insulation.
διαίρεσις divisio Զատումն. որոշումն. բաժանումն. եւ Բաժին վիճակաւ. կարգ.
Կացին ... ղեւտացիքն ի զատուցմանն իւրեանց ... Տալ նոցա իւրաքանչիւր ումեք ըստ զատուցմանն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ե. 10. 12։)
Մահ՝ տրոհութիւն եւ զատուցումն է շարագրեցելոցն մարմնոյ եւ հուոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ոստոցն զատուցմունքն զգործոցն ցուցանէ զզանազանութիւն. (Տօնակ.։)
to grow, to increase, to improve, to profit;
— իմաստութեամբ եւ հասակաւ, to increase in wisdom and stature.
προκόπτω proficio ἁκμάζω vigeo, viresco եւ այլն. (արմատն է Արգոյ, յարգի. յառաջ. եւ աճ). Յառաջել, յառաջադէմ լինել. աճել. առաւելուլ, զօրանալ, մեծանալ.
Զարգանայր իմաստութեամբ եւ հասակաւ. (Ղկ. ՟Բ. 51։)
Ի ձեր զարգանալ. (Փիլիպ. ՟Ա. 25։)
Զարգացաւ կորիւն մի ի կորեանց նորա, եւ առիւծացաւ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Եւ նոցա սպասիցէք, մինչեւ զարգանայցեն. (Հռութ. ՟Ա. 13։)
Զարգացեալ ըստ բնութեան աճման մարմնոյն. (Ագաթ.։)
Աճեցեալ ... զարգանայր բարեփառութեանցն առատ յղփութիւնք։ Զարգացեալ տիովք։ Յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Ամենայն վատթար եւ չար աճէ եւ զարգանայ՝ ո՛չ ի յաճումն, այլ ի պակասութիւն։ Զարգացեալ՝ մեծ լինէր, մինչեւ եղեւ մեծ յոյժ։ Յառաջնմէ հասակէն զարգացեալ ի տեսական մասին իմաստասիրութեան. (Փիլ.։)
Ոչ եթէ ընդ բարեացն նուազի, այլ ընդ չարեացն օր ըստ օրէ աճեալ զարգանայ. (Լմբ. ատ.։)
Զիա՞րդ ծերացեալ ալիք զարգանայ մանկամբք (ի մանկունս). (ՃՃ.։)
bombast, pompous nonsense.
Իբր Յարգանք. պերճութիւն. ճոխաբանութիւն.
Երկինք խօսին ո՛չ լեզուաւ զարգանօք, այլ՝ ժամուք եւ մասամբք. որպէս եւ գրեալ է, երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
profit, progress.
προκοπή profectus, progressus Յառաջադիմութիւն. աճումն. եւ Բերք աճեցունք.
Աճէ սննդեամբ եւ զարգացմամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Զնորայն բազում եւ առաւել տեսանեմ զարգացումն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Զարգացումն ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ. (Վրդն. ծն.։)
Հասու գոլ զարգացմանց (այսինքն բերոց)։ Բնութեանն քաջաբոյս զարգացումն։ Ամբողջ զարգացմանն չափ. (Պիտ.։)
to increase, to promote.
αὑξάνω augeo παράγω promoveo Աճեցուցանել. յարգել. մեծցընել, առաջ տանիլ.
Արածանի (Եւփրատ. ըստ եբր) աճեցուցանօղ. վասն որոյ եւ աճեցուցանել եւ զարգացուցանել նմա եբրայեցւոցն եւ ասորեստանեայցն իմաստունքն ասեն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 13։)
Իբրեւ որդի զհարց ստացուածս զարգացուցանել։ Զարգացոյց հետոց նոցա զընթացս առաքինութեան։ Զբուսոցն աճեցումն զարդացուցանէ։ Զարգացուցանել զհանճարեղ խորագիտութեանցն հասմունս։ Օր քան զօր նորոգելով ի միտսն զարգացուցանէի զջերմեռանդ սէրն։ Զկենդանասերութեան յառաջ խաղացումն զարգացոյց. (Պիտ.։)
adult, of age.
Զարգացեալ տիօք. յարբունս հասեալ. ծաղկահասակ.
Յարբունցն մանկութեան առաքեցան պատարագս մատուցանել պատանիքն. քանզի բազում գոյր ի նոսա՝ վասն զարդուն մանկութեանն՝ արիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 31։)
ornamenting, ornamentation.
ornament.
cf. Զարդանկար.
love of dress;
affectation in dress;
coquettishness, coquetry.
Սէր զարդուց, զարդարանաց, պաճուճանաց.
Մատուցանէ նոցա (զգինի) զարդասիրութեամբն եւ փափկութեամբն ի յարբումն. (Լմբ. ովս.։)
Որ զիւրեւն ունի զարդարանս, որովք պսակեալն է. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Ա։)
Վասն քահանայական զարդարանացն. (Լմբ. իմ.։)
Մերկացուցեալ զզարդարանս պատուոյ. (Փարպ.։)
Բազում զարդարանօք վայելչանալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Անհնարին յանդուգն է ազգ կանանց առ հեշտութիւնս եւ առ զարդարանս. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Զարդարանօք ասէ զարդարի. գրէ նա վասն անձին իւրոյ զայն ինչ՝ զոր արդեամբք ոչ ունի զնա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
cf. Զարդարեմ.
Մանկունք հարսունս առնեն ի կաւոյ կամ յայլ նիւթոյ, եւ զարդարեցուցանեն պաճուճանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
Զարդարեցուսցես զկանայս մովաբացիս. (Կիւրղ. թուոց.։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զարդարուն եղեալ նովաւ ամենեցուն. (Արիստ. աշխ.։)
(Դիոն. երկն. ՟Թ.)
κόσμιος, κοσμητός, πεποικίλμενος ornatus, adornatus, excultus Զարդարեալ. վայելչազարդ. պճնազարդ. շքեղ. յարդարեալ. կազմ. զարդարուն, սազած, կոկ.
Զանկարգն եւ զանզարդն ի բաց որոշել ... զզարդարունն եւ զկարգաւոր բարւոք կայիւք երեւեցուցանել. (Դիոն. եկեղ.։)
Դու ի կակուղ եւ ի զարդարուն անկողինս ննջես, եւ նա ի ցրտոյ մեռանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զգեցուցանել զսեղանն վայելչական եւ զարդարուն զգեստուք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զողորմութեանն բարիս առընթեր դնէ՝ առ ի զարդարուն առնել զկարգ առաքինութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զարդարուն հանճարովք. (Պիտ.։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
cf. Զարդարուն.
Իբր Զարդարուն. ունակ զարդու. գեղեցիկ.
Լուսաւորէ զնա, եւ ի միտս ամենեցուն զարդուն եւ փարելի ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Արթնական.
ԶԱՐԹՆԱԿԱՆ կամ ԱՐԹՆԱԿԱՆ. Արթուն ամենեւին.
