Entries' title containing ամ : 4033 Results

Խստամբեր

See full entry →

cf. Խստակրօն.

NBHL (2)

Համբերօղ խստութեան. ճգնազգեաց. եւ Ճգնաւորական.

Զխստաբեր առ մեզ խստամբեր վարուք. (Յհ. կթ.։)


Խստամբերութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Խստակրօնութիւն.

NBHL (5)

Համբերելն խիստ վարուց. խստութիւն վարուց. Ճգնութիւն. խստակրօնութիւն.

Յուշ առնելով զխստամբերութիւն առաքինութեանցն, եւ եպթէ բազում են նոր ջանք աշխատութեանց. (Աթ. անտ.)

Որ առներ զլուծ խոտարհութեան՝ համբերօղ խստաբերութեան. (Շար.։)

Զպաղատանս արտասուաբերս եւ զխստամբերութիւնս. (Ագաթ.։)

Որ ճնշէր զմարմինն խոնարհութեամբն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)


Խստանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.

NBHL (9)

Եւ խստութեամբ վարիլ. խստութիւն ցուցանել. չներել.

σκληρύνομαι duresco, induror. Խիստ լինել. որպէս կարծրանալ. պնդանալ. կոշտանալ. պնդանալ, ամըրնալ, կոշտ ըլլալ.

Է՛ որ ի ստամոքսէ խանգարելոյ, եւ է՝ որ յորովայնէ խստանալոյ. Եզնիկ.։ Խստանան թանձրանան ստամոքք ի բազում կերակրոց։ Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)

ԽՍՏԱՆԱԼ. նմանութեամբ՝ Յամառիլ. պնդիլ ի կամս իւր. սիրտը քար դառնալ.

Կամ Անսաստ լինել. խստամբակութեամբ կամ դժկամակութեամբ վարիլ.

եւ ես ոչ խստանամ, եւ ոչ ընդդէմ դառնամ. (Ես. ՟Ծ. 5։)

Ընդ որ խստացեալ աբգարու՝ խորհի ապստամբութիւն. (Խոր. ՟Բ. 27։)

Ում կամի՝ ողորմի, եւ ում կամի՝ խստանայ. (Հռ. ՟Թ. 18։)

Խստացար ընդ իս ... եւ այս լի երեսուն ամ է՝ զի պատերազմեցար. (Բուզ. ՟Դ. 54։)


Խտանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to condense, to thicken, to grow thick, to coagulate, to congeal.

NBHL (2)

πυκνόομαι densor. Խիտ լինել՝ ըստ թաւութեան, ըստ խուռն բազմութեան կամ հոծութեան, եւ թանձրութեան, վասն մօտ առ միմեանս գոլոյ իրաց կամ մասանց իրաց.

Խտացեալ անտառ, կամ մայրք. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)


Խրախամիտ

See full entry →

adj.

cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.

NBHL (6)

Ուրախամիտ յոյժ յոյժ. խնդամիտ զուարթամիտ. եւ Ուրախական. շէն, ուրախ զուաղթ. շաղ, շատ.

Մեկնեցան ի միմեանց ողջք անարատք, ազատեալք, խրախամիտք զուարթացեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 14։)

Սփոփանք խրախամիտ զուարթութեանց։ Զարթուզանել ի խրախամիտ զուարճացումն. (Պիտ.։)

Խրախամիտ լիցին, կամ լինիցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 26։)

Խրաշամիտ լինելով (Պիտ.։)

Այնոցիկ որ թուինն խրախամիտ կեալ։ Որք խրախամիտք են, խռովեցուցանէ զնոցա կեանս յուսացեալ մահն. (Նիւս. կուս.։)


Խրախանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.

NBHL (7)

Խրախանաս ի ձեռն փարթամութեան՝ որ իմաստութեանն է. (Պղատ. եւթիփռոն.։)

Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)

Մի՛ խրախանայք փափկութեամբ. (Փիլ. լին.։)

Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)

Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)

Քրախանամք յիշատակաւ գերապանծ տօնի. (Շ. հրեշտ.։)

Խրախանամք աստուածային գրոց վարդապետութեամբ, (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)


Խրախճանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Խրախանամ.

NBHL (4)

Յայսպիսի պալատան ճեմել, այսպիսի խրախճանութեամբ խրախճանալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)

Այլ ի սնոտիս այս ծիծաղիմ. (եւ խրախճանամ ի վնաս անձին. Յիսուս որդի.։)

Խրախճանամ եւ չարչարանսն, որ ինձ պատրաստել են։

Խրախճանամ ի մանուկդ իմ ցանկալի. (Ածազգ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Բ։)


Խրամ, ոց, ից

See full entry →

s.

trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.

Etymologies (4)

(ոստ ՆՀԲ ի, ո հլ. բայց վկայու-թեանց մէջ կայ միայն ներգ. ի խրամի) «պատի կամ պարսպի վրայ ծակ, փլուած մասը» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 5. Մծբ. որից խրամակարկատ Ես. ժը. 12, Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. Եփր. ել. 185. խրամապահ Գ. մակ. ե. 24. խրամատ Բ. թագ. ե. 20. Եփր. դտ. խրամատել ՍԳր. Ագաթ. Լաբուբ. էջ 10 խրամատութիւն ՍԳր. Ագաթ. քարախրամ Միխ. աս. 528. խրամատային (նոր բառ). սրանից է նաև խրամակատել «հեստել, ըմ-բոստանալ» Բրս. հց. (որ սխալմամբ գրու-ած է խրակամատել)։

ՆՀԲ լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարգ, խարէպ։ Հիւնք. տրամ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. խրամ «ձորի ժայռերի մի-ջից բացուած զառիվայր, զառիվեր ճանա-պարհ» (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 296)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ნრამი խրամի «խոր փոս, առապար, դար, զառիվեր», შეხრაბული շեխրամուլի «դարուփոս», գւռ. թրք. Ակն. xram «աատի կամ ցանկապատի վրայ բա-ցուած ծակ՝ որից մարդ կարող է անցնիլ». օր. xram açəlməš «ծակ է բացուել»։

NBHL (11)

ԽՐԱՄ որ եւ ԽՐԱՄԱՏՈՒԹԻՒՆ. διακοπή discissio, decisio, ruptura, divisio, fractio φραγμός sepes, sepimentum. Պատառուած. տեղի բացեալ. որպէս առու խոր շուրջ զքաղաքաւ. եւ որպէս ճեղքուած պարսպի կամ ցանկոյ. եւ Ցանկ. անջրպետ. Խանդակ, խենդէկ, չիթ, չիթլիք.

Զխրամ հեղեղատի ի փոշւոյ։ Վարեսցին ի մարդկանէ ընդ խրամ. (յոբ. ՟Ի՟Ը. 4։ Միք. ՟Բ. 12։)

Խնուլ զխրամս քաղաքին դաւթի։ Եխից զխրամ քաղաքին դաւթի. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Ա. 27։)

Յորժամ ցանկ խրամատիցի, հարկ է ամենեցուն ընդ նոյն գնալ. եւ վասն այնորիկ խրամ կոչի։ Վասն քո հատաւ խրամ, եւ երեւ անց եղբօր քում () փարեսի. (Կիւրղ. ծն.։)

Զխրամ մտիցն խցեալ փակեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)

Խրամատեալ է ցանկ այգւոյ նորա. թէպէտեւ չինէ զնա, սակայն խրամ կոչի։ Սոքա են՝ որք կամ ի խրամի, եւ կարկատեն զխրամ. (Մծբ. ՟Է. ՟Ժ՟Թ։)

Զխրամ պարսպաց նոցա ոչ ոք հատանէ պատերազմաւ. (Լմբ. սղ.) (որ լինի որմ, կամ ցանկ։)

Եմուտ իբրեւ զօձ ի մէջ ամրացելոցն, եւ խրամ հատեալ՝ յափշտակեաց. (Եղիշ. ՟Դ։)

Եղեւ յորդիս իմ խրամ (այսինքն խրամատութիւն պատուհասիւ). (Եփր. ղեւտ.։)

նմանութեամբ.

եւ այլ կանանց զնոյն խրամ համարձակեալ հատանեն. (իբր ճանապարհ. Մամիկ.։)


Խրամակարկատ, ից

See full entry →

adj.

that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.

NBHL (11)

οἱκοδόμος aedificator, sepiens. Որ կարկատէ զխրամ. որ լնու կամ խնու եւ նորոգէ զպատառուածն. շինօղ զցանկն քակեալ. (իրօք կամ նմանութեամբ)

Կոչեսջիր խրամակարկատ ցանգոյ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 12։)

խրամակարկատ գտաւ ցանկոյն հաւատոյ. (Նար. մծբ.։)

Ոչ ոք մնաց խրամակարկատ ցանկոյն մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)

Խրամակարկատ, որ ցանկէր զցանկ, որպէս եւ եկաց մովսէս խրամակարկատ ժողովրդեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)

ԽՐԱՄԱԿԱՐԿԱՏ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Կարկատել զխրամ. ցանկել. պարսպել. շինել.

Խոյս ետուն յանապատն, եւ խրամակարկատ արարին զնա, եւ ամրացուցին. յն. շինել զաւերակս. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 62։)

Զցանկ օրինացն՝ զոր խրամատաց թշնամին, փութալ խրամակարկատ լինել. (Շ. թղթ.։)

Կոյսն մարիամ, որ եղեւ նորին (եւայի) ախտի խրամակարկատ. (Լմբ. առակ.։)

Խրամակարկատ լինել ցանկոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)


Խրամահատ, աց

See full entry →

adj.

breaching, making breaches;
separating, dividing.

NBHL (5)

Պատառօղ, քակօղ, հատանօղ տեղւոյ իրիք՝ որով լինի խրամ. կամ հատանօղ խրամոյ՝ որպէս ցանկոյ.

Զտիրատեացս, զոչ կարկատօղս ցանկի, զխրամահատս. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)

Բնական օրինացն խրամահատ եղեր պարսպին. (Վրդն. ծն.։)

Ես խրամահատս լինել յօրէնս պագաւորացն ոչ կամիմ. (Վրք. ոսկ.։)

Որ ի գողանալն խրամահատ լինի. (Մխ. դտ.։)


Խրամահատութիւն, ութեան

See full entry →

s.

the opening a breach.

NBHL (2)

Խրամահատն լինել.

Մերժեաց զցանկն, եւ արտաքոյ գտաւ նմին խրամահատութեամբն. (Լմբ. սղ.։)


Խրամապահ, աց

See full entry →

s.

trench-guard.

NBHL (2)

Որ պահէ զխրամ քաղաքի.

Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. յն. պահպանութիւն քաղաքի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)


Խրամատ, ից

See full entry →

s.

breach, rupture, opening;
hollow way, ditch, trench.

NBHL (3)

Ի վերուստ խրատիցն։ Ի վերայ խրամատից. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 20։)

Բնակեսցէ ի խրամատս նորա, այսինքն յամենայն աւերակս նորա. (Եփր. դտ.։)

Թէպէտեւ շինէ զնա, սակայն խրամատ կոչի. ըստ ձեռ. խրամ։


Խրամատեմ, եցի

See full entry →

va.

to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.

NBHL (3)

διακόπτω, ῤηγνύω, -νυμι disrumpo, findo, reseco, decido, frango. Խրամ հատանել. խրամահատ լինել. պատառել, հեղձուլ, խորել, բանալ զտեղի փակեալ կամ ցանկ, զպարիսպ. քակել. խախտել. լուծանել. (լծ. արաբ. խարմ, խարէ, խարէպ, խարգ. եբր. ֆարաձ. իբր հերձուլ) պատռել, ճղքել.

Խրամատեցաւ վասն քո ցանգ։ Խրամատեցաւ քաղաքն, եւ ամենայն արք պատերազմի ելին արտաքս։ Տէր խրամատեաց զթշամիս իմ առաջի իմ, որպէս խրամատիցին ջուրք։ Խրամատեաց աստուած ձեր ի մեզ։ Խրամատեաց տէր զխրամատութիւն յողոյ. եւ այլն։ Խրամատեցին անձանց իւրեանց ցանգսանկարկատս. (Ագաթ.։)

Խրամատել զցանկ հաւատոց, կամ օրինաց, կամ զօրէնս. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ.։)


Խրամատութիւն, ութեան

See full entry →

s.

breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.

NBHL (2)

արար տէր խրամատութիւն ի մէջ ցեղիցն իսրայէլի։ Խրամատեաց տէր խրամատութիւն յոզայ։ Խրամատեաց իբրեւ զխրամատութիւն ջրոյ։ Ոչ գոյ խրամատութիւն ցանկոյ նոցա.եւ այլն։

Ցանկել զխրամատութիւնն։ Ամրոց դժուարաբուժելի խրամատութեանս. (Ագաթ.։ Պիտ.։)


Խրթնանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.

