից արդի գրական լեզուն ընտրել է խղունջ (կամ նաև խխունջ) ձևը և յատկացրած է միայն նոյն խեցեմորթի հասարակ տեսակին. ֆրանս. colimaçon, որից խխնջաձև նորակերտ բառը։ (Տե՛ս նաև կողինջ)։
= Նման են հնչում հրէական արամ. [hebrew word] xalazōn, ասոր. [arabic word] xalazōnā կամ [arabic word] xlīzonā, արաբ. [arabic word] ha-lazūn, որոնք միևնոյն նշանակութիւնն ու-նին մեր բառի հետ։-Բայց այս բառերի ծա-զումը անծանօթ է. ձևը ցոյց է տալիս՝ որ բնիկ սեմական չեն։ Muller WZKM 2, 285 ուզում է հանել յն. άλίζωος «ծովակեաց, ծովի մէջ բնակող» բառի ռամկական ἅλίζωω ձևից. բայց այս կարծիքն էլ ընդունած չէ։ Ըստ այսմ անորոշ է նաև հայերէն բառիս ծագումը։ Թերևս բոլորը միասին փոխ են առնուած մի անծանօթ լեզուից, և յատկապես ա՛յն ազգից՝ որ առաջին անգամ խեցեմորթից ծիրանի ներկը պատրաստելու արհեստը գտաւ։
ՆՀԲ խլինք և ունչ բառերից է հանում՝ հետևելով թրք. sumuklu «խխունջ» (բուն նշանակում է «խլնքոտ») բառի կազմութեան։ Վերի սեմական ձևերի հետ համեմատեց Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 130. բայց նմանութիւնը մերժեց ինքը (տե՛ս Հիւբշ. Սեմ. փոխ. բառեր, K 42)։ Սակայն Müller WZKM 8, 285 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295) ընդունում է։ Վերջին անգամ մերժում է Հիւբշ. Arm. Gram. 305։ Հիւնք. դնում է խնջել բա-յից։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
ՓՈԽ (borrowing) ԽՈԽ.-Վրաց. ღვინჭილა ղվինճիլա կամ ოურინჭილა ղուրինճիլա «օրոճիկ, մի տեսակ խխունջ» փոխառեալ է թւում հայ. խռնջայլ կամ խոնչող ձևից։-Կայ նաև ուտ. միլղոնչ «խղունջ», որի հետ համեմատելի է գւռ. կոխլանճ։
ԽՂՈՒՆՋՆ կամ ԽՂՆՋՈՒՆ. κόχλος, κοχλίας , κόγχη, κογχύλη concha, limax, conchylium, ostreum, murex. որ եւ գրի ԽԽՆՋԻՒՆ, կամ ԽԽՆՋՈՒՆԻ, ԽՂԸՆՋՈՅՆՔ, եւ ԽՌՆՋԱՅԼ. ռմկ. կողինջ, կոխլանճ. Խեցեմորթ ցամաքային եւ ծովային՝ ազգի ազգի. որոյ ազնուագոյնն է կոնքեղ, յորմէ ելանէ ծովու ծիրանի. սիւմիսքլիւ պեօճէք. (որպէս եւ հյ. ի խլինք, ունչ) հալեզուն քէրէ. եւ իսկէռլէթպեօճէյի։
Ուստի՞ իցէ խղունջնաց տալ զծիրանիս թագաւորութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
risen, fermented, leavened;
— հաց, leavened bread.
ζυμωτός fermentatus ζύμη fermentum. Խմորեալ. հասունացեալխմորով, հայս կամ հաց. որ կոչի եւ Խմոր. խմոր ունեցօղ, մայան հասած.
Ոչ ուտիցէք խմորուն։ աչ ուտիցէք խմորուն։ Ո առնիցեք խմորուն։ Զամենայն խմորուն, եւ զամենայն մեղրեալ։ Մի՛ ուտիցէք ընդ նմա խմորուն. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 3. 7։ Ղեւտ. ՟Բ. 11։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Ոչ խմորուն. (այլ՝ բաղարջ հացիւ։ խմորուն հացն. Շ. թղթ.։ Լմբ. ատ.։)
unequal, uneven, rugged, winding;
—ք, spot, stain;
inequality, unevenness, roughness, ruggedness, asperity.
«փայտի վրայի անհարթու-թիւնները» Իմ. ժգ. 14. «անհարթ, խորտու-բորտ» Ոսկ. յհ. ա. 9. առաջին վկայութեան մէջ գրուած է նաև անջատ խունդ բունդս։ Կերևի թէ պէտք չէ սրանից բաժանել խընդ-բածակ կամ խնդբուծակ scissura parietis «պատի ծերպ», որ գիտէ միայն Ներսէսովիչ, Բառ. ւտ.-հյ. էջ 483բ։
= Կրկնուած է խունդ արմատից (բունդ թարմատար). ըստ այսմ նախնականն է խունդ-բունդ. հմմտ. գւռ. խնճիշ-բնճիշ, խժի-բժի, խլէ-փլէ։
Խորտաբորտ մասունք. անհարթ տեղիք. կամ Թերութիւն. պակասութիւն. ծակուծուկ տեղւանք.
Զփայտ խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ առեալ դրօշեաց, եւ նմանեցոյց զնա պատկերի մարդոյ, եւ զամենայն խնդբունդս (կամ խու՛նդ բու՛նդս, կամ խնդաբունս) նորա ծեփեաց հողով. (Իմ. ՟Ի՟Գ. 14.) յն. κηλίς macula. կեղտ. արատ. այլ ըստ հյ. երեւի լինել κοῖλον cavum, իբրու խոռոչ. անհարթութիւն։
Հաւատքն եւ շնորհքն հոգւոյն սրբոյ յերկրաւոր ի խնդբունդ եւ յանկարգ յաննմանութենէ անտի զերծ զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9.) յն. լոկ յանհարթութենէ. ἁνωμαλία inaequalitas.
rosemary.
parsonage-house, vicarage;
— Հրէից, synagogue, Jewish chapel.
Տուն առընթեր եկեղեցւոյ, եւ սեփական այնմ.
Զժամատունն որ առաջի սուրբ կարապետին էր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Ոչ ունին առընթեր ժամատուն (եկեղեցիք քայքայեալք). (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ժժմակ.
որպէս Ժժմակք, կամ ժժմունք։
Քաղեմ զամենայն ժիժմունս յանդաստանաց քոց. (Ոսկիփոր.։)
Տըւնջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմունքն (յերազի). յն. արձագանք ձայնից. խժռտոց։ (Նիւս. կազմ.)
cf. Ժժմակ.
Քաղեմ զամենայն ժիժմունս յանդաստանաց քոց. (Ոսկիփոր.։)
Տըւնջենային գործոցն գարշատեսիլ ժիժմունքն (յերազի). յն. արձագանք ձայնից. խժռտոց։ (Նիւս. կազմ.)
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
(-ւոյ, ւոց կամ -եաց) «հոգի, փխբ. նաև անձ, մարդ, շունչ, սատանայ. սիրտ, կեանք, կենդանութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. Եփր. թգ. ածանցման մէջ մտնում է շեշտի տակ հոգի, շեշտից առաջ հոգե-ձևով. ինչ. հոգեխառն Ագաթ. հոգեկրօն Ա-գաթ. Կորիւն. հոգեմարտ Սեբեր. հոգևոր ՍԳր. հոգևորազգաց Բուզ. հոգևորագոյն Եւագր. հոգևորեցուցանել «սրբագործել» (նո-րագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 157 բ. հեզահոգի Երզն. լս. դառնահոգի Եփր. թգ. երկայնա-հոգի Եւագր. կարճահոգի Ոսկիփ. ևն։ Յետին ռոջանից ունինք նաև հոգ-(ձայնաւորի մօտ սղուած), հոգի-կամ հոգիա-(շեշտից ա-ռաջ). ինչ. հոգեռանդն Խոր. վրդ. հոգերգող Պրպմ. հոգիընկալ, Խոսր. հոգիունակ Բենիկ. հոգիախաղաց Յհ. կթ. հոգիանալ Սոկր. գոր-ծիականով բարդուած են՝ հոգւովեռաց ԱԲ. հոգովացուցանել «կենդանիութիւն տալ» Կր-նիք հաւ. 16. սխալ գրչութիւն է հոգէ-՝ ձե-ւը. ինչ. հոգէգէշ Կանոն. հոգէբարրառ Ճա-ռընտ, որոնք պէտք է ուղղել հոգե-։ Նոր բա-ռեր են՝ հոգեբաժին, հոգեբան, հոզեբանա-կան, հոգեբանութիւն, հոգեզմայլ, հոգեհա-տոր, հոգեհարազատ, հոգեցունց, հոգևորա-կանութիւն, հոգեփոխութիւն ևն։ Արմատի երկրորդ ձևն է ՈԳԻ՝ գործածուած նոյն նշա-նակութիւններով. ՍԳր. Կոչ. Եզն. Սեբեր. Բուզ. Ագաթ. Եւս. պտմ. որից ոգեխառնիլ Ա. եզր. դ. 21. ոգեկիր Կոչ. 12. ոգեկորոյս Կոչ. ոգեշունչ Եփր. ծն. ոգեպահ Եփր. պհ. և թգ. ոգեսպառ Ագաթ. ոգևորութիւն Եւագր. ոգիակողմն Եւագր. կաթոգի, կաթոգին Երգ. և. 8. Բ. թառ. ժե. 30. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9, 12. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. կարճոգի Եփր. ա. թես. 183. յոգւոցհանութիւն Խոր. ցոփոգի Մանդ. երկարոգի Խոր. ևն։ Նոր բա-ռեր են ոգելից, ոգևորել, ոգևորիչ, ոգևորու-թիւն։ Արդի գրականը զանազանութիւն դնե-լով երկու ձևերի միջև, գործածում է հոգի «äme, seele» նշանակութեամբ, իսկ ոգի «հոռեևան ցօրութիւն, ուժ, եռանդ. 2. ցըն-դական որևէ նիւթ, իսկութիւն (ինչ. գինոոյ ոգի)»։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. poulo-ձևից, որ ծագում է peu-«փչել, շնչել» արմատից. ցե-ղակիցները տե՛ս հև և հոգ ձևերի տակ։ Հո-գի նշանակում է բուն «փչիւն, շունչ»։ Նախ-նական մարդու համար «հոգի, քամի, շունչ, օդ, փչիւն» միևնոյն գաղափարներն էին. հմմտ. Մն. բ. 7. «Եւ ստեղծ Տէր Աստուած զմարդն հող յերկրէ և փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի և եղև մարդն յոգի կենդա-նի»։ Աւելի մանրամասն է Եզն. 90. «Ոգւոյ և հողմոյ անուն եբրայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի. յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցե՝ ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, և այնու զօդոյս զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ». էջ 92 «Գի-տեմք եթէ այսն հողմ է և հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ. քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թէ սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն այս շնչէ... ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք»։ Ըստ այսմ ունինք զանազան լեզուների մէջ՝ հա-մապատասխան բառեր «հոգի, շունչ, քամի» իմաստներով. ինչ. լտ. animus «ոգի, հոգի», anima «քամի, շունչ», հիսլ. andi, ond «հո-գի», յն. ἀνεμος «քամի», գոթ. us-anan «հևալ», սանս. ániti «շնչել», ánila «քամի». atmaá̄n-«հոգի», անգսք. oéδm, հբգ. atum, նբգ. Atem «շունչ», յն. πνεῦμα «փչիւն, շունչ, հոգի», ևն. փυχή «հոգի», որ Benve-niste BSL 33, л 99, էջ 165 հանում և bhes-«փչել» արմատից ևն։
ՆՀԲ ոգի դնում է «արմատ բառիցս հոգի, շոգի, հագագ, ոգել, հոգալ, լծ. ոյժ»։ Peterm. 62 շոգի բառից։ Lag. Urgesch. 985 կելտ. pura ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 6, Նախալ. 46. 93 և Մա-սիս 1882 մայ՛ 24 դնում է pu, spu ար-մատից, որից նաև սփոփել, փոփոգել ևն. հոգի ներկայացնում է փոփոգել բա-ռի պարզականը՝ իբր փոգի, որից հոգի, հգի։ Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. aiihu։ Հիւնք. հոգ բառից։ Meillet MSL 9, 152 դնում է հնխ. owyo-ձևից. հմմտ. յն. αύρα «հողմ», ούρος «յաջողակ քա-մի», ἀfελλα «փոթորիկ»։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuk «ոգի, ուրուա-կան, հոգեգեշ»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 49 ոգել բառի հետ՝ հհիւս. tjukr «փո-թորիկ», գերմ. fauchen «շնչել»։ Schei-telovitz BВ 29, 44 սանս. sava «գըր-գըռում» բառի հետ։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. agur «օդ. շունչ», բուրեատ. ukel, ճապոն. iki «շունչ», 428 և 430 թթր. qaq, qoq «փը-չել, շնչել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, էջ 273-275, որ ըն-դունում է նաև Pokorny, 2, 79։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 84 ըստ Peterm. հանում է շոգի բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. հոգ'ի, վոգ'ի (ame), խոգ'ի (անձ), խոկէց խանել «յոգւոց հանել», խա-գ'իվոր «ոմն». Խրբ. Սչ. հօգ'ի, Մշ. հօկի, Աւշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ակն. Հմշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հօքի, Ագլ. հօ՛քի «հո-գի, ոգի», հէ՛գ'ի «անձ» (առաջինը փո-խառեալ գրականից, երկրորդը՝ բնիկ բար-բառային), Տիգ. հօքքի, Ղրբ. հիւ՛քի, հէօ՜քի. Ասլ. հէօքի, Հճ. հիգ'գ'ի, Զթ. հիգ'գ'է, Սվեդ. հիգ'քա, Վն. խոկ'ի, սեռ. խուկ'ու, Սլմ. խօ-քի, Մրղ. խօքը՛, խօքու (սեռ. խօքույու), Մկ. խոկ'է՛, Ոզմ. խուկէ՛։ Նոր բառեր են անհո-գի, հոգադեղ, հոգաչափ, հոգեդատ, հոգե-դարձ, հոգեդուռ, հոգեզաւակ, հոգէորդի (սր-րանց համար հնից հմմտ. հոգւոյ որդի Վրք. հց. բ. 142), հոգեթաս, հոգեկատար, հոգե-համ, հոգեհայր, հոգեհանիկ, հոգեճաց, հո-գեհաւուրի, հոգեհոգի, հոգեպահ, հոգեպա-հուստ, հոգեվարանք, հոգետուն, հոգևորցնել, հոգեփրկանք, հոգեքակում, հոգէառ, հոգու-դեղ, չարահոգի, սևահոգի ևն։ էնկիւրիի թըր-քախօս հայերն ունին hokovart «անհան-գիստ». օր. bugeje hokovart oldum «այս գիշեր անհանգիստ եղայ» (Բիւր. 1898, 865)։
ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։
(թո՛ղ զի գրի եւ հոգոց՝ իբր հոգւոց. եւ հոգւոց՝ իբր հոգոց։) Նոյն է ընդհանրապէս եւ Ոգի. (լծ. ոգել, եւ հագագ. իբր շունչ. որպէս եւ յն. բնէ՛ւմա ). ... Էակ կենդանական, եւ բան կենդանութեան, եթէ՛ անեղական, եւ եթէ եղական. եւ այս կա՛մ որպէս պարզ հողեղէն՝ աննիւթ եւ անմարմին, կամ բանական կենդանի, եւ կամ անբան։ Ուստի
Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն Հօր, եւ Որդւոյ, եւ Հոգւոյն սրբոյ.
Յերկրէ կերպարանեցաւ ըստ մարմնոյ, եւ հոգւոյ հասաւ փչեցեալ աստուծոյ ի դէմսն զկեանս։ Պարտ է բանականին մարդկան ոգւոյ տիպ աստուածային բանին ձեւանալ։ Հոգի իմաստուն եւ առաքինի. (Փիլ.։)
Այլ եւ ո՛չ զհոգիդ քո տեսանես. սակայն հաւատաս՝ եթէ հոգի ունիս, եւ է միացեալ ի մարմինդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
ՀՈԳԻ. ψυχή anima. Որպիսի՛ եւ է շունչ կենդանի.
ՀՈԳԻ. որպէս Շունչ.
Մերս շունչ՝ ոգի կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։) cf. ՈԳԻ, եւ cf. ՅՈԳՒՈՑ ԵԼԱՆԵԼ։
Զարթուցեր զհոգի իմ, մխիթարեցայ եւ կեցի. ըստ յն. է շունչ, փչումն πνοή flatus, halitus.
Համանուն է հողմն հոգւոյն՝ վասն անօսրութեանն. եւ բազում անգամ կոչի հողմն հոգի. որպէս երգէ դաւիթ, օրհնեցէ՛ք զտէր հոգի եւ մրրիկ. (Լմբ. իմ.։)
Հոգիս կոչէ զնոսա (զհրեշտակս) վասն արագութեանն, որպէս զի ասիցէ, թէ քան զհողմս թեթեւք են. քանզի ոգւոյ եւ հողմոյ անուն եբրայեցերէն եւ յունարէն եւ ասորերէն նոյն է. (Եզնիկ.։)
ՀՈԳՒՈՅ ՏՈՒՆ. ռմկ. հոգետուն. Տուն կամ օթեւան շինեալ իբրեւ հիւրանոց՝ ի յիշատակ հոգւոյ.
Շինեաց եւ ի տեղիս տեղիս հոգւոյ տունս ի հանգիստ ճանապարհորդաց. (Պտմ. վր.։)
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
, ո հլ. (յետնաբար կայնաև հող-մոն, յգ. հողմունք) «քամի» ՍԳր. Վեցօր. «աշխարհի կողմերը» ՍԳր. «դալուկ հիւան-դութիւնը, դեղնցաւ» Ոսկ. յհ. ա. 21 (այսպէս ըստ համեմատութեան յն. բնագրի, ապա թէ ոչ գաւառականներում քամի նշանակում է «շարժական յօդացաւ»)։ Որից հողմայոյզք Վեցօր. հողմաշարժ Յոբ. ժգ. 25. հողմաշունչ Ագաթ. հողմավար Յոբ. ժգ. 25. ծէ. 1. հող-մեղէն Եզն. հողմակոծ Ագաթ. Սեբեր. հող-մակոծութիւն Եւագր. խաւարահողմ Նար. հարաւահողմ Ագաթ. մոլորահողմ Ագաթ. հողմընդդէմ «քամուն հակառակ» Եւագր. 93 (երկիցս. բայց տպուած հողմ ընդդէմ.-Հողմընդդէմ խորհրդոց հողմընդդէմ հողմա-կոծեալ). հողմաղաց, հողմարգել (նոր բա-ռեր)։
-Բնիկ հայ բառ, հնխ. onəmo-ձևից, որ նշանակում է «շունչ, փչիւն, քամի». բուն արմատն է հնխ. enə-, onə-, fiə-«շնչել, փչել», որ an-ձևով երևում է զանազան լե-զուների մէջ. յիշենք այստեղ կարևորներից յն. ἀνεμος «շունչ, քամի», ἀνήνεμος, νήνεμος «առանց քամու, հանդարտ օդ», լտ. anima «օդի հոսանք, քամի, շունչ, հոգի», սանս. anila-«քամի շունչ», հիռլ. animm, նիռլ. anam «հոգի», կորն. eneff, բըրտ. anaoun «հոգի» ևն (միւսները տե՛ս Pokorny 1, 56-57)։ Հայերէնի մէջ հնխ. onəmo-ձևից միջին ə ընկել է ըստ օրինի, -nm-տա-ոանմանութեամբ վերածուել է -ղմ-(հմմտ. նման>ըլման-իլ) և միավանդ *ողմ ձևի վրայ աւելացել է հ յաւելուածը, ինչպէս յաճախ։ Մեկնութիւնը տե՛ս Ernout-Meillet 51. նոյն արմատից է նաև հյ. անձն., որ տե՛ս առանձին։
ՀՈՂՄ որ եւ ՀՈՂՄՆ, մունք. գ. ἅνεμος ventus. Օդ շարժուն. չոր եւ նուրբ գոլորշիք շնչեալք, որք բախեն զօդս։ cf. ՍԻՔ, cf. ԱՅՍ, cf. ՈԳԻ կամ cf. ՀՈԳԻ, իբր շունչ. հով, քամի. ... եբր. րու՛ախ.
Համանուն է հողմն հոգւոյն վասն անօսրութեանն. (Լմբ. իմ.։)
Հողմունք. (Արիստ. աշխ. ստէպ։)
Հողմն զկողմունս երկրի ասէ. (Նչ. եզեկ.։)
Անդամալուծութիւն, հողմք, եւ դողդոջմունք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
, ն հլ. (ճգան, ճգունք, ճգանց) «նե-ղութիւն, վշտակրութիւն, ջանք» ՍԳր. Ոսկ. ես. և տիտ. Եփր. կողոս. որից ճիգն ի ճիգն «խիտ առ խիտ» Ոսկ. մ. գ. 16. ճգնել Գծ. ժա. 27. ճգնիլ ՍԳր. Եւս. պտմ. ճգնական փր. թգ. ճգնակից Բուզ. ճգնումն Կոչ. հըգ-նութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ճգնաւոր Ոսկ. յհ. բ. 35 ևն։
ՆՀԲ լծ. հյ. ձիգ և թրք. sσqə «սեղմ», səqəntə «նեղութիւն», ček-mek «քա-շել», jeng «պատերազմ» (տե՛ս ճըգ-նութիւն բառի տակ)։ Մորթման ZDMG 24. 80 ևն թրք. səqəntə, ZDMG 31, 417 բևեռ. zikuni։ Հիւնք. տքնիլ բայից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյօ արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ჭიგო ճիգո «նեցուկ, յե-հն»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. ճրկնել, Ոզմ. ճըկնիլ. Ախց. Կր. ճքնիլ, Մրղ. ճրքնէլ, ճըյհնէլ, Սչ. ջըգ'նել, Խրբ. ջըգ'նիլ, Զթ. ջը'գ'նիլ, Ննխ. Պլ. Սեբ. ջըքնէլ, Շմ. Տփ. ճըքնվիլ, Ղրբ. հըք'նվէլ, Ռ. ջըքնիլ, Սլմ. ճըյհնել, Ասլ. ջը*նիլ.-ճգնաւոր բառի ձևերն են՝ Մշ. ճրկ-նավոր, Մկ. ճքնաւոր, Ջղ. ճքնավոր, Երև. Կր. ճքնավօր, Սչ. ջգ'նավօր, Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. ջքնավօր, Ագլ. Տփ. ճքնա՛վուր, Ղրբ. ճիքնա՛վըէր, Զթ. ջիգ'նmվիւր, Սեբ. ջըք-նավէր, Վն. ճըյհնավոր, Սլմ. ճըյհնmվոր, Մրղ. ճըքնավըիր, ճըյհնավըիր, Ասլ. ջը*նա-վէ՝օր, Շմ. ճըքնօօր։-Ատն. ունի ջըքնավօր «ճգնաւոր», ջըքնէլ էթմէք «ճգնել»։-Նոր բառեր են ճգնոց «ճգնարան», ճգնիկ (Rivo-la) «ճգնաւոր փոքր և խոնարհ», ճգմանուկ «անխօս մանուկ» (?), ճգտալ Եւդ. «չափա-զանց նեղը մնալ», ճգռտել Մղ. «ճիգ ու ջանք գործ դնել»։
«սկիզբն». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 197։
ἁγών, ἁγωνία, ἅθλησις , ἅσκησις angor, certamen, periculum, discrimen, exercitatio եւ այլն. Արմատ Ճգնութեան. նոյն ընդ նմա. որպէս Նեղութիւն. վշտակրութիւն կամաւոր. տագնապ. ջանք. երկք. երկունք. մրցանք. նահատակութիւն. (լծ. հյ. ձիգ. եւ թ. սըգը)
Եսթեր հաստատեալ էր ի ճիգն մեծ։ Բազում ճգունս կրեաց վասն քո։ Բազում ճգանց եւ չարչարանաց համբերեցէք (կամ համբերէք). (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Դ. 4։ Եբր. ՟Ժ. 32։)
Ո՛րչափ եւ պատիւն մեծ է, նոյնպէս եւ ճգունքն մեծամեծք. որ ի քահանայութեանն աշտիճանին իցէ։ Ճգունս յանձն առնուլ. (Ոսկ. տիտ.։)
Յորդորէին ի ճգունս։ Ի ճգունս չարչարանաց։ Զմարմնական ճգունս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։ Սարգ.։ Լմբ.։)
Մեծ է ճիգն պատերազմին, զոր ունիմ ես աղօթիւք. (Եփր. կողոս.։)
Սակս նորին զբազում ճգունս առնէին. ((իմա՛, գուն գործէին) Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.