Քնով զգործեալն զարթնականին ի մէջ բերէ զգործն. (Ագաթ.։)
cf. Արթնանամ.
to awake, to rise;
to be sensible of;
— յանկարծ ի քնոյ, — ընդոստ, to wake up with a start;
to start out of one's sleep.
ԶԱՐԹՆՈՒՄ ἑγείρομαι, ἑξεγείρομαι , ἑξυπνίζομαι, ἑκνηφέω, γρηγορέω expergisco, surgo, vigilo որ եւ ԶԱՐԹՉԻՄ, ԱՐԹՆԱՆԱՄ, ԶԱՐԹՆԱՆԱՄ. Արթուն կամ զարթուն լինել. սթափիլ, յառնել ի քնոյ. անձին զգալ. զգաստանալ. արթըննալ, զարթիլ.
Զարթեաւ Յակոբ ի քնոյ անտի իւրմէ։ Զարթեաւ փարաւոն, եւ անդրէն ի քուն եմուտ։ Ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես.եւ այլն։
Եղեն որպէս երազք զարթուցելոց. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 20։)
Զարթնուցումք ո՛չ ի քնոյ միայն, այլ յամենայն զբաղանաց աշխարհի. (Խոսր.։)
Զարթերո՛ւք ի մոլորութենէդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ԶԱՐԹՆՈՒԼ. նմանութեամբ՝ իբր Կանխել, զօրանալ. ի վեր յառնել, գրգռիլ, սաստկանալ. դիզանալ.
Զարթուցեալ եմ ի բանս իմ՝ առնել զնոսա։ Զարթեաւ ինծ ի վերայ քաղաքաց նոցա։ Զոր օրինակ զարթուցեալ էի ի վերայ նոցա ի խլել եւ ի կործանել ... նոյնպէս զարթեայց ի վերայ նոցա ի շինել եւ ի տնկել. (Երեմ. ՟Ա. 12։ ՟Ե. 6։ ՟Լ՟Ա. 28։)
Ի յորդութենէ անձրեւին զարթեաւ Եփրատէս. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զարթեան ալիքն։ Զարթեան եւ խռովեցան զբօսանք ծովու. (Եփր. համաբ.։)
awaking, waking;
ի զարթման հարկանիլ, լինել, to wake up, to sit up;
ի զարթմնի, wakefully.
Զարթնուլն. արթուն գոլն. արթնութիւն.
Ի ծանրութենէ քնոյ կոչէ զզարթումն. (Խոսր.։)
Քուն զփոյթ պնդութեան զարթման թուլացոյց. (Նիւս. կազմ.։)
Եւ ես դե՛ռ ի զարթման էի հարեալ. (Ագաթ.։)
Եւ ի զարթման եղեալ ետես զտեսիլն զայն, եւ ո՛չ յանուրջս ինչ. (Ճ. ՟Զ.։ եւ Վրք. հց.։)
cf. Արթուն.
Որք ի քուն թանձրացեալ են, իբրեւ զարթնոյ տայ խօսել. (ՃՃ.։)
Միաբանեցելոյ քնոյ եւ զարթնոյ. (Նիւս. կազմ. յն. լոկ, զարթման։)
to awake, to raise;
to move, to incite, to reanimate, to sharpen, to revive;
— յանկարծ (ի քնոյ), to startle out of one's sleep;
— զաչս ուրուք, to open one's eyes;
to comprehend, to become aware of;
— զախորժակ, to make one's mouth water;
cf. Ախորժակ.
ἑγείρω, ἑξεγείρω expergifacio, excito, suscito Տալ զարթնուլ. յարուցանել ի քնոյ կամ ի թմբրութենէ. սթափեցուցանել. շարժել. գրգռել. արծարծել. արթնցընել, ձան տալ, վերցընել.
Միայն զարթուցանելով զարթուցին զպահապանսն. (Դատ. ՟Է. 19։)
Զարթո՛ զաչս իմ. յն. բա՛ց. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 18։)
Զարթոյց Տէր զոգի թագաւորին մարաց։ Կացուցէ՛ք պահապանս, զարթուցէ՛ք զառաջապահս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 11. 12։)
Զարթուցից զորդիս քո Սիոն ի վերայ որդւոցն յունաց. (Զաք. ՟Թ. 13.) յն. յարուցանել, կամ կանգնել. եւ ըստ վերջնոյս ասի.
Անցին անցաւորք՝ զարթուցանել զտուն արքայի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։)
Դառն ոճիրս զարթուցանէր. (Յհ. կթ.) այսինքն յարուցանէր, յուզէր։
Զմոռացումն բարեացն զարթուցանել նշողիւք աստուածասիրութեանն. (Յճխ. ՟Թ.) այսինքն արծարծանել։
the awaking.
Զարթուցանելն, եւ իլն.
Եւ ապա զարթուցումնն՝ որ ի ներքոյ նորա, իմանալ. (Նար. երգ. ՟Ը. 5։)
to beat down, to beat, strike, to knock, to thump;
— զգետնո, to beat down, to throw on the ground, to strike down;
— զգլուան զորմով, to strike one's head against the wall;
— որգամբք, to breed worms (in the members).
τύπτω percutio, tundo, caedo որ եւ ԶԱՐԿՈՒՑԱՆԵԼ. Ուժգին արկանելով կամ ձգելով՝ հարկանել. բախել. զարնել, (զարկի)
Զարկ զերեսս նորա։ Հանեալ զսուրն՝ եզարկ զթիկամբն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զանդամս նորա որդամբք զարկեալ. (Նոննոս.։)
Վերացուցեալ զսուրն, զի զարկցէ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
Եզարկ ոտիւքն զբագինսն, եւ կործանեաց եւ խորտակեաց. (անդ. մարտ. ՟Լ՟Ա։)
Յորժամ կամիս դու վազել, զա՛րկ զագիդ քո ի վերայ իմ։ Եզա՛րկ աղուէսն զագին. (Վրդն. առակ.։)
Յետս յետս չոգան, եւ զարկան զգետնի. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 6։)
Յետս յետս չոգան եւ զարկան զերկրի. (Եփր. համաբ.։)
Զարկաւ նաւն ի վէմն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ արտաքոյ զոգիսն վարեն, ոչ այլ ինչ, այլ զարկանել եւ անկանել զնա սովորեցուցանեն. (Փիլ. իմաստն.։)
to hit, to strike;
— զգետնի, cf. Գետին;
— նաւուն ի վէմն, to collide, to strike against a rock.
cf. Զարկուած.
Ի զարկմանէ բռնութեանց, ի բախմանէ փոթորկաց։ Զկտեալ դիպուածս այս փայտի զարկման։ Գաւազանի զարկումն. (Նար. ՟Զ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
cf. Զարկանեմ.
Զարկանել. ուժգին հարկանել. բախել. զընկենուլ. զգետնուլ. լլկել.