NBHL (3)

Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)

Կամ պարզապէս Կտսիլ. կթոտիլ. տկարանալ. դժուարութիւն կրել.

Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.


Խրձանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become like a bundle, to be bound in a sheaf.

NBHL (2)

ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.

Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)


Խրոխտամ, ացայ

See full entry →

vn.

to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.

NBHL (7)

ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.

Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)

Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)

Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)

Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)

Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)

Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)


Խրոխտանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Խրոխտամ.

NBHL (7)

ԽՐՈԽՏԱՄ կամ ԽՐՈԽՏԱՆԱՄ. γαυριάω glorior, superbio, me jacto, efferor φρυάσσω, φρυάττομαι fremo. Խրոխտաբար վարիլ. յոխորտալ. խիզախել. մեծաբանել. սպառնալ. ձեռներէց լինել. գրոհ տալ. համարձակիլ. յանդգնիլ. վստահանալ. պանծալ.

Մի՛ այդպէս խրոխտար (կամ խրոխտանար) թագաւորութեանդ պատուով. (Պտմ. աղեքս.։)

Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)

Բարեղողս կացեալ՝ յայն փառսն խրոխտալով՝ արհամարհեն զամենայն կենցաղոյս հեշտութիւն. (Լմբ. սղ.։)

Իմաստասիրել բանականին, խրոխտանալ սրամտականին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)

Խրոխտացաւ կատարել զբանս փրկչին մերոյ արդեամբք։ Խրոխտացաւ հաւատոցն եռանդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 8։ ՟Ը. 5։)

Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)


Խեթամ, ացայ, ացի

See full entry →

vn.

to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.

NBHL (3)

Խեթիւ հայել. խոժոռ նայիլ. Դժկամիլ. զչարիլ. Մախալ. ծուռ նայիլ, հիանալ, նախանծիլ.

Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.

Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)


Խելամուտ

See full entry →

adj.

intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.

NBHL (8)

Եւ իբր Խելամտական, հասուն.

Զիջանէր խելամուտ խորհրդիւ։ Խելամուտ հմտութեամբ յարդարել. (Պիտ.։)

Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։

Փորձք խելամուտք հնարաւոր իմաստիւք. (Պիտ.։)

Եւ ոչ խելամուտ քան զհոգին. (Գէ. ես.։)

ծանօթ իրօքն խելամուտ առնէ. (Իգն.։)

Իրացն եղելոց խելամուտ լինէին. (Ագաթ.։)

Բարերարութեանն նորա խելամուտ լինել. (Եզնիկ.։)


Խելամտեմ, եցի

See full entry →

vn.

"cf. Խելամուտ լինիմ."

NBHL (4)

ԽԵԼԱՄՏԵՄ որ եւ ԽԵԼԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. Մտախոհ լինել, ի միտ առնուլ. Իմանալ. քաջածանօթ կամ հասու լինել. տեղեկանալ. փորձ եւ կիրթ գտանիլ. աղէկ հասկընալ, սորվիլ.

Առնել զամենայն գործ իմաստութան, եւ խելամտել։ Խոր են դժողք, եւ դու զի՞ խելամտեսցես։ Իսկ ամբարիշտն գիտութեան ոչ խելամտէ. (Ել. ՟Լ՟Ե. 33։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 8։ Առակ. ՟Ի՟Թ. 7։)

Ոչ իմանայ, եւ ոչ խելամտէ բանին՝զոր ասաց առաքալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)

Յամենայնի, կամ սուղ ինչ խելամտեալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Շիր. վասն կենաց իւրոց.։)


Խելամտեցուցանեմ, ուցի

See full entry →

va.

"cf. Խելամուտ առնեմ."

NBHL (3)

Խելամուտ լինել. իմաստացուցանել. հրահաանգել. խելքը խօթել, հասկըցնել, սորվեցնել.

Յաղթահարէր զհրէայսն, եւ խելամտեցուցանէր՝ թէ սա է քրիստոսն. (Գծ. ՟Թ. 22։)

համօրէն տեղեկացուցեալ խելամտեցուցանէր. (Ագաթ.։)


Խելամտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.

NBHL (4)

ἑπιστήμη, ἑμπειρία scientia, experientia. Խելամուտն գոլ. Խելամտելն. հմտութիւն. տեղեկութիւն. փորձ ոլն. մակացութիւն. Գիտութիւն. իմաստութիւն. հանճար.

Ի ձեռին նորա եմք եւ մեք եւ բանք մեր, եւ գործոց խելամտութիւն։ Խելամտութեամբ իմաստութեամբ տպաւորեաց զնա. (Իմ. ՟Է. 16։ ՟Ժ՟Գ. 13։)

Խելամտութիւն ճշմարտութեան, կամ օրնաց, կամ իմաստից. (Եզնիկ.։ եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)

Արուեստաւոր խելամտութեամբն. (Յճխ. ՟Դ։)


Խեղանդամ, ոյ, ոց, ի, ից

See full entry →

adj.

cf. Խեղ.

NBHL (3)

Խեղ անդամօք. հաշմանդամ. սագատ.

Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)

զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)


Խեղդամահ

See full entry →

adj.

strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.

NBHL (9)

Խեղդիւ մահացեալ. խեղդեալ. եւ Հեղձամահ.

Ինքն ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին։ (Յհ. կթ.։)

Խեղդմամբ, կամ հեղձմամբ.

Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)

Կապեցին վէմ մի մեծ ի պարանոցս նոցա, եւ արկին ի ծով. եւ այնպէս խեղդամահ կատարեցին ի քրիստոս. (Հ. կիլիկ.։)

Հրամայեաց զնա խեղդամահ առնլ. (Խոր. ՟գ. 14։ Յհ. կթ.։)

Յիւրոց ծառայից խեղդամահ լինի. (Ասող. ՟Գ. 12։)

Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)

Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)


Խենեշանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to live in effeminaoy, to plunge into voluptuousness and debauchery, to revel, to feast, to be immodest, dissolute, debauched.

NBHL (2)

θρύπτω inepte facio τρυφάω in deliciis vivo μαλακίζομαι mollesco, effeminor. Խենեշաբար վարիլ. թուլամորթ գտանիլ. մեղկանալ (յն. մալագի՛զօմէ). գրգիլ. փափկանալ. ցոփանալ. զեղխիլ. շըլըխտի՝ թոյլ կեանք ունենալ.

Առանց խոհեմութեան սովորեցուցանելով զծառայս խենեշանալ ամբարհաւաճութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)


Խեռամ, ացայ

See full entry →

vn.

to bear hatred, malice.


Խիթամ, ացայ

See full entry →

vn.

to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.

NBHL (6)

φροντίζω curo. (գրի եւ Խեթալ) Հոգալ տատամսութեամբ վասն ունելոյ զխէթ կամ զխոժոռութիւն ինչ ընդ այլում, եւ կամ զխայթ ինչ մտաց՝ կամ զերկիւղ բարեպարիշտ. խորհել վարանմամբ. զանգիտել, կասկածել.

Խիթայ խոնարհ յամենայն ժամ, զի բան պատուհասի եւ բամբասանացմի՛ լիցի նմա ընդ ումեք. (Մծբ. ՟Թ։)

ԽԻԹԱԼ. Խեթւ կամ խոժոռ հայել. խեռալ. քինանալ, մխալ.

Գազանք եղկեսցեն զիս, եւ թռչնոց ազգք խիթասցեն (կամ խթասցեն) ընդ իս. (Մամիկ.։)

Կամ իբր Խեթիւ հայեցեալ լինել. օտարանալ իւիք խոժոռութեամբ.

Ի քումդ խնամոց խուն մի խիթացեալ՝ եւ նա ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Նար. հ։)


Խլանամ, ացայ

See full entry →

vn. fig.

to become deaf, to be made deaf;
to stop one's ears, to turn a deaf ear to.

NBHL (2)

ἑκκωφόομαι obsurdesco. Խուլ լինել. խցանիլ ունկան. Անլսօղ կամ անլուր լինել. Խլնալ.

Բացումն ամենայն խլացեալ լսելեաց. (Մամբր.։)


Խլրտամ, ացի

See full entry →

vn.

cf. Խլրտիմ.

NBHL (3)

Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)

Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)

Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)


Խլրտանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Խլրտիմ.

NBHL (3)

Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)

Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)

Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)


*Խխում դառնամ

See full entry →

sv.

cf. Խխում՞՞՞լինիմ.


Խղճամ, ացայ, ացի

See full entry →

vn.

to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.

NBHL (3)

Խղճել, խտրել. կամ Երկբայիլ խղճի մտօք. խորշիլ. խղճմտանք ընել, տարակուսիլ, ետ քաշուի.

ԽՂՃԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ողորմիլ սրտաբեկ կարեկցութեամբ. աղեկիզիլ. խորովիլ գորովանօք. ... κατακλάομαι confringor.

Առին զտփխիս ի ջափնր ամիրայէն, եւ դարձեալ խղճացին, եւ թողին ի ջափար. (Պտմ. վր.։)


Խղճամիտ

See full entry →

adj.

over-scrupulous, over-nice, too rigid;
cowardly, pusillanimous, chicken-hearted.

NBHL (2)

ԽՂՃԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Խղճմտութեամբ փոքրոգի լինել. կարճամտել. տատամսիլ.

Մի՛ խղճամիտ լինիր յուխտս (կամ յաղոթս) քո. (Սիր. ՟Է. .9։)


Խնամ, ոց

See full entry →

s.

care, attention, solicitude;
nursing, attendance, duty, task;
mindfulness, diligence, assiduity;
—ով, carefully, mindfully, attentively;
— ածել՝ ունել՝ տանել, to take care of, to be mindful of, to look after;
to nurse, to tend, to attend;
to provide, to procure;
զամենայն փոյթ եւ զ— ունել զումեքէ, to take every care of;
to take great pains with;
տարածել ի վերայ ուրուք քլխնամս իւր՝ զգութ խնամոց, to surround with loving cares or kind offices, to be particularly attentive to, to wait assiduously upon;
հաստատեալ ի խնամս չարին, prone to evil.

Etymologies (4)

, ո հլ. «հոգատարութիւն, հոգազո-ղութիւն, ջանադրութիւն» ՍԳր. որից խնա-մով Ծն. զ. 5. Առակ. ժգ. 24. խնամել Ա մակ. ժզ. 14. Ոսկ. յհ. բ. 10, 39. խնամոտ Բ մաև. ժդ. 37. Ոսկ. անխնամ Բ. մակ. ե 5. Ոսկ. բ. տիմ. ա. խնամարկել Ծն. խդ. 21. Խնամատարութիւն Ոսկ. լհ. բ. 24, 26. 30 խնամակալ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. խնամա-գութ Մծբ. խնամած Ոսկ. ես. բարեխնամու թիւն Ոսկ. յհ. ա. 37. բազմախնամ Յհ. գառն. ժոռովրդախնամ Փիլ. նխ. բ. նախախնամու-բիւն Փիլ. վերնախնամ Ոսկ. յհ. ա. 33. այս-տեղ է պատկանում նաև խնամի «ամուսնու-թեամբ ազգական դարձած» Խոր. բ. 8 կամ խնամունի Վրդն. ղևտ. որից խնամութիւն ՍԳր. Ոսկ. խնամենալ Խոր. խնամեխօս Արշ. Ոսկիփ. խնամիաբար, խնամիական (նոր բառեր) ևն։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. բարեկամ, որ ժողովրդական լեզուի մէջ ունի «ազգական» նշանակութիւնը, և յատկապէս յն. ϰηδεμων «խնամող, հսկող և պաշտպան. 2. խնամի, խնամութեամբ ազդական դարձած»։

խնայել բառի հետ. հմմտ. անզգամ և ան-զգայ։ Հիւնք. նոյնպէս խնայել բա-յից։ Paturubány SA 2, 242 նոյն է դը-նում խուղ, խուց բառերի հետ։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 80 խնայել բառի հետ մեասին կցում է լտ. conor «ջա-նալ, փորձել» բառին, խնամ և խնայ ձևերին համապատասխան դնելով cona-mei, conātus։-Այս մեկնութիւնը մեր-ժում է Walde, էջ 187։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. խնամի, Ղրբ. խնա՛-մըէ, Ոզմ. խնամէ, Զթ. Մկ. Մրղ. խնամը՛. Հմշ. խնօմի։ Նոր բառեր են խնամաթոռ, խը-նամականչ, խնամապատիւ, խճամահարս, խնամապաչ, խնամաքար, խնամեհարկ, խը-նամտուք ևն։-Սղմամբ լինումէ խնա՛մ «ա՛յ խնամի»։

ՓՈԽ (borrowing) Գն, խոնամի, ն. ասոր. xənami «խնամի», քրդ. [arabic word] xanemiyan «ազ-գականներ» (յոգնակիի մասնիկով), թրք. այլևայլ բարբառներով hənamə «խնամի». որի համեմատ է և էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով hənamə «խնամի». hənamos «խնամխօս» (Բիւր. 1898 թ., էջ 865)։

NBHL (12)

φροντίς, μελέτη, ἑπιμέλεια cura, diligentia πρόνοια providentia, prudentia. Հոգ զգուշութեան. հոգաբարձութիւն. նախահայեաց հոգողութիւն. խորհուրդ կամ մտածութիւն եւ փոյթ վասն կարեւոր իրաց. պատրաստութիւն պիտոյից. պահպանութիւն հովանաւորութիւն. դարման. ջան մտադիր. գութ. սէր. մտմտուք, պէտ.