, ն հլ. (-ման, -մունք, -մանց) «հիմ, հիմք» ՍԳր. Ագաթ. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 18. որից հիմնանալ Վիպաս. երգ. Ագաթ. Կիւրղ. ծն. հիմնացուցանել Փարպ. կամ հիմնեցու-ցանել Պիտ. հիմնել Խոր. հիմնափոր Մծբ. հիմնարկութիւն Ագաթ. հիմնադրել Յհ. կթ. հիմնայատակ Զենոբ. հաստահիմն Ա. պետ. ե. 10. Կորիւն. անհիմն Ոսկ. յհ. ա. 1. խո-րահիմն Անան. եկեղ. շարժահիմն Ագաթ. ինքնահիմն Շնորհ. եկեղ. -նոր բառեր են՝ հիմնական, հիմնարկու, հիմնովին, հիմնա-ւորապէս, հիմնադրամ ևն։
ՆՀԲ իմն կամ վէմ բառից։ Boрp, Հմմտ. քերակ. 1, 363 (ֆրանս. թրգմ, 1, 397) սանս. sīman «սահման», որ ծագում է si «կապել» արմատից -man մասնիկով։ Նոյնը յիշում է Müiler SW-AW 44, 561։ Բագրատունի. Քերակ. զարգաց. էջ 74 հի «իր, առարկայ» բա-ռից՝ -մն մասնիկով. ըստ այսմ բառս ճշտիւ նոյն է գալիս իմն ձևի հետ. lusti, Zendspr. 324 զնդ. hi, սանս. si «կապել» արմատից։ Հիւնք. հիմէն «հարսանեաց դիք» ձևից։ Բ. Խալաթ-եանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. temenu հռ-մանիշից։ Meillet, Esguisse 3 խօսելով այն հանգամանքի վրայ, որ հիման սե-ռականի մէջ ի պահուած է, սրա պատ-ճառը համարում է հ բաղաձայնի տկա-ռութիւնո. ռայս JAs. 1904 499 մերժե-լով այս կարծիքը, գտնում է որ առհա-սարակ ի, ու ձայնաւորները յաջորդ նգ խմբի մօտ՝ մնում են. սրանից հետևում է՝ որ հիմն բառի նախաձևը պիտի լի-նի *հինմն<*հինգմն։ Pederssen, Նը-
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Զթ. Մշ. Սեբ. Տիգ. հիմ, Ագլ. Ախց. Կր. Հճ. Տփ. հիմք, Սվեդ. հէմ, Սլմ. Մկ. Վն. խիմ (սեռ. Մկ. Վն. խման), Ոզմ. խէ՛մ, Ջղ. խեմք. -Ատանայի թրքախօս հայերն ունին հիմ ձևը.-Խրբ. կայ հիմնա-հադագ ըլլիս անէծքը։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] xim «հիմ. քարա-կոյտ» (Justi, Dict. Kurde էջ 168), Ս. Գրքի քրդերէն թարգմանութեան մէջ՝ հիմ. ինչ. Հի-մէ ուի լը սէր գէվըր տանի (Եդ հիմն ի վե-րայ վիմի). Չըմա քօ հիմէ ուի լը սէր գէվըր ռավի պու (Զի հաստատեալ էր հիմնն ի վե-րայ վիմի). Ղուկ. զ. 48. Լր սէր արտէ պէ հիմ մալ ջէ տքm (Շինիցէ տուն ի վերայ հողոյ առանց հիման). Ղուկ. զ. 49.-Թրք. գւռ. Եւդ. Տ. Ատն. ինչպէս նաև Երևանի՝ [arabic word] him «հիմ», ❇ evīn himi «տան հիմը» (այսպէս նաև Ատանայի թրքա-խօս յոյների մօտ. Բիւր. 1899, էջ 798 և Յուշարձան 329).-ն. ասոր. xim «հիմ» (տե՛ս Kалащевъ, Aисорско-pусcк. cлов. էջ 389)։
θεμέλιος, θεμέλιον fundamentum. որպէս թէ Իմն՝ որ դնի ի սկիզբն շինուածոյ, կամ Վէմն եւ ներքին մասն՝ յոյր վերայ կառուցանի տունն։ Նմանութեամբ՝ Յատակ. խորք. սկիզբն. պատուանդան. հաստատութիւն. ամրութիւն. գլխաւոր. հաւակ. հիմ.
Բերին վէմս մեծամեծս ի հիմն տանն։ Վէմ հիմանց։ Եդ հիմն ի վերայ վիմի։ Արկանիցէ հիմն (աշտարակին)։ Հիմունք լերանց, կամ աշխարհի։ Հաստատեաց զհիմունս սիովնի։ Հիմն այլ ոք ոչ կարասցէ դնել քան զեդեալն, որ է յիսուս քրիստոս։ Շինեալք ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից.եւ այլն։
Ո՞ւր էիր, մինչ ես հիմունս արկանէի երկրի. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 4։)
Անկան (այսինքն արկան) հիմունք տանն տեառն. (՟Բ. Եզր. ՟Գ. 11։)
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
. ու հւ. «ծով. 2. ջրի մեծ աւազան. 3. Արևմուտք. (Միջերկրական ծովի աատճա-ռաւ՝ որ Պաղեստինի արևմուտքն է գտնը-ւում)» ՍԳր. որից ծովագոյն Դան. ժ 6. Ոսկ. յհ. ա. 11. ծովալիճ Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. ծովախըր Ագաթ. ծովակ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ծովակալ Եւս. քր. ծովական Սեբեր. Եզն. ծովածածուկ «ծովի տակ ծածկուած (քար)» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). ծո-վակողմն ՍԳր. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. ծովացուլ Եզն. ծովափնեայ. Ես. ժթ. 5. ծո-վեզր ՍԳր. Եւս. քր. ծովեզերեայ ՍԳր. ծո-վընկեցիկ. Սեբեր. երկծով Գծ. իէ. 41. լճա-ծով Եփր. ծն. էջ 5. մեծածով Փիլ։ Նոր բա-ռեր են ծովածոց, ծովախորշ, ծովահէն, ծովա-մայր, ծովանկար, ծովանկարիչ, ծովանկար-չութիւն, ծովակալութիւն, ծովաստղ, ծո-վախտ, ծովեգրաբնակ, ծովասպատակ, ծո-վափ, ծովափրփուր, ընդծովեայ ևն։
Klaoroth, Asia pol. էջ 103 և 117 վրաց. sgwa «ծով»։ ՆՀԲ վրաց. զղվա, հյ. ժողով բառերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 367 և Arica 35, 27 փռիւգ. ζευμάν «աղբիւր», սանս. yavyā. Mul-ler, Benfeys Drient u.Occ. 2, 580 փր-ռիւգերէն ζευμάν, նաև սանս. ǰu, լն։ ζέω «եփիլ, եռալ»։ A. Fick BVS. 7, 377 սրանց հետ նաև զնդ. jaiwi «խոր», սանս. fabh «բացուիլ, ճեղքուիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. KZ 23, 23 սանս. ǰamb-ha, ǰambhā «ծնօտ, երախ», զնդ. za-fan «բերան», աֆղան. žāmah «ծնօտ» ևն։ Տէրվ. Նախալ. 77 հայ. ծաւի, ծափ բառերի հետ՝ կցում է յն. čάώ «ծով», βάπτω «մխրճիլ», հհիւս. kaf, «ծով» բառերին, բոլորը միասին հանելով հնխ. gap «խորունկ լինել, վիհ բա-ցուիլ» արմատից։ Karolides, Iλ. συγ. 84 կպդվ. ζ'οοβαῖδι (կարդա՛ ցուվայ-դի) «վտակ», լիթ. szaunūs «ուժգին», յն. σεύω «վարել, քշել» ևն։ Հիւնք. ժո-
ղով բառից։ Patrubány SA 1, 4 վեռ. jáva «շտապ, արագութիւն» ձևին է կցում. նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է զնդ. zrayah, հպրս. draya «ծով» և սանս. jrayas «ընթացք, վազք»։ Ատիլ, Բիւր. 1899, էջ 492 յի. շում է Լէման բևեռագէտի կարծիքը՝ իբր խալդ. ձույ կամ սույ բառից. իր կողմից էլ հարց է տալիս թէ անգլ. sea «ծով» բառի հետ կապ ունի՞։ Stokes IF 12, 191 կցում է իռլ. go «ծով» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 29, 15 Տէրվի-շեանի նման հիսլ. kaf «ծով», kyefia «ծովանալ», յն. βάπτω «մխրճել»։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Pedersen KZ 40 (1906) 207 և ընդունում է Stokes-ի մեկնութիւնը։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. ag'e «ածել» արմատից. հմմտ. հիռլ. go «ծով»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 409 սումեր. zuab «ովկիանոս», 420, 426 թթր. su, sub, suv «ջուր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով և հռոմ։ Թէև շատ մերձաւոր են հնչում, բայց երևի պատահական պէտք է համարել վրաց. զղուա, զղվա, մինգ. զղվա, լազ. զուղա, զղվա, սվան. ձուղա «ծով». նաև կայ. զավ, ձավ, ակու. խիւր. ձավ «անձրև», ինչպէս նկատում է Bugge KZ 32, 84։ Պատահական է նաև արաբ. ❇ zaub «հոսիլ», ❇ Zab «մի քա-նի նշանաւոր գետերի անուններ» (ևա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 156)։
θάλασσα, -ττα mare. վր. զզվա. Ժողով աղի ջուրց, մեծ կամ փոքր, ճեմարան լողակաց. ովկիանոս, եւ այլ եւ այլ մասունք նորա պէսպէս կոչմամբ. լայնաբար եւ լիճք, լճկանք, ջրշիղջք անոյշ ջրոց, եւ այլոց հիւթոց.
Զժողովս ջուրցն կոչեաց ծովս (որ եւ լծ. ընդ ժողով)։ Ի վերայ ամենայն ձկանց ծովու։ Ետուր եւ ի ծովու ճանապարհ։ Ի կարմիր ծովուն։ Զծով ի ցամաք, ե զցամաք ի ծով փոփոխեալ։ Ի ծովն աղի, որ է ծով աղից. եւ այլն։
Արար զծովն ձուլածոյ տասն կանգուն շրթանէ ի շուրթն։ Երկոտասան եզն (պղնձի) ի ներքոյ ծովուն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 25։ եւ ՟Ժ՟Ը. 32. 35։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 2. եւ 5։)
Ի յանսահման ծովէն հօր գթութգեանց բղխմունք։ Ելանել ի ծովն կենդանի, եւ անտի հոսեալ ի ձեզ զվտակս քարոզութեան. (Շար.։ Ագաթ.։)
Յերկրային ծովուս։ Ի մարմինս ծովու։ Ծով է ինձ ծփանաց՝ կենցաղոյս բերմունք. (Նար.։)
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
գութուր, թէգէթթուր «կայլակել, կաթկը-թիլ» (արմատը gatra «կաթիլ»)։ Pe-term. 20, 22 լծ. հյ. շիթ և լտ. gutta։ Հիւնք. կաթ և կաթիլ հանում է լտ. gut-ta բառից, իսկ կաթոտ, կաթոգին, սրտակաթ ևն կատաղի բառից։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 և Arm. Gram 162 պրս. [arabic word] kāt «կաթիլ» բառին է կցում, իբրև իրանական փոխառու-թիւն։ (Այս բառը թէև ո՛չ ԳԴ գիտէ և ոչ Horn, բայց կայ Բուրհանի մէջ «կա-թիլ» նշանակութեամբ)։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 կաթն «կաթ, lac, γάλα» բառից՝ -իլ նուազականով։ Մառ ЗВО xIx, 0157 յաբեթական ղյթ արմատից. հմմտ. վրաց. ბվեթի «կայլակ», ծթոլա «կայլակում», որի տուբալկ. ձևը պիտի լինէր *ճվիթի>*ճիթ, որից փոխառեալ է հյ. շիթ։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. gad «մզիլ, կաթիլ կաթիլ վազել»։ Meillet BSL 21, 201 կարծում է որ նոյն է լտ. gutta բառի հետ. բայց այս մասին վճռական բան չի կարելի ասել, որովհետև լտ. բառի ստուգաբպ-նութիւնը յայտնի չէ. տե՛ս Walde 357։ Petersson, Heteroklisie 62 և LUA 1922, 11 (չեմ տեսած) հնխ։ g2et-ար-մատից է հանում հյ. կաթ, կաթն, լիթ. gintarās «սաթ», յն. δετή «ջահ», սանս. játu «խէժ», լտ. bitumen «ձիւթ» ևն (տե՛ս Pokorny 1, 672)։ Meillet, Dict. etym. It. էջ 420 կրկնում է իր մևևնութիւնը, լատին բառի նախաձևը դնելով g29t-, որին կցում է հյ. կաթ։
ԳՒՌ (dialectal) 1. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Ջղ. Տփ. կաթ, Խրբ. գ'mթ, Ագլ. կօթ «կա-թիլ», մուն կօթ «մի կաթիլ, մի քիչ». կօթ կօթ «կաթիլ կաթիլ», Հճ. գօթ, Սվեդ. գութ.-2. կաթիլ «կայլակ» կամ կաթիլք «տան կը-տուրը կաթիլը» իմաստի համար ունինք՝ Կր. Մկ. կաթիլ, Ախց. կաթիլք, Ոզմ. կաթիլք, Սեբ. Սչ. գաթիլ, Տիգ. գmթիլ, Հմշ. Ռ. Սեբ. գաթիլք, Զթ. գաթըլ, գաթըլք, Խրբ. գ'mթիլ, Ալշ. Մշ. կատիլք.-3. բայական ձևով՝ Վն. կաթել, Մրղ. կաթէլ, Ախց. Գոր. Երև. Մկ. Ոզմ. Տփ. կաթիլ, Հճ. Սչ. գաթել, Ասլ. Ննխ. Սեբ. գաթէլ, Պլ. գաթէլ, գաթիլ, Հմշ. գա-թուշ, Ղրբ. կmթիլ, Խրբ. գ'mթիլ, Մշ. կա-տալ, Ագլ. կըթթօլ։ Նոր բառեր. և նոր ի-մաստներ են՝ կաթիլ «պտուղը հասունանա-լով ծառից ինքնին ընկնել. 2. վայր ընկնել գետին, գլորուիլ», կաթուկ «հասունպնալով ինքնին ընկած պտուղ», կաթինք, կաթունք «անձրևից կտուրի կաթիլը», կաթլանք «կայլակ», կրկնութեամբ՝ կաթկթիլ, կաթկը-թուք, կաթկթեցնել։ Կրճատ ձևով է Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ» (իմա՛ մի՛ կաթ)։
ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. կատ «կաթիլ, կայլակ», կատ-իեսուն «կաթիլ, կայլակել»։
«պղինձ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 152. -արդեօք կաթսայ բա՞ռն է։
(Տկար փայտն) ոչինչ բուժէ զձեղունն յանձրեւոյն եւ ի կաթոյն. (Նիւս. երգ.։)
Կաթ մի քուն հասանէ տեսանել. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։)
hanging, dangling, pendent;
hung up, suspended;
ի — ունել, to suspend, to hold in suspense;
ի — մնալ, to remain in suspense.
Հիւնք. յն. άγχω «սեղմել, խեղդել» բայից։ Müller, Armen. VI, էջ 23 գոթ. hahan, հբգ. hangen, հիսլ. hanga, գերմ. hängen «կախել» ձևերի հետ։ (Այս բառերի աղբիւրը դրւում է հնխ. k'enq-կամ k'eng-, որ չի կարող տալ հյ. կախ, այլ *սինք կամ *սինգ։ Այս մասին տե՛ս նաև Trautmann Germ Lautges. 52 և Walde 210). Bugge KZ 32, 50 վերի ձևերին աւելացնում է նաև բուլգ. kačja «կախել»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. բուրեաթ. sui-ge, suiku, sixe, hīke, xixe, կալմուկ, šiike, թունգուզ. sekan, մանչու. suixm «գինդ», ճապոն. sage «կախել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. կախել, Ախց Կր. Մրղ. կախէլ, Մկ. Ոզմ. Տփ. կախիլ. Հճ. Սչ. գախել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գախէլ, Զթ. Խրբ. գախիլ, Ապ. գախէ՝լ, Սվեդ. գ'ա-խիլ, Հմշ. գախուշ, Տիգ. գmխէլ, Երև. Ջղ. կախ տալ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կախ տալ, կախ անէլ, Տփ. կախ անիլ, Յղ. կօխ, Ագլ. կօհ «կախ, կախուած»։ Նոր բառեր են կախա-նանոց, կախանատուն, կախանաւոր, կախա-նել, կախգլուխ, կախելատեղ, կախկխել, կախկախոտել, կախդուռ, կախելչուան, կա-խերես, կախլիկ, կախլինկ, կախկալ, կա-խովի, կախուկ ևն։
Զուրարն սոքա զահեակ բազկաւն ի կախ ունելով կրկին. (Լմբ. եկեղ.։ Մխ. դտ.։)
Միջակ նշան (միջակէտն). ոգի ի սմա առնու ընթեցօղն՝ ի կախ ունելով զձայնն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
Կամք բառի համար հետաքրքրական է հներից Երզն. մտթ. 144 «Կամք ա-սելն բազմաւորական է անուն... վասն թերութեան լեզուիս, զի չունիմք եզա-կան անուն կամացն՝ որպէս բնութեա-նըն. զի գտաք ի լատին բարբառ եզա-կան լինել զբառս զայս և ոչ բազմաւո-
րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
=Նուն է նախորդ կամ «ուզել» բառի հետ և նշանակում է բուն «ուզե՛ս», հմմտ. աշխ. կուզես աս, կուզես ան (իբր թէ «կա՛մ այս, կա՛մ այն»)։ Այսպէս է նաև ուրիշ լեզուների մէջ, ուր կա՛մ շաղկապը ծագում է «ուզել» բայից. ինչ պրս. օ︎ xah «կա՛մ» (բուն «ուզի՛ր», xahānidan «ուզել» բայից), լատ. vel «կա՛մ, կա՛մ թէ» (հմմտ. volo «ուզում եմ, կամիմ»), ումբր. heris... heris «կամ... և կամ» (հմմտ. heriest «ուցում է»), սանս. kam «կամք. 2. կա՛մ թէ»։
ἴσταμαι sto, եւս եւ κεῖμαι jaceo διαμένω, ἑμμένω permaneo, remaneo, persevero. Տեղականել ուրեք. հաստատուն կամ կանգուն մնալ. տեւել. կայնիլ, կենալ. պ. իւդադէն.
ԿԱԼ ἁνίσταμαι surgo, erigor ὐπάρχω exsisto ἕχω habeo. որպէս լծորդ ընդ գոլ. գոմ, եմ, լինիմ. կամ ունել. գտանիլ. ի վեր երեւիլ. յառնել.
Մի՛ լիցի ապրեալ ի ներքոյ երկնից տուն նորա, այլ ի նորայն կացցեն օտարք. (Յոբ. ԺԸ. 19։) Ուստի Եկաց (ռմկ. կեցաւ) ասի անխտիր՝ որպէս ապրեցաւ, եւ որպէս մնաց ուրեք։
Այսուհետեւ կալ ակնունել է՝ մինչեւ դիցին թշնամիք նորա պատուանան ոտից նորա. (Կոչ. ԺԵ։)
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
Ոչ ընդունայն ինչ գրեցի, եւ կամ զբնաւ իսկութիւնն սահմանեցի։ Չի՛ք իսկ առ քեզ զասումն սրտի, եւ կամ բորբոքումն բարկութեան. որպէս ոչ կրին նենգութիւնք, եւ կամ նշամամարանք մթութեան. (Նար.։)
ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
= Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
Եղիցես ի հազարս եւ ի բիւրս։ Եհար սաւուղ զհազարս, եւ դաւիթ զբիւրս։ Երեսուն հազար կամ տասն հազար արանց։ Հարիւր հազար մաքեաց։ Հազարք հազարաց պաշտէին զնա, եւ այլն։
way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.
Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsb. 2, 187. Schroder, Thesaur. 46 արառ. ❇։ ǰanba ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ պրս-ճէյբուր, արաբ. զէնպուր։ Lag. Gesam. Abhd. 32 պրս. čanbar «շրջանակ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] čaypar «լայն ճա-նապարհ, պողոտայ» (սրա մեկնութիւ-նը չունի Horn)։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898. 484 օտար է. համարում։ Ս. Վ. Պարոնեան, Բանաս. 1900, 172 ցնդ. ճինէվար «կամուրջ հանդերձեալ կե-նաց», պրս. ճէյփուր։ Patrubány ՀԱ 19Ո8, 153 պրս. jān «հոգի»+ զնդ. pāϑra «պահել, պաշտպանութիւն», իբր թէ «մարդկանցից պահուած տեղ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 261 պհլ. čin-var (որ կարդում է č̌anavar), պրս. [arabic word] ǰīnavar «հանդերձեալ կենաց մազէ կամուրջո»։
Ճանապարհ երից աւուրց։ Տալ նոցա պաշար ի ճանապարհ։ Երիթիջիք զճանապարհ ձեր։ Յաջողեսցէ զճանապարհս քո։ Պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Ստիպէր ճեպել ի ճանապարհ։ Հորդեցէ՛ք զշաւիղս, գործեցէ՛ք ճանապարհ ժողովրդեան իմոյ։ Ճանապարհ նորա առ մեօք է (այսինքն անցանէ ընդ այս).եւ այլն։
faith, belief, creed;
trust, confidence;
fidelity, faithfulness, good faith, sincerity;
proof, testimony, evidence;
Creed;
—ք, յոյս եւ սէր, faith, hope and charity;
քրիստոնէական —ք, the Christian religion;
դաւանութիւն —ոյ, profession of faith;
լոյս, ջահն —ոյ, the light of faith;
մասունք, սահմանք —ոց, articles of faith;
կենդանի, անյողդողդ or հաստատուն, գայթ ի գայթի, մեռեալ —ք, lively, resolute, constant or unshaken, tottering or wavering, dead faith;
անխտիր ի —ս, indifferent as to religious matters;
դաւանել զ—ս, to confess the faith;
ունել —ս, to have faith;
չունել ոչ —ս ոչ օրէնս, to regard neither law nor gospel;
գալ, դառնալ ի —ս, to become converted;
ածել, ձգել ի —ս, to convert;
հաստատուն լինել ի —ս, to be true to the faith;
—ս ի ներքս բերել, —ս բերել, to believe, to give credit to;
—ս ընծայել, to believe in, to give faith to;
—ս ունել յոք, to trust, to place faith in, to put trust in;
— տալ միմեանց, to make a contract, to contract an alliance, to enter into an engagement, to bind oneself;
ուրանել զ—ս, to deny or abjure the faith;
յորում ոչ գոյ —, unbelief;
անցանէ ըստ —ս, it is incredible;
—ոյ, worthy of credit;
cf. Թերանամ.