Որ կարաց բարբառովն միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի։ Յորժամ հասանէ դեւն ի մոլին, զգետնի զարկուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
Յերկիր զարկուցանէ զապստամբն։ Զարկուցեալ՝ յերկիր ընկենոյր։ Կործանի յերկիր զարկուցեալ. (Խոր. ՟Բ. 81, եւ 79։ եւ ՟Ա. 10։)
Չարալլուկ կտտանօք զարկուցեալ հեղձոյց. (Փարպ.։)
Զարկոյց զնա այսն պիղծ. յն. լլկեաց. (Մրկ. ՟Ա. 26։)
Եւ ո՛չ քար ընդ վիրգս սալի առանց քաղցրութեան առ նոյն զարկուցեալ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Զարկուցանելով փախի՛ր ի նորա ճաշակմանէն, զի դառն է յետ գործելոյն. մարթ է իմանալ եւ որպէս չ. շտապելով։
astonishing;
frightful, horrible.
Յոյժ զարհուրելի. ահագին.
Իսկ փախըստեայքն որ շտապէին՝ յահէ սըրոյն զարհուրագին. (Շ. եդես.։)
dreadful;
timid.
Որպէս երազք որ ի յանուրջ՝ զարհուրական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Զարհուրական իրք, կամ կիրք. (Լմբ. սղ.։)
Տեսիլ ողորմագին եւ զարհուրական յոյժ. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Զարհուրական ցաւք, կամ պատմութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ամբակ.։)
Վասն առաւել զարհուրական եւ երկչոտ բնութեանն. (Վրդն. ծն.։)
horror, terror, fright, fear, agony, trouble;
ի զարհուրանաց գիշերոյ, because of fear in the night.
ἕκστασις, θάμβος, φόβος, πτόησις horror, stupor, obstupefactio, pavor, terror Ահ. արհաւիրք. ահաբեկութիւն. ահարկութիւն. սաստիկ վախ, եւ վախնալու բաներ.
Ի զարհուրանաց սրտի քոյ՝ զոր երկնչիցիս. (Օր. ՟Բ. 28։)
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս զարհուրանաց նոցա. (Դտ. ՟Ե. 20։)
Ոչ երկիցես ի զարհուրանաց ի վերայ հասելոց. (Առակ. ՟Գ. 25։)
Ի զարհուրանաց գիշերոյ. (ա՛յլ ձ. յարհաւրաց. Երգ. ՟Գ. 8։)
Որք ի սրոյն զարհուրանաց փախչելով՝ գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զարհուրանօք զնոսա ի փախուստ դարձուցանիցեն. (Լաստ. ՟Դ։)
cf. Զարհուրեմ.
ἑξίστημι, ἑξιστάνω, ἑκφοβέω , πτοέω, καταπλήσσω, δειματέω exterreo, terrefacio Տալ զարհուրիլ. ահաբէկ առնել. սարսափեցուցանել. դողացուցանել. ափշեցուցանել. խիստ վախցընել. դողցընել.
Զարհուրեցուցից զամենայն ազգս, յորս մտանիցես ի նոսա։ Զարհուրեցոյց զնոսա Տէր յերեսաց Իսրայէլի։ Ո՞ զարհուրեցուսցէ զմեզ։ Զարհուրեցուցից զնոսա առաջի թշնամեաց նոցա։ Զարհուրեցուցանես զիս երազովք։ Այնպիսի տեսլեամբ ահի զարհուրեցոյց զնոսա. եւ այլն։ Զպահապանսն զարհուրեցուցեր։ Զարհուրեցոյց զկանայսն։ Զարհուրեցուցանէ քո ճգնութիւնդ զմարմնոյս բնութիւն. (Շար.։)
cf. Զարհուրանք;
լինել ի զարհուրման, cf. Զարհուրիմ;
— ածել, cf. Զարհուրեցուցանեմ.
Զարհուրիլն. զարհուրանք. սարսափումն. ահաբեկութիւն. եւ Ափշութիւն.
Զարհուրումն է երկիւղ յանսովոր ինչ տեսութենէ. (Նիւս. բն. ՟Ի։)
Եղեն նշանք զարհուրմանց ամենայն մարդկան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Մինչ յայսմ էաք զարհուրման։ Մագ. (՟Ծ՟Ը։)
Ի փափագելին իւր եւ յիմանալին զարհուրմամբ բնակէ. (Կլիմաք.։)
Մնալ ի զարհուրումն սրտից անօրինացն. (Փարպ.։)
Փոխարկութիւն զարհուրմանց. այսինքն փոխարկիչ արհաւրաց. (Նար. ՟Ձ՟Դ։)
charming, very fine, genteel.
Զարմանալի գեղով. հրաշագեղ. գեղահրաշ.
Զարմանագեղ եւ առոյգ գեղացկութեան տենչալի փափաքմամբն. (Թէոդոր. խչ.։)
Զդուստր իւր զարմանագեղ զՓառանձեմ տուեալ էր ի կնութիւն Գնէլայ. (Ուռպ.։)
charming, admirable;
wonder-working;
—ք, miracles, wonders, prodigies.
θαυματουργός, θαυματοποιός qui miracula edit, vel agit mira, mirabilis Սքանչելագործ. հրաշագործօղ.
Մեծ է, բայց ո՛չ ըստ զարմանագործին. (Սեբեր. ՟Ը։)
Տէր Յիսուս Քրիստոս՝ հրաշափառ զարմանագործ։ Հրաշափառագոյն եւ զարմանագործ արարիչ. (Մարաթ.։)
Համեմատել ... ընդ զարմանագործ արարչութեանն, որ է հաստիչ ամենայնի. (Վեցօր. ՟Բ։)
Կամ Որ արուեստիւ ցուցանէ զգործս զարմանալիս.
Զարմանագործ արուեստական վայրապար ոչ մտանիցէ ի հանդիսական հրապարակն (առանց բազմութեան տեսողաց). (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Բրսղ. մրկ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԳՈՐԾ գործք. ա.գ. θαυμαστότερος, -ρα mirus, mira, mirificus, -ca, -cum Զարմանս բերօղ. հիացուցիչ. սքանչելի. եւ Սքանչելիք. զարմանալի գործք.
Պսակս ... զարմանագործ տեսութեամբ. (Սիսիան.։)
Կարօղ եղեր զօրութեամբ՝ զարմանագործ նշանիւք. (Շար.։)
Ոչ այնպէս մեծամեծք եւ զարմանագործք կատարէին։ Որ՞չափ եւս առաւել զզարմանագործս հոգւոյն չիցէ ոք բաւական ճառել։ Կարօղ է եւ այնպէս եւ այլազգ այսպիսի ինչ առնել զարմանագործս. (յն. զարմանագործել). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 4. ՟Բ. 18։)
to do admirably;
to perform miracles or wonders.
θαυματουργέω, θαυματοποιέω miar facio, mirabiliter ago Հրաշագործել. զարմանալի օրինակաւ գործել.
Զսաղարթ սեւութեան վարսից ի ձեան կերպարան զարմանագործես։ Ի զարդ պաճուճանաց զարմանագործես. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
wonderful action;
miracle
θαυματουργία, θαυματούργημα, θαυματοποιΐα mirifica opera, miraculum, praestigiae Գործելն զզարմանալիս, կամ գործ զարմանալի. սքանչելագործութիւն, եւ սքանչելիք.