Ի տեառնէն վարձք նոցա, եւ խնամ նոցա ի բարձրելոյն։ Խնամ խրատու՝ սէր։ Որ յուսացեալ է ի տէր, ընդ խնամով կեցցէ։ Բազում խաղաղութիւն գտեալ՝ քո խնամով.եւ այլն։

ԽՆԱՄ ԱԾԵԼ. ԼՆՈՒԼ, ՏԱՆԵԼ. ἑπιμελέομαι curo, curam gero προνοέω provideo. Խնամել. հոգալ. փոյթ ունել.

Զմի օրինակ խնամ ունի (կամ տանի) ամենեցուն։ Խնա՛մ մի՛ տանիք ի ցանկութիւն։ Ընտանեաց խնամ ոչ տանիցի.եւ այլն։

Որբոց եւ այրեաց խնամ ածեալ։ Մագ. (ոտ. խչ.։)

Խնամ տարեալ հոգացայ ամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 8։)

Չափաւորութեան բանիս խնամ տարաք. (Դիոն. երկն.։)

Յորժամ խնամ տանի աւետարանիչս կարգին եւ ժամանակին. (Երզն. մտթ.։)

ԽՆԱՄՈՎ. մ. ἑπιμελῶς diligenter, accurate. Փութով պնդութեան. ջանիւ. կամակար. մտադիր.

Որսիրէն (զորդի իւր)՝ խնամով խրատէ. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)

Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս. յն. բայիւ, διανοέω. (Ծն. ՟Զ. 5։)

Խրատու նորա զունկն մատուցանէր խնամով նորա զունկնմատուցանէր խնամով. (Յհ. կթ.։)


Խնամագութ

See full entry →

adj.

careful, mindful, regardful, solicitous, attentive.

NBHL (2)

Ուր իցէ գութ խնամոց. գորովագութ.

Սիրեսջիք զխաղաղութիւն խնամագութ սիրովն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Խնամած

See full entry →

adj.

careful;
cf. Խնամակալ.

NBHL (2)

ԽՆԱՄԱԾ ԽՆԱՄԱԾԱԿԱՆ. Խնամածու. խնամածօղ. փոյթ ի խնամել. գթած. հոգ տանօղ, հատկսկիծ.

Եւ այս խնամածի եւ գորովագոյն հօր է։ Զի բարս որդւոց ունին ծնօղք խնամածականս. (Ոսկ. ես.։)


Խնամածու, աց

See full entry →

cf. Խնամած.

NBHL (4)

ἑπιμελητής, κηδεμών, ἑπίτροπος procurans, curator, procurator. Որ խնամ ածէ. խնամակալ. խնամատար. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հոգացօղ.

Որբոց խնամածու։ Խնամածուն այն հօտին քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. կթ.։)

Իբրեւ խնամածուի հօր։ Սնուցանել նշանաւ խաչիւ քան զամենայն մարմնական խնամածուս. (Պիտ.։ Շ. բարձր.։)

Թագաւոր աղեքսանդրոս ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն։ Հրաման տան խնամածուաց թագաւորութեան. (Պտմ. աղեքս.։)


Խնամածութիւն, ութեան

See full entry →

s.

care, cure, ins pection, guardianship.

NBHL (6)

ἑπιμέλεια, κηδεμονία cura, cautio, curatio, diligentia. Խնամ ածելն. խնամակալութիւն. հոգողութիւն. հոգ. խնամ. գութ. հովանաւորութիւն. զգուշութիւն. կարեկցութիւն.

Արարչական խնամածութեամբ։ Ոմանց բնութեամբ, եւ կիսոց խնամածութեամբ սրբոց հայր. (Յճխ. ՟Բ։)

Խնամածութիւն հայրենի. (Նար. ՟Լ՟Բ։)

Ի ներողամիտ խնամածութենէ ձերմէ. (Յհ. կթ.։)

Գտան յօժարագոյնք ի խնամածութենեն. (Պիտ.։)

Որպէս որք զմարմնոյն ախտանան, խնամածութեան դէմս զգեցեալ՝ զվիշտսն աղերսիւ մրմնջեր (սատանայ ի բերանոյ կնոջ յոբայ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)


Խնամակալ, աց

See full entry →

adj. s.

tutelar, tutelary;
guardian;
trustee, administrator;
regent;
prefect;
curator, custodian.

NBHL (8)

Տեսե՞ր զսիրելութիւն հօրն խնամակալի. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

ἑπιμελητής, θεραπεύων procurans, serviens. եւ բայիւ ἑπιμελέομαι curam gero. որ խնամ ունի. խնամածու. հոգաբարձու. յանձանձիչ. դարմանիչ.

Մուրթքէի առն հ՟էի խնամակալի ի տան իմում։ Զիա՞րդ եկեղեցւոյ աստուծոյ խնամակալ լինիցի. (Եսթ. ՟Զ. 10։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 5։)

Արարածոց խնամակալ լինէր. (Եզնիկ.։)

Ցուցանէ զինքն խնամակալ ուրոյն, քանզի ես սրբեցի ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)

Երկիր խնամակալ մեզ. (Ագաթ.։)

Եւ իբր Խնամողական, նախախնամական.

Խնամակալ աջոյն։ Ի խնամակալ սիրոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ. ՟Ժ։)


Խնամակալեմ, եցի

See full entry →

vn.

cf. Խնամարկեմ.

NBHL (3)

Խնամ ունել. խնամակալ լինել.

Խնամակալեաց իւրոց հայրենեաց. (Խոր. ՟Ա. 14։)

Եւ ոչ խրամատել փութացայ, այլ խնամակալել. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)


Խնամակալու

See full entry →

cf. Խնամակալ.

NBHL (3)

Հայր գթած է, եւ խնամակալու. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)

Ամենայն ուրեք խնամակալու եւ պաշտպան էր նմա. (Իգն.։)

Հոգւոց նոցա փրկութեան խնամակալու լինել աղօթիւք. (Լմբ. պտրգ.։)


Խնամակալութիւն, ութեան

See full entry →

s.

care, attention, solicitude;
tutelage;
regency;
protection, guardianship;
Divine Providence.

NBHL (13)

Խնամակալութիւնս արարին գիտութեան. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 15։)

Երախտիք եւ խնամակալութիւն. (Ագաթ.։)

Ի քումմէ խնամակալութենէ զետեղեալ թագաւորութիւնս. (Խոր. ՟Ա. 8։)

Ընդ խնամակալութեամբ ինքնակալ թագաւորացդ. (Յհ. կթ.։)

Բազում խնամակալութիւն ցուցանէ բանս այս։ Խնամակալութեամբ թնղել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 39։)

πρόνοια providentia. Խնամք եւ նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ Նոյն ինքն աստուած բարեխնամօղ.

Քաղցրութեամբ տայր պատասխանի, եւ ամենայնիւ զխնամակալութիւնն իւր ցուցանէր առ թշնամիսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)

Արարչի առ արարածս բազում է խնամակալութիւն. (Ի գիրս խոսր.։)

Թէ ոչ գոյ աստուած, եւ ոչ խնամակալութիւն, ր վարիցէ զանմենայն։ Խնամակալութիւն, զոր ոչ ի նմանէ ասեն։ Բայց զիյայլմէ զպատճառսն կարգէ, եւ յայլմէ զխնամակալութիւնն, պարսաւանաց արժանի է. (Եզնիկ.։)

Աննուազ բարիդ, եւ անփոփոխ խնամակալութիւնդ։ Բարերարութիւն երկրպագելի, խնամկալութիւն պաշտելի. (Նար. ՟Հ. ՟Ղ։)

ԽՆԱՄԱԿԱԼՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. ἑπιμελῶς diligenter, accurate. Խնամով. փութով պնդութեամբ. զգուշութեամբ. ուշի ուշով.

Պարտ եւ արժանէ խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)

Այն՝ որ վասն նորա ասացեալէր, բազում խնամակալութեամբ առ ի քննել պիտոյ էր, բազում խնամակալութեամբ նմա ընդդէմ առաջի մատեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ՟Բ. 6։)


Խնամապետ, ի

See full entry →

s.

regent.

NBHL (2)

Գլուխ խնամակալուած կամ հոգաբարձուած տէրութեան. իշխան իշխանաց.

Ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն ... եւ խնամապետ զպերդիկկաս. (Պտմ. աղեքս.։)


Խնամապետութիւն, ութեան

See full entry →

s.

regency.


Խնամատար

See full entry →

cf. Խնամակալ.

NBHL (6)

Որ խնամ տանի. cf. ԽՆԱՄԱԾՈՒ, եւ cf. ԽՆԱՄԱԿԱՄ.

Գիտելով աշակերտին զխնամատարս ժողովրդեանն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)

Խնամատար աջովդ քով. (Մամիկ.։)

Կամ Փութաջան. Փոյթ. ուշադիր.

Խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց. (Արծր. յռջբ։)

Խնամատար պատուիրանաց նորա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Խնամատարութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Խնամակալութիւն.

NBHL (3)

ἑπιμέλεια procuratio, diligentia, charitas. Խնամ տանելն. խնաակալութիւն. խնամ. գութ. փոյթ եկ դարման.

Ցուցանելով զբազում խնամատարութիւն՝ որ առ նոսա։ Յամենայն ժամ առնէր զաղքատացն խնամատարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24. 26։)

Պարտ է առնել զամենայն զխնամատարութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)


Խնամարար

See full entry →

cf. Խնամակալ.

NBHL (3)

Խնամածու.

Աղքատազ խնամարար (աստուած). (Եփր. աւետար.։)

Խնամարար. ըստ ա՛յլ ձ. խնամատար։


Խնամարկեմ, եցի

See full entry →

va. vn.

to take care of, to attend to, to occupy one's elf solicitously about, to patronize.

NBHL (5)

եւ ն. ἑπιμελέομαι curo, curam gero. Խնամ ածել կամ տանել, ունել. խնամել.

Իջուցէ՛ք զնա առ իս, եւ խնամարկեցից նմա. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 21։)

Խնամարկել բանաւոր հոտն։ Եթէ ապախտաւորիս ընդ երախտաւորացն խնամարկեսցես։ Վասն նոցա խնամարկե արմատոյն։ (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Ի գութ դարձեալ խնամարկեսցէ յիւր արարածս։ Հովիւք զընտանիսն արածեն եւ խնամարկեն. (Ի գիրս խոսր.։)

որ ի սկզբնց յաւիտենից խնամարկեցեր զորդիս ադամայ. (Շար.։)


Definitions containing the research ամ : 10000 Results

Երազ, ոց

See full entry →

s.

dream;
fancy;
vision;
— տեսանել, to dream, to have a dream, to dream a dream, cf. Երազիմ;
եւ ոչ յերագի անգամ տեսանել, not even to dream of;
գեղեցիկ —ս տեսանել, to have pleasant, or bright dreams;
ցնորք զահանգելի խօլական —ոց, spectres or monstruous visions, dreadful, ghastly, frightful dreams;
յերազս լինել, յերազի անցք անցանել, to have a nocturnal pollution, a lascivious dream;
— է կեանք մարդոյ, life is but a dream.

NBHL (4)

Որպէս երազք զարթուցելոց։ Ետես երազ յովսէփ։ Յաւելին եւս ատել զնա վասն երազոցն։ Եւ ոչ արար նմա պատասխանի տուր երազովք եւ գուշակութեամբք։ Մի՛ անսայք երազոց ձերոց, զոր դուք տեսանէք.եւ այլն։

Երազ է՝ մտաց շարժումն ի յանշարժ մարմինս. Որ ոք երազոց հաւատայ, նման է այնոցիկ՝ որք ըստ ստուերս անձանց իւրեանց ընթանան, եւզնոյնն կամին ըմբռնել. (Կլիմաք.։)

Զոր արտաքին իմաստունքն եւ ոչ յերազի անգամ տեսանել կարէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)

ԵՐԱԶ ՏԵՍԱՆԵԼ. ἑνυπνιάζομαι եւ այլն. Երազել, յերազանալ, կամ երազ յերազել. (Ծն. ՟լէ. 5=10։ ՟Ժ՟Ա. 5։ Դտ. ՟Է. 13։ Ես. ՟Ի՟Թ. 7։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 8։ Դան. ՟Բ. 1. եւ 3։)


Դնեմ, եդի, դիր

See full entry →

va.

to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.