, ո հլ. (գործածւում է մանաւանդ անեզաբար) «հաւատք, կրօնք, հաւատարմու-թիւն, վստահութիւն, ստուգութիւն» ՍԳր. «ապացոյց, փաստ, հաւաստիք» Փիլ. «ռա-շինք» Եւս. քր. որից հաւատալ ՍԳր. Ոսկ. յհ, ա. 15. 16. մ. ա. 10. Եւս. պտմ. հաւատա-ցուցանել Բ. մակ. դ. 34. Ոսկ. ես. Եփր. ծն, հաւատացեալ ՍԳր. հաւատոյ «հաւատալու արժանի» Կոչ. հաւատաւոր Եղիշ. Կանոն, հաւատուհի Իգն. ատ. թղ. 113 (ոսկեդա-րեան!) հաւատարիմ (մասնիկի համար հմմտ. մտերիմ, ոխերիմ) ՍԳր. Ոսկ. հաւա-տարմութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. օր. առհա-ւատչեայ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Եփր. ծն. Ագաթ. անհաւատ ՍԳր. Եզն. անհաւատոյ «անհաւա-տալի» Կոչ. 289. թերահաւատ ՍԳր. Կոչ. հըշ-մարտահաւատ Կորիւն. միահաւատ Ագաթ. նորահաւատ Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Եւառռ. ուղղահաւատ Բուզ. չհաւատալի Վեցօր. Բուզ. դեռահաւատ Խոր. դիւրահաւատ Բրս. հց. ա-պահաւատ Նար. կիսահաւատ Ոսկ. լհ. հաւա-տարմատար, հաւատաքննութիւն, հաւատա-քըննական, հաւատուրաց (նոր բառեր) ևն։ Նախաձայնի անկումով ունինք աւատ, որից մակբայաբար յաւատ «հաւատարմութեամբ». Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռս տա-յին զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն, կի յաւատ (կամ ի յաւատ, յն. ἔν πίστει) գործէին (Դ. թագ. ժբ. 15, իբ. 7). նաև աւա-տալ Մագ. Վրք. հց. ա. 522, Լմռ. մատ зn1 (միջին հյ. աւտալ, ավտալ Անսիզք 25, 63). աւատացուցանել Ճառընտ. չաւատալ Ոսկ. մ. ա. 4. չաւատալի Եւս. քր.։ Իսկ աւատ «fief» բառը, որից աւատառու, աւատապետ, աւա-տական իշխանութիւն «féodalité» ևն յար-մարեցրած է նոր գրականում, կարծելով թէ այս եւրոպական բառը ծագում է լտ. fides «հաւատք» բառից։
ՓՈԽ (borrowing) Patrubány SA 1, 222 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. hit «հաւատք» և այս փոխառութիւնից եզրակացնում է որ Հունգարացոց նախկին հայրենիքում մազդե-զական կրօնը տարածողները հայերն էին։
ՀԱՒԱՏ մանաւանդ ՀԱՒԱՏՔ. որ եւ ԱՒԱՏ. πίστις fides. (լծ. հյ. Հաւանութիւն կամ դաւանումն հաստատ. հա, այո՛ յաւէտ. եւ թ. էվլէթ կամ եբր. եհուտ. որ է յուդա, խոստովանութիւն. որպէս լտ. իտ. ֆիտէս, ֆի՛տէ ) Որպէս ներգ. է Ընդունելութիւն ճշմարտութեան հանդերձ աներկբայ վստահութեամբ. յանձնառութիւն ստուգութեան բանից այլոց, առաւլ պատգամացն աստուծոյ. հաւատք տին, իման, իթիգաք եւ որպէս կր. Հաստատութիւն բանին. հաւաստութիւն. հաւատարմութիւն. եւ Վստահութիւն.(լծ. ընդ յն. բի՛սդիս). էմինլիգ, վէֆա.
Այս է հաւատոյ, զոչ տեսեալն ընդունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Հաստատուն առ ի յաստուած հաւատ. (Փիլ. իմաստն.։)
Հաւաստագոյն հաւատ գործեցեալքն մատուցանեն։ Միայն միոյ յիշատակ գործեցեալ ասացից, որ եղիցի եւ այլոցն հաստատուն հաւատ։ Հաստատուն նշանակ առցէ ոք զհաւատ բանիս եւ ի ժամանակէն. (Փիլ.։)
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
, ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
Անկցին ի կողմանէ քումմէ Հազարք։ Ընդ չորս կողմանս սրահին։ Յաջմէ կողմանէ տաճարին։ Ի կողմն արեւելից։ Յարեւելից կողմանէ։ Ընդ կողմն հիւսիսի։ Ի հարաւոյ կողմանէ։ Ի չորեցունց կողմանց նորա։ Ի կողմանս տապանակին.եւ այլն։
Առ կողմամբ լերինն։ Ի կողմանէ իկողմ։ Յերեկոցունց կողմանց սեղանոյն.եւ այլն։
Յոր կողմ եւ միտեմք կամովք, նորին լինիմք ընդունակք. (Լմբ. սղ.։)
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
, ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։
ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. միտկ, Երև. միտ, միտկ, Տփ. միտ, միթկ, Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տիգ. միթք, Սլմ. միթք, Վն. միրկ, Մրղ. միթկ1, Պլ. միթգ (բայց միթս է, միթն է), Սչ. միդգ՝, Ակն. միրգ, միքգ, Ասլ. մի*գ, մի*, Ոզմ. մէ՛տկ, Սվեդ. մէդք, Գոր. Ղրբ. մըէտկ, մըէննը, Հւր. Շմ. մըթկ, Զթ. մը'դք, Յղ. մէյտ, Ագլ. մայտ, մայտք։ Նոր բառեր են՝ անմտածել, մտահան, մտա-մոլոր, մտաջոկիլ, մտացիկ, մտացք. մտա-փոխ, մտիկ անել, մտմտալ, մտմտուք, մտո-րել, մտքել, մտքամոլոր, մտքարարի ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ ունինք էնկ. xəžmə-dank «խղճմտանք» (Բիւր. 1898, 789), Ատն. xəγjmədank «խեղճ», mədig qoуmaq «մտիկ ընել», muzmunq «մտածմունք»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მეამიტი մեամիտի «միա-միտ», მეამიტობა մեամիտոբա «միամտու-թիւն». այս բառերը չունի Չուբինովի բա-ռարանը, բայց գործածական են Վրաց նոր գրականութեան մէջ. ինչ. օր. Վ. Կոտետիշ-վիլի, Պատմ. վրաց ԺԹ դարու գրականու-թեան, էջ 189։ (Այս տեղեկութիւնը հաղորդեց Գ Ասատուր. Վրաց լեզուի և գրականու-թեան պատմութեան դասախօս՝ Երևանի հա-մալսարանում)։
ՄԻՏ ԴՆԵԼ. καταμανθάνω, κατανοέω, συνίημι, προσέχω considero, animadverto, contemplor, attendo եւ այլն. Ուշ ունել. դիտել ուշով. ունկն դնել արթուն կամ սրտի մտօք. աղէկ նայիլ, ուշ դնել, խելք տալ.
Ամենեցուն միտս դնէ՝ որ ի կենցաղումս. (յն. օրինադրէ) (Բրս. գոհ.։)
Ի միտ առնուլ զարդարութիւն, կամ զառակս եւ զբանս իորինս, կամ զհանճար։ Լուարո՛ւք, եւ ի մի՛տ առէք։ Յայնժամ ի միտ առին։ Ի միտ առից, եւ զարհուրեցայց ի նմանէ։ Զգործս ձեռաց նորա ոչ առնուն ի միտ։ Զյանցուածս իւր ո՞վ կարէ առնուլ ի միտ։ Ի մի՛տ առ զաղաղակ իմ.եւ այլն։
Հանգստեամբ վայելել, եւ ըստ մտի շրջել։ Եւ ոչ զայսոսիկ ըստ մտի ունիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
— է, there must, there ought;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
= Հպրս. *partu-«պարտք» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կայ միւս իրանեան լեզուների մէջ. հմմտ. զնդ. pāra-«պարտք», tanūm pairyeite «պարտական լինի անձին. գլխապարտ լինի», pəša-(<*prta-) «պար-տական, յանցաւոր, մեղաւոր», pəšōsara-«գլխապարտ», pəšotanu-, pərətotanu-, ta-nupərəϑa-«գլխապարտ, անձնապարտ, մա-հապարտ», սոգդ. apartak «յանցաւոր, մև-ղապարտ» (MSL 19, 128 և ՀԱ 1927, 763), աֆղան. por «փոխ, պարտք»։ Պակասում է սառանեան աահլաւերինըւմ, Իրանէանից է ւևռեառեալ նաև քուչ. peri «պարտք» (MSL 19, 159)։-Հիւբշ. 228։
Արկ զնա բանտ, մինչ հատուսցէ ըզպարտսն։ Զամենայն զպարտսն թողի քեզ։ Հատուցէք ամենեցուն զպարտս. (եւ այն։)
Ամենայն պարտք արքունի, հասք եւ օրէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Է. 8։)
Ոչ ընդունիս զթողութիւն, այլ մեռանիս պարտուքն. (Բրս. գորդ.։)
Զդարձ փոխարինին՝ որ պարտ էր մոլորութեան նոցա, յանձինս իւրեանց ընդունէին. (Հռ. ՟Ա. 27։)
Ոչ պարտ վարկաւ յունկն մարդոյ խօսիլ (զանճառելիսն). (Խոսր.։)
զիւրսն փոխանակ այլոց ունէր յանձին տալ պարտ. (բաշխի. Սեբեր. ՟Բ։)
as, like;
— գունակ, as;
— զայս օրինակ, thus, in this manner or way;
almost, nearly.
«իբր, հանգոյն, նման» Ոսկ. փիլ. ժ, ժե. և մ. բ. 23. Վեցօր. (իբր նախադրութիւն առանձին հազուագիւտ է հների մօտ. յետին-ների մէջ բաւական առատ, արևմտեան գրա-կանում միակ գործածականն է, իսկ արևե-լեան գրականում մրցում է նման բառի հետ). որից այսպէս, այդպէս, այնպէս, որ-պէս, նոյնպէս, այսպիսի, այդպիսի, այնպի-նի, որպիսի ՍԳր. Ագաթ. զինչպիսի Փարպ. Խոր. դոյնպէս Խոր. պէսգունակ Ասող. պէս զայս օրինակ Եւս. քր. պէսպէս ՍԳր. որպի-սութիւն Փիլ. աւելի գործածական է իբր. մասնիկ, ինչ. խստապէս Ոսկ. ա. կոր։ Փարպ. խաչապէս, զուգապէս, վերջապէս, քաջապէս, ընդհանրապէս, այլապէս ևն ևն։
= Պհլ. *pēs ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց հմմտ. ոնռ. paesa-, paesah-«ձև, կերա եղանակ, զարդարանք». գտնւում է մանա-ւանդ բարդութեանց ծայրը. ինչ. vispopae-sah-«ամենազգի, ամէն տեսակ», stəhrpaē-sah-«աստեղազարդ, աստեղանման» ևն. սանս. péças «կերպարանք, ձև, գույն» ևն։ Այս բառերը պատկանում են հնխ. peik'-«զարդարել, նկարել, նախշել» արմատին, որի ժառանգներն են նաև սանս. pimcáti «զարդարել, ձևել, գրել», զնդ. paes-«ռու-նաւորել, զարդարել», հպրս. ni-pištanaiy «գրեցի», niyapaisam «գրեցի», պհլ. nipiš-tan. պոս. nivistan, քրդ. nəvīsin, օաս. fins-sun «գրել», քուչ. piñkam «գրում է», paiy-katsi «գրել», paykalhe «գրութիւն» (MS։ 18, 422), յն. ποιϰίλος «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», գոթ. (filu-)fai'is «(բազմա)պիսի», հբգ. fēh, անգսք. iah, fā, «գոյնզգոյն», լիթ. pèsziu, pèszti «ածուխի կտորով գծեր քա-շել, նկարել, գրել», հպրուս. peisāt, հսլ. pisati «գրել», p'istru «գոյնզգոյն», ռուս. пи-caть, nишy «գրել», necтрьи «խայտաբը-ղէտ», լեհ. pstry «խայտաբղետ», բուլգար. bismó=ռուս. nисьмo «նամակ» ևն։ Հնխ. peik'-արմատի հետ կար նաև * peig-, որից յառաջանում են լտ. pingo, pictum «նկա-րել», pictor «նկարիչ» ևն (Pokorny 2, 9 Tτautտann 21l Boisacq 800, Walde 583, Horn § 1051)։ Եթէ բառը բնիկ լինէր հայե-րէնի մէջ՝ պիտի ունենար հէս ձևը, ուստի պէտք է ընդունիլ որ փոխառեալ է իրանեա-նից, թէև ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ պարս-կերէնի մէջ չէ պահուած (բացի ni-նախա-մասնկաւոր ձևերից)։-Հիւբշ. էջ 230։
ՊԷՍ ԳՈՒՆԱԿ. Նոյն ընդ վ. Տե՛ս ի բառն գունակ.
Սա՝ պէս գունակ բաբելոնի. զի եւ ընդ սորա մէջն անցանէ գետն կինդոս. (Ասող. ՟Գ. 42։)
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
, ո, ու, ի-ա հլ. «հռչակ, տառած. ուած անուն, լուր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա.
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჭამბავი համբավի «լուր, աղաղակ, աղմուկ, գիրք, պատմութիւն, ճառ. արձակ գրուածք», ამბაჟი ամբավի «լուր» (Մաս ժամսա շինա եսմա Իրոդիս ոթխթա մաթ սամթավրոթա մթավարսա, ամբավի Ւեսոսի-Յայնմ ժամանակի լուաւ Հերովդէս չորրորդապետ զլուր Յիսուսի. Մտթ. ժդ. 1. Դա գեսմոդեն բրձոլանի, դա ամբավնի բըր-ձոլաթանի -Լսելոց էք պատերազմունս և համբաւս պատերազմաց. Մտթ. իռ. 6). უამბო ուանբո «առանց տեղեկութեան», უამბოდ ուամբոդ «առանց լուր ունենալու». թուշ. ამბუი ամբուի «պատմութիւն, խօ-սակցութիւն» (հմմտ. զրոյց «լուր, խօսք» և գւռ. զրից անել «խօսակցիլ»), Լազէ ամբուի ռՍ. Աւետարան», լազ. ambai, ambayi «լուր, տեղեկութիւն», uča ambayi «սև լուր, գոյժ», ինգիլ. համփավ «լուր» (шанндəe ЗВО 22, 357)։
ἁκοή, φήμη , λαλιά, ἁγγελία, φωνή, ψόφος auditus, rumor, fama, vox եւ այլն. (արմատն է բա, բայ, բան, բաւ) վր. եւս՝ համբա՛վի. Լուր համայն հնչեալ. ձայն. հռչակ. զրոյց. անուն.
Սպանանել զնոսա չեն իրաւունք համբաւաւ միայն առանց քննութեան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Համբաւն տարածէր յամենեցունց լսելիս. (Խոսր.։)
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
ՆՀԲ «որպէս թէ համայն ի մի ած-եալ, եկեալ կամ բաղդատեալ»։ Հիւնք. պրս. hamāmad «համընթաց, ընթացա-կից»։ Meillet MSL 8, 154 համ մաս-նիկով *մատ բառից. այս վերջինը իբր ռնեև հալ կցելով լտ. modus «չափ» ռառին, որով համեմատ թարգմանւում է բուն «համաչափ»։ Հիւբշ. 463 լիշում է այս մեկնութիւնը (աւելացնելով լտ. բառի վրայ նաև յն. μέδιμνος «գը-րիւ», գոթ. mitan «չափել», mitaϑs «չափ»), բայց ամբողջը համարում է անստոյգ, որովհետև արմատը ընդու-նելով *մատ, բառը պիտի ունենար *հա-մամատ կամ համմատ ձևը։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 219 համ+ պհլ. mat «միտք»։
Երեւմունք աստուածայինք եղեն ի ձեռն տեսողացն համեմատից ինչ տեսութեանց ձեւակերպութեանց. (Դիոն. երկն.։)
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
(հոլովւում է հօր, հարբ, հարք. հարս կամ հարանց) «հայր» ՍԳր. փոխաբերաբար նշանակում է նաև «ցեղի կամ ազգի նախա-հայր, վերակացու, տնօրէն» ՍԳր. Ագաթ «առբայ, վարդապետ» Յհ. իմ. երև. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով.-հայր, որից հայրաբար Ագաթ. հայրաբարոյ Բուզ, Կորիւն. հայրաբուն Ագաթ. հայրանարգու Ոսկ. մ. ա. 3. հայրապետ ՍԳր. հայրենի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. հայրենիք Ագաթ. Ոսկ. (այս բառի «հայր» նշանակութեան վը-րայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 137). հայ-րենատուր Ա. պետ. ա. 18. հայրիկ Տոբ. ժա. 13. Եւագր. անհայր Եբր. է. 5. կնքահայր Եփր. խոստ. միահայր Եւս. քր. քաջահայք Բ. մակ. բ. 22. զուգահայր Խոր. նախահայր Փիլ. Պիտ. թագաւորահայր Յայսմ. խոստո-վանահայր Գր. հր. հայրենակից, հայրենակ-ցուի, հայրենակցական (նոր բառեր) ևն։-Հօր (սեռականի ձևը), որից հօրաբարոյ Ագաթ. հօրամոյն Բ. մակ. ժ. 10. Ագաթ. հօ-րաքոյր Ղևտ. ժը. 12. ի. 19. Եւս. քր. հօրեղ-բայր ՍԳր. հօրու «խորթ հայր» Մխ. դտ. հօր-որդի «ազնուական», հօրորղութիւն «ազնուա-կանութիւն» Զքր. ծործ. (տե՛ս Նորայր, Հալկ. բառաք. էջ 119 և Յուշարձան, էջ 169), համ-հօերայ Ղևտ. ժը. 11 ևն։-Հարանց (յոգնակի սեռականի ձևը), որից կազմուած է հարան-ցամոյն «հօրնմանակ» Կորիւն (տպ. հարուստ ամացն! էջ 12, որ ըստ Գ. Տ. Մկրտչեանի, Գորիա և Շմոն, էջ 19 պէտք է ուղղել հա-րանցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Թ. 611 ձեռագիրը)։-Յօր-, որից յօրայ «խորթ հայր» Սեբեր. Փիլ. Խոր. (այս բառի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։
= Բնիկ հայ բառ, որ յառաջանում է հնխ. pətèr ձևից (սեռ. հօր<հաւր<հնխ. pətrós) ցեղակիցներից հմմտ. սանս. [other alphabet] pi tar-, գնչ. pita, քուչ. pātr, զնդ. [arabic word] pita (տր. piϑre, fəδrōi), հպրս. [other alphabet] pitā (սեռ. piϑra), պհլ. pit, pitar (գաղափարագրով գրուած է [syriac word] pit և ❇ pitar (ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi 1, 21), պրս. [arabic word] pidar, pa-dar, [arabic word] piyar, սակ. pyari (MSL 18, 101 և 121), օսս. fidá, fid, բելուճ. p'iϑ, աֆղան. plār, քրդ. pièr, զազա pi (Horn § 286), յն. πατήρ (սեռ. πατρός), լատ. pater, իտալ. padre, սպան. padre, ֆրանս. père, գոթ. fa dar, հբգ. fater, գերմ. Vater, անգսք. foeder հհիւս. faδer, հոլլ. vader, vaar, անգլ. father (Kluge 505), հիռլ. athir, բոլորն էլ «հայր»։ Բալթիկ-սլաւական խմբի մէջ այս բառը ջըն-օուած է՝ փոխանակուելով հնխ. atta ձևոմ. որ յատուկ էր մանկական լեզուին. հմմտ. սանս. atta «մայր, մեծ քոյր», յն. ἀττα «հայրիկ», լտ. atta «հայր, հայրիկ», գոթ. atta «հաւր», հբգ. atto, հհիւս. atte «հայ-րիկ», ալբան. at «հայր», հսլ. otici, ռուս. отець «հայր» ևն։ (Իբր բնաձայն նման բա-ռեր գտնւում են նաև ոչ-հնդևրոպական լե-զուների մէջ. ինչ. -հունգ. atya, թրք. ata, բասկ. aita «հայր»)։ Առաջ կարծում էին չեզուաբանները թէ հնխ. pətér կամ patē̄r յառաջացած է pā «պահել, պահպանել» ար-մատից, բայց այժմ այս կարծիքը ճիշտ չի համաուում, և ենթադրում են թէ հնխ. patér յառաջացել է մանկական pa, papa «հայրիկ» բնաձայնից (Walde 565, Pokorny 1, 44 և 2. 4. Boisacq 75, Ernout-Meillet 704-5)։-Հիւբշ. էջ 463։
Klaproth, Asia polygl. 106 իռլ. ater և էրզ. aϑer հոմանիշներին է կցում։ ՆՀԲ հանում է այր բառից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունին նախ Peterm. 26, 33, 153, Windisch. 22, 25 և յետոյ Gosche 14. Böttich. Horae aram. 36, 67 ևն ևն։ Thomaschek SWAW 4, 66 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) կցում է թրակ. pair ձևին։ Հիւնք. ուղղականը այր բառից է հա-նում. եսև սեռականը պրս. խօր «պռե-գակ» բառից։ Patrubány SA 1, 3 կը-ցում է հունգ. fèrj «փեսայ» բառի հետ։ lensen IF Anz. 14, 50 համապատաս-խան հաթ. բառի մէջ գտնում է -t-ձայ-նը։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 հայ-
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. հայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. հար, Ղրբ. հmր, հէր, Ալշ. Գոր. Երև. Հմշ. Մշ. Շմ. Տփ. հէր, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խէր, Ոզմ. խեր.-ջըն-ջուած է Խրբ. Սվեդ. Տիգ.՝ փոխանակուելով պապ կամ տատ բառով.-2. Կր. հօրէխբ'ար, Հմշ. հօրբ'էր, Ագլ. հէ՛րբmր, Գոր. Ղրբ. ղօ՜ր-փէր, Ալշ. Բլ. հօխպէր, Սլմ. խօրախպէր, Ջղ. խօրօխպէր, Սչ. հօբ'ար.-(օտար փոխառու-թեամբ՝ Տիգ. 'ամմօ, Պլ. ամուջա).-3. Ալշ. Ախց. Սեբ. Սչ. հօրքուր, Խրբ. հօրքօր, Ասլ. հէօրքիւր, Մկ. Ոզմ. խօրք'ուր, Սլմ. խորքիւր, Ջղ. խարաքուր, Երև. հօ՛քիր, Ղրդ. հա՛քուր, Ղրբ. հա՛քու։-Նոր բառեր են հաւրտհար. հայրամեռ, հայրապապ, հայրատատ, հայ-րացու, հայրնմանակ, հայրէցորդի «բնաւ ա-մենևին», հարանք, հարանց գնալ. -էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին խօստանանքայր «խոստովանահայր»։
πατήρ pater. Այր կամ արու ծնօղ զաւակի, իրական եւ նմանական. առնչակից որդւոյ։ Եւ նախ յաստուած որպէս ծնօղ էական եւ աստուածային՝ առաջին անձն յերրորդութեան, որոյ ծնունդ է բանն աստուած համագոյ. որպէս միտք մեր ծնանի ի մեզ զբան. իսկ լայնաբար եւ շնորհօք հայր մեր ասի՝ աստուած, որպէս հաստիչ եւ խնամօղ եւ այլն. հար.
Յանուն Հօր, եւ Որդւոյ, եւ Հոգւոյն սրբոյ։ Առ հայր իմ (բնութեամբ), եւ առ հայր ձեր (շնորհօք)։ Հայր տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի.եւ այլն։
Արար զիս հայր փարաւոնի։ Հա՛յր եղիսէէ։ Տե՛ս հա՛յր իմ, ահա տտուն լօդկի քո։ Լե՛ր ինձ ի հայր, եւ ի քահանայ։ Թէպէտեւ բիւր դաստիարակս ունիցիք ի քրիստոս, այլ ո՛չ եթէ բազում հարս։ Ըստ խնամոտ մտաց հայր կարդացեալ եբրայեցւոց։ Հայր քաղաքին։ Նա է հայր այնոցիկ՝ որ բնակեալ են ի վրանս խաշնարածաց։ Նա է հայր՝ որ եցոյց զերգս եւ զքնարս.եւ այլն։
Մինչեւ կոչել յիւրական ազգէն անուն զըլացութեան նորա՝ հայր դանգի (ագջէ պապասը). զի որպէս բանից կարգ է ասել, զդանգ առաւել քան զաստուած մեծարէր. (Ղեւոնդ.։)
assessment, rating;
club, clubbing, contribution, share, portion;
— հաւատոյ, symbol, creed;
—աւ, in clubbing together;
—աւ կոչունս առնել, to club for a dinner.