Սովոր են մարդիկ ճեպիլ, յորժամ նորաձեւ զարմանագործութիւնս ինչ լսիցեն ուրեք լինել. (Նանայ.։)
Ոչ այսուհետեւ յերկրէ, այլ յերկնից են զարմանագործութիւնքն. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Զնորին ժուժկալութեան համբերութեանն նշանաւոր զարմանագործութեանցն. (Ագաթ.։)
Զերկաքանչիւրոցն (աւուրց) զարմանագործութիւնս հանդիսայայտել. (Մամբր.։)
Զքոյդ տպաւորեալ զարմանագործութիւն. (Նար. խչ.։)
Եւ այլք այսպիսիք զարմանգործութիւնք անբաւք՝ միայն կամելով Աստուծոյ կատարեալ լինին. (Սարկ. մարդեղ.։)
Փառաւոր լինէր անուն Տեառն ի վերայ զարմանագործութեանցն. (ՃՃ.։)
to write admirably, or wonders.
Զարմանալի օրինակաւ գրել, նկարել, դրոշմել, յօրինել, սահմանել եւ առնել. զարմանագործել
Բիւրաւոր օգնականութիւնս երկրականաց զարմանագրեցեր։ Որով զհրաշալիսն զարմանագրես։ Ի վերնայարկ սրահն հոգեկիր, ուր զաշակերտսն զարմանագրեաց. (Նար. ՟Զ՟Բ. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
Մտեր առ աշակերտսն դրօքն փակելովք ի սուրբ վերնատունն, որով զնոսա զարմանագրեցեր փչմամբ հոգեւորականաւ. (Գանձ.։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
Զարմանալի ըստ զանազանութեան կամ կերպի յօրինուածոյն. գեղեցիկ ըստ պէսպիսութեան. հրաշազան. սքանչելի. վայելչական.
Եւ առեալ զայս ամենայն քահանայիցն՝ մեծապէս եւ ամենայն վայելչութեամբ զարմանազան՝ պատրաստեցին զզատիկն ... եւ յօրինեալ կացին. յն. բարեվայելչապէս կացին. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 10։)
Զարմանազան եւ հրաշադիտակ լուսով ի յարեւելից փայլեալ. (Կիւրղ. խչ.։)
Շատ եւ բաւական է առ ի վարդապետութիւն եւ յուսումն մարդոյ զարմանազան գեղեցկութիւնք եւ ամբաւ մեծութիւնք արարածոց. (Եպիփ. սղ.։)
Տեսիլ զարմանազան. (Անան. եկեղ։)
Թագ զարմանազան, եւ ծիրանիս թագաւորական առաքէր. (Կաղանկտ.։)
Զօրութիւնս զարմանազանս եւ արուեստս բազմօրինակս։ Զարմանազան կենդանագրութիւն, կամ հանդիսարան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Զարմանազան նշան. (Շ. խոստով.։)
Ընդ զարմանազանն այն իւղաբերից. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Զարմանազան.
Զարմանազան երեւեալ. եւ վայելչազարդեալ.
Ըմբռնեցին ի խողխողումն զզարմանազանեալն համբակ. (Պիտ.։)
Պէսպէս գունակ գունակ զարմանազանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
variety or admirable beauty, magnificence.
Զարմանալի զանազանութիւն. վայելչազարդութիւն պէսպիսութեան կամ կերպի. որ ասի նաեւ պարզապէս ԶԱՆԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս եւ ԶԱՐՄԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ.
Ուր հայեցեալ ոք զարմասցի ընդ արդարոցն զարմանազանութիւնս (մի քան զմի գովելիս). (Փիլ. սամփս.։)
Տենչալի զարմանազանութիւն։ Պէսպէս զարմանազանութեամբ գունեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Գործոց նորա զարմանազանութիւն ստիպեն զքննողս նորին խոստովանել զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻ. մ. իբր Զարմանալի օրինակաւ. զարմանապէս. ուժգին.
θαυμαστός, ἕκθαμβος, ἑξαίρετος, θαυμάσιος mirus, mirabilis, admirandus, exemtus, eximius Արժանի զարմանալոյ. հիանալի. սքանչելի. մեծ. ահաւոր. արմննալու, խելքէ դուրս.
Զհարուածս մեծամեծս եւ զարմանալիս. (Օր. ՟Ի՟Ը. 59։)
Գազանն չորրորդ ահեղ եւ զարմանալի. (Դան. ՟Է. 7։)
Արք հոյակապք եւ զարմանալիք. (Յհ. կթ.։)
Զարմանալին կիւլիկեցի։ Զարմանալին քննութեամբ հոգւոյն։ Զարմանալի մասամբք։ Պտուղս զարմանալիս։ Ասելով զզարմանալիսն լսողաց բան։ Զառաւել զարմանալիսն յայնժամ ներգործես։ Դպրութիւնք հրաշիցն զարմանալեաց. (Նար.։)
Անդ Բենիամին ի տղայութեան զարմանալի. յն. տղայ ի զարմացման, որպէս թէ զարմացօղ, լցեալ ապշութեամբ։
Զարմանալի եղեւ սէր քո ինձ. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 26.) իբր յն. սքանչանիլ, սքանչելի լինել։
Յայնժամ զարմանալի շարժեցաւ երկիր. (ՃՃ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ, լեաց. գ. τὰ θαυμαστά, τὰ θαυμάσια mirabilia, mira Իրք արժանի զարմանալոյ. սքանչելիք. հրաշք.
Արարից սքանչելիս ... զի զարմանալիք իցեն՝ զորս ես արարից ձեզ. (Ել. ՟Ժ. 11։)
Քո են զարմանալիք անճառից բարեաց միա՛յն հրաշագործ։ Զարմանալեօք հրաշագործութեամբ (թեան) մատակարարիլ մեզ պատրաստեցեր. (Նար. ՟Ձ՟Է. ՟Զ՟Գ։)
Ո՛վ ասէ մեծի զարմանալեացս, զոր ունիմք իմանալ։ Այս են զարմանալիք. (Շ. բարձր.։)
Զչքնաղ զարմանալիսն սուտ ի նմանէ գործեալ մատենագրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ. ἕκστασις, θάμβος extasis, admiratio, stupor որպէս Զարմացումն. զարմանք. սքանչացումն. ապշութիւն. զարմանալն.
Զարմացան մեծաւ զարմանալեօք։ Լցան զարմանալեօք ի վերայ նշանին որ եղեւ. (Մրկ. ՟Ե. 42։ Գծ. ՟Գ. 10։)
Ամենեքին հիացան մեծաւ զարմանալեօք. (Իգն.։)
Հիացան զարմանալեօք ընդ հաւատս կնոջն. (Ճ. ՟Ա. (գրեալ էր, զարմանալիւք, իբր զարմանալեւք, այսինքն զարմանալեօք)։)
Զարմանալեաց արժանի. (Մաշկ.։)
Բազմապատիկ զարմանալիք ի միտս իմ անկեալ են վասն մոլեգնութեանն Պօղեայ Սամոստացւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) յն. զարմանալ. որպէս ընդ հակառակն, ուր ասի ի մեզ,
Ես ասացի ի զարմանալ իմում. (Սղ. լ. 23. ՟ճժե. 2.) ի յն. դնի, ի զարմացման, կամ յապշութեան։
admirably made, magnificent, charming.