NBHL (11)

τίθημι pono Զետեղել զիմն ուրեք, կամ ի վերայ այլոյ իրի. կացուցանել ի տեղւոջ. կարգել. հաստատել.

Եդ զնոսա աստուած ի հաստատութեան։ Եդ անդ զմարդն։ Եդ նշան ի կային։ Զաղեղն իմ եդից յամպս։ Եդից զուխտ իմ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Եդ նոցա օրէնս։ Չափով եդիր զաւուրս իմ։ Եդաւ աթոռ մօրն արքայի.եւ այլն։

ԴՆԵԼ. որպէս Առդնել. համարել. սեպել.

Դիցուք արդ զայնոսիկ միահամուռն ի յայնմ ժամանակի ապականեալ. ((պխ) Դիցո՛ւք. Պղատ. օրին. ՟Գ։)

Մի՛ կատարելութեամբդ հանգստեան զքեզ եւ քնոյ եւ դիւր կենաց դներ. (Նար. երգ.։)

ԴՆԵԼ Ի ՄՏԻ, կամ Ի ԲԱՑ, կամ ԱՌԱՋԻ. ՄԵՂ կամ ԱՐԱՏ ԴՆԵԼ, եւ այլն. տե՛ս ի յարակից բառսն անդ։

ԴՆԵԼ ԶՍԻՐՏ կամ ԶՍԻՐՏՍ. իբր Լքանիլ. սրտաբեկիլ. սիրտը կոտրիլ.

ԴՆԵԼ Ի ՍՐՏԻ. իբր Խորհել. խելամուտ լինել։ (Երեմ. ՟ժբ. 11։)

Իսկ ԴՆԵԼ ԶԱՆՁՆ Ի ՎԵՐԱՅ ԲԱՐԵԿԱՄԻ. եւ այլն. կամ ԶՈԳԻՆ Ի ԲՌԻՆ, եւ այլն, է Դնել ի վտանգ։ Եւ Դնել խորհուրդ յանձին, է Հաստատել, դնել ի մտի. (՟Բ. Մակ. ՟զ. 23։)

Դրաւ կամ եդիր կամ եդեր կամ եէդ. իբր Եդ. որ եւ ռմկ. էրետ։ (Սիւն.։ Ոսկ. յհ. ՟ա. 1։ Լմբ. ։ Վրդն.։ Տօնակ.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։ Դրին. այսինքն Եդին։ Դրեալ, Դրելոց, Դրելիք, այսինքն Եդեալ, դնելիք։ Վրք. հց.։ ՃՃ.։ Նչ. քեր.։ Պերիարմ.։ Դրօղ. իբր Դնօղ.)

Քո էր ճշմարտութեամբ իմացուածս այս, եւ քոյին անձին՝ զամենայն յոչնչի եդողիդ. այսինքն յոչինչ առ դնողիդ. (Բրս. թղթ.։)


Ազազիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Ազազանամ.


Ազատախօս

See full entry →

adj.

cf. Համարձակախօս.


Ազդումն, ման

See full entry →

s.

cf. Ազդեցութիւն;
ազդմամբ, cf. Իրաւ, cf. Իրօք, cf. Արդարև, cf. Իսկապէս;
— առնուլ, cf. Զգամ.

NBHL (9)

ἑνέργεια, operatio, actus, instinctus Ազդեցութիւն. ազդեցումն. ներգործութիւն. շարժումն ներքին. շնչումն. թելադրութիւն. դրդում. ամէլ, իլհամ

Կամ սեպհական գործ. արդիւնք.

Են եւ ազդմունք ինչ բնականք։ Թափուր յազդմանէ բարեաց իմաստից։ Ի չորից բնութեանց (տարերց), որ անկանին ըստ ազդմամբ։ Ձայնի բնութիւն ի հեռաստանէ տայ զազդումն։ Ի գործելն միայն ունին զազդումնն (հեշտութիւնք). (Եզնիկ.։ Նար.։ Վեցօր. ՟Գ։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Անդամոյ ցաւ ի գլուխն տայ զազդումն. ի գլխոյն եւ ամենայն զօրութիւնք ազդմանցն յայլս իջանեն. (Սկեւռ. յար.։)

Ազդմամբ ձայնի. (Յիսուս որդի. եւ Շար.։)

Այս ամենայն ազդումն հասանէր առ զօրավարն պարսից։ Ազդմունք վայելչականք, օրհնեալ, գովեալ։ Ի գոչումն ազդման, ի ձայն ցնծութեան։ Զօրութիւն ազդման ի տուր հագագի։ Վաղազեկոյց ազդմամբ գուշակեցար ի գրոցն. (Եղիշ. ՟Է։ Նար.)

Միջնորդ ազդման շրթանց, կամ գործի ազդման լեզուիս շարժութեան է բերանն խօսողի։

Ներգործութեամբ. արդեամբք. իրօք եւ յանձին զգալով.

Ասացաք՝ զօրութեամբ բաժանել զշարունակն, եւ ոչ ազդմամբ. զի ազդմամբ բաժանելն՝ տարորոշ առնէ։ Բանական գոլով մարդոյ՝ ոչ երբէք բաժանի, ոչ ազդմամբ եւ ո՛չ մտածութեամբ։ Եկեր (Ադամ), եւ մեռաւ զօրութեամբ, թէպէտ եւ ոչ ազդմամբ. (Սահմ.։ Լծ. պորփ.։ Իգն.։)


Ախորժաճաշակ

See full entry →

adj.

cf. Ախորժահամ.

NBHL (2)

cf. Ախորժահամ. Քաղցր՝ իրօք կամ նմանութեամբ.

Ախորժաճաշակ բանապաճոյճ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)


Ածեմ, ածի, ա՛ծ

See full entry →

va.

to carry, to fetch, to bring;
to strike;
— ընդ իւր, to conduct;
— ի ներքս, — ի մէջ, to introduce;
— ի վերայ or — թափել, to infer;
— ի or վերածել, to reduce;
— ընդ քարշ, to drag along;
— զբոցով, to pass through flame, to enflame, to burn;
— զմտաւ, to consider, to think, to reflect;
— զբռամբ, to seize, to lay hold of;
— զձու, to lay eggs;
առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, without making any objection, readily;
— զհերս, to raze;
— զիրեւ՝ յինքն, to seduce, to entice.

NBHL (26)

Ի կերպարանս ածել։ Ի հաստումն, կամ ի գոյ ածել. (Եզնիկ.։)

Ի գլուխ, կամ ի կատարումն ածել. (Պիտ.։ Շ.։ Լմբ.։)

ἅγω, ἁνάγω, ἑπάγω, προάγω duco, adduco Բերել. մերձ կամ առաջի դնել, կացուցանել. կեթիրմէք.

Ած զնոսա առ Ադամ ... ած զնա առ Ադամ։ Ա՛ծ զնա առ իս ... առեալ զնա՝ ած առ առաքեալսն։ Լուծէք ածէ՛ք ինձ։ Ածի զդա առաջի քո. եւ այլն։

Առ ինքն զայրն Աստուծոյ ածել։ Զհիւրկանոս կապեալ ածէին Տիգրանայ։ Զոր ինքնին իսկ էր կալեալ եւ ածեալ ամիրապետին. (Յհ. կթ.։)

Յիշեսցես զամենայն ճանապարհն՝ զոր ած զքեզ տէր ընդ անապատն։ Տէր միայն ածէր զնոսա։ Առ եւ ած զնոսա յեմակն։ Ածել արտաքս, կամ ի ներքս. եւ այլն։

Ածել յաւարի կամ ի գերութեան. եւ այլն։

Ածել ի բարկութիւն, ի զղջումն։ Ած զնա յայն՝ առնել զոր ոչն կամէր. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)

Ածելի հաւանութիւն, կամ ի հաւան, կամ ի կամս իւր. (Եղիշ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յճխ.։)

Ի ծայրս իմաստից ածել. կամ ի վերջին թշուառութիւն, կամ յանառակ ցանկութիւնս. (Պիտ.։)

Զօշաքաղութեամբ ածեալ. (Կանոն.։)

Ասաց՝ թէ արասցուք, ցայն՝ որ զամենայն ինչ ածէր զօրութեամբ բանի իւրոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)

Էած զապալերն եւ զամայի վայրս ի քաջաշինութիւն. (Պիտ.։)

Զամենայն պղծութիւնս ընդ բերան ածեն։ Է ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն։ Ի գիշեր եւ ի տիւ զայն ընդ լեզու ածեմք. (Ոսկ.։ Եզնիկ.։ Լմբ.։)

Ած զգօտի քո։ Գօտի ածեալ պաշտեա՛ զիս։ Սուսեր ածել ընդ մէջ։ Ածի ընդ մէջ քո զբեհեզ։ Ածցես նոցա կամարս։ Ածցես նոցա ապարօշս։ Ած զորմովք տանն պատուարս։ Ածից զքեւ պատնէշ։ Ած շուրջ զնովաւ ցանգ եւ այլն։

Համարձակութիւն տայ նմա վարսակալ ածել։ Թաշկինակաւն՝ զոր ընդ գլուխն էր ածեալ, հանեալ պատէր. (Խոր. ՟Ա. 12։ Բուզ. ՟Ե. 2։)

Արկանել. հեղուլ. լնուլ. կաթեցուցանել. տամլաթմագ.

Ածցէ ի սուրբ իւղոյն յաւազանն։ Թացցէ զմատն իւր ի ջուր, եւ ածցէ զշրթամբք իմովք. (Մաշտ.։ Ոսկ. ղկ.։)

Ի վերայ բերել. կատարել. ի գործ, կամ ի կիր արկանել. վարել.

Ած կատարեաց տէր զսրտմտութիւն բարկութեան իւրոյ։ Ածել զբարկութիւնն։ Որ ածէ ի վերայ զպատճառս տանջանացն։ Ածցէ տէր ի վերայ Աբրահամու զամենայն զոր խօսեցաւ. եւ այլն։

Որպէս եւ ածէ իսկ զնովիմբ թէ փող հարկանի։ Եւ զնովիմբ ածէ։ Ածէ զնովիմբ, եթէ հայեցարուք յԱբրահամ. (Եզնիկ.։ Սեբեր.։)

Ած զձեռն իւր զակամբ իմով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)

Զձեռամբ կամեցեալ ածել. (Լմբ. սղ.։)

Որ զբռամբ ածելոցն իսկ է զմեծ վիշապն. (Յոբ. ՟Գ. 8։)

Եթէ կամիցիմք, դիւրաւ ածեմք զնա զմեօք։ Կարիցես ածել զնա զքեւ։ Զհրէայսն զիւրեւ ածիցէ։ Ածել զնա զիւրեւ կամ զիւրեաւ. (Ոսկ.։)

ԱԾԵԼ Ի ՅԱՅՏ, Ի ՄԷՋ, կամ ԸՆԴ ՄԷՋ ԶՄՏԱՒ, ՅՈՒՇ, ԶԴՐՈՒՆՍ, եւ այլն. cf. ՅԱՅՏ, cf. ՄԷՋ, cf. ՄԻՏ, cf. ՈՒՇ, cf. ԴՈՒՌՆ. եւ այլն։


Ակն, կան, կամբ

See full entry →

s.

eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;

NBHL (44)

Կամ ակն ածելով՝ ցորչափ լինի երեւել յաչս այլոց.

Ակն ընդ ական։ Ոչ դարձցի ակն իմ ի տեսանել զբարին։ Եւ ական չէր տեսեալ զիս։ Խռովեցաւ ի սրտմտութենէ ակն իմ։ Պահեա՛ զիս որպէս բիբ ական։ Ակն իմ իջոյց արտասուս, կամ արտօսր։ Միով ակամբ քով։ Ճրագ մարմնոյ ակն է։ Զի՞ տեսանես զշիւղ յական եղբօր քոյ։ Զոր ակն ոչ ետես եւ այլն։

Զլուեալն ունկանն ակամբ եւս նկատեալ. (Ագաթ.։)

Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)

Իբր անքթիթ իմն ակամբ եւ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)

Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)

Իբր մարգարէական ակամբ հայեցեալ։ Հոգւոյ ակամբն նայի ... Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս։ Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Խոր.։ Նար.։ Պիտ.։)

Ուստի ակն չկայ՝ գող բազում անդամ ական հատանէ. նոյնպէս եւ ի չարիսն՝ որում ակն չկայցէ՝ այնու կորնչիմք։ Զի՞նչ ինչ այնուհետեւ կայր ակն յուսոյ փրկութեան ... Որում ոչն կայր ակն՝ զգեցաւ պսակ ... Զանյոյսս՝ որոց ոչ ակն ինչ կայր, արար վարդապետս, որպէս զՊօղոսն. (Ոսկ. ա. թես. եւ Ոսկ. ես.։) cf. ԱԿՆՈՒՆԻՄ.

Զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)

ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.

Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.

Կամ յանդիման աչաց.

Առ յականէ տեսողացն զտեսիլ իւր եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)

ԱԿՆ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ. Դէտակն կալեալ սպասելով. աչքը ճամբան. կէօզիւ եօլտա.

Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)

Կամ յաչս իւր մերձեցուցանել. տեսանել. աչքէ անցնել. նազար ուրմագ.

Աղաչեմ զամենեսեան՝ որ զգիրսդ յակն արկանիցէք. (Բ. Մակ. Զ. 12։)

ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.

Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)

Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)

Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)

Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)

Եւ խնամածել. հոգ տանել. յակն առնուլ. նազար էթմէք, կէօզէթմէք.

Ակն առեր երեսաց ոմանց։ Կամ թէ առնուցու քեզ ակն։ Ակն առնուք մեղաւորաց։ Մի՛ առնուցու ակն ի դատաստանի։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն։ Ակն աղքատի մի՛ առնուցուս։ Ակն առնուլ ամպարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Տե՛ս զի ակն առի երեսաց քոց։ Եթէ չէր առեալ ակն Յովսափատայ արքայի. եւ այլն։

Ակն առնուլ աղօթից, կամ յանցանաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)

ԱԿՆ ԴՆԵԼ. Աչս արձակել եւ հաստատել ի վերայ իրիք՝ ագահութեամբ, ցանկութեամբ. աչք տնկել. կէօզ տիքմեք.

Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)

ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.

Յորժամ զակն ոգւոց ի Քրիստոսի մարմինն տան։ Որով ապա ակն տուեալ ի խաչն՝ խոցոտէր զսիրտն. (Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)

Սուրբն Ներսէս շրջէր եւ ակն տայր ամենայն եկեղեցեաց. (Ոսկիփոր.։)

ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.

Զագահս չկամիմ ասել, գուցէ ընդ ոմանց՝ որ աստ իսկ կայցեն՝ ընդ ակն խոցիցեմք. (Ոսկ. եփես.։)

Որպէս բիժ զակամբ եկեալ՝ ոչ թողացուցանէ տեսանել զպատշաճն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին։ Յորժամ արբեցաւ, եւ գինին եկն զակամբ նորա. (Յճխ.։ Ագաթ. եւ Արծր. Դ. 12։ Բուզ. Է. 7։)

Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)

ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo

Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)

Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)

Ձեզ ընդ ակամբ էաք. (իբր խիթալի կամ ատելի։)

ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.

Յակունս աղբերացն։ Զակամբ Գինայ. (Խոր.։)

ԱԿՆ ԼՈՒՍՈՅ, կամ ՏՈՒԸՆՋԵԱՆ. Արեգակն, որպէս աղբիւր լուսոյ՝ եւ աչք տուընջեան. չէշմէթ աֆիթապ.

Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։

ԱԿՆ ՎԱՆԻ, կամ ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ. cf. ՎԱՆԻ. cf. ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի.

Եւ ի ծովէ ասր (յն. ծաղկունք), կամ խղընջոյնք, կամ ակունք՝ առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)


Ակնարկեմ, եցի

See full entry →

vn.

to make signs with the eyes;
to indicate, to show, to mark, to denote, to signify;
to regard, to see, to revise;
to concern, to belong to;
to permit;
— ընդ ակամբ, to scowl.

NBHL (10)

νεύω, ἑννεύω, κατανεύω, innuo, annuo nutu significare Նշանացի ազդել աչօք. նշանակել աչօք զկամս կամ զխնդիր իւր. իշմար ընել. իշարէթ՝ կեօզ էթմէք.

Ակնարկէ ակամբ։ Ակնարկէին որսակցացն։ Ակնարկէ նմա սիմովն։ Յակնարկել նմա դատաւորին խօսել. եւ այլն։

Հային ի կամս ակնարկելոյ արարչին իւրեանց։ Ակնարկելովն արար զամենայն արարածս։ Ակնարկելով արարչին ընկալան զզարդ։ Ակնարկեա՛ միշտ զօրեղ՝ փախնուլ չարութեանցս որ յիս. (Եղիշ. ՟Բ։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)

Հայել. նայել. ուղղել զաչս. ակն ածել. հայեցիւք յայտնել զկիրս կամ զկարեկցութիւն. պիր պագըշ պագմագ. պագը վերմէք, նազար սալմագ.

Եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ակնարկելով քո ի յաղերս բանիս։ Ակնարկեա՛ ի բեկութիւնս։ Ի կործանեալս յիս ակնարկեսցես։ Առ պարտաւոր գերիս ողջամիտ կամօք ակնարկեն. (Նար.։)

Ոչ մարգարէիցն լուան, եւ ոչ յարդարոցն ակնարկեցին։ Յորժամ տեսանես զաղքատն, ակնարկեա՛ ի նմանէ իբրեւ ի սեղանոյ Քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Տռփամ ակնարկել զդէմսդ ... Ակնարկեալ զկերպարանեալ զինուորն ընդ թագաւորին յաթոռն։ Զաներեւոյթսն՝ հաւատոյ իմացմամբ ակնարկեն ... Նախատեն արք չարք զարդարս, յորժամ ինչ բիծ եւ արատ ի նոսին ակնարկեն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)

Ակնարկեաց զերկրորդ գալուստն. (Մամբր.։)

Ոչ տեսլեամբ քնոյ, կամ երազոց ակնարկելով. (Վեցօր. ՟Զ։)

Առակս վերջին՝ առ իս ակնարկէ զդիպուածոյն չար պատահմունս։ Ի բամբասանաց՝ որ ի վէսս ոմանս ակնարկի։ Ըստ մարգարէին ձայնի՝ որ ի քեզ Յիսուս ակնարկի. (Նար. կ. ՟Ծ. ՟Հ՟Ե։)


Ահեկան, ի

See full entry →

adj. s.

that is to the left;
the ninth ancient month of the Armenians;
cf. Ամիս.

NBHL (2)

ԱՀԵԿԱՆ կամ ԱՀԵԿԱՆԻ. որ եւ ԱՀԿԻ (անհոլով). Անուն ամսոյ հայոց, որ ըստ անշարժ տումարի համեմատի ապրիլի եւ մայիսի. որպէս եւ քսանթիկոսն յունաց.

Մինչեւ յերեսունն ահեկանի ամսեան։ Յամսեանն ահեկանի. (Բ. Մակ. ԺԱ. 30. 33։)


Անյոյս, յուսից, աց

See full entry →

adj. adv.

hopeless, desperate;
despaired of;
unhoped, unexpected;
desperately;
— առնել, to render hopeless;
— լինել, to despair, to give way to despair, cf. Յուսահատ լինել, cf. Յուսահատեմ, cf. Անյուսանամ.

NBHL (7)

ἁνέλπιστος, αὑελπίζων, ἁνηλπίσμενος. qui est sine spe, non habens spem, spe destitutus. Պակասեալ կամ անկեալ ի յուսոյ. որ ոչն յուսայ. որոյ ոչ գոյ յոյս. անօգնական. լքեալ. եւ յուսահատ. յոյս չունեցօղ. իւմիտսիզ. մէյուս.

Անյուսից ես փրկիչ։ Լո՛ւր ձայնի անյուսացս։ Յազգ անյոյս եւ ի կոխեալ։ Անյոյսքն ի մարդկանէ լցցին ուրախութեամբ. (Յուդթ. ՟Թ. 16։ ՟Ժ՟Գ. 19։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 2։ ՟Ի՟Թ. 19։)

Առնել զկամս մտաց՝ անյուսից է, ըստ բանին առաքելոյ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Դ։)

Անյոյս լեալ (առնուլ) յաղագս ամրութեանն. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)

Անյոյս սովորութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ἁνελπίστως. ex insperato, παρ’ ἑλπίδα, preater spem, որ եւ ԱՆՅՈՒՍԱԲԱՐ. Առանց յուսոյ, կամ արտաքոյ ակնկալութեան.

Ետուր ջուր առատութեան յայոյս (կամ յանյոյսս, կամ անյոյսս). (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)


Անուանադրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

nomenclature;
անուանադրութեամբ, cf. Յորջորջանօք.

NBHL (3)

Որպէս քացախ վիրի անօգուտ է. անուանադրութիւնս առնէ ստոյգ յայտ ածել զհին չարութիւնս, եւ զանօգտութենէ մերձակայիս. (Համամ առակ.։)

ԱՆՈՒԱՆԱԴՐՈՒԹԵԱՄԲ. καταχρηστικῶς. abusive. Յորջորջանօք. պիտակ կոչմամբ. դրութեամբ, եւ ոչ իրօք ի բնէ. պիտակաբար.

Տէր էր, ոչ եթէ անուանադրութեամբ, որպէս եւ մեք կոչիմք, այլ ի սկզբանէ տէր էր ի վերայ ամենայն արարածոց. (Կոչ. ՟Ժ։)


Անուշաճաշակ

See full entry →

cf. Անուշահամ.

NBHL (2)

Անուշահամ. քաղցրաճաշակ.

Ո՛վ ապաշխարութիւն, համեղ պտուղ անուշաճաշակ եւ դիւրագիւտ. (Բրս. ապաշխ.։)


Անպատիւ, տուաց, ից, ոց

See full entry →

adj. adv.

dishonoured, dishonourable, abject, base, vile;
dishonourably, vilely;
— դրամ, false money.

NBHL (3)

ἅτιμος, ἁτιμότερος. inhonoratus, vilis, ignominiosus. Որ չունի զպատիւ. ոչ պատուեալ, կամ ոչ պատուելի. անշուք. անարգ. ի թիպարսըզ, աչլագ.

Նիւթովք անպատուօք (կամ ովք) կամ պատուեցելովք. (Շ. հրեշտ.։ Դիոն. երկն. ՟Բ։)

Զկնի որկորից զուգապատուացն, մանաւանդ թէ անպատուոց (կամ անպատուաց), նմանապէս եւ ի բաց ընկեցելոցն. (Առ որս. ՟Ը։)


Անծասքելի

See full entry →

cf. Անծամ.


Անկանիմ, անկայ, անկիր

See full entry →

vn.

to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.

NBHL (26)

Մեռանիլ, մանաւանդ ի պատերազմի կամ հարուածովք.

ԱՆԿԱՆԻՄ գրի եւ ԱՆԳԱՆԻՄ, գայ, գի՛ր. πίπτω , ἁποπίπτω, ἑμπίπτω եւ այլն. cado, excido, incido եւ այլն. Վայրաբերիլ սաստկութեամբ, իբր կր. բայիցդ ԸՆԿԵՆՈՒԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ. հոսիլ. տապալիլ. կործանիլ. իջանել. խոնարհիլ. ընկնիլ, ինկնալ, իյնալ. տիւշմէք.

Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։

Կամ ի վայր կախիլ.

Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Պոռնկեցան, անկան ստինք իւրեանց, կամ կուսութեան. եւ այլն։

Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ։ Յիտալիա բռնութեամբ հողմոց անկաք։ Անկան ընդ կողմն դրանն ի ներքս։ Ահա քաղաքս այս մերձ է՝ անկանել ի նա։ Մինչեւ անկանիցիս անդր։ Անկցի ի մի ի քաղաքաց։ Անկեալ էր եւ շիմոն ի նոսա։ Զանկեալսն՝ որք անկան ի նա, խեղեցոյց նաբուզարդան։ Յարեաւ Թեւդաս, յոր անկան արք, եւ այլն։

Կամ վիճակիլ. անկ լինել. յարմարիլ.

Յորժամ անկանէր յաճախ՝ ուտէին եւ ըմպէին անյագաբար. եւ յորժամ ոչ անկանէր՝ ժուժկալք էին. (Կիր. պտմ.։ Իսկ Բուզ. ՟Է. 43.)

Կամ մատնիլ. պաշարիլ. վարիլ. բերիլ.

Որ ոչ զխոստովանութեամբ անկանին. (Կանոն.։)

Կամ լքանիլ. թուլանալ. պակասիլ. դադարիլ. նուազիլ. զրկիլ. վրիպիլ. կասիլ.