, ի-ա հլ. (կայնաև գրծ. հան-գանակիւ Փիլ. լին.) «ընկերովի հաւաքուած գումար՝ որևէ բանի վրայ ծախսելու համար. յատկապէս խնջոյքի կամ ուրախութեան. 2. ամէն մէկին ընկած բաժինը. ècot. 3. խմբով կոչունք. pique-nique» Ես. խզ. 6, Սիր. ժը. 33. Կանոն, էջ 62. Ոսկ. յհ. ա. 2. Կոչ. «հա-ւաքում, գումար» Կրպտ. ոտ. «հաւատքի դա-շինքը» Պտրգ. որից հանգանակել «ընկերա-նալ, միանալ, հաւաքել, ժողովել» ՍԳր. Շիր. «համեմատել» Մագ. հանգանակութիւն Պիտ. հանգանակապետ Բրս. արբեց. հանգա-նակաւոր Գէ. ես. հանգանակող «շռայլ. զեղխ» Մխ. դտ. 198, 385 (բառիս այս ի-մաստի համար հմմտ. իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. 63). այս իմաստի հնագոյն գոր-ծածութիւնը ունինք Ոսկեդարից. «Որդիս մեր այս խեռ է և անզգամ, և ոչ լսէ ձայնի մե-րում, հանգանակող է և արբշիռ» Բ. Օր. ԻԱ-20։ Գրուած է նաև հանկանակ ևն։
Հանգանակաւ կոչունս առնել. (Կանոն.։)
as, like, after the manner of;
almost, nearly;
cf. Հանգունակ.
«նման, պէս» ՍԳր. Եւս. քր. «նմանապէս» Կորիւն. «իբր, մօտաւորապէս» Եւս. քր. որից հանգունակից Սեբեր. հանգու-նաւոր Ոսկ. մ. բ. 18. հանզունապատիւ Գնձ. երկնահանգոյն Շար. Նար. խչ. հանգունական Երզն. ոտ. երկն.-բառիս հետ նոյն են՝ հան-գունակ «նման» Սեբեր. (որից հանգունա-կացեալ Անան. եկեղ. հանգունակեալ Շնռոհ ոտ. ևն), համգունակ «նոյնպիսի, նման» ռիտէ միայն ԱԲ. համագունակ «համանման» Շիր.։
= Պհլ. ❇ hamgō̄n = պրս. [arabic word] hamgon = զնդ. hamagaona և պհլ [other alphabet] ︎ hamgōnak = մանիք. պհլ. [hebrew word] ham gonag (Salemann, Manichaische Stud. ЗAH 8, էջ 82) = պազ. hamgūna = պրս. [arabic word] hamgona «նման, նոյնատեսակ, նոյնպիսի» ձևերից փոխառութիւն. առաջինը տալիս է հանգոյն, երկրորդը՝ հանգունակ։ Բոլորն էլ կազմուած են իրան. ham-«նոյն» և gōn «ձև, կերպ, եղանակ» բառերիռ։ Կա-րելի չէ ընդունիլ՝ որ հանգոյն, հանգունակ բարդուած լինին հենց հայերէնի մէջ, որով-հետև գոյն «կերպ» ձևով բառ չունինք մեր լեզւում։-Հիւբշ. 176։
ἵσος aequalis, par κατά secundum. (որպէս թէ Համգոյն, նոյնգունակ, միօրինակ) Յար եւ նման. հաւասար. հանգէտ. ըստ. իբրեւ. պէս.
Բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Մարդ մահկանացու, հանգոյն ամենեցուն։ Պերճութիւնքդ ձեր հանգոյն մոխրոյ։ Ըմպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ։ Բարբառ հանգոյն նմա որոտայցես։ Լինիցի քեզ հանգոյն մահու։ Բնակեալ հանգոյն սիդոնացւոց, եւ այլն։ Հանգոյն մովսեսի, կամ արքեպիսկոպոսին կեսարու, կամ հրեշտակաց։ Հանգոյն սմին, այսմ, նոցին։ Հանգոյն կապկաց, յուդայի մատնչի։ Հանգոյն միմեանց. (Խոր.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Ճ։)
Հանգոյն գտանէ տէրունական հրամանքն իւր զժողովողիս բանս. (Լմբ. ժղ.։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
«մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
ՀԱՍԱԿ. Մարդ՝ ունօղ զայսչափ տիս.
Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ. այսինքն զմանկունս եւ զպատանիս. (Նախ. ժող.։)
Յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի։ Կարճ էր հասակաւ. (Մտթ. ՟Զ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Բազում եւ այլ են ազգ խոտոց, որ ոչ ունին ի ծայրս հասակաց իւրեանց սերմանս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Ջնջեաց զամենայն հասակ՝ որ էր ի վերայ երեսաց երկրի. իմա՛ մարմին կանգուն. յն. յարութիւն ἁνάστημα erectio։
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
= Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
(ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։
ՆՀԲ «յորմէ յն. φιλος, լտ. pusillus «սուղ»։ Հիւնք. սողուն բառից։ Patru-bány SA 1, 196 յն. ϰόλος «խորտա-կուած»։ Meillet MSL 1I. 399 կցում է սանս. çárita-, çrnāti «խորտակել», çir-ná-«խորտակեալ», յն. ϰαω (έϰ-λασσα) «խորտակել, ճիւղերը կոտրատել». ϰόλος, ϰολοβός «խորտակեա,, կտրտած», յետնաբար «կարճ, փոքր, ցած». ϰολάζω «պակասեցնել, ծառերը կտրատել, ա-ւելին յապաւելով ճիշտ չափին բերել», ϰολούω «լապաւել, կտրել, կարճացնել» բառերին։ "Բայց Walde 131 և 166 եր-կուսը իրարից բաժանելով՝ սանս. ձե-ւերը դնում է հնխ. k'er-արմատից, իսկ յն. ձևերը հնխ. qolā-արմատից. երկուսն էլ անյարմար հյ. սուղ բառին)։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 367 սէր բառի հետ=լտ. carus, որ նշանակում է «սէր» և «թանկ»։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեր. sila «կտրել»։
ՍՈՒՂ ԻՆՉ. ՍՈՒՂ ԻՄՆ. ՍՈՒՂ մԻ. մ. Փոքր ինչ. սակաւ մի. խուն մի. քիչ մը.
army, troops, warriors, cavalry;
officer;
—ք զօրուն, the officers of an army.
, ի հլ. «գունդ, զօրք, բանակ» ՍԳր. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. որից սպայազօր Յհ. կթ. սպայակոյտ Յհ. կթ. սպայապետ Կորիւն. սպայասալար Լմբ. առ լև. (յետնաբար կազ-մուած հայերէնի մէջ՝ փխ. սպասալար բառի, որ զուտ իրանեան բարդութիւն է).-բառիս ընթերցման համար կարևոր է սըպայութիւն գրչութիւնը մի ոտանաւորի մէջ՝ Նոր վկ. էջ 509 (Ժէ դարից)։ Նոր գրականում սպայ իր իմաստը փոխելով դարձել է ո՛չ թէ «զօրք կամ բանակ», այլ «զօրքը վարող աստիճա-նաւորներից մին, օֆիցեր, officier», որից և ենթասպայ։
= Պհլ. [other alphabet] spah, պրս. [arabic word] sipāh, (նաև ispāh, sipah, ispah) «զօրք, բանակ». կնդ. ❇ spāδa-, հպրս. spāda-(պա-հուած միայն Taxmaspāda-յատուկ անու-ան մէջ), օտս. afsād, älsád «խումբ, բանակ, գունդ, բազմութիւն» (Horn § 669)։ Պառս-ևեռէնից են փոխառեալ թրք. sipahi, քրդ. spahi, սերբ. spahija, լեհ. spahi, ռում. spa-hiu, յն. σπάχιδες, ֆրանս. spahi, cipaye։ Հմմտ. նաև սպարապետ, սպասալար։-Հիւբշ. 239։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. սպա «բանակ, գունդ» թւում է հայերէնից. իսկ իսպաոբա «աս-պետութիւն», իսպաերադ «ասպետաբար» պարսկերէնից են։ Տարբեր են սեփե «ար-քունի պալատ, տէր, թագաւոր», սեփեծուլի «իշխան, սեպուհ» (որից սեփծուղ Խոր.), նեփոբա, սեփեոբա «իշխանութիւն»։
«զուսպ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 290։
ՍՊԱՅ որ եւ ՍՊԱՀ, եւ ՍԵՊՈՒՀ. (ռմկ. սպահի. պ. սիբահ, սիբահի. եբր. ձապա, կամ սէպա. յորմէ սաբաւովթ) δύναμις, στρατεία virtus, exercitus, militia. Զօր կամ զօրական. գունդ զօրաց, կամ զինուորական ազատաց. որ եւ զօրութիւն. այրուձի. հեծելազօր. բանակ. ազգ.
Յուդա մակաբէ, եւ եղբարք իւր, եւ ամենայն սպայ (կամ սպահ) հրէաստանեայց։ Գունդ եւ սպայ ազգին հրէաստանեայց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 20։ ՟Ժ՟Բ. 6։)
end, term, consumption;
—, ի —, totally, entirely, quite, all, thoroughly;
մինչեւ ի —, to the last extremity, utterly;
մինչեւ ի — ազգին, արշակունեաց, till the extinction of the dynasty of the Arsacides;
մինչեւ ի — շնչոյն, to the last breath;
— եբարձ զայն ի միջոյ, he achieved its destruction;
ի սպառ, to the end;
finally, at length, at last;
fully, altogether, wholly, entirely, quite.
= Պհլ. *spar և [arabic word] spur «կատարեալ, լրացած, վերջացած», spurīk «կատարեալ». spurikih «կատարելութիւն», anasparik «ան-կատար», anavispurīk «չլրացած, անկա-տար», հիւս. պհլ. (Թուրֆանի), cispur «կա-տարեալ», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispur (Sa-lemann. Man. Stud ЗAН 8 107) սոռռ spwrn «կատարեալ», պազ. spur. snurī «կատարեալ», պրս. ❇ ︎ siparī, ❇ ispari «վերջ, վախճան, կատարեալ», ❇ siparīdan «կատարել, վերջացնել», զնդ. aspərəna-«լիակատար». կազմուած է par «լցնել» արմատից՝ us-նախդիրով։ Իրա-նեանից է փոխառեալ արամ. [hebrew word] asparnā «ուշադիր, խնամոտ, հոգատար» (բուն նշ. «կատարեալ, հիմնական») Եզր. ե. 8 ևն։-Հիւբշ. 239։
Lag. Urgesch. 287 մեկնում է par արմատից՝ us մասնիկով և կցում է պրս. և արամ. ձևերի հետ։ Պատկ. Mamen. II. 2 պհլ. spōr «կատարեալ»։ Տէրվ. Նախալ. 114 կասկածով սփռել և փռել ձևերի հետ հնխ. spar «ցրուել, ցանել» արմատից, իբր յն. σπαίρω, σπει-ρω, սանս. sphur։ Հիւնք. ասպար բա-ռից։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. սիփէրի «վերջ, կատարած»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] səfārā և արաբ. ❇ šuir «ծաւր. եղերք, սահման»։
Որ ինչ յետ սրբոյն տրդատայ մինչեւ ի սպառ արշակունեաց ազգին ի թագաւորութենէն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
= Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։
ՆՀԲ սպաս՝ լծ. պաշտօն, պաս, պահ, իսկ սպասել՝ լծ. լտ. expecto, պրս. payistan։ Lag. Urg. 544 սանս. spaç, speç արմատների հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 յիշում է պրս. sipās և պհլ, spās «շնորհակալութիւն»։ Justi, Zen-dsp. 303 զնդ. spaç ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 71 և Նախալ. 114 վերի ձևերի հետ՝ իբր հնխ. spaç «սպասել» արմա-տից։ Lag. Յն. Ագաթ. էջ 83 ծան. սպասկապետութիւն մեկնում է պրս. šipāhī+պետ, որ կրկնում են Տաշեան, Ագաթ. էջ 68 և Սարգիսեան, Ագաթ. էջ 241, բայց մերժում է Հիւբշ. 239։ Bug-ge KZ 32, 64 ընդունելով որ հնխ. sρ տալիս է հյ. ս՝ չի հաւատում թէ բնիկ է հյ. սպաս և դնում է իրանական փո-խառութիւն։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Meillet. Rey, erit. թրգ. Բազմ. 1898, 119ա ձայնաւորի պատճառաւ։ Հիւբշ. 492 կարծում է որ բնիկ է, որովհետև հւ. ա կարող է երբեմն հնխ. e, o ձալ-ներին համապատասխանել. ինչ. տասն, վաթսուն։ Այժմ ընդհանուր ընդունուած է այն կարծիքը թէ սպաս փոխառու-թիւն է։ Հիւնք. դնում է ս մասնիկով պաս բառից՝ իբր պրս. pās «պահպա-նութիւն գիշերոյ», թրք. baqmaq «նա-ւեւ». beklemek «սպասել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ 51 զ-պաս՝ իբր զ-պահել։ Սանտաւճեան. L'idiome 15 բևեռ. sebas, յն. σέβας «պաշտամունք»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sa'fasa «թանապուր, գւդր սպաս» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 384)։
Օրինակ խորանի, եւ օրինակ ամենայն սպասուց նորա։ Յոսկւոյ սրբոյ արասցես զայն ամենայն սպաս։ Զամենայն սպաս խորանին։ Թիւ սպասու կահուն տեառն։ Զամենայն սպասն արասցես պղնձի։ Սպաս ոսկեղէն հազար, եւ սպաս արծաթեղէն հազար։ Զսպաս զոսկւոյ եւ զարծաթոյ։ Ետուն յուդթայ զխորանն հողոփեռնեայ, եւ զամենայն զսպասսն զոսկւոյ եւ զարծաթոյ նորա։ Ետ նմա տանել նուագս ոսկիս, եւ սպաս տաճարին.եւ այլն։
Ոմանք սպաս նուիրաց ընծայեն եկեղեցւոյ, ոմանք գիրս աստուածաշունչս. (Խոսր. պտրգ.։)
Քոյրդ իմ միայն եթող զիս ի սպասու։ Մարթա զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ։ Զակումբն մաշկեայ, զոր առ նա ի բագուայ ի հանապազորդ սպաս նմա։ Սպասք աւուրցն (հանապազօրեայ պաշտամունք)։ Զամենայն գործ սպասու (ծառայական) մի՛ գործիցէք ի նմա, եւ այլն։
Զի ընդ քո ունիցի ինձ սպաս ի կապանս աւետարանին։ Որչափ ինչ միանգամ յեփեսոս սպաս կալաւ ինձ. (Փիլիմ. 13։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 18։)
Կայր ի հարկի, եւ ունէր սպաս ամենայն տնտեսութեանն։ Ոչ անձին ինչ սպաս ունէր, այլ ի վերայ վարդապետին դողայր։ Չասեմ, թէ քեզէն սպա՛ս կալ հիւանդին, այլ գոնեայ ծառային հրամայեա՛. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ի ներքս ի սենեկի սպաս կալեալ՝ եւ պահ ունէին նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 4։)
Ծերքն ընդ լերամբն սպաս ունելով յելանել մարգարէին։ Սպաս տանել տաճարին. (Փիլ.։)
Սպաս ունելով կրակի։ Սպաս տանել նոցա իբրեւ հոգեւոր տերանց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Յետ երից ամսոց դարձաւ ի տուն իւր, զի մի՛ կացցէ ի սպասու տէրն առաջի ծառային իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
ՍՊԱՍ ԱՌՆԵԼ. εὕκαιρον τηρέω, παρατηρέω, ἑπιτηρέω observo (opportunitatem) եւ այլն. Խնամով սպաս ունել. եւ Պահել. պահ ունել. հոգ եւ խնամ տանել. ուշ ունել. դիտել. սպասել առիթ գտանել.
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
, ու հլ. «պահելը, պահպանութիւն, 2. գիշերային պահպանութեան մէկ հերթը, որ է երեք ժամ. 3. ժամանակ. 4. բանտ բանտարկութիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր Բուզ. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. Ագաթ. «մէկ ժամ» (օրը ունենալով 24 պահ) Մխ. բժշ. (տե՛ս Seidel § 170). որից պահ դուռն «կապան, դարբանդ» Եղիշ. պահք (ո հլ. յգ. գրծ. պա-հովք Եփր. համաբ. 192, բայց աւելի պա-հօք) «կերակուրներից ժուժկալութիւն» ՍԳր Կոչ. Ոսկ. պահել «պահել, պահպանել, ծած-կել, զգուշանալ, պաս բռնել» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. պահանք «բանտարգելութիւն» Ոսկ. մ. ա. 14, էջ 207. պահայոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. պահանորդ «պահապան» Նեեմ. դ. 9. Ոսկ. յհ, բ. 32. «ուղտապան, ջորեպան» Վրք. հց. «հմայեակ, յուռութք» Յայսմ. պահարկել Ագաթ. պահեստ ՍԳը Ագաթ. պահնակ Յհ. կթ. Մխ. անեզ. 34. ան պահ Սոկր. էջ 274. գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ. շաբաթապահ Բ. մն. իգ. 4. Կոչ. Մծբ. դժուարապահ Սեբեր. Ոսկ. եփես. ետեղապահ Բուզ. գանձապահ Ա. մն. իր. 1. անձնապահապետ Ա. թագ. իր. 1. ժամապահ Վեցօր. Մծբ. խորհրդապահ Փարպ. կողմնա-պահ Բ. մկ. ժբ. 32. կենդանապահ Եզն. խո-րանապահ Բուզ. թիկնապահ Խոր. խրամա-պահ Գ. մկ. ե. 24. ցերեկապահ «ցերեկուայ պահակութիւնը» Նորպգիւտ Ա. մնաց. թ. 23. դռնապահ Բ. մկ. ժգ. 15. անվերապահ, ան-վերապահօրէն, անասնապահութիւն (նոր բառեր) ևն. նոր առումով ունինք մհյ. պահ «յղի», պահնալ «յղիանալ» (երկուսն էլ ձիու և շան համար ասուած). Վստկ. 202, 221 առանձեն տե՛ս պահակ, պահապան, պահա-կապան, պահակեր, պահանգ։-Բառիս հնա-գոյն ձևն է պարհ, որ ոսկեդարեան գրաևա-նութեան մնացորդների մէջ էլ մի քանի տեղ պահուած է. այսպէս՝ պարհք «պահք, պաս» Եփր. ա. ևոր. 60, 68, 80. պարհել «պահել» Բ. մկ. գ. I. Յոբ. իդ. 15. Եփր. հռ. 17, 31, 46. ա. կոր. 62, 65, 68. գ. կոր. 117. Կըրկ-նագիր Ագաթ. 75 բ. ուր և ունինք պարհեսցէ 50 բ. պարհեաց 73ա։
= Պհլ. *pahr ձևից, որ յատուկ էր հիւս. գաւառականին և որի դէմ միւս բարռառնե-րում գտնում ենք pās. այսպէս պհլ. [other alphabet] ) pās «պահպանութիւն», պրս. [arabic word] pās «պահպանութիւն, 2. գիշերային պահ, որ է 3 կամ 11/2 ժամ», սրա հետ նաև պրս.՝ [arabic word] pahr «քառորդ բաժին տունջեան և գիշերոյ», սոգդ. pā9θr «պահպանութիւն, պաշտպանու-թիւն», զնդ. ❇ pā̄ϑra «պահպանու-թիւն» (Horn § 274). բոլորն էլ կազմուած են pā-«պահել» արմատից՝ -ϑra մասնի-կով։-Հիւբշ. 217։
ler. Kuhns u. Schleich. Beitr. 3, 88 պրս. pās ձևի հետ։ Lag. Gesam. Abhd. 8, 25 և Btrg. bktr. Lex. 58, 74 զնդ. pāϑra և պրս. pās բառերի հետ։ Asco-li-Srhweizer KZ 17, 136 հին իրան. pād արմատից։ Müller SWAW 78, 425 ո՛չ թէ pā, այլ զնդ. pā̄ϑra-բառին պէտք է միացնել։ Այսպէս նաև Lag. Arm. Stud. § 1792, իսկ § 1818 պաս ձևը (որ գրբ. պահս հայցականից է լա-ռաջացած) կցում է պրս. pās-ban «պա-հապան» բառին։ Մորթման ZDMG 26, 528 բևեռ. pakha «պահ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 91 pā «պահել» արմատիզ։-Հիւնք. պրս. բէհրէ, բէհրիյզ։-Karst, Յուշարձան 406 պահ «յղի» կցում է սու-մեր. pah, pag' «առատ՝ բերրի լինել» բային։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 ասում է թէ կապ չունի հաթ. pāimi «պահեմ» բայի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) 1. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. պահէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. պահիլ, Ալշ. Մշ. պայել, Երև. պհէլ, Ջղ. Սլմ. Վն. պախել, Մրղ. պախէլ, Մկ. պախիլ, Սչ. բահել, Պլ. Ռ. Սեբ. բահէլ, ննխ. բայէլ, Ասլ. բայէ՛լ, Ակն. բայհէլ, Տիգ. բmհէլ, Հճ. բէհել, Զթ. բէհիլ, Խրբ. բէյիլ, Հմշ. բէհուշ, Սվեդ. բիհիլ, Աժտ. փայէլ.-2. Գոր. Ղրբ. Ջղ. պաք, Ակն. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. բաք, Ասլ. բաք, բա*, Տիգ. բmք, Ագլ. պօք, Զթ. բօք, բոք, Հճ. բօք, Սվեդ. բիւք,-Մրղ. Սլմ. Վն. պախս, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Տփ. պաս, Հմշ. Ննխ. Սչ. բաս. -3. Ակն. բօյհ «պահ, մի պահ», Ասլ. բայ մը, բայիգ «պահ մը, պահիկ», Ննխ. բամալ «մի քիչ առաջ» (<պահ մի այլ), մէքբա-հէգէն «մի քիչ յետոյ» (<մէկ պահիկ-էն)։-նոր բառեր են պահարան (որ Ջղ. դարձած է պարան «նամակի ծրար, պահարան՝ ըստ Արևմտահայ գրականի), պահենի. տահես-տէն, պահծու, պահվտիլ (Ննխ. բօհօդվէլ, բօհըդվէլ, բօղօդվէլ, Ակն. բայհմընդիլ), պահկուիլ (Սլմ. փախկվել, որ կարծեմ փախ-ծիլ բայի ազդեցութեամբ նախաձայնը դարձ-ռել է փ), պահման, պահունի, պահուկ, պա-հոցել, պահպհել, պահպրտել, պասակեր, պասահարիլ, պասալուայ, պասահան, պա-սատօն, պասնուտ, պասուց ևն։-էնկիւրեև թրքախօս հայոց մէջ մնում են bak «պահք», bak-baba «մոռմոռոս. ախացել», baharanjə «լուսարար» (որ եկեղեցու պահարանն է արաբախօս քրիստոնեաներն ունին pze «պահէ՛» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
Յառաւօտու պահուն։ Ի սկզբան միջնոյ պահուն։ Ել նմա վիճակն (շաբաթաւոր) պահ առ պահ ընդ արեւելս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Որ պահէ զպահս գիշերականս։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ։ Որպէս պահ մի գիշերոյ։ Ի պահէ առաւօտու։ Ի պահու իմում կացից։ Ի գլուխ պահուց քոց։ Ի չորրորդում պահու գիշերոյն։ Յորում պահու գող գայ.եւ այլն։
Երկիւղ իսկ յումմէ՞ կայր, զի պահ տայր ունել։ Իշխանքն՝ որ զերանելին զՍահակ ի պահ ունէին։ Հրամայեաց պահ ունել ճանապարհին. (Սեբեր.։ Ճ. ՟Գ.։ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Լ.։)
Արք տեղւոյն սկսան զանց ճանապարհին ունել. (Զենոբ.։)
Պահ եւ ապաւէն զերկրպագեալ ամենեցուն զնոյն նշան կանգնէր. (Ագաթ.։)
keeper, guardian, warden;
guard, garrison;
guard, sentry;
— դուռն, Gates, straits;
pass, defile;
fortress, fortified place;
— մեղաց, մահու, կորստեան, the Genius of death, Satan;
— ունել, վարել, to compel, to constrain, to task, to force to villein service.