Զարմանալի կերտուածով. զարմանաշէն. հրաշակերտ. հոյակապ.
Զարմանակերտ կազմութիւն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զարմանակերտ շինուածք, ուխտ, կամ փարախ, կամ վանք. (Սամ.։ Սկեւռ.։ Ուռպել.։)
wonderful, surprising.
Զարմանալի եւ հրաշալի. սքանչելահրաշ.
Զարմանահրաշ իւղ, կամ ընդարձակութիւն. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Զարմանահրաշ շինուած, կամ գործ, սքանչելիք. (Սկեւռ.։ Մարաթ.։ Գէ. ես.։)
cf. Զարմանահրաշ.
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
θαυμάζω, ἑξίσταμαι miror, admiror, stupefio Արմանալ յոյժ. հիանալ. սքանչանալ. ապշիլ ընդ անակնկալ իրս մեծամեծս, եւ պակնուլ ընդ ահաւորսն. արմըննալ.
Զարմասցին ընդ նա։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն նորա։ Զարմացեալ էի ընդ տեսիլն։ Զարմանայր վասն անհաւատութեան նոցա։ Զարմացան ի վերայ ամենայնի։ Զարմասցին ի վերայ քո։ Զարմանայցես ի վերայ իրացն, կամ ի վերայ բանից. ի վերայ բարեացն. եւ այլն։
Ի վախճանի նոցին ելիցն զարմանային. իմա՛ ըստ յն. ի վերայ վախճանի։
Զարմացան միտք նոցա։ Զարմացաւ ի միտս իւր Յակոբ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 28։ ՟Խ՟Ե. 26։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼ. Պէսպէս յարմարական խնդրովք, ըստ յն. կամ հյ. ոճոյ.
Զարմացարո՛ւք զարմանս։ Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ամբ. ՟Ա. 5։ Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Մի՛ զարմանար զներելն եւ զյապաղելն դատաստանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. (իբր յն. ընդ, վասն)։)
Զհրեշտակաց սրբոց զերկայնամտութիւն զարմացայ. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
Զարմանայր զառաքինութիւն ծերոյն։ Ոչ զփոփոխիլ նոցա զարմանամ ի մեղացն։ Յիրաւի զարմանաս զայդ։ Զայն եւս (այսինքն ըստ այսմ եւս) զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
Զայն զի՞ զարմանաս, ուր այնպիսի իրք գործէին. (Ոսկ. ես.։)
ԶԱստուծոյ մարդասիրութենէն (յն. թիւնն) զարմասցիս. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Որպէս երբեմն ի տաճարին՝ զՏեառն Յիսուսէ զարմանային. (Կրպտ. ոտ.։)
Զորմէ Աստուած այսչափ զարմացաւ։ ԶՅովբայ ասէ, զարմանաս. (Իսիւք.։)
Այլք զնմանէ կայցեն զարմացեալ։ Առաւել եւս զարմանալի՛ է զսմանէ քան զնոցանէ, եւ զնոցանէ, եւ զնոցանէ քան զսմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 3։)
Այլ եւս զսքանչելեօք նորա զարմանամ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զբանիւքդ զարմանամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
cf. Զարմանալի.
θαυμαστός mirabilis, admirandus Զարմանալի. սքանչելի. հրաշալի. ընտիր. աննման. ապշութեան արժանի. արմնալու.
Որպէս զհուրն (առ նեեմեաւ) նշանաւոր եւ զարմանաւոր։ Զօրութիւն զարմանաւոր. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
Տաճար զարմանաւոր. (Շ. եդես.։)
Մի՛ ինչ զարմանաւոր յղփութիւն խնդրէք. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Տեսանեմ զքո կորուստ՝ ա՛յլ զարմանաւոր. այսինքն ե՛ւս զարմանալի. (Մաշկ.։)
charming, admirable, excellent.
Զարմանալի հարսն, դշխոյ.
Պսակաւոր մեծ զարմանուհի. (Նար. գանձ եկեղ.։)
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
θαῦμα, ἕκστασις, τὰ θαυμάσια miratio, admiratio, stupor, mirabilia οὑ θαυμαστόν non mirum Զարմացումն. հիացումն. ապշութիւն. որ եւ ասի եւ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ. արմանք, զարմանք.
Զարմանք կալան զճշմարիտս ի վերայ այսոցիկ։ Զառաջինս կալան զարմանք. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 8։ եւ ՟Ժ՟Ը. 20։)
Զարմանք կալան զամենեսին. (Ղկ. ՟Ե. 26։)
Զարմացարո՛ւք զարմանս. (Ամբ. ՟Ա. 5։)
Ոչինչ են զարմանք։ Չեն ինչ զարմանք. (Առակ. ՟Զ. 30։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 14։)
Եւ չէ ինչ զարմանս. (Մխ. երեմ.։)
Զի՞նչ զարմանք են. (Եզնիկ.։)
Զամենայն ոք ի զարմանս ածէ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Զարմանաց գերահրաշ. այսինքն ի վեր քան զզարմանս. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Տեղի տայ զարմանաց. (այսինքն մեզ՝ զարմանալոյ)։ Հիանալ եւ զարմանս համարել վասն յոյժ բարեպաշտութեանն նորա. յն. զարմանալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զարմանս առնեն, սքանչանս համարին. յն. զարմանան. (Ոսկ. եփես.։)
ԶԱՐՄԱՆՔ. գ. Իբր Զարմք, կամ զարմունք.
Ցերկրորդ ադամ սերեալ ցեղապետք, ծնունդք եւ զարմանք նոր Սիոնի. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
of admiration;
— նշան (՜), a note of (!).
ԶԱՐՄԱՑԱԿԱՆ ԶԱՐՄԱՑՈՂԱԿԱՆ. θαυμαστικός, ἑκστατικός mirificus, extaticus Զարմացուցիչ. զարմանալի. ուր կայ հիացումն կամ յափշտակութիւն.
Է՛ եւ ի խունկս ինչ կինամոն՝ զարմացական, որ զնըմանէ՝ են սքանչելի բանք ճառական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Մեծն Պօղոս ի յըմբռնման Աստուածայնոյն եղեալ, եւ զարմացողականին նորա զօրութեան հաղորդեալ։ Եւ ինքն ամենայնի պատճառն առ ի յամենեսեան լինելն զիջանէ ըստ զարմացողականին գերագոյ զօրութեանն՝ անփոփոխաբուն ի յինքենէ. (Դիոն. ածայ.։)
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
ἕκστασις, θαῦμα admiratio, stupor Զարմանալն. զարմանք. հիացումն. ապշութիւն. յափշտակութիւն. արմննալը, արմանք, մտքով յափշտակուիլը.
Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Զարմացայ, տեսեալ զնա, զարմացումն մեծ. (Յայտ. ՟Ժ՟Է. 6։)
Եղեւ ի վերայ նորա զարմացումն։ Տեսի ի զարմացման տեսիլ։ Կալ յաղօթս ի տաճարին, լինել ի զարմացման. (Գծ. ՟Ժ. 10։ ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Ի՟Բ. 17։)
Եկեալ պատմէին մեծաւ զարմացմամբ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Վասն այլոց այլով իւիք ի զարմացումն եկեալ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի զարմացման եղեալ այրն Աստուծոյ ընդ պատասխանոյն՝ զոր լուաւ ի կնոջէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Զ.։)
Զարմացումն քննութեան ընդ մէջ անկեալ՝ եհատ զպատմութիւնն. (Փիլ. սամփս.։)
Ո՜ անհասութեան խորհրդոյս, եւ մեծասքանչ զարմացմանցս. այսինքն հրաշիցս. հրաշալի իրացս. (Կամրջ.։)
Ոչինչ է այլ զարմացումն, քան թէ նորագոյն եւ անսովոր իրաց տեսութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Զարմացումն էառ զիս. (Լմբ. առակ.։)
to astonish, to surprise, to be seized with dmiration.
Տալ զարմանալ. ի զարմացումն շարժել. զարմացնել, արմնցընել.
Ինքն զարմանայ, եւ զայլս զարմացուցանել կամի. (Ճ. ՟Թ.։)
Զարմացուցեալ զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Ոչ միայն զմարդիկ, այլեւ զանզգայս զարմացուցանէ. (Մխ. երեմ.։)
Զարմացուցեր զզօրս վերինս, հիացուցեր զարարածս. (Շար.։)
to mislead, to lead astray, to turn, to take a person out of his way.
diligently, carefully.
φιλόπονως. studiose, accurate, sedulo, diligenter. Իբր աշխատասէր. փութով պնդութեան. յօժարութեամբ. մտադիւր ջանիւ. անձանձիր.
Յորդորումն աշխատասիրաբար երկրագործին. (Պիտ.։)
Աշխատասիրաբար կրթական ջանիւ զինքն զինէր. (Յհ. կթ.։)
Ոչ կարի ինչ ընդ երկնագոյնսն աշխատասիրաբար անցանել պատմութիւնս. (Արծր. ՟Ա. 8։)
Աշխատասիրաբար ամենայն սրբութեամբ մաքրեսցէ զինքն. (Լաստ. ընթերց.։)
Որք յընթերցումն աշխատասիրաբար դեգերին։ (Լմբ. պտրգ.։)
Զի եւ ոչ բնութիւնս մեք զբազում արուեստն միանգամայն ուղղել կարող է, եւ զմին աշխատասիրաբար կատարէ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Դ։)
to labour diligently;
to compose, to write.
ԱՇԽԱՏԱՍԻՐԵԼ Սիրով աշխատիլ. ճգնիլ յօժարութեամբ.
Զինուոր ի ճգունս աշխատասիրեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընկալեալ զքո խնդիրդ աշխատասիրեցայց ածել ի կատարումն. (Խոր. ՟Ա. 1։)
to fatigue, to trouble, to incommode, to disquiet, to disturb.
Աշխատեսցեն զթագաւորութիւնս մեր. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 29։)
Աշխատեն զանձինս բազմաց սուտ մարվարէութեամբն իւրեանց։ Սատանայ զմովսէսեանսն եւ զպօղոսեանսն աշխատէր. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Զձեզ ինչ ամենեւին այդ հով մի՛ աշխատեսցէ։ Նեղեալ աշխատեաց զմեզ ապստամբն վահան. (Փարպ.։)
Անիմաստ բժիշկք աշխատեն զհիւանդն. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ աշխատեն զտէր տանն. (Վրք. հց. ՟Զ.)
Աւելի աշխատելն ընդ ձեռամբ անկեալն՝ անիրաւութիւն մեծ է. (Մխ. դտ.։)
Աշխատել զմարմինս. (Պիտ.։ Վրք. հց. ձ։)
to work, to take trouble, to toil, to labour.
κοπιάω, κάμνω, πονέω. laboro, fatigor. Աշխատ լինել. վաստակիլ. խոնջիլ. տառապիլ. աշխատիլ, յոգնիլ.
Եդ զուս իւր յաշխատել։ Աշխատեցար ի բազում ճանապարհորդութիւնս քո։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ։ Որ ոչն աշխատի, եւ կերիցէ մի՛։ Հողագործին աշխատելոյ (այսինքն աշխատողի) պարտ է նախ ի պտղոյն վայելել։ Էին աշխատեալք եւ ցրուեալք իբրեւ զոչխարս. եւ այլն։
Աշխատեա՛ց ի մշակութիւին տանջանացդ. (Ագաթ.։)
Դու աշխատեա՛ց քեզ, եւ մի՛ զոք ձանձրացուսցես։ Աշխատեա՛ զի կեցցես։ Կեցցես կեցցես աշխատել դու. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Զզօրութիւն բանիցն աշխատեցան յայտ յանդիման կացուցանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Ուսմամբք աշխատեալք։ Վասն ասպետի մի՛ աշխատիք։ Յորդորայոյզ աշխատողացն. (Փարպ.։)
Ի սնոտիս վաստակեալ առ իս աշխատիս։ Տարակուսեալ աշխատող. (Նար. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Խ՟Ը։)
Ողորմէր եւ եղուկ համարէր զաշխատեալսն (այսինքն զախտացեալսն). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Եւ աղօթքն հաւատովք փրկեսցեն զաշխատեալն (ցաւօք). (Յկ. ՟Ե. 15։)
Աշխատութեամբ ստանալ, եւ ստացեալ լինել. վաստըկիլ, վաստըկուիլ.
Խորհուրդս մարմնաւոր ջանիւ ոչ յայտնի, փորձով եւ առաջնորդութեամբ գրոց աշխատի. (Լմբ. պտրգ.։)
to complain of, to lament, to mourn, to deplore.
θρηνέω lamentor, plango Կոծիլ. ողբալ աշխար դնել. սգալ. լալ, լաց ընել. ազլաշմագ. հայգըրմագ.
Կանանց՝ որ կոծէին եւ աշխարէին զնա։ Աշխարեսցեն աշխար. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 27։ Զաք. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Աշխարել զթագաւորն, կամ զվնասս, զթշուառութիւնս, զխորտակեալ տապան, զստինսն՝ որ դիեցուցին. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. ատ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։ եւ ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Թ։)
Աշխարող կանայք։
Մի՛ զմեռեալսն, այլ զկենդանիսն աշխարեցէ՛ք։ Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
Աշխարէ զանմտութիւն նոցա։ Տես զիա՞րդ աշխարէ զերուսաղէմ ... ոչ վասն իւրոց ինչ չարչարանաց, այլ վասն նոցա գործոցն աշխարէ. (Ոսկ. ես.։)
Սուրբքն աշխարէին զյանցաւորն՝ քան թէ անիծանէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
իբր արմատ Ապաշխարելոյ, կամ ստրջանալ.