Ի սիրոյն, կամ յերեսացն Աստուծոյ անկանել. (Սարգ.։)

Թէ ոչ այս պահի, անկանիմք ի ժամանակէն՝ յորում կրեացն Քրիստոս. այս ինքն խոտորիմք. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)

Անկեալ հիւանդութեամբ յանձնէ եւ յաչացն. (ՃՃ.։)

Ի խնդիր, կամ ի քնին անկանել. (Սահմ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)

Ի պատգամս անկանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 20։)

Հրամայեաց գանձ բազում արկանել ցրիւ, զի զայնով անկցին. (Ճ. ՟Գ.։)

Զձեռօք այդպէս ամպ մթագին անկաւ. (Փարպ.։)

Հրոյ փայլատակունք զլերամբն անկանէին. (Լաստ.։)

Անկաւ ահ ի վերայ նորա, կամ ահ պատահեաց զնա. եւ այլն։

Անկաւ նմա քուն ծանր թանձրամած. (Բուզ. ՟Դ. 8։)

Եթէ եօթն անգամ անկցի արդարն։ Ի յանցանսն իւր՝ յոր անկաւ։ Անկան ընդ յանցանօք. (Առակ.։ Եզեկ. եւ այլն։)

Եւ կռուիլ. հակառակիլ. բախիլ. համեմատիլ.

Կերպից (այս ինքն կերպարանաց) մարդկան փոփոխումն յայնչափ բիւրս, եւ ոչ ուրեք անկանել ի միմեանս (նմանութեամբ). (Նիւս. բն.։)

ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՄԻՏՍ, Ի ՍԻՐՏ, կամ ԶՄՏՕՔ. Յիշել. յօժարիլ. կամել. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Գծ. ՟Է. 23։ ՃՃ.։)

Ի ԳԵՏԻՆ կամ ՅԵՐԿԻՐ ԱՆԿԱՆԻԼ. ԱՆԿԵԱԼ ԴՆԻԼ, եւ այլն. Տե՛ս ի յարակից բառսն։


Անհաշիւ

See full entry →

cf. Անհամար.

NBHL (1)

Որ չանկանի ի հաշիւ. անհամար. անթիւ. հիսպսըզ.


Անհաւատալի, լւոյ, լեաց

See full entry →

adj.

incredible;
անհաւատալի լինիմ, cf. Անհաւատամ.

NBHL (4)

որ ասի եւ ԱՆՀԱՒԱՏ (ըստ ՟Ե նշ). Դժուարաւ հաւատալի. կամ անդէպ թուեցեալ ի հաւատալ. եւ ի վեր քան զմիտս կամ զկարծիս. չհաւտալու. ինանաճագ շէյ տէյիլ. վասֆէ կէլմէզ. ἅπιστος, ἁπιστότατος, ἁπίθανος, -ον. incredibiis, -le

Կարի անհաւատալի գործ նախախնամութեան՝ վասն մեր մարմնաւորութիւն Աստուծոյ. (Նիւս. բն.։)

Անհաւատալի է ամենեւին. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)

Անհաւատալի ամենեցուն խնդիր, կամ տեսիլ, բանք։ Անհաւատալի իմում տկարամտութեանս կարծեցեալ. (Փարպ.։)


Անհաւատեմ, եցի

See full entry →

va. vn.

cf. Անհաւատամ.

NBHL (1)

Որ անտեսանելւոյն անհաւատի՛, տղայ է իմաստութեամբ. (Լմբ. գր. պապ.։)


Անհաւատիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Անհաւատամ.

NBHL (1)

Որ անտեսանելւոյն անհաւատի՛, տղայ է իմաստութեամբ. (Լմբ. գր. պապ.։)


Այտ, ի, ից

See full entry →

s.

cheek;
համբուրել զայտս, to embrace, to kiss the cheek.

NBHL (3)

ԱՅՏ մանաւանդ ԱՅՏՔ. Որպէս թէ այտուցեալ կամ ի յայտք եկեալ մասն երեսաց. որ եւ ԹՈՒՐԾ. որպէս եւ երես՝ իբրեւ երեւեալ. Փափուկ մասն ծնօտից դիմաց՝ ի գոյն խնձորոյ կամ դեղձի, որոյ ներքին կողմն ասի թուռ. երես, թուշ. եանագ. ավուրտ. μῆλον (որ եւ խնձոր). παρεί. mala, gena, maxilla

Յերկոցունց կողմանց շուրջ զշրթամբքն այտս որոշելով. (Նիւս. կազմ. ԺԳ։)

Ծաղր ասէ՝ ո՛չ այտիւքն անկեալ հնչումնն եռանդեամբ արեանն, այլ զանապակ զուարթութիւնն. (Բրս. գոհ.։)


Անարժան, ի, ից, աց

See full entry →

adj.

unworthy, unfit, improper;
condemnable, blamable, illegal, dishonest;
— համարել, to disdain.

NBHL (12)

ἁνάξιος, indignus. Որ ոչն է համարեալ արժանի իմիք բարւոյ. նալայըգ, լայըգսըզ.

Անարժանիւ ոմամբ սուտանուն քահանայիւ. (Խոր.։)

Որ չէր արժան. անարդար. անիրաւ. անօրէն. նամուսթահագ, նահագ. իբր ἁπάξιος, indignus, ἅδικος, injustus, iniquus.

Լի ամենայն անարժան յանդգնութեամբ. (Պիտ.։)

Կամ անվայել. անպատեհ. անտեղի. անպատշաճ. անշնորհք. պէթ. եարաշըգսըզ. μὶ καθήκον, non conveniens, ἅτοπος, absurdus.

Անարժան ուսմունք, կամ հարուածք. (Եղիշ. ՟Բ։)

Անարժանս իմն համարեալ բանի պատմութեան. (Յհ. կթ.։)

Կամ անսուրբ. պիղծ. չար. վատթար. չարաչար. ἁνόσιος, impurus, nefarius. նափաք.

Թարգմանի սոդոմ՝ կուրութիւն կամ ամլութիւն. քանզի կոյր է եւ ամուլ յառաքինութենէ ամենայն անարժան. (Փիլ. լին.։)

Մեռանի յիւրոցն ընկերաց անարժան մահուամբ. (Փարպ.։)

իբր անարժանաբար. ըստ ոչ արժանեաց. ոչ իրաւամբք. նահագ եէրտէ.

Կամ իբրեւ զանարժա՛ն եւ զանօրէն. անարգանօք.


Անբիծ

See full entry →

adj.

cf. Ամբիծ.

NBHL (1)

Անբիծ բնութեամբ։ Անբիծ յանմաքուր շաղախմանէ. (Պիտ.։)


Անբոկ

See full entry →

s.

cf. Ամբոկ.


Անգիտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

ignorance, inexperience;
անգիտութեամբ, ignorantly.

NBHL (6)

Ածէիր ի վերայ մեր անգիտութիւն։ Քաւեսցէ վասն անգիտութեանն՝ զոր անգիտացաւ։ Զմեղս մանկութեան իմոյ եւ զանգիտութեան իմոյ մի՛ յիշեր։ Զվասն մեղացն եւ զվասն անգիտութեանն։ Յորս էր Աստուծոյ անգիտութիւն։ Ծանրացուցանէ անգիտութեամբ զբանս։ Պապանձեցուցանել զանզգամ մարդոց զանգիտութիւն։ Գիտեմ զի անգիտութեամբ արարէք. եւ այլն։

Զանգիտութիւն ի բաց մաքրէ գիտութեամբ. (Դիոն. երկն.։)

Խաւարեալք անգիտութեամբ՝ տգիտանան ի բարւոյն ծանօթութիւն։ Երկուց այսոցիկ անգիտութեանց առեր զքեւ եպերանս. (Պիտ.։)

Անգիտութեամբն գնայ (նաւն) զուղեւորութիւնն ի ձեռն հմուտ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը.) իմա՛, յանգէտս, առանց գիտելոյ։

Կամեցաւ գիտութեամբ ծայրիցն յայտնել զանգիտութիւն միջոցին. (Անյաղթ պերիարմ.։)

Սպասեաց արթնութեամբ տեառն գալստեան, իբր զանգիտութիւն լուաւ ժամուն. (Սկեւռ. լմբ.։)


Աներեւոյթ, ութի, ից

See full entry →

adj. adv. gr. adv.

invisible, vanished;
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.

NBHL (10)

Երկիր էր աներեւոյթ։ Աներեւոյթ ընթացք, կամ տեսիլ, հարուածք, կամ աւանդք։ Եւ նա եղեւ ի նոցանէ աներեւոյթ։ Հետախաղաղ ծածկէին, զի ամենայն (կամ ամենեւին) տեղին աներեւոյթ լիցի։ Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ տեսանին։ Յաներեւութից զերեւելիսս եղեալ։ Զաներեւոյթսն իբրեւ զտեսեալ համբերութեամբ համարեցաւ։ Որ է պատկեր աներեւութին Աստուծոյ. եւ այլն։

Արարիչն ամենեցուն աներեւոյթ է ի մարմնաւոր աչաց, այլ մտաց իմանի զօրութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)

Համբարս ընդ աներեւոյթ կողմանս ի ներքս մատուցանէր. (՟Բ. Մակ. ԺԳ. 20։)

Յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց. (Եղիշ. ՟Բ։)

Կամ անստոյգ. անյայտ. պէլիրսիզ.

Յաներեւոյթս եդեալ է ամենեցուն վախճանն։ Յաներեւոյթսն մի՛ յուսար. (ՃՃ.։)

Կամ աննշան.

Զի մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զաներեւոյթ գեղջուկ արհամարհեսցէ։ Սարդ՝ աներեւոյթ եւ անպիտան թուի գոլ կենդանի՝ կատարելագոյն յոստայնանկութիւն։ Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք։ Զանհոգալեօքն եւ զաներեւութիւք. (Փիլ.։)

Սահմանական, իմանամ. աներեւոյթ, իմանալ։ Աներեւութին ներգործական, լնուլ. կրաւորական, լնանիլ. (Սիմոն ջուղ.։) (ըստ յն. ասի, ἁπέμφατον . այլ եւ ἁόριστον . իսկ լտ. infinitum

ԱՆԵՐԵՒՈՅԹ. կամ յԱՆԵՐԵՒՈՅԹՍ. cf. աներեւութաբար


Անզարդիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Անզարդանամ.


Անզգայիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Անզգայանամ.

NBHL (3)

Եթէ բոլորովին անդամօքն անզգայիցի. (Ոսկ. լս.։)

Մոլորութեամբն անզգայեալք։ Անզգայեալք իբր ի դիւէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)

Որ չիցէ անզգայեալ, կամ ուրկոտ. (Մխ. դտ.։)


Անձնդիւրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

dissipation;
egotism, selfishness;
comfortableness;
անձնդիւրութեամբ շրջել, to live delicately.

NBHL (1)

Ըստ անձնդիւրի եւ ըստ փափկութեան շրջէին։ Անձնդիւրութեամբ շրջէին. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)


Ագահեմ, եցի

See full entry →

vn.

to be avaricious, niggard, to save sordidly;
to be sparing of, to hoard avariciously;
— զագահութիւն, to be given to covetousness;
— ի ժամանակն, to be sparing of one's time.

NBHL (7)

πλεονεκτέω, φείδομαι Aveo, parco. Անկարգաբար յօժարիլ յինչս կամ յայլ իրս. ագահանալ.

Բառնայ ... զմերձաւորաց խնամութիւն, զոր վասն ագահելոյ սեփհական ազատութեանն առնէին։ Ագահելով ի գանձս սպանելոցն եւ ի ժառանգութիւն. (Խոր. ՟Գ. 20. 24։)

Եւս՝ խնայել յինչս. ճշտել. դամա՛ էթմէք, խասիսլիք էթմէք.

ԱԳԱՀԵԼ ԶԱԳԱՀՈՒԹԻՒՆ Զհետ լինել, կամ զհետ պնդիլ ագահութեան. որպէս դնի ի յն. ագահութեան ետեւէ ինկնալ.

Կամիլ յափշտակել զօտարինն. զրկելով առնուլ. աչք տնկել.

Պղծէ զմարմինն եւ զայլոց ամուսնութիւնն ագահէ. (Մեկն. հռ.։)

Ծով զվճիռ գրոյն լուեալ՝ ոչ ագահէ զցամաքս. (Ճառընտ. ՟Ա։)


Կայլակեմ, եցի

See full entry →

vn.

cf. Կայլականամ.


Կայտռեմ, եցի

See full entry →

vn.

cf. Կայտռամ.

NBHL (4)

ԿԱՅՏՌԱՄ ԿԱՅՏՌԵՄ ԿԱՅՏՌԻՄ. σκιρτάω, ἑξάλλομαι salio, exilio, exulto. Որպէս թէ Կայթել եռալով. կայտիռս առնուլ. ոստոստել ուրախութեամբ. եւ Եռալ զեռալ կայտառաց. վազել. խաղալ. ցնծալ. խայտալ. ցաթկըտել. եւ վխտալ.

Եռային (օձք) զմարմնով քիմովք եւ կայտռային զանդամօք իմովք. (Ագաթ.։)

Ի զանազան կենդանեաց ի ջուր եւ ի ցամաք կայտռալոյ. (Լմբ. սղ.։)

Լերինք եւ բլուրք կայտռեսցեն ընդունել ուրախութեամբ. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 12։)


Կաշիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Կաշանամ.