«աահապան, ոստիկան» Բ. թագ. ը. 6, Ագաթ. Եփր. փիլիպ. 156. «պահպա։ նող, խնամակալ» Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. հա-մաբ. «կապան, ամուր կիրճ» Ագաթ. Եղիշ. Փարպ. որից պահակ ունել կամ պահակ վա-րել «բռնի և ձրի աշխատեցնել» Մտթ. իէ. 32. Մրկ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. ա. 18. Սեբեր. պա-հակել «պահպանել» Ոսկ. կողոս. պահակա-փոխ Կոչ. 238. պահականոց (նոր բառ). կրճատմամբ՝ պահկութիւն «բռնի աշխա-տանք» Ոսկ. մ. գ. 8. հին ձևն է պարհակ, ինչպէս որ աւանդուած էլ է պարհակ «բերդ». Նորագիւտ Ա. մնաց. ժը. 6, 13. տարապար-հակ Մտթ. ե. 41. դառնապարհակ Թէոդ. կոյս.։ Այստեղ են պատկանում նաև անպա-հակիլ «հեղգալ, դանդաղիլ» Սեբեր. 185. ըմպահկել «ընդվզիլ, հեստել, անհնազանդ գտնուիլ», որ և գրուած է ըմբահկել, ըմբ-պահկել, ըմպհկել, ըմբհկել, ամպահակել, ըմբահակել, ըմպահակել, ընդպահկել, ըմ-բարհակել, ըմպարհակել) Փիլ. Ոսկիփ. Պիտ. Մառ. գամագտ. ըմպահակոտ «անսանձ. ա-պստամբ» Գիրք Թղ. 189 (նորագիւտ բառ)։
= Պհլ. *pāhrak բառից, որ է զնդ. ❇ pāϑra-«պահպանութիւն» (տե՛ս պահ բառի տակ). սրանից ունինք հիւս.-արևմ. պհլ. pāhragbed. «պահակապետ, haupt der Wa-he» (գրուած [hebrew word] Թուրֆանի վա-ւերագրերի մէջ՝ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 108 և MSL 17, 245), պրս. [arabic word] pahra «գիշերապահութիւն», pahradār «պահա-պան», աֆղան. pahra «գիշերապահ, պա-հակ. 2. պահականոց, պահապանի աշտա-րակ», pahradār «պահակ», բելուճ. pahrā «պահպանութիւն» (Horn § 341). տե՛ս նաև յաջորդը։-Հիւբշ. 217։
ՓՈԽ (borrowing) ოՈԽ.-Վրաց. Յაჭრაკი պահրակի (Մառ Иппoл. 62 և ЗАН 8, 108), 3არაკად պա-րակադ (Մարկ. ժե. 21) կամ ჭაჭრაკად պահրակադ (Մատթ. իէ. 32) «բռնի, պահակ վարելով», որոնք տառադարձուած են հաւ թարգմանութիւնից, ուր նոյնպէս երկու տե-այլոց Աճառ. Արրտ. 1898, 367բ և յետոյ, Մառ ЗВО 11, 170)։-Իբրև վայրանուն Ճո-րայ կամ Վիրոյ պահակի՝ յիշուած է օտար մատենագիրների մէջ. ինչ. յն. Bιραπαράχ և ասոր. ❇ ︎ Vīrūpahrag (ՀԱ 1922. 157)։
Ոչ գոյ իմ պահակ, զի յորժամ ջուրքն յուզին, արկցէ զիս յաւազանն։ Չգուցէ՞ պահակ (յն. մարդ), այլ ունիս զԱստուած. չիցէ՞ ոք՝ որ յաւազան իջուցանէ, այլ կայ այն՝ որ չառնէ կարօտ յաւազան իջուցանելոյ. (Եփր. համաբ.։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
ՊԱՀԱԿ ՈՒՆԵԼ. ՊԱՀԱԿ ՎԱՐԵԼ. Նոյն է ընդ Տարապարհակ վարել. ունել եւ վարել զոք ի գործ ինչ արտաքոյ դիտաւորութեան նորա, եւ առանց վարձուց. ἁγγαρεύω angario, adigo, impello. անկարիայի բռնել. սիւրթտիւրմէք.
Բանալ զդրունս ալանաց, եւ զիւրոյ պահակին. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Է։ Փարպ.։)
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
տե՛ս Ուր։ «ի բառիցս ուր և ոք, իք, ինչ» ՈՒՐԶԷ «զայրացումն». ունի միայն Բռ երեմ. էջ 259։
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
Ուրեք ուրեք գտեալ աշխատութեամբ։ Որ եւս ուրեք ուրեք ի ծածուկ յիշխանութեան պարսից ունէին զքրիստոնէութիւն. (Խոր. ՟Ա. 1։ Եղիշ. ՟Բ։)
ՈՒՐԵՔ. ա. իբր մասնական անուն, Իմն. ինչ. ուրեմն.
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
(ո հլ. եզակիում, ու հլ. յոգնա-կիում) «չափ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. պտմ. Կոչ. Ոսկ. որից չափել ՍԳր. (սռա մէկ նոր առումն է «փորը լցնել, ագահու-թեամբ խմել» Կղնկտ. հմմտ. իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 29). չափոյք Ոսկ. Աե-բեր. չափան Եփր. մն. 471. Ոսկ. մ. գ. 8. չափախօս Եւագր. անչափ ՍԳր. Ոսկ որչափ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. այնչափ ՍԳր. Ագաթ. այնչափիք Ոսկ. յհ. բ. 33, 37. դոյնչափ Եզն. Ոսկ. ես. հայկաչափ Փիլ. լին. 66. գրկաչափ Վրք. հց. ժամանակաչափ Ագաթ. երկրաչափ Զքր. Բ. 1. Վեզօր. երկալնաչափութիւն Փարպ. հասակաչափ. Բ. մկ. ե. 24. Ագաթ ևն։ Բառիս ռամկական կամ մհյ. ձևերն են չաք Վստկ. 26, Անսիզք 25, չաքս Մխ. բժշ 129, և չակ, չան, որոնցից ունինք որչաք Հին քեր. ափչաք «մէկ ափի չափ» Վստկ. էծ 21, հանչաք «այնչափ» Անսիզք 51, որչակ, որչան Թր. քեր.։ Նոր բառեր են անհանա-չափ, անչափահաս, ծանրաչափ, ջերմաչափ, խոնաւաչափ, բաւականաչափ, աստիճանա-չափ, անդաչափութիւն, չափանիշ ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ չափ, Ասլ. չափ, չա*, Տփ. չափ, չափս. Շմ չափս, Սլմ. Վն. Տիգ. չmփ, Ագլ. Հճ. չօփ, Զթ. չօփ, չոփ, Սվեդ. չուփ.-ունինք նաև չամ, չանք, չուք ձևերը, բայց միայն ածան-ցումների մէջ. այսպէս՝ անչամ «այնչափ» Վն., էնչանք, մչանք, մունչունք Ղրբ., եո-չունք, էտչանք, էնչանք Ջղ.-Միջին հյ. չար ձևից է Զթ. չօք մը «ինչչա՛փ»։-Տեղ տեղ տարբերութիւն է դրւում չափ գոյականի և չափ մակբայի միջև. այսպէս՝ Մրղ. չmփ, Ագլ. չօփ գործածական են իբր գոյական, իսկ Մրղ. չամք և Ագլ. չունք՝ իբր մակբայ. հմմտ. նաև Երև. Տփ. չափս՝ միայն իբր գո-յական, իսկ չափ՝ թէ՛ գոյական և թէ մակ-բայ։-Ոզմ. չmնք «այնչափ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ჩაუი չափի «մի տեսակ հեղուկաչափ, որ առնում է 4 թունգի կամ 36 ֆունդ. 2. սափոր, դոյլ», ուտ. չափ «չափ», քրդ. č̌ap «չափ» (հմմտ. Մտթ. է. 2՝ Պը չը չափ հուն չափ պրքըն, պր ուի տէ պէ ժը ոռա չափանտըն. Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ). նշանակում է նաև «հեղու-կաչափ». այսպէս Ղուկ. ժզ. 6 (Սատ չափ սունէ զէլթուն-Հարիւր մար ձիթոյ). օսմ. [arabic word] čap «չափ. 2. ներքին տրամաչափ». [arabic word] čaplámaq «չափել» (սրանց միջոցով՝ սերբ. čap «թնդանօթի տրամագիծ, Kugelmass», ռում. čiap «չափ», որ ըստ Սրմագաշեանի՝ միայն ատաղձագործների մօտ գործածուող մի բառ է). գւռ. թրք. Եւդ. čap «սայլի անիւին բոլորաձև շրջագիծը չա-փելու կարկին, զոր հայ գիւղացիք ալ չափ ևը կոչեն» (Յուշարձան 329), գւռ. թրք. և յն. Ատն. չափ «ուղղալար», որ գործածական է և նոյն տեղի հայոց մօտ (Արևելք 1888, նոյ. 8)։-
Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)
Ըստ իւրում չափուն՝ որպէս եւ էր». յն. լոկ, ըստ որում էր. (Կոչ. ՟Թ։)
Կացուցանել տուն մի ոտանաւոր չափով. (Մագ. յիշ. ոտ.։)
Քերդողք վերաչափից, եւ եռաչափից, եւ ամենեցուն արդ ասացեալ չափիցն. (անդ. ՟Է։)
Ի տղայութեան նորա գուցէ չափ ելանիցէ». (Սիր. ՟Խ՟Բ. 9.) այսինքն յարբունս կամ ի չափ հասանիցէ։
Ճառիւք չափ լսելով յանձն մի՛ առնուր։ Իշխեցին զխնամս նորա եւ զդարմանս նորա՝ երկնիւք եւ ամպօք չափ փակել։ Նովաւ չափ, եւ որչափ նայն էր՝ են շնորհք (յառնելն ղազարու եւեթ ի ժամուն). (Կոչ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ։)
Զհասարակ գիշերաւ չափ՝ ձայնք ահեղք, եւ այլն». (իմա՛ իբր, շուրջ, ունելով զզօրութիւն մակբայի. Եղիշ. ՟Ը։)
Զի որպէս եղբայր թագաւորի բազում համարձակութիւն ունի առ իւր եղբայրն թագաւորն, քանի՞ չափ մանաւանդ բազում եղբարցն. (Մաշկ.։)
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
, ի հլ. «Լիբանանի մայրի, cedrus Libani» (այսպէս ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 144. սխալ է դնել ըստ ՆՀԲ «դափնի կամ նոճի») ՍԳր. Ագաթ. Փիլ. լիւս. 169. Եփր. երաշտ. 209. որից սարդի Վեցօր. Չ2. Մխ. առկ. սարդիատունկ Նար. տաղ։ 465. սարդենի Պղատ. օրին. Երզն. քեր Մագ. թղ. էջ 221. սարդենեան Մագ. ոտ. խչ. սարդենասեր «սարդենի ծառից ւառա-ջացած» Նար. խչ.
Lag. Ges. Abhd. 29 յիշում է պրս. saraxs ծառը։ Հիւնք. սա(ղաւայրտ բա-ռից համառօտուած։ Արթինեան, Ածա-շունչի տունկերը 144 պրս. [arabic word] ❇ sadr-i-Libān հոմանիշ ձևից փոխառեալ. (բայց այսպիսի ձև չունի ԳԴ. կայ ա-
րաբ. [arabic word] sidr «մի տեսակ ծառ, որ ունի ընտանի և վայրի տեսակներ», ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 889)։
Canini, Et. etym. 121 պրս. [arabic word] kārtana հոմանիշի հետ։ Գարագաշեան (անձնական)՝ ծագում է սարդ «դափնի» բառից՝ ըստ նմանութեան յն. δαϰνη «դափնի» և պրս. [arabic word] tafīn «տար-դոստայն» բառերի։ Müller, Armen. TI թ. 57 յն. ϰώϑω «մանել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 489 չի ընռունում աւս մեկնութիւնը, որովհետև ր և λ տարբեր են և յունարէնի նախաձևը կասկածելի է։ (Osthoff կցում է լտ. colus «իլ» բառին. հայը ենթադրում է միայն հնխ. k'rti-կամ k'rdhi-ձևը)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է Petersson (տե՛ս սարի)։
ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზარდლი զարդլի կամ დედა-ზარდილი դեդա-զարդիլի «սարդ». վերջինս բուն նշանակում է «մայրիկ սարդ», որի համար հմմտ. գւռ. մամուկ «սարդ» մամ «մեծ մայր» բառից.-նախաձայն զ-ի համար հմմտ. Հմշ. զայթ։
«մի տեսակ թռչուն. սարեակ, տարմահաւ» Գաղիան.։
Անուն ծառոյ. որ եւ ՍԱՐԴԻ.կարծեքեալ նոյն ընդ δάγνη laurus. Դափնի կամ դաբնի. ... Այլ ի սուրբ գիրս երեւի դնիլ՝ որպէս κυπάρισσος cupressus. այն է կիպարիս, նոճ, կամ սարոյ.
ἁράχνη aranea. Անուն կենդանւոյ. զեռունն ոստայնանկ. մամուկ, մանօղակ.
Որպէս ճանճք զազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։
ψαρός, ψάρ avis variis distincta maculis, et sturnus. Անուն թռչնոյ, որ է խայտաբղէտ հանգոյն մողէզի կամ սարդի.
shivering, cold chill, chilliness, trembling, terror;
— առնուլ or ունել զոք, to quake with fear, terror or horror.
Կրկնական է համարում Այտն. Քնն. քեր. էջ 309։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1899, 232։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 թրք. sar-səlmaq «խախտիլ»։ Meillet, Altarm. Elementarb. էջ 43 վերի ձևով, բայց էջ 206 սարսիլ բայի հետ։ Մաք-սուդեան, Շողակաթ 164 կրկնուած՝ իբր սար+սուռ։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 342 թրք. սարսմաք «ցնցել»։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. ︎ -sarsar «սաստիկ և ցրտաշունչ հողմ» (Աբիկեան, Բառ. տճկ. 1892, էջ 360)։
ԳՒՌ (dialectal) Տիգ. սարսռիլ, Ալշ. Խրբ. Պլ. Սեբ. սառսռալ, Տփ. սարսրալ, Ախց. Երև. Պլ. Ջղ. Ննխ. սռսռալ, Շմ. սռսռիլ, թրքախօս հայե-րից՝ Ատն. սրսռել օլմաք «սարսռալ, դո-ղալ»։ (Սռսռել «դողալ» բայի հին յիշատա-կութիւնն ունի Բառ. երեմ. էջ 282)։
Սառսուռ դժնեայ ունի զիս. (Եփր. աղ.։)
զամենայն մարմինն ջերմ եւ սարսուռ ունի։ Սարսուռ տատանման. (Մծբ. ՟Է. ՟Ժ՟Է։)
Զամենայն մարդ սարսուռ եւ սոսկումն ունէր (յերեսաց հալածանաց)։ Զի եւ ընդ բանս իսկ սարսուռն առնու։ Ահագին տագնապ եւ սարսուռ յանցաւորաց. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 41։ Սեբեր. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
peer, noble, gentleman, patrician, esquire;
Sebooh (name of mount in Armenia);
— զատք, the highest nobility;
— գունդն ազատաց, knighthood, chivalry, squirehood.
aš5, ընդունում է Ած. Խաչատրեան, Լումայ 1896 Ա. էջ 294։ Հիւնք. էջ 282 նեպուհ=պրս. իսբէհ, սեպհական<սեպ բառից, իսկ էջ 344 սեպուհ =պրս. շա-պուր «արքայորդի»։ Մառ ЗВО 11 165-170 պնդում է ընդդէմ Հիւբըշ-մանի, իբր կռուան առնելով վրաց. საზეβურო սազեպուրո բառը, որ երևան է հանում հնագոյն հյ. *սեպուրի և աւելի է մօտեցնում զնդ. vīsō-puϑra ձևին= պհլ. vis-pūhrak։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1907, 21 Սեբէոսի մէջ գտնե-լով ի սեպհական գնդին կողմանսն՝ դրուած իբրև Վասպուրական, այս եր-կու բառերն էլ դնում է=զնդ. vīsō-pu-ϑra> *վսպուհր >*սպուհր>*սպուհ= սեպուհ։ Salemann, Manich. Stud AAН 8 (1908), էջ 75 մանիք. պհլ. vīspuhr ձևի հետ։ Marquart ՀԱ 1911, 541-2 բուն ձևը դնում է *սեփուն, թրգմ. վրաց. սեփեծուլի ձևից. -ուե, իգ. -ուհի՝ ծագում է հպրս. puthra «որ-ռի» բառից։ Meillet MSL 17, 248 հա-մարում է իրանական փոխառութիւն. բառի երկրորդ մասը հիւս. պհլ. puhr (=puϑra) «որդի» բառն է. անծանօթ է նե-, որ կապ չունի vis-«տուն» բառի հետ։ Վերի ձևով պատճառաբանեց ու մեկնեց վերջին անգամ Benveniste ՀԱ 1927, 762 և REA, 9 (1929), էջ 9։ Lidén, Göteborgs högskolas arsskriit 1933, Jջ 52-54 ալբան. ϑep «տեպ ժայռ» բառի հետ, իբր հնխ. k'epoo--
ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Մառ՝ ЗВО 5, 289 և 11, 166-170, Иnnoл. 64 Qизioлorтъ 1904 էջ xxxTI հայերէնից են փոխառեալ վրաց. სეუე սեփե (ռմկ. նեփե, մեփե) «թագաւոր» (որից სეუეცული սեփեցուլի «ազնուական»), Ֆემური զեպուրի «սեպուհ», საზეჭურო սա-ռեպուրո «սեպհական». վերջինը գործա-ծուած է Օր. ժդ. 2, իզ. 18 և տառառառձու-թեամբ ձևացած է հյ. սեպուհ, սեպհական բառից, որ գործածուած է բնագրի համա-պատասխան տեղերը։ Ըստ այսմ վրացին նախապէս ունէր *სახეჭურო սասեպուրդ ձևը, որ յետին մեկնիչները վրաց. Գეεური զեպուրի «երկնային հաց» ձևից համարելով՝ այսպէս են սրբագրել։
Արկ յինքն եւ զսեպուհս ոմանս յայլմէ տոհմէ։ սեպուհ մի յազէն ամատունեաց. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Ոմանք յաղատաց, եւ ի սեպուհ պաշտօնէից։ Սեպուհ գունդն ազատաց։ Առ սեպուհս եւ գերաշխարհիկս։ Զկոյտս նախարարութեան սեպուհն ազատաց. (Արծր. ՟Գ. 2։ Լաստ. ՟Ժ։ Նար. ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Իսկ ՍԵՊՈՒՀ, սեպուհոց, Անուն լերին յեկեղեաց գաւառի։
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
(յետնաբար ի, ռ հլ.) «ցեղ, տոհմ, ծնունդ, սերունդ» Փարպ. Արիստ. աշխ. Նոնն. Մառ. «սերիլ, աճիլ, բազմանալը» Վեցօր. 93. «քերականական սեռ» Թր. րեր. որից սերել կամ սերիլ «սերունդով աճիլ՝ բազմանալ» Եզեկ. լզ. 12. Վեցօր. Եզն. Մծբ. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. մտթ. սերանալ Մծբ. Եփր. թգ. և օրին. սերունդ Խոր. սերուն Փիլ. բազմասեր Պիտ. մօտասեր Փիլ. զաւակասե-րութիւն Պիտ. եղեգնասեր Փարպ. մանկասե-րութիւն Փիլ. բոլորասեր «բոլորատեսակ» Ագաթ. (տե՛ս ՀԱ 1913, 625) սերնդագոր-ծութիւն (նոր բառ). այստեղ են պատկանում սեռ, սերմն, որոնք տե՛ս առանձին։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ke'r-«աճիլ, ա-ճեցնել, սնուցանել» արմատից. ժառանգներն են՝ լտ. čreo «ստեղծել, գոյացնել, յառաջ բերել, արտադրել, զաւակ կամ ձագ սերել», cresco «ծնիլ, աճիլ, զարգանալ», cerus «ա-րարիչ», Ceres «երկրագործութեան աստաւա-ծուհին», procerus «երկար, մեծ, բարձր, աճած», creber «խիտ աճած, թաւ, լաճախա-կի», օսկ. caria «հաց», յն. ատտ. ϰόρος «տղայ, երիտասարդ», յետնաբար «ընձիւղ, մատաղ ոստ», ϰορεσω «յագեցնել», հոմեր. յոն. ϰοῦρος, դոր. ϰῶეος, ատտ. ϰὸρη «աղ-ջիկ, երիտասարդուհի», ϰλωρ (<*k'êror) «որդի, սերունդ», լիթ. šeriu, šērti «սնուցա-նել», paš̌aras «կեր», šermens, šermenys «մեռեւահառ» (Walde 200, Boisacq 433, 497, Ernout-Meillet 223, Pokorny 1, 408)։
Հիւնք. լատ. sero։ Bugge KZ 32, 64 սեր, սեռ և սերմն դնում է հնխ. spér-si, spéros ձևից. հմմտ. յն. σπὲρμα։ Ու-ռիղ մեկնութիւնը մտածեց նախ Pat-rubány SA 1, 216, որ բառս կասկա-ծով կցեց լտ. creo ձևին։ Նոյնը հաստա-տում է մի առանձին մենագրութեան մէջ Osthoff, Etymol. Parerga էջ 1-71, յատկապէս էջ 6 և 33, նաև Schef-telowitz BВ 28, 283, Meillet Esquis se 108։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 16 ահլ. զերհունդ=հյ. սերունդ։ Սա-դրզեան ՀԱ 1909, 336 սումեր. sar «սե-րունդ, աճիլ»։ Karst, Յուշարձան 400 ատուր. zēru «սերմ, ցանք», zaru «սեռ, սերունդ», 407 սումեր. sar «սերունդ»։
ԳԴ պրս. ❇ ❇sar-šīr «սեր» (բուն նշ. «գլուխ կաթի»)։ ՆՀԲ սրա հետ նաև լտ. serum «շիճուկ»։ Տէրվ. Altarm. 99 սանս. sā̄ra «թթու սեր, սեր»։ Հիւնք. պրս. šir «կաթ» և sar-i-šīr «րեռ». Գաբրիէլեան, Բազմ. 1908, 501 նոյն ընդ. հյ. կեղ «վէրք», լտ. cera «մոմ»։ Pictet բ. տպ. Բ. էջ 39 սանս. sara «սեր» կամ kšira, պրս. ❇ šir «կաթ»։
γένος genus. ճինս. Որպէս նոյն ընդ Սեռ. Ազգ. զարմ. ցեղ. տոհմ. կամ սերմ. զաւակ. սերունդ. ծնունդ.