Ապա աշխարէր զասացեալսն ... մեծապէս ապաշխարելով զղջմամբ զասացեալսն. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
deplorable, lamentable.
Ողբալի. աւաղելի. եղկելի. լալոյ արժանի. լալու.
Երբեմն տօնելի, եւ այժմ աշխարելի։ Աշխարելի կերպարան. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Գ։)
published or that publishes throughout the world.
Որ գոչէ կամ լսելի առնէ ընդ աշխարհ.
Գոչէին միախումբ աշխարհագոչ փողովք. (Խոր. վրդվռ.։)
Creator of the world.
Զաշխարհագործն, զայսչափ աշխարհ տեսանելով, ոչ իմացաք. (Փիլ. յովն.։)
Բաշխէր ամենեցուն զսուրբ մարմինն, զարարիչն եւ զաշխարհագործն ամենայն արարածոց. (Ագաթ.։)
Զաշխարհագործն ամենայն աշխարհի։ Աշխարհագործ մարմնով եւ արեամբն յիսուսի քրիստոսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ Որ ինչ եղեալ է յաշխարհի. եղականք համօրէն.
Ի վերայ աշխարհագործ արարածոց. (Վերնագր. սղ. ՟Ճ՟Դ.) (յն. յօրինակս ինչ, ի վերայ աշխարհիս բաղկացութեան)։
cf. Աշխարհախումբ.
Գումարեալ ի լրութենէ աշխարհի կամ գաւառի. համաշխարհական.
Ի մէջ տիեզերական աշխարհագումար քում հրապարակին. (Մարաթ.։)
Աշխարհագումար տօն, կամ ամբոխ, կամ ժողովք. (Պիտ.։ Մեսր. երէց.։ Հ. կիլիկ.։)
to observe or spy a country.
χωραβατέω. regionem obabulo. Դիտել շրջագայութեամբ զաշխարհ, զերկիր, զգաւառ. երկիր պտըտիլ՝ աչքէ անցընել.
Պատուիրեաց յեսու արանցն երթելոց աշխարհադիտել զերկիրն, եւ ասէ. անցէ՛ք գնացէ՛ք, եւ աշխարհադիտեցէ՛ք զերկիրն. (Յես. ՟Ժ՟Ը. 8։)
composed of all sorts of warriors.
Ուր խմբեալ իցեն զօրք աշխարհին. աշխարհաբանակ. աշխարհագումար.
Ուր առնէր գրիգոր զմկրտութիւնսն աշխարհազօր բազմութեանն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
cf. Աշխարհախումբ.
Ժողովեալ յամենայն աշխարհէ, կամ ի տեղեաց տեղեաց. համաշխարհական. տիեզերաժողով. աշխարհագումար. յոգնախումբ. հանդիսական.
Յաշխարհաժողով ատեանն բոլոր տիեզերաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։) (Գանձ.։)
Մարզէր զնահատակն մեծ ի հանդէս կուսութեան յաշխարհաժողով մարտսն. (Խոսր. հռիփս.։)
Արարին տօն աշխարհաժողով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
that fills the universe.
ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՐ ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՑ Որով լրանայ աշխարհ լրիւ իւրով. լցուցիչ երեսաց երկրի. աշխարք լեցնօղ.
Աշխարհալիր տանն տեսակաւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Վասն աշխարհալից նահապետացն (ծննդովք իւրեանց). (Արծր. ՟Ա. 1։)
that gives light to all the world
Որ լոյս տայ աշխարհի, կամ մարդկան առհասարակ. տիեզերալոյս. ալէմ էֆրուզ.
Աստղ աշխարհալոյս. (Երզն. լուս.։)
heard throughout the world.
Հոյակապ եւ աշխարհալուր ի զարմանս համբաւոյ. (Զքր. կթ.։)
Եւ եղեւ կործանումն նորա շխարհալուր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Լսելի ընդ ամենայն աշխարհ. հռչակեալ առ ամենեսին. տիեզերալոյս. հանդիսացեալ. ալէմէ մէշհուր.
Հրապարակատես եւ աշխարհալուր նշանքն. (Նանայ.։)
Աշխարհալուր առնեմ ամենայն արարածոց. (Ոսկ. նոր կիր.) յն. հրապարակեմ δημοσιεύω. publico.
thought or done by universal consent.
Եղեալն համաշխարհական խորհրդով.
Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
in universal or general assembly;
universal, general.
Աշխարհախումբ բազմութիւն. (Ագաթ.։ Բուզ. Ղեւոնդ.։)
Աշխարհախումբ ժողով. (Զենոբ.։)
Տօն աշխարհախումբ կարգեաց. (Խոր. ՟Բ. 63։)
Ի նմին աշխարհախումբ ատենի. (Նար. խչ.։)
Աշխարհախումբ ժողովարան շինեցին զսուրբն կաթողիկէ. (Տօնակ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱԽՈՒՄԲ. Խմբումն աշխարհաւ ի մեծ պատերազմ.
Աշխարհախումբ առնի։ Եւ թէ աշխարհախումբ առնիցի յերկիր թշնամեաց. (Կանոն.։)
empress, queen, princess.
Թագուհի՝ ածող՝ այսինքն առաջնորդ աշխարհի. սուլթան.
Գեղանին տիգրանուհի, ողջամիտ աշխարհածուհի. (Անյաղթ. ի քեր. մագ. եւ երզն։)
that agitates or troubles the world;
agitated or troubled in the world.
Որ առնէ կամ կրէ զծուփս աշխարհի. աշխարհազբօս.
Եւ զիս պահեա՛ ի հեղեղէ՝ յաշխարհածուփ ալեաց չարին. (Յիսուս որդի.։)
Աշխարհածուփ խռովութիւնք, զբօսանք, հոգք, վարք. (Պիտ.։ Փարպ.։ Շ. ամենայն չար.։ Զքր. կթ.։)
conqueror;
monarch, emperor, prince.
τὸν κόσμον ἕπεχων. mundumobtinens. Որ կալեալ ունի զաշխարհ համօրէն՝ տիրաբար.
Աշխարհակալն աստուած. (Արիստ. ՞՞։)
κοσμοκράτωρ. mundi imperium obtinens. Ինքնակալ. տիեզերակալ, եւ բռնակալ. ճիհանկիր.