NBHL (1)

Ոչ եմուտ ընդ յարկաւ, մինչեւ կաշեցաւ ամենայն մարմինն որպէս անասնոյ. (Վրք. եւագրի.։)


Կապուտակ, աց

See full entry →

adj. s.

bluish, rather blue, sky-blue;
livid;
bluish, light blue;
— կամար, the roof or canopy of heaven, the cerulean vault;
—ն երկնից, sky-blue;
— ծովու, ultra-marine;
բրուսիական —, Prussian blue.

NBHL (3)

Ի կապուտակ մորթոյ։ Ի նիւթոյ կապուտակէ։ Համակ կապուտակ։ Մաշկեղէն նուարտանաւ կապուտակաւ։ Հանդերձիւ կապուտակաւ։ Ի հանդերձս կապուտակս. (Ել.։ եւ Թուոց.։)

Կապուտակ ծով, կամ ալիք. (Արծր. ՟Ա. 11։ Շար.։ Երզն. լս.։)

Ո՞յր են կապուտակականողիք. ո՞չ ապաքէն այնոցիկ՝ որ յամենն ի գինւոջ. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 29։)


Կատարելիմաստ

See full entry →

cf. Կատարելամիտ.

NBHL (1)

Կատարեալ իմաստիւք եւ իմացողուտեամբ.


Կատարեմ, եցի

See full entry →

va.

to finish, to end, to accomplish, to complete, to consummate;
to crown, to effectuate, to execute, to perfect, to fulfil, to realize;
to improve;
to consecrate, to hallow, to sanctify;
to initiate;
— զպարտս, to perform, to fulfil a duty;
— զխորհուրդ, to carry out a project;
— զկամս անձին, to have one's will, to be contented, to do according to one's desire;
— զկամս ուրուք, to fulfil the wishes of, to humour, to content;
— զբարկութիւն իւք յոք, to glut one's wrath or vengeance on;
— զնթացս, զաւուրս իւր, to terminate one's career;
to end one's days;
— զհոգի, to give up the ghost, to expire, to die.

NBHL (3)

Զի՞նչ գործեաց կամ ո՞ւր կատարեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 31։)

Կատարել զգործ կամ զգործս. զընթացս, զաւուրս։ Յերիր աւուր կատարիմ։ Իբրեւ կատարեցաւ, եղեւ եւ այլն։ Իմի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Կատարեցան երկինք եւ երկիր։ Ընդ առն կատարելոյ կատարեսցիս։ Սկսայց, եւ կատարեցից։ Շինել եւ կատարել։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Զհրաման թագաւորին վաղվաղակի կատարէր։ Մինչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում։ Իկատարել բանին տեառն։ Կատարեաց զհոգին ի վերայ մահճացն. (յն. պակասեաց շունչն։) Զհետ որդւոցն եւ մայրն երանելի ի նոյն օրէնս կատարեցաւ։ Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք։ Տարին կատարեցաւ. եւ այլն։

Որք կատարին խոնարհութեամբ անպատուութեան փափագեն. (Կլիմաք.։)


Կոչունք, չնոց

See full entry →

s.

invitation;
banquet, feast, entertainment, good cheer, good living;
կոչունս առնել՝ յօրինել, to give a dinner party, to feast, to treat, to entertain, to give an entertainment, to banquet, to feed well;
մեծահաց կոչունս առնել ումեք, to entertain one in a noble manner, to feed him luxuriously, to treat him nobly, to give him a splendid entertainment;
ի կոչունս ուրախութեան, in the midst of the festivities;
ի ժամ կոչնոցն, during the entertainment.

NBHL (1)

Կոչեաց կամ կոչեսցէ ի կոչունսն։ Արար կոչունս։ Արար խրախութիւն կոչնոցն։ Առնել ուրախութիւն կոչնոց։ Կոչունք բանջարեղէն.եւ այլն։


Կոտորեմ, եցի

See full entry →

va.

to break, to break in pieces, to shatter, to smash;
to out, to cut down, to fell;
to destroy, to break, to rout, to defeat, to overthrow;
to massacre, to kill;
to cut, to pull to pieces or tatters;
to divide, to share, to part;
մեծամեծս —, to hector, to brag, to boast, to swagger, to pretend to be of importance, to take much upon oneself, to be impertinent;
— ի սայր սուսերի, to put to the sword

NBHL (8)

Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։

Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. մի՛ կոտորեր։

Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։

Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. մի՛ կոտորեր։

զմի մի յերեսուն մասանցն ի վաթսուն ժամս կոտորեն. (Վեցօր. ՟Զ։)

Կոտորի կենդանին բանականին եւ անասելոյն զանազանութեամբ։ Պիտի տարբերութիւնս առնուլ, որովք կոտորի սեռն. (Պորփ.։)

Զլսելիս լսողացն մեծամեծ կոտորելով խախտիցէ։ Մեծամեծս ին կոտորելով պատրէ. (Սեբեր. ՟Գ։)

Որք մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ, եւ ապա լուծանեն զուխտն. (Եզնիկ.։)


Կործանումն, ման

See full entry →

s. fig.

overthrow, overturning;
ruin, waste, devastation, desolation, destruction, demolition;
tumbling, crumbling, sinking;
fall, downfall, decay;
rout;
extermination;
համաշխարհական —, universal deluge;
— ի վերայ ածել, to ruin, to destroy, to waste;
ի — բերիլ՝ անկանել, to be on the brink of ruin, to be ready to fall, to fall or go to ruin or to decay;
կանգնել ի կործանմանէն, to rebuild, to recover from ruin, to build up again, to restore, to repair;
to recover from disaster or misfortune, to raise again.

NBHL (4)

Եհան ի միջոյ կործանմանն՝ ի կործանել տեառն քաղաքսն։ Դամասկոս եղիցի ի կործանումն։ տաճարն աստուծոյ իւրեանց եղեւ ի կործանումն (յն. յատակեցաւ)։ Լուաւ ինքն զկործանմանէն նինուէի։ Կործանումն ամպարշտի, կամ արանց անօրինաց։ Ի կործանումն լսողաց։ Ի կործանումն լսողաց։ կործանեցան կործանումն մեծ առաջի թշնամեաց։ Մատնեաց զնոսա ի կործանումն։ Կործանումն իրաց. եւ այլն։

Կոծրանումն օրինաց, կամ սննդեան եւ սովորութեան. (Ոսկ. յհ.)

Բարձրացուսցէ զկործանումն ադամայ. (Ճ. ՟Բ.։)

Ի համաշխարհական կործանմանէն (ջրհեղեղաւ). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)


Կորնչիմ, եայ

See full entry →

vn.

to be lost, to disappear;
to perish, to decay, to be destroyed;
to lose one's way, to lose oneself, to go astray, to err;
to go to ruin, to ruin oneself;
— սովամահ, to die of starvation, to be starved to death;
to be dying of hunger;
յիշատակ իմ, all memory of me was lost;
կորեաւ յոյս իմ, my hopes have vanished;
կորիր յերեսաց իմոց, get you gone, be gone.

NBHL (2)

Կորեան էշք։ Վասն իշոցն կորուսելոց։ Գինին հեղու, եւ տիւքն կորնչին։ Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Ես կորնչիմ անորդի կամ սովամահ։ Կորեաւ եգիպտոս։ Կորեան ի միջոյ ժողովրդենն։ Յիշատակ նորա կորիցէ յերկրէ։ Յոյս ամպարշտի կորիցէ։ Ասասցէ՞ թէ կորի՛ր։ Կորիցէ փախուստ յընթացողէ։ Կորնչիջիք։ Երթիցէ զհոտ կորուսելոյն։ Կեցուցանել զկորուսեալն.եւ այլն։

Ռամկական է ասելն,


Կորովութիւն, ութեան

See full entry →

s.

ability, dexterity, address;
cf. Կորովամտութիւն;
— բանից, eloquence, fluency of speech;
— բբաց, piercing sight.

NBHL (6)

Ձգեաց մի ոմն գ. Ճարտարութիւն. աջողաձեռնութիւն. անվրէպ կշռութիւն ըստ արուեստիութեամբ զաղեղն իւր։ Այր ոմն ելից զաղեղն կորովութեամբ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 34։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 33։)

Կորովութեամբ կշռեմ ի նպատակ անդր. (Եփր. փիլիպ.։)

Կորովութեամբ կշռեալ զձգտումն մեքենայից, եւ զնետաձիգս ի լայնալիճ աղեղանց, եւ զքարինս ի պարսատկաց. (Յհ. կթ.։)

Զկորովութիւն բբացն շլացւցանէ։ Կորովութեամբ բբօքն որոշեալ. (Ոսկ. յհ.։)

Կարի կորովութեամբ յարմարեալ են բանք նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 24։)

իմաստուն կորովութեամբ կշռեալ զգործ իւր։ Կորովութեամբ կշռեալ զերկրպագութիւն իւր նմա. (Յհ. կթ.։)


Կորուսանեմ, ուսի, րո

See full entry →

va.

to lose;
to miss, to mislay, to be without;
to ruin, to undo, to destroy;
to put to death, to kill;
to exterminate, to annihilate;
— զճանապարհն, to lose one's way, to be lost, to stray;
— զհամբաւ, to lose one's reputation or good name, to be defamed, disgraced;
— զթել բանին, to lose the clew or the thread of one's speech;
— յաչաց, to lose sight of;
— զպատեհն, to lose or let slip an opportunity;
— զգրաւն՝ զխաղն՝ զդատն, to lose a wager;
to lose the game;
to be cast.

NBHL (2)

ἁπολλύω, ἁπόλλυμι, ἁφανίζω perdo, deperdo, interimo. Տալ կորնչել. հանել ի բաց կամ ի ձեռաց՝ կամյ եւ ակամայ, բառնալ. ջնջել ի միջոյ. անհատ առնել. եղծել. սատակել. կորսնցընել.

Ժամանակ խնդրելոյ, եւ ժամանակ կորուսանելոյ։ Կորուսանիցէ դրամ մի։ Գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։ Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Կորուսջի՛ք զբնակիչս երկրին։ Կորուսցէ զնոսա կորստեամբ մեծաւ։ Ի խնդիր է հերովդէս կորուսանել զմանկունդ։ Որ կորոյս զանձն իւր վասն իմ, գտցէ զնա։ Ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։ Կորուսանել ի գեհենի։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց.եւ այլն։


Կորուստ, րստեան

See full entry →

s.

loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.

NBHL (3)

Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Կորուսից զքեզ ի գաւառաց կորստեամբ։ Ի կորուստ երթալ, կամ լինիցիք։ Խնդրեաց զնոսա ի կորուստ (այսինքն կորուսանել)։ Ի կորստեան ամպարշտաց եղեւ ուրախութիւն։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով։ Որդին կորստեան (յուդա, եւ նեռն)։ Դժողք եւ կորուստ։ Կորուստ եւ մահ, եւ այլն։ Կորստեան խորխորատ, կամ ճանապարհ, կամ բերք, կամ գինի։ Ի կորուստ վարեալ։ Կորուստ աւանգիցն, մուրհակի, անձին, եւ այլն. (Նար.։)

Անուն նորա եբրայեցերէն աղբագոն (կամ աղրադոն), որ կոչի ի հայ բարբառ՝ կորուստ. (Յայտ. ՟Թ. 11.) այն է ըստ եբր. ապատտօն. որ է կորուստ, եւ կորուսիչ. իսկ ըմտ յն. որ է կորուսիչ։

Եգիտ կորուստ ինչ։ Զկորուստն, զոր եգիտ։ Զամենայն կորուստ եղբօր քոյ՝ որ ինչ կորնչիցի ի նմանէ։ Յարջառոյ եւ յիշոյ, եւ յամենայն կորստենէ. (Ղեւտ. ՟Զ. 3. եւ 5։ Օր. ՟Ի՟Բ. 3։ Ել. ՟Ի՟Բ. 9։)


Կուրութիւն, ութեան

See full entry →

s. fig.

blindness, cecity, excecation;
blindness, ablepsy, delusion;
հարկանել կուրութեամբ, to strike blind;
աբրէ մեծի կուրութեանս, what a strange blindness !

NBHL (5)

τυφλώτης, τύφλωσις, πώρωσις , ἁορασία, ἁβλεψία caecitas, excaecatio, privatio visus. Կոյր գոլն. պակասութիւն տեսութեան աչաց մարմնոյ կամ հոգւոյ, շլացութիւն. անտեսութիւն. Խաւարումն.