Որ ի սերից իմոց հարազատ եւ համանուն (նոր սողոմոն)՝ իմաստութիւն աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Ո՛վ մականունդ ամիրայական սերի աբրահամ յազգէ աբրահամու։ Ըստ հայրենական սերի։ Մերոյին սերի եւ համազանց. (Մագ. ՟Ե. ՟Ժ՟Դ։)
Ի ծնունդ ՝ ի սեր, եւ ի սնունդ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Հետեւին անուանք հինգ. սերք. տեսակք, ձեւք. թիւք, հոլովք. եւ սերք են երեք, արական, իգական, չէզոք։ Սերք նախագաղափարացն (դերանունաց ի յն. իսկ ի հյ. եւ յամենայն անուանս) ձայնիւ ոչ ընտրին, այլ յատուկ ի վերայ ինքեանց ցուցցին. (Թր. քեր.։)
large, great, voluminous;
thick, dense;
strong, lusty;
harsh, close;
— գունդ, բանակ, numerous, powerful army;
— ծանրութիւն, great weight.
= Պհլ. stavar «թանձր, հաստ, ստուար» բառից փոխառեալ, որի հետ հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ustuvār «ամուր, հաստատուն», քրդ. stur, ustūr «հաստ, թանձր, ուժեղ», ռաս. st'ur «մեծ, խոշոր, զօրեղ», բելուճ. istūr, աֆղան. star «մեծ, լայն, խոշոր», զնդ. stawra-«ուժեղ, զօրաւոր», stavah-«ստուարութիւն, հաստութիւն», stū-styi-«ստուար», սանս. sthāvará-«ստուառ. թանձր, հաստատուն», sthurá-«թանձր, ւայն», stūla-«հաստ, թանձր» ևն։ Այս բա-ռերի ցեղակիցներն են յն. σταυρός «ցից», στεδμαι «ոտքի կանգնիլ, հաստատել, վաւե-րացնել», լտ. re-staurare «վերականգնեւ». in-staurare «կանգնել, հաստատել», գոթ. stiurjan «հաստատել», հբգ. stūri «զօռա-ւոր», stiura «ցից», stiuren «կառավարեւ-վարել, նեցուկ դնել», լիթ. storas «հաստ», հիսլ. staurr «ցից» ևն, որոնց նախաձևն է հնխ. stēu-, stāu-«կանգնիլ, ոտքի վրաւ հաստատ մնալ» և -ro-մասնիկով՝ հնխւ. steuro-, stəuro-, stūro-, steuero-, որոնք իբր բնիկ հայ պիտի տային *ստոյր, *ստօր, *ստուր, *ստոր։-Իրանեան -av-ձևի դէմ հյ. երբեմն գտնում ենք -ով-. հմմտ. Խոս-րով Klaproth, Asia pol. 99 հբգ. stor բա-ռի հետ։ ՆՀԲ յն. στιβαρός, στερεός, պրս. սիդէպր, իւսդիւար, սանս. սթա՛վառա։ Windisch. 20, Böttich. Arica 65, 54, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 299 սանս. զնդ. և պրս. ձևերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 114 սանս. սթա՛վարա, նթո ւրա, լտ. restaurare, գոթ. stlurjan ձևերի հետ՝ հնխ. stu, sti «ցցուիլ» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 50-51 չի յիշում բառս, որից իմացւում է թէ իբր փոխառեալ է ընդունում։ Յայտնա-պէս փոխառեալ է համարում Horn, Grdr. 158, ծան. 2 (այսպէս և Թիրե-աքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 և Հիւնք.)։ Սակայն Հիւբշ. Arm. Gram. 493 առանց պատճառաբանութեան, ընդունելով հան-դերձ թէ հայ բառը բնիկ լինելու պա-րագային *ստուր կամ *ստևար ձևը պի-տի ունենար, ստուար համարում է բնիկ և ոչ փոխառեալ։ Scheftelovitz BВ 29, 2Ո սանս. sthura-կամ լիթ. stiprus «ուժեղ», հպրուս. po-stippan «բոլորո-վին» բառերի հետ համարում է բնիկ հայ։-Viggu Brondal, Mots scythes en nordique primitif (Kobenhavn 1928) աշխատութեան մէջ, սկիւթական և սար-մատական ցեղերի միջոցով փոխառիալ է համարում՝ իսլ. storr «մեծ, ուժեղ», ֆրիզ. stór, հանգլ. stór, հբգ. stur, հշվէդ. stur, ֆինն. suuri, լապ. šuք, վե-պս. sur, վոթյ. sur և դան. stor, որոնք բոլորն էլ նշանակում են «մեծ, խոշոր»։
որ եւ յն. սդիվառօ՛ս, սդէռէօ՛ս. στιβαρός, στερεός solidus, firmus. պ. սիդէպր, իւսդիւվար. սանս. սթա՛վառա. կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ παχύς, παχύτερος crassus, crassior ἱσχυρός fortis. Հաստ. հաստատուն. պինդ. թանձր. հոծ. հարուստ. լայնանիստ. տոկուն. զօրեղ. բուռն. ծանր. գէր. ...
Հարկանել զնա բրօք ստուարօք։ Բասան ստուարս եւ երկայնս ունի կաղնիս։ Ստուար ծանրութիւն բեռանցս մեղաց։ Ստուար տէգ զինու մխելոյն ի կող ստեղծչին ադամայ. (Ճ. ՟Բ.։ Գէ. ես.։ Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Կ՟Զ։)
Տեսին զգունդն ստուար եւ հզօր։ Թողեալ գունդ ստուար. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 30։ Խոր. ՟Գ. 50։)
button, bud, eye;
nipple;
cf. Պուտուկ;
պտկունք կովու, ոչխարի, udder, dug, teat.
, ո հլ. (լգ. պտկունք, պտկանց) «ընձիւղ, ծիլ, բողբոջ» Ագաթ. Եփր. համաբ. 221. Ոսկ. հմբ. Փիլ. լիւս. յովն. և լին. «ստինքի ծայրը» Առակ. լ. 33. (նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. ծիլ և ծը-լիկ). որից պտկել կամ պտկիլ «ծլիլ, բոդ-բոջիլ» Իմ. դ. 4. ընչապտուկ Եզն. ծայրա-պտուկ Վրդն. երգ.։
Ի կոկոնաց եւ ի պտկոց՝ իջելոյ ցօղոյ ի վերայ, յինքեանս ծծեն (մեղուք)։ Տեսեալ զպտուկ տերեւոցն ի դուրս երեւեցելոց։ Գարունն Մի սերմանց կատարելութիւն. իսկ ամառնն՝ ի պտղոց եւ ի պտկոց. (Փիլ. լիւս.։ եւ Փիլ. յովն.։ եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 55։)
Օդաշունչ սիգ հողմոց սաստկացեալ՝ զպտուկս բանայ. (Ագաթ.։)
ՊՏՈՒԿ. μυκτήρ, θηλή papilla, mamilla. (որ եւ ունչք) Ծայր ստեանց.
Կթեա՛ կաթն, եւ եղիցի իւղ. ապա թէ կարի ճմլեսցես զպտկունսն, ելանէ արիւն. (Առակ. լ. 33.)
fruit;
fruits;
fruit, produce, effect, result;
tip of finger;
— աչաց, pupil, eye-ball, apple of the eye;
չորս — խունք, four grains of incense;
դալար, կանաչ, վաղահաս, հասուն, չոր, փտեալ —, fresh, green or unripe, premature, ripe, dried, rotten fruit;
կեղեւ պտղոց, peel, paring;
կեղեւել զ—ս, to pare, to peel;
to decorticate, to strip;
— տալ, բերել, to bear, to yield, to produce fruits;
— քաղել, to gather, to pluck, to pick fruit;
to reap the fruit of, to derive benefit from.
, ո հլ. «միրգ, փխբ. բերք, ար-դիւնք, գործ» ՍԳր. «եկեղեցական տուրք, պտղի» Բուզ. 235. որից պտղաբեր ՍԳր. Եւս. քր. բազմապտղաբեր Մծբ. պտղազուարճ Ոսկ. ես. պտղալի Եփր. ծն. պտղաքաղ Օրին. իդ. 21. Ղևտ. ժթ. 10. պտղաքաղել Եւագր. 54. պտղի «եկեղեցական հարկ՝ բերքով» (հմմտ. ֆր. fruit «պտուղ» և իբրև իրաւագի-տաւևան բառ՝ «մուտք, ստացուածք, տուռո») Զքր. սարկ. Գ. 8. անպտուղ ՍԳր. լիապտողլ Ոսկ. յհ. ա. 31. Փարպ. միապտուղ Կիւրղ. թգ. ձիթապտուղ Ոսկ. եփես. հասարակապը-տուո Փարպ. պտղատու «պտուղ տուող» Փիւ-Նար. «պտղի, այն է՝ եկեղեցական տուրք տուող» Լմբ. մատ. 430. կաղնապտուղ Փիլ. լին. պտղառատ (նոր բառ) ևն։-Պտուղ մասնաւորապէս նշանակում է «խաղողի մէկ հատիկը». ինչ. «Հացն ի բազում ցորենոյ, բաղկանայ և գինին ի բազում պտղոց խա-ղողոյ» (Տաթև. ամ. 161). որից փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «աչքի բիբ» Եփր. այլակ. Նանայ. Միխ. աս. «մատի ծայրը» Առակ. լա. 20 (երկուսն էլ կլորակ ձևից առ-նելով)։ Առաջինից պիտի լինի նաև պտղակն «աչքը տկար կամ պակասաւոր» Ղևտ. իա. 20 (հմմտ. գւռ. պտղիլ «աչքի պտուղը ընկ-նիլ դուրս, աչքը պայթիլ»). երկրորդի հետ նոյն է պտեղն «մատի ծայրը» Լմբ. իմ. Վստկ. սրանք ունին պտղան, ի պտղանէ հո-լովաձևերը, որոնցից ՆՀԲ հանում է ուղ. պտեղն ձևը. բայց պտեղն չէ աւանդուած, գաւառականներում առհասարակ ունինք պր-տուղ Պլ. «մատի ծայրի փափուկ միսը», Խ. ւև «աառունը. մատի ծայրով առնուած քա-նակութիւն» (օր. մէկ պտուղ խունկ. այս ձևը ունի նաև Մաշտ. Կիլիկ., որ ՆՀԲ սխալ է մեկնում «բոլորակ հատ խնկոյ», իբր թէ լի-նէր խնկի տեսակը, մինչդեռ չափն է). և միայն Հճ. ունի բmդեղ<պտեղ «պտղունց». սրանից են կազմուած նաև պտղունց «մատ-ների ծայրով առնուած քանակութիւնը». փտղել (իմա՛ պտղել) «մատի ծայրով պտու-ղը ճզմել՝ հասունութեան աստիճանը իմա-նալու համար» Վստկ. որոնք ցոյց են տալիս թէ բառի բուն ձևն է պտուղ և ո՛չ պտեղն։
Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 312 պա-տել (կճեպով պատած) կամ պէտք (ծա-ռին պիտանի) և կամ պտուկ «ծառի ծիլ» բառից։-ՆՀԲ պտղակն լծ. յն. πτίλλος τοῖς ὄφϑαλμοῖς։ Մառ ЗВО 5 319 պտուղ կցում է զնդ. fsuša հոմա-նիշին։ Հիւնք. արաբ. badal «փոխա-րէն» բառից։ Patrubány SA 1, 311 հնխ. pat «ընկնել» արմատից՝ -ուղ մասնիկով։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 15 հնխ. bhidu-lo-m ձևից, որ է «պայթիլ» արմատից. հմմտ. լտ. findo «ճեղքել», ինչպէս սանս. phala-«պտուղ» ծագում է phal-«ճաքիլ» արմատից։ Petersson KZ 47, 253 պտուկ բառի հետ դնում է հնխ. bud-«ուռչիլ» արմատից, որի ժա-ռանգները տե՛ս պուտ բառի տակ։ Wal-de 293 ընդոտնում է Pederson-ի մեկ-նութիւնը, բայց Pokorny 2, 116 և 139 մերժելով այն՝ ընդունում է Petersson-ի մեկնութիւնը։ (Ձևապէս անընդունելի չէ
այս մեկնութիւնը, որովհետև հնխ. bud-պիտի տար հյ. պտ-. իսկ -ուղ մասնիկ է, ինչպէս տես-իլ, կենց-աղ. կարևոր է միայն գտնել ժառանգ մի ձև «պտուղ» նշանակութեամբ)։ Պատահական նմա-նութիւն ունին արաբ. [arabic word] ︎ fatla «պա-տիճ, որոշ ծառերի պտուղի պատեանը». [arabic word] futul «զանազան անտառային ծա-ռերի պտուղի պատճանման բերքը». [arabic word] ︎ iftāl «յիշեալ տեսակի ծառերի կճեպ կապելը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. Տփ. պր-տուղ, Շմ. պուտուղ, Ագլ. պտօղ «միրգ, աչքի բիբը», Ալշ. Մշ. պդուղ «բերք, խաղողի հատ, աչքի բիբ», Մրղ. պուտուղ, Խրբ. բդուղ «խա-ոողի հատ, բիբ», Սչ. Տիգ. բդուղ «միրգ», Զթ. բօդուղ, Պլ. բուդուղ «բիբ, պղպջակի մէկ գնտիկը», Սվեդ. բդէօղ «ձիթապտուղ»։ Նոր բառեր են ծառապտուղ, աչքապտուղ, պրտ-ղատել, պտղաւոր, պտղիլ, պտղուիլ, պըտ-ղունց, պտղտանք, պտղտունք, պտղտել, պտղտուիլ, պտղտուկ։ Թրքախօս հայերից Ատն. բարիբդուղ «բարի պտուղ», բդղի «պտղի», գասնըբդուղ «ձիթապտղի նման մի պտուղ՝ որ իբր հինայ են գործածում» (Արե ւելք 1888 նոյ. 8-9)։
Նմանութեամբ, ծնունդ, եւ գործք, արդիւնք.
Պտուղ տեառն է։ Զպտուղս առաջին արմտեաց քոց բերցես ի տուն տեառն աստուծոյ քոյ։ Առնուցուք զպտուղս իմ. եւ այս է պտուղն զոր առնուցուք ի նոցանէ, ոսկի եւ արծաթ. եւ այլն։
Եպիսկոպոսն վառէ չորս պտուղ խունկ, եւ դնէ ի չորս տնկիւնս սեղանոյն։ Լոսեն պտուղ խունկ, եւ խառնեն յօրհնեալ ձէթն. (Մաշտ. կիլիկ.։)
cf. Յուռթուլունք.
, ի հլ. «սովորաբար անեզական է.-Մանդ. ունի նաև ո հլ.) «կախարդանք, բժժանք» Բուզ. ե. 48. Ոսկ. կող. ը. Եզն. ո-րից յուռթել «կախարդել, հմայել» Ոսկ. կող. ը. և ես. Կոչ. Մանդ. յուռթիչ «կախարդ» Ոսկ. կող. յուռթութիւն Նոնն. յուռթուլունք կամ յուռութուլունք Բ. մակ. ժբ. 40. գրուած է նաև ուռութ, ուռթել Մանդ. ջուրուռթոյզ, ջուրուռթէք Կանոն. սխալ ձևեր են յռութ ԱԲ ւ յուռթ Կանոն. (ածանցներից ենթադրուած)։
ՆՀԲ լծ. յն. իէռօ՜թիս «սրբազանեալ». Հիւնք. յն. ἱερομαντία «կախարդանք»։ Ալիշան, Հին հաւ. 380 համարելով բուն «ջրահմայութիւն»՝ հանում է լուռթի բա-ռից։ Բ. վ. Գէորգեան, Խորենացին խռ-րենացիով, Վղրշպտ. 1899, էջ 37 դու-ռութ «ձկնկիթ» բառից (որ է ըստ ԳԴ պրս. արաբ. [arabic word] qurū̄t «չորաթան»)։
ՅՈՒՌՈՒԹ, մանաւանդ ՅՈՒՌՈՒԹՔ. ἑπίδεσμος ligamen ἑπῳδή incantamentum եւ այլն. (լծ. եւ յն. իէռօ՛թիս. սրբազանեալ ըստ հեթանոսաց) Հմայք. բժժանք. կախարդութիւն. թովչութիւն. կարդացմունք՝ կապք եւ ծրարք վհկաց եւ դիւթից.
Այնչափ զգօնացուցանել զօձս գիտեն, մինչեւ կոչել յուռթիւք ի տունս. (Եզնիկ.։)
Զմահն ասել Շամիրամայ ... եւ զյուռութսն ի ծով, եւ բան ի նմանէ, ուլունք Շամիրամայ ի ծով. (որ եւ յուռութ ուլունք) (Խոր. ՟Ա. 17։)
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
Կոչ. Ոսկ. որից նաև ՍԳր. նա՛ ուրեմն «բայց արդ, թուի թէ» Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 31. նամա-նաւանդ Ոսկ. յհ. ա. 3. նա զի «մանաւանդ թէ» Գէ. ես. Նար. ևն։ Այս նոյն բառն է ան-շուշտ, որ միջին հայերէնում ստացել է «և» շաղկապի պաշտօն. Յղարկեց ի հետ թէ տո՛ւո չփախստականդ. Նա վախեցին որ թաթարն չլցուէր յերկիրս, տուին. նա ոխացաւ սուլ-տանն և ամէն Տաճկունք (ԺԳ դար)։ Սրանից է յառաջացել թէականի նշանակութիւնը, որ միջին հայերէնում երկրորդական նախադա-սութեան սկիզբն էր դրւում, իսկ նոր գաւա-ռականների մէջ դարձել է թէականին վերջա-դաս նէ, նը, նա. ինչ. Թէ անհոգ կենայ տէր ծառոյն, նա չորանայ ծառն.-Ծառին տէրը անհոգ կենայ նէ՝ (Պլ. նէ, Ննխ. նը), ծառո կը չորնայ։ (Տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 99)։
= Բնիկ հայ բառ. նախորդի հետ պատ-կանում է հնխ. no-«այն» դերանուանական արմատին, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ այս-պիսի զանազան նշանակութիւններ ստացած է. հմմտ. լտ. enim «քանզի, որովհետև, այ-նինքն», ne, nae «արդարև, իրօք», nem--pe «այնու ամենայնիւ, ընաեանառառ» nam «որովհետև, այսինքն», օսկ. inim «և», ում. բըր. eine «և», enem «յայնժամ», յն. νή, ναί «հաստատական մասնիկ» (նյն. «այո՛»). սանս. anā «որովհետև, արդարև», nánā «զանազան եղանակով», na «իսկոյն», լիթ. nei «իսկոյն», հսլ. neže, nego «հենց», հբգ. na «բացասական հարցականի մասնիև» ևն (Pokorny 2, 336, Boisacq 655 ևն)։
ՆՀԲ նայեա՛ բառից։ Peterm. 251 նա դերանունից։ Lag. Arm. Stud. § 1579 յն. ναί։ Հիւնք. պրս. նա, նէ, նի և լտ. no «ոչ»։ Պատահական նմանութիւն ունի լազ. -na «եթէ», որ իբրև մասնիկ կցւում է բայի վերջը. ինչ. minon-na «ուզեմ նէ», gopti-na «երբ ման գամ, պտտիմ նէ» (տե՛ս Adjarian, Etude sur la, lan-gue laze, էջ 42)։
αὑτός, ἑκείνος ille, ipse;
is, ejus . Դերանուն ցուցական, յայտնիչ անձին կամ իրի ցուցելոյ իբր յերկրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդն. նոյն այն. նոյն ինքն։ Տե՛ս եւ Նոյն, նորին. նոքին, նոցին, որ է ա. եւ գ. ան, անի, անիկակ.
Նա ասաց։ Նա արար զմեզ։ Կոչեսցես զանուն նորա յիսուս։ Նա փրկեսցէ։ Վասն նոցա։ Նոցա չէ տուեալ.եւ այլն։
Իսկ ՆԱ ԻՆՔՆ, է կրկին դերանուն յարակցեալ. cf. ԻՆՔՆ։
ՆԱ Ի ՆՄԱԿԱՅՔՆ. Որ ինչ ի նմա կայցէ. պարունակեալքն.
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
Նա՛ւանիկ (կամ նա՛աւանիկ) տեսանեմք, թէ չեղեւ ընդունելի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Նա եւ սողովմոն շինեաց նմա տուն։ Նաեւ ի մեզ ծեր եւ հին աւուրց գոյ։ Օրինացն աստուծոյ ոչ հնազանդի. նա եւ կարէ իսկ ոչ։ Նաեւ արդ իսկ ոչ կարէք. եւ այլն։
Նա՛ զի եւ չիք իսկ առ քեզ ցասումն սրտի։ Նա զի զաղջամղջին սեւութիւն գունոյն փոխարկել ի ձեան պայծառութիւն։ Նա զի եւ տապան իմն է մաքրական։ Ամենայն ինչ քեզ զօրելի է. նա՛ զի եւ ընդ անտկար կարելոյդ եւ կամելոդ է ախորժելի. (Նար.։)
Ընդէ՞ր կոչեցաւ տուն վկայութեան. նա ուրեմն վասն մարգարէին, որ ասաց, յաւուր վկայութեան իմոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
, ի-ա հլ. «նամակ, գրուածք» ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. որից նամակագիր Բ. մկ. գ. 11, դ. 1, զ. 10. նամականի Փարպ. նամակակիր Նար. խչ. նամակամատոյց Նար. մծբ. շրջա-նամակ Ոսկիփ. հաւատնամակ Յհ. կթ. 99. նոր բառեր են նամակադրոշմ, նամակատուն, նամակագրութիւն, նամակաբեր, նամակա-տուփ ևն։
«տէր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 232՝ այս ձևով. «նամակ. բնակ. տէր ասի». որի հետ հմմտ. էջ 237՝ «նժական և բնական տէր ասին»։
պ. նամէ. ἑπιστολή epistola, litterae, literae χειρόγραφον chirographum γράμμα, γραπτόν scriptum. Թուղթ գրեալ առ ոք. գիր ողջունի կամ պատուոյ կամ հրամանատրութեան, ամբաստանութեան եւ այլն. հրովարտակ. ձեռագիր. գրուած. բարեւագիր. ...
Զաղբիւրն նամակաց. ((եբր. աղբիւր գրոց. յատուկ անուն է քաղաքի). Յես. ՟Ի՟Ա. 29։)
beauty, floridity, grace, loveliness;
beautiful, florid, lovely, graceful;
զ— տմոյն առնել, զ—ս ի տմունութիւն փոխել, to make beauty fade, to spoil, alter or ruin the beauty of.
«վայելչութիւն, բարեձևութիւն» Ոսկ. եբր. իը. 558. Պիտ. որից տմոյն «ան-բարեվայելուչ, տխեղծ» Ոսկ. եբր. իը. 558 տմունութիւն «անբարեվայելչութիւն» Պիտ. բարեմոյն «կայտառ, բարեվայելուչ, ուրախ» Առակ. ժէ. 22. չարամոյն «թշուառ, տառապ-եալ» Եփր. թգ. էջ 378. մունաւոր «մարմնի լաւ գոյն և գեղեցկութիւն ունեցող» Ոսկ. կող. էջ 530. հօրամոյն Ա. մակ. ա. 6. Բ. մակ. ժ. 10 (դրուած յն. εύπάτωρ «բարեհայր» բա-ռի դէմ). Ագաթ. հարանցամոյն Կորիւն. (տպ. հարուստ ամացն, որ ըստ Գ. Տ-Մկրտչեան Գոռիա և Շմոն, էջ 19, ուղղելի է հարն-ցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Գև. 61r ձե-ռագիրը). երկուսն էլ բուն թպրոմանւում են «հօրը վայել, հօրն արժանի, հօրնմանակ» և ո՛չ «բարեհայր կամ քաջահայր»։
=Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mou-no-ձևեռ-որ կազմուած է mou-արմատից՝ -nე-մաս-նիկով. արմատը գտնում ենք մի՛ միայն գեր-մանական ընտանիքի մէջ. հմմտ. մհիւս. գերմ. moile), մհոլլ. mooy, հոլլ. mool, ֆրիզ. mōi, բոլորն էլ «զեղեցիկ, սիրուն», ֆրիզ. sik mōien «եղանակը գեղեցկանալ. օդը բացուիլ», որից փոխառեալ շվեդ. moina «քամին նստիլ»։ Ընդհանուր գերմանական նախաձևն է *maula-։
նութիւն ունեցող»։ Հիւնք. կազմուած է դնում յն. μηνόω «յայտնել, ցուցանել, մեևնել», μηνυμα «ծանօթութիւն, զե-կուցումն» ձևով։ Տաշեան, Ագաթ. էջ 64 մոյն համարելով «բարի», երազմոյն հասկանում է «բարի երազոց մեկնիչ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 290 իբր պրս. երազ+ [arabic word] numūn «երազի ի-մաստը ցոյց տուող»։
ՄՈՅՆ ՄՈՅՆՔ. Ոյնք կամ ունելութիւն բնաւորական յատկութեան ըստ յաւութեան. վայելչութիւն. եւ վայելուչ, բարեվիճակ.
Ցրտահարութեամբ, եւ արեւակէզ՝ բրտացուցանեն (զմարմինս), եւ զմոյնսն տմունութիւն փոխեն, եւ զգոյնս ի տգունութիւն. (Պիտ.։)
obligation, bond, contract, bill, note of hand, promissory note;
bulletin, cedule, act, schedule, instrument, deed;
— աղաչանաց, memorial, petition;
— ընդունելութեան, receipt, acknowledgment;
— հատուցման, discharge, acquittance;
— արքունի, decree, ordonnance, rescript, mandate;
պարգեւաց —, patent, letter patent, brevet, privilege, special grant;
— մոռացութեան, —մոռացման յանցանաց, amnesty, general pardon.
= Պհլ. *muhrak ձևից. հմմտ. պհլ. mսhր, պրս. [arabic word] muhr, սանս. [other alphabet] mudrá- [other alphabet] mudrikā-«կնիք»։ (Weber SBAW 1887 սանս. mudrá-համարում է հպրս. mud-rāya- [other alphabet] «Եգիպտոս, եգիպտացի, եգիպտական» բառի։ փոխառեալ. իսկ Zimmern սումեր. mu+sar «անունը գրել», ասուր. ❇ [other alphabet] mu-saὶ կամ [other alphabet] mu-sa-ru-u «արձանագրութիւն» ձևից (Delitzsch, Assy-risches Handwörterbuch 421, Strassmaier, Alphabetisches Verzeich. 679. Autran, Տu-mér. et ind. էջ 157)։ Իրանեանից փոխառ-եալ են նաև քաղդ. և թալմ. [hebrew word] muh-raq, արաբ. [arabic word] muhrāq «կնիք», [arabic word] muharraq «գիր գրելու յատուկ թերթ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 68), քրդ. mor, məhr, օսս. miγur, թրք. möhr. möhūr «կնիք». որից ռմկ. մօհրել «կնքել» (Horn § 1001)։ -Հիւբշ. 197։
συγγραφή syngrapha, conscriptio βιβλίον lbellus χάρτης chart. Թուղթ մրով գրեալ կամ կնքեալ. տոմս. յետկար. գիի վաւերական՝ իւրով ձեռամբ գրեալ կամ ստորագրեալ. գիր պարտեաց կամ առնլեաց, դաշանց, առքունի դրան, եւ այլն.
Հաստատէր մուրհակօք, եւ կնքէր։ Յանուն նորա կնքիցին ամենայն մուրհակք աշխարհի։ Մուրհակ՝ զոր ունէի զումեքէ, ո՞չ պատառէի զայն։ Զամենայն մուրհակս անիրաւութեան պատառեա՛։ Գրեցի մուրհակս, եւ կնքեցի։ Առի զմուրհակ ստացուածոյն զկնքեալն եւ զարձակն.եւ այլն։
part;
bit, piece, morsel;
share, portion;
lot, parcel;
ration, allowance;
contingent, quota;
side, part, quarter, clime;
minute;
relics;
holy or hallowed bread;
— հաւատոյ, article of faith;
մասունք բանի, the heads of a discourse;
— բարի, the better part;
— զգայական, սրտմըտական, ցանկական, sensitiveness;
irascibility;
concupiscence;
մասամբ, ըստ մասին, ըստ մասնեայ, ի —է, in part, partly;
partially, in parts;
by halves;
մեծաւ մասամբ, ըստ մեծի մասին, բազում մասամբ, ըստ առաւելագոյն մասին, for the most or greatest part, mostly, chiefly;
յայսմ մասին, ի մասինդ, յայդմիկ, on this side, on this consideration;
ի մասին, for, instead of;
— առ — or առ մասին, — —, piecemeal, in pieces, piece by piece, in shreds, limb by limb;
իմով մասամբ, on my part, as for me;
աղօթից մասամբ, as for, or with regard to prayers;
ի պարգեւի մասին, in place of a gift, as a gift;
նմա ել —, he was allotted, he had for his share, or portion;
it is fallen to his lot;
— ունել, to participate in, to take a part or concern in;
ի բարեաց մասին առնուլ, to take in good part;
ի չարի մասին առնուլ, to take ill, or amiss;
գրաւիլ ընդ մասամբք ախտից, to be subject to certain vices;
չիք մերընդ դաւթի, we have nothing to do with David.
, ն հլ. (-սին, -սամբ, -սունք, -սանց) «բաժին, կտոր, մաս» ՍԳր. «աշ-խարհի բաժանմունք, երկրամաս» Փիլ. Խոր. աշխ. «սրբի նշխարք» Նար. խչ. «վայրկեան» ԱԲ. այս նշանակութեան համար վկայութիւն ունինք Վանակ. տարեմ. «Ջի տայ կամ կրէ գիշերն յօրէն զժամն և զմասունքն» (տե՛ս ՆՀԲ տրէ բառի տակ)։ Բառիս այս նշանա-կութիւնը անվաւեր պիտի համարէինք, եթէ չլինէր վրաց. მახი մասի «15 վայրկեանի ժամանակամիջոց»։-ՓՈԽ. ուտ. մառ «ճա-շակ, հազորդ» (եկեղեցական բաո), որից մասամբ «կողմանէ, ըստ» Փարպ. Խոր. ի մասնէ «մի քիչ» Ոսկ. հռ. Առ. որս. մասնա-ւոր Սեբեր. մասնմուտ Եզն. անմասն Իմ. բ. 9. բազմամասն Սեբեր. մասնիկ Նիւս. բն. մասնաւորել Նար. հողամասն Եփր. պհ. կի-սամասնեայ Ոսկ. յհ. ա. 30. եօթնամասնեայ Յհ. իմ. ատ. բարեմասնութիւն Եղիշ. Պիտ. մանրամաոն Շիր. մասնատուփ «Հաղորդու-թեան տուփ» (արդի գործածութեամբ), «մե-ռոնի աման» Մ. Մաշտ. էջ 174 բ. մասնա-կի, մանրամասնել, մանրամասնութիւն (նոր բառեր) ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. մամ «բաժին, մաս», Ակն. պահոնած է մառ ու մեո «մաս և բաժին, մասնակցութիւն» ձևի մէջ, իսկ Տփ. մաս մաս անիլ «կտրատել» ձևի մէջ։-Վն. մասն, Ասլ. Խրբ. Մկ. Ոզմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. մաս, Տիգ. մmս, Զթ. մօս, մոս, Սվեդ. մուս «եկեղեցու մէջ բա-ժանուած օրհնեալ հացը», Ալշ. Մշ. Ջղ. Ննխ. Սլմ. մաս և Ղրբ. մասնը «Ճաշակ, Հաղոր-դութիւն»։ Գրեթէ ամէն տեղ պահուած է մա-սունք «սրբի նշխարք» բառը։ -Ատանայի թրքախօս հայերը գիտեն մաս «բաժին. 2. եևեղեցու օրհնեալ հացո», մասունք «սրբի նշխարք», մասնագիչ «մասնակից»։ -Մրղ. հետաքրքրական է կալամած «կալամաս»։
Մասն (տալի) արանցդ՝ որ եկին ընդ իս, նոքա առցեն զբաժին իւրեանց։ Տաջի՛ք զհինգերորդ մասն փարաւոնի, եւ չորք մասունքն ձե՛ր եղիցին։ Մասն ետու զայն ի պտղոցն տեառն։ Նորա լիցի երին աջոյ ի մասն։ Էջ ի մասն ինչ յիսներորդաց բանակին։ Ի մասնէ աղի ծովուն յերեւելից կողմանէ։ Մարիամ մասն բարի ընտրեաց։ Չգուցէ մասն ինչ ի խաւարին։ Ձկան խորովելոյ մասն։ Արարին չորս մասունս՝ իւրաքանչիւր զինուորի մասն։ Ի մասինդ յայդմիկ։ Ըստ իւրաքանչիւր մասին։ Մասամբք տօնից։ Բազում մասամբք։ Մասն բաժնի διαίρεσις ։ Մասն առնել . μερίζω եւ այլն։
Այլ հասարակօրէն՝ մասն կամ աստիճան ասի վաթսուն մղոնն. (Փիլ.։)
Ըստ մասնեայքն եւ ըստ իւրաքանչիւրքն ներհակք ի բազմութիւն միշտ բաժանեալ լինին։ Անհատքն ի վերայ միոյր միայնոյր զմասնայցն։ Ոչ ի վերայ այլոյ ուրուք եղիցի ըստ մասնեայց։ Ոչ եւ մակ այլոյ ուրուք լինիցին ըստ մասանցն։ Ի վերայ ամենեցուն ըստ մասինցն մարդոց, եւ այլն. (Պորփ.։)
book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
«Պարսից անմահների գունդը» Եղիշ. զ. էջ 90, 91. որից մատենիկ գունդ Բուզ. -Ըստ Բրս. մրկ. էջ 378՝ «էր ի պարս-կաց տունն գունդ մի՝ անուանեալ գունիդի և նմայրեան, այսինքն գունդ անմահական և ոչ ոք ունէր իշխանութիւն տանջել զնոսա, երբ մեղանչէին». (անշուշտ ուզում է ստու-գաբանել պրս. gund-i nā-mīr-ān գունդն ոչ-մեռանել+ յոգնակիի նշան)։
, ի հլ. (կայ նաև -եանց) «մա-գաղաթ կամ թուղթ, գիրք, գրուածք, արձա-նագրութիւն, գրքի գլուխ» ՍԳր. (-րիրք բա-ռից տարբերութեան համար հմմտ. Բ. տիմ. դ. 13 Յորժամ գայցես, բերջիր և զգիրսն, մանաւանդ զմատեանսն. յն. մագաղաթ). որից մատեան կամ մատենից դարան «գրա-դարան» Բ. մակ. բ. 13. Եւս. քր. ի մատենի հարկանել կամ տալ «գրել» Եւս. քր. մատե-նագէտ. Եզեկ. իէ. 9. մատենագիր Եւս. քր Փարպ. Կոչ. մատենայած Առաթ. մատենա-պատում Կորիւն. մատենադարան Եւս. քր. հոգեմատեան Ագաթ. կրճատ ձևով ունինք մատնարկ «գրքերի դարան, մատենայարկ» (իբր ֆրանս. étagère, որից ռուս. əтажеp-кa) Արձ. 1201 և 1214 թթ. (Վիմ. տար. էջ 45 և 56)։ Նոր բառեր են մատենադարանա-պետ, մատենագիտութիւն, մատենազանկ, մատենագրական, մատենախօսական, մա-տենախօսութիւն ևն։
ՄԱՏԵԱՆ, կամ ՄԱՏԵՆԻԿ ԳՈՒՆԴ. Հեծելագունդ պարսից քաջ՝ անմահ կարդացեալ. ἁθάνατος immortalis. յորոյ թէ ոք անկանէր, այլ ոք լնոյր զտեղին՝ զի միշտ մնասցէ գունդ ողջ, որպէս անմահական.
Ամրացուցանէր զգունդն մատեան իբրեւ զաշտանակ մի հզօր։ Գունդն մատեան քակտեալ բաժանեցան ի մեծամուր պատրաստութենէն. (Եղիշ. ՟Զ։)
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
, ն հլ. (-տին, -տամբ, -տունք, -տանց) «ձեռքի կամ ոտքի մատ» ՍԳր. փխբ. «սանդուխի աստիճան, երաժշտական եղանակ, մի մատնաչափ» ՍԳր. Ոսկ. «խա-ղողի որթի ճիւղերը» Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 316. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ 4 ձևերով. -ՄԱՏՆ. ինչ. մատնանշան Կորիւն. մատնացոյց Եփր. ծն. կամ մատնցոյց Գ. մակ. զ. 22. Յոբ. լդ. 26. Եփր. ել. մատնա-հատ Կաղնկտ. մատնէք «սիւնի վրայի մատ մատ ակօսները» Գ. թագ. է. 15. մատնա-շուրթն Բժշ. մատնոց Յայսմ. երկմատնի, երեքմատնի ԱԹ. հնգմատնեան Այն. վերլ. սանդղամատն «սանդուխի ոտքը» Վրդն. ա-ւետ. Մագ. և Երզն. քեր. վարդամատն Նոնն, Յայսմ. շալակամատն «պայուսակի մէկ աչ-որ» Կիւրղ. թգ. մատնանիշ, մատնանշել, մատնեմատ (նոր բառեր).-ՄԱՏԱՆ-, ինչ. մատանել «կնքել» Սարգ. Վրդ. ատմ. մա-տանի ՍԳր. մատանահար «մատանիով կնիք» Երզն. խրատ.-ՄԱՏԻՆ-, ինչ. մատինայօրին «Աստուծոյ մատով յօրինուած» Տաղ. -ՄԱՏ-ինչ. մատհրաման «յորդորական կամ հրա-մայական (մակբայ)» Երզն. և Նչ. քեր. երկ-մատենի Եղիշ. երեց. հարսնմատ «նունու-ֆար» Գաղիան.-Նոյն արմատից են ձևա. ցած նաև մատն «մատնութիւն» Ոսկ. ես. 84, մատն առնել «այպանել, նշաւակել» Սիր իթ. 35 (հմմտ. գւռ. մատի վրայ առնել), մատն գործել «սպանութեան միջամուխ լի-նել» Նանայ. մատն լինել «մատնել, ուրի-ռի ձեռքը յանձնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և բ. մատն և տուր լինել «մատնել» Ոսկ. մ. բ. 6. ի մատանակ կամ ի մատնեակ արկանել «բռնել, մատնել, ձեռքը գցել» Սեբեր. 66. Ոսկ. մ. գ. էջ 125. մատնել ՍԳր. մատնիչ ՍԳր. մատնութիւն Իմ. ժէ. 11. 14. մատնտու «մատնիչ» Գ. մակ. գ. 16. անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. տիրամատնիչ Բուզ. աշխարհա-մատն Երզն. լուս.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. māt-արմատից. այս ձևը երևան են հանում միջ. բրըտ. meut, ն. բրըտ. meud, հկիմր. maut, նկիմր. bawd «բութ մատ», որոնք ծագում են կելտական *māto-նախաձևից։ (Թերևս այստեղ պատ-կանի նաև հիռլ. mèr «մատ», որի ձայնա-կան դիրքը կարելի չէ հաշտեցնել միւսների հետ)։ Հայերէնի մէջ māt-ձևի դէմ սպասելի էր *մաթ-ն, բայց թ դարձել է տ, յաջորդ ռնգականի ազդեցութեան տակ. ճիշտ ինչ-պէս որ ունինք ակն՝ փոխանակ *աքն, ուր կ դրուած է փոխանակ ք ձայնի՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառով։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. մատ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մադ, Ասլ. մադ. մա*, Սվեդ. մուդ, Զթ. մօդ, մոդ, Հճ. մօդ, Գոր. Ղրբ. մա՛ննը, Ագլ. կորցրած է այս բա-ռը և նրա փոխարէն գործածում է բիւթ, որ նշանակում է բուն «բթամատ»։ = Մատանի բառի դէմ ունինք Ջղ. մատանի, Շմ. մա-տանիք՝, Ագլ. Գոր. մտա՛նի, Ախց. Կր. մատ-նի, Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. մադնի, Զթ. մադնը՛, Սվեդ. մmդնա, Ղրբ. մտա՛նա, մու-տա՛նա. Կր. Տփ. մատնիք, Ալշ. Մշ. մադնիք, Ոզմ. Վն. մատնիկ, Ասլ. մա*նի, Ակն. Խրբ Հճ. մաննի, Մրղ. Սլմ. մանիկ'։-Նոր բառեր են մատնիկպահոց, մատնորել, մատանե-խաղ, մատել «կողիկի ոսկորները մատ մատ անջատել», մատխոզել, մատիկ, մատլոզ, մատման, մատնագոլ, մատնաթութ, մատ-նաշունչ, մատնաթուշ, մատնահաշիւ, մատ-նահարել, մատնել «մատով դիպչիլ, մատր մէջը թաթախելով լիզել», մատևեսուեկ, մատնոցուկ, մատուկ, մատցի ևն։ Ունինք նաև Ատն. մաննի «մատանի», մաննօս «մատնոց», մատիկլէմէք «մատի ծայոռմ ու-տել», մատնիչ «մատնիչ» և վերջապէս ա-ռանձին մի դարձուած՝ մատըմ-մուտում տէ-յէճէյինէ, փարմաղը՛ մ տէ «մատս-մուտս ա-սելու փոխարէն փարմաղս (թրք. մատ) ա-սա՛» (փխբ. պարզ խօսի՛ր, խօսքը մի՛ ծամ. ծըմիր)։
Վաստակոց գրոց հրատարակիչը, էջ 17 և 253 երկուսի մէջ տարբերութիւն չտեսնելով՝ մեկնում է «մատներովն ցուցանէ զգետին՝ յորում իցեն հողա-կոյտք ցցուեալք իբրև զմատունս»։-Մատոյց ձևի գործածութիւնը ցոյց ե տալիս, որ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] matn «բարձրա-ւանդակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 705), ասոր. [syriac word] maϑā «հող, երկիր»։
Մատն աստուծոյ է այդ։ Գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Ուսուցանէ նշանաց մատամբք։ Մատունք ձեռաց նորա եւ ոտից վեց վեց։ Մատունք ձեռին մարդոյ։ Մատունք ոտիցն։ Դնէին մատունս ի վերայ բերանոյ իւրեանց։ Երկիր պագին որոց արարին մատունք նոցա.եւ այլն։
Երկաքանչիւրոցն համարք ի մատունս. (Բրս. ընչեղ.։)
Մատունք սանդղոցն. այսինքն աստիճանք. (Վանակ. հց.։)
Իբրեւ ածս ոստոց, եւ կամ մատունս որթոյ. այսինքն ճիւղ կամ խիղբ. (Վրդն. ծն.։)
Ի չորից մատանց մատնէքն։ Թանձրութիւն նորա շուրջ առ չորս մատունս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 15։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 21։)
Ի հրապարակս եւեթ կամի ճեմել, եւ ի մատունսն գնալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Որ այնպէս մատն եղեն օրինացն։ Այսր խորհրդոց առ թշնամի անդր ռոդոկ անուն ի հրէից գնդէ անտ մատն եւ գուշակ լինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 22։ ՟Ժ՟Գ. 21։)
Առ ամենագէտն աստուած մատն լինէր զմարդոյս (բանսարկուն). (Ոսկիփոր.։)
war, battle, combat;
wrestling;
dispute, quarrel;
ի — պատերազմի պատրաստիլ, to prepare for war;
ելանել ի — պատարազմի ի վերայ ուրուք, to take up arms against;
— գնել, մղել ընդ ումեք, տալ — պատերազմի ընդդէմ ուրուք, to give battle, to make war on, to wage war;
— ընդ միմեանս հարկանել, —եդեալ կռուել, to fight, to combat, to attack;
միշտ —իւ լինել ընդ ումեք, to be in perpetual hot water with, to be continually at war with;
— ի վերայ ուրուք յարուցանել, ի — պատերազմի գրգռիլ, to incite to battle, to excite or create war against;
— պնտերազմի էր նոցա ընդ միմեանս վասն, they were at war for;
անագորոյն —իւ պատերազմաւ, by a bloody battle, by a sanguinary conflict;
—ն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի, the battle remained undecided;
cf. Պատերազմ.
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrd-ձևից, որ ևազմուած է հնխ. mera-արմատից՝ d ա-ճականով։ Թէ՛ պարզ և թէ աճած ձևերի հա-մար հմմտ. սանս. mrati «ջարդել, տրո-րել», mardati «ջարդել, փշրել», mrdha «մարտ», գնչ. marima «պատերազմ», mar-do «յաղթուած», mardan «կռիւ», mardak «կռուարար», զնդ. marəd-«ոչնչացնել», յն. μαραίνω «սպառել, ոչնչացնել», μάρναμαι «կռուիլ, մրցիլ, պատերազմիլ», μαρασμδς «սպառում, լքում», լտ. Mars, -tis «Արէս, պատերազմի աստուածը», հիսլ. merja, marδa «հարուածել» ևն (Walde 467, 495, Pokorny 2, 276-8, Boisacq 611)։ Արմա-տին մերձաւոր ձև ունի հնխ. mel-«փշրել, ջարդել» (տե՛ս մալ արմատի տակ), որի հետ շփոթուած է յատկապէս սանսկրիտի մէջ։
լուածով։ Նոյնը նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 42։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. mar ար-մատի տակ է դնում սանս. mar, յն. μάρνασϑαι, թերևս լտ. malus «չար» և հյ. մեղք, մարտ։ Karolides, Γλ. ουγϰρ. Չ2 սանս. mar, maraka «սպաննող», լտ. Mars, կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Bugge KZ 32, 70 հայերէնի t ձայնը մեկնելու համար յիշում է իռլ. martad «մահացու»։ Հիւնք. լտ. Martis սեռա-կանից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 473 անա-պահով է համարում համեմատել լն. μάρ-να-μαι ձևի հետ՝ տ-ի բացակա-յութեան պատճառաւ։ Müller WZKM 11, 205 յն. μάρναμαι?. կամ հպրս. *mar-da «կռիւ», որ ծածկւած է գտնում պհլ. պազ. hamēmal «թշնամի» բառի մէջ (իբրև *ham-marda)։ Վերի ձևով մեկ-նում է նախ Scheftelowitz BВ 29, 28 և աւելի լաւ՝ Walde 467։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] mrad «ապստամբիլ»։ Nyberg, Hilfsb. 2, 21 իրան. *hamarti-«կռիւ» բառից» նա-խավանկի անկումով. արմատն է ar, որից ունինք հպրս. ham-ara «հակառա-կորդ, ոսոխ», ham-arana «կռիւ, պա-տերազմ», պհլ. artīk «կռիւ, պատե-րազմ»։
«հռովմէական երրորդ ամիսը՝ յունվարից սկսած» Յայսմ. Տօմար. (ՆՀԲ և ԱԲ չեն յիշում)։
= Յն. μάρτιος «Մարտ» հոմանիշից. որ ծագում է լտ. martius բառից. բուն աս-ւում էր Martius mensis «մարտ ամիս», որ է «Մարսի՝ Արէսի ամիսը»՝ Mars պատերազ-մի աստուծոյ անունից (տե՛ս մարտ «կռիւ» բառի տակ). փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. ֆրանս. mars, իտալ. marzo, թրք. [arabic word] mart ևն. -Հիւբշ. 367։
Հներից Տաթև. հարց. 201 հռովմայե-ցի մի իմաստասէրի անունից։ ՀՀԲ մարտ «կռիւ» բառից։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ (տե՛ս մարտ «կռիւ» բառի տակ)։ Ամս-անունների վրայ ընդարձակ խօսում է Բազմ. 1897, էջ 138-141։
μάχη (լծ. մաքառումն) pugna, bellum, certamen եւ paelium παράταξις acies, mars (martis) եւ սանս. մռի՛տհա. (լծ. մարտ. որ ի հյ. է լծ. ընդ Մրցումն, եւ Մարզումն) Րազմ. պատերազմ. ճակատամարտ. կագ. կռիւ. եւ ագոն. ... (իսկ լտ. մա՛րս, մա՛րդիս. ըստ յն. արէս, է չաստուած պատերազմի եւ արիութեան. որպէս եւ մարտ ամիսն հոռվմայեցւոց յանուն արէսի. ըստ լտ. եւ յն. մա՛րցիուս, մա՛րդիօս ).
Մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի։ Արամայ բազում գործք քաջութեան պատմին մարտիւք նահատակութեան. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
odour, smell;
perfume, scent;
sign, indication;
— անոյշ, անուշից or անուշութեան, grateful odour, sweet, savory smell, perfume, fragrance, cf. Անուշահոտութիւն;
քաղցր, ախորժելի, թեթեւ, սաստիկ, չար —, sweet or fine, agreeable or delicious, slight, strong, disagreeable or bad odour or smell;
— գարշ, stench;
— առնուլ, հանել, to perceive an odour, to smell, to scent, cf. Հոտոտեմ;
— ունել, to smell, to be odorous;
— հարկանել, բուրել, to spread, to exhale an odour;
cf. Հարկանիմ;
ի հեռաստանէ առնու զ— պատերազմի, he smelleth the battle afar off;
ի —ոյ ջրոյ ծաղկեսցի, it will shoot up as soon as the moisture effects it.
ՆՀԲ լծ. լտ. օ՜տօռ, յն. օտմի՛, օսմի, թրք. գօգու, գօխու։ Peterm. 21, 26, 38 լտ. odor։ Windisch. 22 լտ. putidus. foeteo։ Պատկ. Изсльд. էջ 11 զնդ. bao-δa, պրս. boy, լատ. putor «նեխիլ»։ Հիւբշ. Arm. St. էջ 39 վերի մեկնութիւ-նը կասկածելի է գտնում, նախաձայն հ-ի պատճառաւ և սպասում է *ոտ ձևը։ Տէրվ. Նախալ. 93 հոգի, հուր, փտիլ, փչել ևն, լտ. putere «փտիլ, հոտիլ», յն. πὸω «հոտիլ» և այլ բազմաթիւ ձևերի հետ դնում է հնխ. pu «փչել, հոտիլ, փտիլ» արմատից։ Meillet MSL 7, 162 լտ. odor։ Մառ. ЗВО 5, 316 զնդ. bud > հյ. բոյր բառերի հետ։ Karst, Յու-շարձան 427 ույղուր. it, yit, ալթայ. yit «հոտ» (արևել. թրք. [arabic word] id «հոտ, բոյր», [arabic word] idlamaq «հոտո-տել»)։ Մառ. ИАН 1917, 323 բոյր բա-ռից։ Պատահական նմանութիւն ունին ուտ. ad «բոյր, բուրում, հոտ», adba «հոտաւէտ», adesun «նեխիլ, հոտիլ»։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. հօտ, Ալշ. Մշ. հոդ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սչ. հօդ, Ագլ. Տփ. հուտ, Տիգ. հուդ, Ասլ. հէօդ, հէծ*, Զթ. հիւդ, Սվեդ. հիւ, Ղրբ. վըէտ, Գոր. վէտ, Կր. ֆոտ, Ախց. Երև ֆօտ, Հճ. ֆօդ, Ննխ. ֆօդ, Ակն. ֆէօդ, ֆէդ, Սեբ. ֆէդ, Ջղ. Սլմ. Վն. խոտ, Մկ. Ոզմ. խուտ, Մրղ. խուիտ։-Այս բոլորը նշանակում են թէ՛ լաւ և թէ վատ հոտς իսկ Հմշ. զանազա-նելով երկուսը՛ գործածում է հէօդ «վատ հոտ» և հօմ (իմա՛ համ) «բոյր, լաւ հոտ» իմաստով։-Բայական ձևերից հետաքրքիր են Մշ. Պլ. հօդիլ, Հճ. հիդել, Զթ. հիդիլ, Ագ. հա՛տիլ «հոտիլ, նեխիլ»։-Հոտոտել ձևի հա-մար ունինք Տփ. հօտօտիլ, Ասլ. Խրբ. Պլ. Ռ. հօդվըդալ, Զթ. հօդվօդօլ, հօդվօդոլ, Հճ. հէդ-վըդօլ, Սվեդ. հիդվըդիլ, Սչ. հօդ'ֆըդալ, Պլ. հօդմըդալ, Հմշ. հօդմըդուշ, Մշ. հօնտնտալ, Տիգ. հօնթըթmլ, Մն. հնթնթալ, Ակն. հօդ-վըրալ, ֆօդվըրալ, Սեբ. հօղմըրալ, Ղրբ. վըթ-վթալ, Վն. խօտօտալ, Սլմ. խոտխտալ, Ոզմ. խուտտալ, Մրղ. խուտուտալ, խուտխուն-տալ, Սվեդ. հիդդիլ «գէշ հոտիլ»։ čivola ու-նի խօնթընալ ձևը։ Նոր բառեր են հոտաւոր, հոտիկ, հոտ-ծոտ, հոտով, հոտոտ, հոտուկ, հոտուկ-աւել «օշինդը», հոտուտ.-գւռ. հոտ-մորայ ձևին համապատասխան գտնում ենք մհյ. հոտվրալ (Նորայր, Բառ. ֆր. sentir)։
Հոտ անգոյ, կամ հանդերձից, զոհից, իւղոց, խնկոց, կնդրկի, եւ այլն։ Հոտոցն ամենայն՝ կիսասեռ է. եւ տեսակի եւ ոչ միոյ պատահեալ է զուգաչափութիւն առ ի ունել զիմն հոտ։ Եւ են ի միասին ամենայն հոտք՝ ծուխ, եւ կամ մրրիկ. (Պղատ. տիմ.։)
Շունք ամենայն ուրեք հոտ հանելով՝ այսր անդր արշաւեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
the young of any animal;
— թռչնոց, young of a bird, nestling, brood;
young sparrow;
— հաւու, chick, small chicken, pullet;
— կենդանեաց, young one, little one of animals, pup, whelp, cub;
cf. Կորիւն;
—ունք, the young or little ones, the progeny;
բբիւն —ուց, the chirping or twittering of nestlings;
—ու or —ի լեզու, cf. Ճնճղկի՞՞՞լեզու;
— մատն, little finger;
—ս հանել(հաւուց), to brood, to sit on eggs;
(անասնոց) to have young, to litter, to bring forth.
, ու հլ. «հաւի, թռչունի կամ չոր-քոտանու ձագ» ՍԳր. «ճնճղուկ» Յոբ. խ. 24, Ղկ. ժբ. 6, 7 (յետնաբար կայ ձագունք Կլի-մաք.). միջին հյ. ձագ նշանակում է «թըռ-չուն», ինչպէս ունին Քուչ. 43, Միխ. աս. 29-31. այս արմատից ունինք ձագս հանել «թուխս նստիլ» ՍԳր. ձագախառն Ես. կ. 8 ձագասնոյց Պիտ. ձագասնիլ Փիլ. ձագարան Եպիփ. բարոյ. ձագացեալ Ոսկ. ես. նմա-նութեամբ փոքր բաների համար ասուած. ինչ. ձագ մատն «ճկոյթ» Ոսկիփ. (գրուած ձագ մատ Տաթև. ամ։ 475). կարասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. հաւձագ Մխ. բժշ. (Քաջունի Գ. էջ 147 ունի ձագուռ «վա-ռեակ»)։ Սրանից են նաև մի քանի բոյսերի անուններ. ինչ. ձագտխոտ կամ ձագխոտ (գրուած նաև ծագախոտ) «erysimum grae-cum Boiss. et Heldr.» (ըստ Տիրացուեան. Contributo § 149), ձագի դեղ «լտ. melis-sa», ձագի լեզու «լտ. lingua avīs» (տե՛ս ՀԲուս. § 1762-4)։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hāg2h-«ձագ. յատկապէս թռչունի ձագ» ձևից, որի միւս ժառանգներն են սոգդ. zāk «տղայ, սե-րունդ», պրս. *zak (որ աւանդուած չէ, բայց նրանից են արաբ. [arabic word] zaq «ձադ», ասոր. [arabic word] zagā «հաւի ձագ», վրաց. ზაკი զաքի «ձագ, յատկապէս գոմէշի ձագ» ըստ Չուբինով 515), ալբան. zok, zogu, zogne tթռչունի ձագ» (Pokorny 1, 531)։
ՆՀԲ «իբր ծագ կամ ձուակ, ձուիկ կամ ձայնող ճա՛կ, ճի՛կ»։ Lag. Gesam. Abhd. 41 համեմատեց վերի պրս. և ասոր. ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 54 և Նախալ. 100 զնդ. yavān, պրս. jivan, լտ. ǰuvenis ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. ծագ բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 185 դնում է իրանեանից փոխառութիւն։ Pedersen KZ 36, 338 իբր բնիկ հայ միացնում է ալբան. zog «թռչուն» բառին, առարկե-լով թէ իրանեան փոխառութիւն լինելու դէպքում ձ-ի տեղ սպասելի էր զ կամ ժ։ G. Meyer, Alb. Stud. III 18 և Wiede-mann BВ 27 (1902), 203 ալբան. zok zogne «թռչունի ձագ»։ Մառ. ИАН 1913 422 ասոր. zaqā և պրս. zag ձե-ւի հետ միասին յաբեթական արմատից. հմմտ. մինգր. սքուա, սվան. սգյահ «ռոռի»։ Թիրեաքեան, Արիահալ ոռ. 191 պհլ. zāk «ծնեալ» և հյ. ծագ «ծայր» բառերի հետ։ Sigurd Agrell, Zwei Beitráge zur slav. Lautgeschichte, էջ 28 լիթ. žagata և լեթթ. fchagata «կա-չաղակ» բառերի հետ, որ ընդունելով Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 100, աւելացնում է նաև լեթթ. schadsināt «շաղակրատել», schagstēt «հեծկլտալ». լիթ. žagséti «հեծկլտալ», žvageti «ճռնչել, աղմկել», օսս. zaγun «ասել. խօսել» ձևերը. բոլորը միասին դնելով հնխ. g'hagh-բնաձայն արմատից։ Մառ, лՓ. cбοр. 1, 63 ալբան. zog
«վառեակ»։ Պատահական նմանութիւն ունի պրս. ❇ zaγ «ագռաւ»։
ԳՒՌ (dialectal) Աւշ. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. ձ'ագ՝, Ախց. Երև. Ջղ. ձ'աք, Տփ. ձաք, Ասլ. ձ'աք, ձ'ա*, Ոզմ. ձ'mք, Պլ. Ռ. ցաք, Ղրբ. Մկ. Վն. δmք', Սլմ. ծmկ', Տիգ. ցmք, Հճ. ձ'օգ՝, Զթ. ծօգ'՝, ձ'ոգ՝, Սվեդ. ձ'իւգ'.-բար-բառներում հարստացած է նորանոր նշանա-կութիւններով. այսպէս են «գոմէշի նորածին ձագ. 2. վառեակ. 3. ճնճղուկ. 4. թռչուն. 5. անութի տակ դրուած կարկատան. 6. փէշով վերարկու. 7. պարեգօտի քղանցքի օժանդակ մասը. 8. թռչնաձև մի ոգի»։ Նոր բառեր են ձագուկ (Ակն. ձ'աքուգ), ձագամայր, ձագա-տուն, ձագևար, ձագխեղդ, ձագնօց, ձագլէթ, ձագկորի, ձագտապակ, ձագսիւն, ձագոտիլ, ձագփաթաթ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից փոխառեալ ձև է քրդ. [arabic word] tsak «գոմէշի ձագ», որ ունի Jus. ti, Dict. Kurde, էջ 100. (բայց ի՛նչպէս պէտք է կարդալ ts խումբը)։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայից է դնում ալբան. zok. zo-gou «թռչունի ձագ, թռչուն», որ ի զուր է։-Հայ գւռ. ձագ «հագուստի վրայ այս կամ այն մասը» բառից փոխառեալ է ըստ իս նաև կապադովկ. záka, որ Karolides, Γλ. συγжρ. 82 մեկնում է «ὄ ϰόλπος τοῦ ἐνδύματος» (հա-գուստի ծալք) և աւելի մանրամասն էջ 162 «ὸ ϰὸλπος ό σχηματι-ζὄμενος εἰς τά *Aσια-ιϰ3 ἐνδύματα ἀνωϑεν τῆς ζώνης περὶ τὸ στήϑος» (ասիական հագուստի վրայ, գօտուց վերև. կրծքի շուրջը շինուած ծալք)։ -Այս բառը Karolides հյ. ծոց և յն. οάϰος «խորգ, թա-ղիքի պէս կոշտ կտորեղէն» բառերին է կը-ցում, մասամբ առաջնորդուելով նրանից, որ յն. ϰόλπος նշանակում է «ծոց» և «հագուս-տի ծալք»։
νεοσσά, νοσσίον pullus. (իբր Ծագ, կամ ձուակ, ձուիկ, կամ ձայնօղ ճա՛կ, ճի՛կ) Նորածին հաւ եւ թռչուն, կամ այլ կենդանի. ձագ, ձագուկ.
Տեսաք զոմանս քան զձագունս յառաջեալս. (Կլիմաք.։)
Անդ թռչունք երկնից ձագս հանցեն։ Ոզնիք ձագս հանցեն։ Անդ եհան ձագս ոզնի. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 17։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 22։ ՟Լ՟Դ. 15։)
voice;
sound;
cry, shout;
noise, rumour, clamour;
term, word, speech, tongue, language;
tone, tune;
—ք պորփիւրի, the five universals, (term in logic);
— թռչնաց, warbling of birds;
— ցնծութեան, cry shout of joy;
— աղաղակի, cry, clamour;
cry of pain, moan, lament, groan;
նուագումն —ի, loss of voice;
կերկերումն —ի, hoarseness, raucity;
ի — բարձր, aloud;
զօաւոր, մեծավայելուչ, ախորժ, քաղցր, սասկայոյզ, տկար, դողդոջ, թրթռուն, անախորժ, կերեկրեալ or կերկեր, նուաղեալ —, loud or strong, grave or serious, agreeable, sweet or soft, passionate or pathetic, faint or weak, trembling, thrilling, tremulous or quivering, disagreeable or harsh, hoarse, falling voice;
—թաւ or թամբ, սուր or զիլ, base, deep, soprano, shrill sound or voice;
— բառնալ, արձակել, առնել, արկանել, առնուլ, to cry, to utter, to send forth cries, to cry out, to shout, to clamour;
— ածել, to cause a voice or cry to be heard;
to cry;
— տալ, to cry out, to exclaim, to shout;
to speak, to apostrophize;
to defy, to challenge;
ի — ասել, to say, to pronounce aloud, to tell, to recite;
ի մի — պատասխանել, to answer unanimously, with one accord;
աղաղակել ի — մեծ, to cry with a loud voice;
to shout, to clamour, to yell;
բարձրացուցանել կամ ցացուցանել զ—, to elevate, to raise;
to lower, to abase the voice;
բարձրացուցանել զ— աղաղակի, to raise one's voice;
— բարձեալ գոչել, to cry out, to vociferate;
— զկնի եդեալ կոչել ցոք, to call after one;
— տուեալ խրախուսել, to exhort aloud;
— տալ միմեանց, to provoke mutually, to defy;
to shout on, to exhort, to animate, to inspirit, to cheer up, to inspire with courage, to excite;
— տալ մարտի, to declare war, to declare oneself opposed to;
— տալ ըննդէմ երկնից խիզախել, to lift up the head against high heaven, to be proud, arrogant, boastful;
— նորա գելաւ, his voice failed him;
նուաղեալ է —ն, he has a dying voice.
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. ձայն, Ննխ. Պլ. ձան, Ակն. Հճ. Սեբ. Սչ. Սվեդ. ձ'ան (բայց Ակն. ձ'էնէլ), Ռ. ցան, Ասլ. ձա, Խրբ. ձ'mն, Տփ. ձէն, Հմշ ձէն, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. ձ'էն, Տիգ. ոէն. Զթ. ծէն, ձ'mն, Ոզմ. ձ'են, Շմ. ծmն Գոր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ծէն։-Նոր բա-ռեր են ձայնաւոր «տիրացու» (էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին saynavor «ձայնա-ւոր (պատարագ)» Բիւր. 1898, 865), ձայ-նախփի, ձայնխեղդ, ձայնկոխ, ձայնկտուր, ձայնհաս, ձայնողչէք, ձայնոտել, ձայնուիլ, ձայնս «ողբ», ձայնտուք «հրաւէր», ձայնւոր, ձայնքել «կանչել». կրկնական են ձայն-ձուն, ձայն-ձուկ, ձայն-ձոր, ձայնձնել, ձայնձնուիլ, ձայնձայնոց։
ՓՈԽ (borrowing) Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է համարում ալբան. ze, zan «ձայն», որ բնիկ բառ է ըստ այլ գիտունների։
(լծ. լտ. սօնուս ). φωνή vox φθόγγος sonus ἡχώ echo, sonitus. Հնչիւն ի բախմանէ օդոյ յունկն հասեալ. շչիւն շառաչիւն յերկրէ եւ յերկնէ. գոչիւն ամենայն կենդանեաց. եւ Բարբառ մարդոյ. եւ երգ. ձան. cf. ԱՒԱՉ. լտ. վօ՛քս.
Ձայն փողոյ։ Անշունչքն ձայն տայցեն։ Այնչափ ազգք ձայնից են յաշխարհի։ Ի ձայնէ ջուրց բազվաց։ Ձայն ալեաց։ Ձայն ետուն ամպք։ Ի ձայնէ որոտալոյ քո։ Լուան զայն զգնալոյ տեառն։ Լուար ձայնի կնոջդ քո։ Ձայնդ՝ ձայն յակոբայ։ Ի ձայն բարձր։ Ձայն երգոց։ Ի ձայն ցնծութեան, եւ այլն։
Յորժամ վասն շան է բան, վասն զի ի հոմանուանց է այս ձայն (այսինքն բառս շուն), եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։)
winter;
storm, tempest, hurricane;
affliction, trouble, grief;
խիստ, դժընդակ, տխուր, ցուրտ, չոր, անձրեւային, խոնաւ, մեղմ —, very severe or hard, bitter, gloomy, cold, dry, rainy, damp, very mild winter;
պտուղք ձմերան, winter-fruits;
պաշար ձմերան, provisions for winter;
հանդերձ ձմերան, winter-clothing;
ի ձմերան, in winter;
during the snowy or winter season;
ի մէջ ձմերան, ի խոր ձմերան, in midwinter, in the depth of, or in the inclemency rigour of winter;
անցեալ կամ այս —, last or this winter;
անցուցանել զ—ի քաղաքի, ի գեղջ, to spend the winter in town, in the country;
— առնուլ տնկոց, to winter, to suffer from the winter;
շնչեցին ձմերունք, the wintry winds blew;
զբազում ձմերանց հալեցին զսառնամանիս, they have passed many hard winters.
(յգ. ձմերունք, սեռ. ձմերայնոյ, գըծ. ձմերայնով, ներգ. ձմերայնի. յետին են սեռ. ձմերան, յգ. սեռ. ձմերանց) «ձմեռ» ՍԳր. «բուք. փոթորիկ, ալեկոծութիւն» Ոսկ, մ. ա. 24. Եփր. բ. տիմ. ածանցման մէջ մտնում է ձմեռն և ձմեր-ձևով. ինչ. ձմեռ-նասուն Ագաթ. ձմերական Եւս. քր. ձմերա-յին Սեբեր. ձմեռնանինջ «ձմեռը քուն մը-տած» (արջ) Վրդ. առ. 15. ձմերանոց Ագաթ. ձմերատուն Երեմ. լզ. 22. ձմերել Ա. կոր ժզ. 6. Գծ. իե. 12. Եւս. քր. ձմերոց Ագաթ. Եզն. կարաձմեռն Վեցօր. 186, Կոչ. 309. Ոսկ. մ. ա. 12. սխալ գրչութիւններ են ձմեռային, ձմեռանոց, ձմերնական, ձմերնային և նման ձևերը։ (Արդի լեզւում առաջին երկուսը սո-վորական դարձան)։ Առանձին տե՛ս ձմե-բուկ։
= Բնիկ հայ բառ. ցեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] hēman «ի ձմերան, ձմերայնի», [other alphabet] hēmantá-«ձմեռ», [other alphabet] hi-má-«ցուրա. 2. ձմեռ. 3. ձիւն», հինդուստ. ❇ hewant «ձմեռ», դնչ. hiv «ձիւն», vent, vend «ձմեռ», զնդ. zуā (հյց. ❇ zуam, սեռ. [other alphabet] zimo) «ձմեռ», [other alphabet] zima-«սառնամանիք, ձմեռ», ❇ zayana-«ձմեռ», պհլ. [other alphabet] xam «ձմեռ», [other alphabet] zamistān «ձմեռ», պրս. ❇ zam «ցուրտ», [arabic word] zamistān «ձմեռ», օսս. zumāg, zlmāg «ձը-մեռ», աֆղան. žimai, zamistān, քրդ. za-mistān, zəwistān «ձմեռ», հաթ. gi-im-ma -an-za «ձմեռ» (Sommer, Hethitisches, էջ 18), յուն. χιών «ձիւն», γειμών «ձմեռ, սառնամանիք, անձրև, բուք, փոթորիկ», γεῖμα «ցուրտ, սառնամանիք», γειμερία «ձմերանի», χειμερίζω «ձմեռել», γίμαρος «միամեայ ուլ», լտ. hiems «փոթորիկ, անձ-րև, ձիւն», hibernus «ձմեռնային», bīmus, trimus (bi-, tri-himos) «2-3 ամեայ». հսլ. žima, ռուս. зима, լիթ. žêmá. լեթթ. zêma, հպրուս. semo, հիռլ. gam, հկիմր. gaem, նկիմր. gauaf, ալբան. dimen, dimier «ձը-մեռ». հհիւս. gvmbr «միամեայ գառն» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատը դրւում է հնխ. g'hei-, g'hi-«ձմեռ, սառնամանիք». em-մասնիկով հնխ. g'helem, որ մի օանև ւեռու-ների մէջ աճած է r/n մասնիկով. այսպէս՝ սանս. hēmanta-, լն. γειμερίζω, լտ. hīber-nus, ալբան. dimen ևն (Walde 90, 365, Horn § 666, Boisacq 1053, 1061. Pokorny 1, 547, Trautmann 367, Ernout-Meillet 431, տե՛ս նաև Meillet BSL ❇ 8, 125-12Բ). Հայերէնը նոյն արմատից կազմել է ձիւն և ձմեռն բառերը. առաջինը համապատասխա-նում է ճիշտ. յն. χιών ձևին և երկուսը մի-ասին գալիս են հնխ. g'hiyōm նախաձևից (վերջավանկի ու ձայնը ի-ից յետոյ մնում է, իսկ բառավերջի m դառնում է ն՝ նման յու-նարենի). երկրորդը՝ ձմեռն<*ձիմ-եռ-ն հա-յերէնի մէջ աճել է ն մասնիկով՝ նախաւոր *ձմեր պարզականից (պահուած է ածանց-ներում. ր դարձել է ռ՝ յաջորդ ն-ի պատ-ճառաւ), որ համապատասխանում է յն. χειμερινός բառին և նրա նման կազմուած է r/n մասնիկով։-Հիւբշ. 470։
Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «Չմեռն՝ որ ձիւնամեռ լինին» (Ալիշան, Հին հաւ. 136)։ Այսպէս նաև Տաթև. ձմ. ա. «Ի ձմեռն ամենայն ինչ մեռանի, զի այն թարգմանի անուն իւր. այսինքն ձիւնամեռ. զի ի. ձիւնոյն ամենայն ինչ
Զբազում ձմերանցն հալեցին զսառնամանիսն, եհաս գարուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եկին նեղութիւնք, շնչեցին ձմերունք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Ահագին է ձմեռն, այլ իմաստուն է նաւապետն. (Գէ. ես.։)
Ձմերունք հողմոյն խստութեան։ Սաստեա՛ ի ձմեռն ամբոխեալ ալեաց ոգւոյս ծփանաց. (Նար.։)
Համբեր չարչարանաց, ի ձմերունս չարչարանաց. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)