Հարին, կամ հարից կուրութեամբ։ Զ աչս թշնամեացն ի կուրութիւն դարձուցանէին։ Վասն կուրութեան սրտից։ կուրութիւն փոքր ի շատէ եղեւ իսրայէլի.եւ այլն։

Հնութեան կուրութեամբն չնեսանէք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ախմարութեան կուրութիւն։ Աղջամղջին կուրութեանս խաւար. (Պիտ.։)

Որ կամաւոր կուրութիւն յինքն կրէ կամ բերէ, ո՛չ երբէք եկեսցէ յառողջութիւն. (Յհ. կթ.։)


Կտրեմ, եցի

See full entry →

va.

to cut, to cut off, to lop, to cut down;
to divide, to separate;
to take away, to discontinue, to retrench;
to shear sheep;
to cut hair;
to castrate, to geld;
— ընդ մէջ or յերկուս, to divide in halves;
— ի չորս մասունս, to cut in quarters, to quarter;
— զանդամս մարմնոյ, to cut off, to amputate, to maim, to mutilate.

NBHL (7)

Կտրել զծայրս ձեռաց եւ ոտից. զգրատս ի միջոյ մինչեւ ցեզր։ զլեզուն. զծառ. զուռ որթոյ. զմանուկն կամ զծառայն ընդ մէջ. զյղիս։ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ, եւ այլն։

կտրել զփրկութեանն վստահութիւն, զյուսոյն փրկանակ։ Արկարութիւն յուսոյն կարեցեալ։ Կտրեսցի լար, կամ ապաւանդակին պարան։ Առ սովորութեանն կտրիլ։ Զդաշն կործանողին կտրեցի. (Նար.։)

Կտրեաց ի կնոջէն։ Զերիվարսն կտրել (այսինքն արձակել) արօտի պատճառաւ. (Մամիկ.։)

Որ կտրէ զվարձս մշակին, որ է քահանայն, ընդ մարդասպանսն համարեալ է։ Ժողովուրդն զպտուղ քահանային մի՛ կտրեսցէ. (Ոսկիփոր.։)

Կտրելն զխաչինս իւր։ Ոի՛ կտրեսցես զանդրանիկս հօտից քոց։ Կտրէ նաբաղ զհօտս իւր։ Զոր զենի պատրուճակս կտրողաց իմոց։ Իբրեւ զերամակս կտրելոց, եւ այլն։ Զօգիս եւ զայծիս քո ես ոչ կտրեցի. (Մծբ. ՟Ժ։)

Ո՞վ կտրէ զիս. եւ զի ոչ կամէի աշխարհականի (տալ) կտրել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

ԿՏՐԵԱԼ (դրամ). Կտրելով պակասեալ՝ խարդախեալ. παρακεκόμμενος adulterinus.


Կրեմ, եցի

See full entry →

va. fig.

to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.

NBHL (13)

φέρω, φορέω, αἵρω, βαστάζω gero, gesto, porto, tollo, fero. (ի բառէս Կիր, զոյգ ընդ կուռն. կռնակ. Լծ. եւ լտ. ճէ՛ռօ, եւ արաբ. Ճէրր) Ըստանձնել. բարձեալ ունել զծանրութիւն ինչ ի վերայ թիկանց եւ ի ձեռին, կամ զիրս ինչ յինքեան. բառնալ. տանել. բերել. վարել. պարունակել. ունել. յանձին ընդունել կամ ստանալ.

Կրել զաշխատութիւն, զժողովուրդն զտապանակ, զեփուդ, զենս ի ձեռին, զաւար բանակին. նախատինս զազգաց. զօրենս ի լեզուի, զիրաւագիտութիւն ի շրթունս։ Երանի որովայնին՝ որ կերացն զքեզ։ Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութիւն իւրոյ։ Կրել զանուն իմ առաջի հեթանոսաց։ Կրեսցէ դատաստան։ Ի հոգւոյն սուրբ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ։ Տրտմութիւն կամ ամօթ կամ զաւս եւ անարգանս կրել։ Կրեա՛ զամպարշտութիւն քո։ Չէ՛ որ կրեաց զբարկութիւն նորա. եւ այլն։

կրեալ ի գիրկս, եւ կրօղ զամենայն. (Սարկ. հանգ.։)

ԿՐԵԼ. πάσχω patior. (ի բառէս Կիրք, եւ կարիք. լծ. չար, չարչարանք, եւ քարշել) Չարչարիլ. տանջել. ախտակրիլ. վշտանալ. բռնի կամ համբերութեամբ տանել. համբերել. տոկալ. քաշել.

Զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Այդպիսի անցս կրեցին։ Վասն որոյ եւ զայս չարչարանս կրեմ։ Որ այդպիսի համբերութիւն ի մեղաւորաց հակառակութենէ անտի կրեաց.եւ այլն։

Զամենայն ինչ ամենայնիւ վասն մեր կերաց. (Ածազգ. ՟Բ։)

Կրեաց զամենայն կիրս մարմնոյ եւ հոգւոյ՝ բաց ի մեղաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)

Որ կամաւոր վասն մարդկան՝ կրեցեր մարմնով զայս ամենայն. (Շար.։)

Իսկ Կրել վիշտ, զանարգութիւն, արհամարհութիւն, զպատիժ. եւ այլն. անխտիր հայի ի ՟ա. եւ ՟բ. նշ։

Ուստի ըստ քերականաց եւ ըստ փիլիսոփայից, Կրել ասի, Ներքոյ անկանիլն ներգործութեան այլոյ. դիմաբաժանեալ ընդ Ներգործել կամ Առնել.

Եւ զայս համառօտիւք յարտաքնոցն գրոց կրեալ պատմեցաք. (անդ։)

Գիտէր՝ զի՞նչ կրէր ի մարդն. յն. էր, կամ կայր. (Յհ. ՟Բ. 25։)

Որ ի մէջ հեբրայեցւոց գիրք կրին։ Եւ ի մէջ եբրայեցւոց բազում ինչ չմիաբանութիւն կրի։ Որ ի շամրտացւոց եբրայական գիրքն կրին. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Կարգեմ, եցի

See full entry →

va.

to put in order, to arrange, to dispose, to distribute, to put, to place, to plant;
to destine, to prescribe, to fix, to assign, to enjoin;
to establish, to institute, to found;
to constitute, to charge with;
to number or place among;
to range in battle, to put in order of battle or in battle-array;
*to marry, to give in marriage;
կարգեալ ընդ իշխանութեամբ, subaltern, inferior;
խաղային յառաջ՝ կարգեալք եւ կազմեալք, they cautiously advanced in good order.

NBHL (7)

τάσσω, τάττω ordino, constituo, colloco, pono συντάσσω coordino եւ այլն. παρατάσσω aciem instruo. Դնել ի կարգի կամ զկարգ. ի կարգ ինչ վերածել, դասաւորել. ուղղել. յօրինել. սահմանել. որոշել. օրենսդրել. դնել. առնել. կացուցանել.

Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար այր։ Կարգեաց կամ կարգեցաւ ընդդեմ ասօրւոց։ Որպես հիացումն կարգեալ։ Խաղային յառաջ առ հասարակ կարգեալք եւ կազմեալք։ Կարգեաց ձեզ զկերակուրդ ձեր եւ զըմպելի։ Կարգեաց նոցա թագաւորն ռոճիկս։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Կարգեցի դատաւորս ի վերայ ժողովրդեան իմոյ։ Կարգեաց զնա դաւիթ ի վերայ համբարաց իւրոց։ Կարգեցեր զծառայ քո ընդ այնոսիկ՝ որ ուտեն զսեղան արքայի.եւ այլն։

Կարգեցի զաւազ՝ սահման ծովու։ Կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն՝ տօն տարեկանաց, կամ օր հանգստեան, կամ ցնծութեան. (եւայն։)

Կամելով հաւատարիմ կարգել զվկայութիւն. (Ոսկ. յհ.։)

ԿԱՐԳԵԼ. իբր Գրել ի մատենի, ճառել, վիպագրել. եւ Խօսել կարգաբանութեամբ.

Կարգեցին եդին բանս գեղեցկայարմարս։ Բանիբուն համառօտութեամբ կարգեցին առաջի բռնաւորին բանս յաստուածաշունչ գրոց. (Արծր. ՟Գ. 5։)

ԿԱՐԳԵԼ. ռմկ. ոճով, որպես Մուծանել ի կարգ աշխարհի. ամուսնացուցանել կամ տալ առն զդուստր. (Մխ. դտ.։)


Կարեւոր, աց

See full entry →

adj. adv.

necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.

NBHL (13)

Կարեւոր ցանկութիւն կերակրոյ։ Կարեւոր անդամք։ Զցաւս չարաչարս եւ զկարեւորս։ Չարիք բազում եւ կարեւորք։ Ի կարեւորացս յայսոցիկ։ կարեւոր համարել։ Իպետս կարեւորս.եւ այլն։

Իբաց ընկեսցուք զհպարտութիւն զամենայն, եւ զմեղս կարեւորս. յն. εὑπερίστατος իբր յարակից, յամառ. ռմկ. կպած, կպչուն. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։

Կարեւոր պարէնք, կամ յորդորմունք, վտանգք։ Առաջին ի կարեւորացն. (Պիտ.։)

Ոչ ինչ կարեւոր համարել. (Մանդ. ՟Ա։)

Կարեւոր կապանք, կամ վնասք, կամ վերք. (Փարպ.։)

(Աղօթքն) կարեւոր է, եւ յամենայն իրս պիտանի. (Խոսր.։)

ԿԱՐԵՒՈՐ. ἁναγκαῖος necessarius, sicut necessitudine conjunctus πιστός fidelis. Կարի ընտանի. մերձաւոր (ազգակից կամ բարեկամ) մտրիմ. սերտիւ սիրելի.

Զազգատոհմն իւր, եւ զկարեւոր բարեկամն. (Գծ. ՟Ժ. 24։)

Հանդերձ ազգականօք, եւ կարեւոր բարեկամօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Կամ զայլ ոք ի կարեւոր բարեկամաց տեսանէիր մեռեալ. (Փարպ.։)

Որք կամին ամուսնանա, կարեւորք չլինին, կամ կնքաւորք. (Երզն. խրատ.։)

Այս կարի կարեւոր է աստուծոյ, եւ առաւել քան զամենայն առաքինութիւն։ Մեծ էողորմութիւն, եւ կարեւոր աստուծոյ. (Մանդ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)

ԿԱՐԵՒՈՐՔ. գ. Կարեւոր անդամք. ամօթոյք.


Կարծիք, ծեաց

See full entry →

s. adv.

opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.

NBHL (8)

δόξα, δόκησις, ὐπόνοια , διάληψις, προσδοκία, ὐποψία եւ այլն. opinio, sententia, existimatio, expectatio, suspicio եւ այլն. որ եւ ԿԱՐԾ, ԿԱՐԾՔ. Ճանաչումն թերակատար՝ հանդերձ երկուանօք կամ կասկածանօք. դատումն ըստ երեւույթին կամ առանձնական. համարումն. վարկումն (ներգ. եւ կր) մակաբերութիւն. միտք. խորհուրդ. եւ ակնկալութիւն. եւ Կասկած. երկբայութիւն. կարծիք, իմ գիտցածս.

Ըստ քահանայպետին կարծեաց. այսինքն ակնկալութեան, կամ կասկածանաց. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 21։)

Ոչինչ կասկած կամ կարծիս (Յն. նի բառ) իմտի դնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 4։)

Ի ձեռն կերպարանաց եւ կարծեաց գիշերայնոց եւ տուընջենականաց. (Պղատ. տիմ.) (յն. φάντασμα imaginatio, երեւոյթ. կամ երեւակայութիւն։)

Ճշմարիտ կամ անսխալ կարծիք։ Խրոխտական կարծեօք։ Զկարծիս քան զճշմարտութիւն կարծեցին պատուական. (Պիտ.։)

Սնոտի կարծեաց ձերոց։ Ինոյն կարծիս մոլորութեան շրջեցաւ։ Ըստ առաջին կարծեացն։ Իբրեւայն թէ կատարեցան կամք կարծեաց նորա. (Եղիշ.։)

Ոչ բռնադատեցաւ ի կարծեացն (այս ինքն ի կասկածանաց՝) ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել զկոյսն։ եթէ ինձ ասէ չաւատաս, եւ կարծիս ինչ զիմոյ վկայութենէս կարծես, գոնէ առնն հաւատա՛. (Ոսկ. մտթ.։)

Լաւ համարին (Արք) զանձինս ի մահ մատնել, քան ի կարծիս անկանել կնոջ. (Շ. մտթ.։)


Կարմրագունիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to redden, to become red;
— յամօթոյ, to blush, to redden with shame;
— ի սրտմտութենէ, to flush, to colour up, to redden with vexation.

NBHL (1)

որպէս ոք վասն ամօթոյ կարմրագունի՛, կամ վասն ահի դեղնի. (Դամասկ.։)