Ընդ աշխարհակալս խաւարիս այսորիկ՝ ընդ այսս չարութեան. (Եփես. ՟Զ. 12։)
Թէպէտ նոյն ինքն դժոխք շարժեսցին, թէպէտ աշխարհակալք խաւարիս. (Աթ. ՟Բ։)
Իւրոցն ետ քաջալերս իւրով յաղթութեամբն յաղթել աշխարհակալ յաղթողին. (Սկեւռ. յեսայ.։)
Աշխարհակալ է ծնունդդ։ Աշխարհակալ աղեքսանդրէ։ Ամենայն շինաւանի աշխարհակալ դշխոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ամենակալ աստուած մարդացաւ, եւ եմուտ ի գիր աշխարհակալ թագաւորի. (Տօնակ.։)
Փառաւորեալք ի յերկրի ճոխութեամբ աշխարհակալք։ Չորից բարբարոսական աշխարհակալացն. (Պիտ.։)
Որ իշխանաց աշխարհակալիս էին զինուորեալք. (Յհ. կթ.։)
Ձեռացն աշխարհակալաց. (Նար. խչ.։)
Աշխարհակալ իշխանութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Աշխարհակալ սպարապետութեամբ իւրով. (Մովս. կաղնկտ.։)
τοπάρχης. loci praefectus, toparcha. Կուսակալ, կողմնապետ. իշխան մասնաւոր աշխարհի. փաշա.
Միում յաշխարհակալաց ծառայից տեառն իմոյ. (Ես. ՟Լ՟Զ. 9։)
Գրեաց յովնաթան առ աշխարհակալս, իշխանս, առ կուսակալս նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 5.) յն. լոկ, սպարտացւոց (որ թարգմանի. ցիրուցան)։
Նախարարքն աշխարհակալքն կայցեն առ արքայի։ Մարզպան եւ աշխարհակալ աշխարհին ած. (Բուզ. ՟Գ. 8։ ՟Ե. 38։)
ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼ. որպէս Համատարած. որ պատեալ ունի զաշխարհ. աշխարհամած.
Համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
secular, laical, temporal.
Որով իւիք լինի կեալ ըստ աշխարհի. աշխարհիկ. յաշխարհական վիճակի.
Որ յաշխարհակեաց կեանս էր. (Ագաթ.։)
Սա լեալ էր ամուսնաւոր յաշխարհակեաց կեանս. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
that consumes the universe.
Կերօղ աշխարհի. ապականիչ. գիշատիչ. արեանարբու. աշխարք չափօղ.
Բազմացան աշխարհակեր գայլք. (Յհ. կթ.։)
worldly, secular.
Որ ունի զկերպ կամ զձեւ աշխարհի, եւ աշխարհականի.
Զիւր զաշխարհակերպ ձորձսն մեկուսի թաքուցեալ ունէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
that saves, redeems the world.
Կեցուցիչ աշխարհի. փրկարար. կենարար. աշխարքս ապրեցնօղ, փրկօղ, խալըսօղ.
Աշխարհակեցոյց գալուստ քրիստոսի, կամ արիւն աստուածորդւոյն, կամ չարչարանք, կամ փայտ սուրբ. (Զքր. կթ.։)
Աշխարհակեցոյց մահն քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
Աշխարհակեցոյց աւետարան. (Ագաթ.։)
Աշխարհակեցոյց բազկատարածութիւն խաչի, եւ այլն. (Շար.։)
Աշխարհակեցոյց անճառ խոնարհութեամբ ներգործեցեր. (Գանձ.։)
that sustains the world.
Որ կրէ զաշխարհ. Աշխարհակալ՝ ըստ ՟Ա նշ.
Աշխարհակիր բանին բազկաց. (Շար.։)
Որ ի ինչ կրի յաշխարհի աստ, կամ ըստ աշխարհի լինի. աշխարհական. աշխարհային. երկրաւոր. կենցաղական.
Նաւեալք ընդ մրրկեալ աշխարհակիր մեղացն՝ վերայ խորոցն սահեցան։ Ըստ աշխարհակիր կարգացն առակաբանեալ. (Ագաթ.։)
Աշխարհակիր կեանք, կամ մեծութիւն, զբօսանք, ցանկութիւն. (Սիսիան.։ Ճ. ՟Ա.։ Կորիւն.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
cf. Աշխարհախումբ.
Զամենայն աշխարհակոյտ խառնիճաղանճս տէրութեան իւրոյ։ Աշխարհակոյտ մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Համատարած. ընդարձակատարած.
Յասպարիսի անդ յընդարձակ տեղւոջ յաշխարհակոյտ վայրի. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 9։)
Ասպատակ սփռէռ ի վերայ աշխարհակոյտ շինիցն աբասայ. (Յհ. կթ.։)
that absorbs or swallows up the world.
Որ կլանէ զաշխարհ, կամ զմարդիկ աշխարհիս. աշխարք կըլլօղ.
Աշխարհակուլ մահ, կամ որովայն, կամ վիշապ. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։ Մարաթ.։)
Մի՛ բանար ընդդէմ իմ զաշխարհակուլ զբերան գեհենին։ Կապեցեր սանձեցեր զամեհի բնութիւն աշխարհակուլ ծովուն աւազով. (Բենիկ.։)
father of the world.
Հայր աշխարհի. նախահայր. յաջորդ նախահօր ընտրեալ.
Յետ սաստիցն անցելոց՝ զայրն արդար (զնոյ) աշխարհահայր երկրակալ՝ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)
Էին ադամայ եւ այլ ուստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգ պայազատութիւն աշխարհահայր (կամ աշխարհհայր) լինելոյ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
that surrounds all the world.
Մածեալ զաշխարհաւ, պատեալ, տարածեալ շուրջանակի.
Որ զաշխարհամած խաւարն ի սկզբանն ի լոյս փոխեցեր. (Շար.։)
cf. Աշխարհամար.
(գրի կարճելով կամ վրիպակաւ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐ). οἱκονόμος, γραμματής τοῦ λαοῦ. oeconomus, scriba populi. Որ առնու գրով զհամար մարդկան աշխարհի. կոնոմոս, դպիր ժողովրդեան. գայտ էտիճի, քեաթիպ.
Գրեցաւ, որպէս ետ հրաման աշխարհահամար դպրացն։ Կացուցանէր աշխարհահամար դպիրսն։ Եկին մատուցին աշխարհահամար դպիրքն. (Եսթ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 42։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐ. եւ ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐԳԻՐ. ἁπογραφή. descriptio. որպէս Աշխարհագիր. առնուլն զհամար. եւ Մուտն ի համար արքունի դիւանի. գայտ քիւթիւք.
Յաշխարհահամար խառնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 27։)
Աշխարհահամար գրովն զազգատոհմն ամենայն յանուանէ գրել։ Առնել գիր զաշխարհահամար հրէից. ՟(Գ. Մակ. ՟Դ. 10. 14։)
public square or place in a town or country.
Միջին վայր աշխարհի, երկրի, քաղաքի. հրապարակ. հրապարակական.
Ի ներքս յաշխարհամէջս (կամ յաշխարհամէջ կամ յաշխարհամիջի) անդր արշաւել. յն. տիրել գաւառին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Յաշխարհամէջս եւ ի ժողովրդաբնակս համարձակեցան յարձակել տեղիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
that preserves the universe.
κοσμοφύλαξ. mundi custos. Պահապան աշխարհի.
Աշխարհապահ հրեշտակքն, կամ հրեշտակաց. (Ածաբ. ժղ.։ Նախադր. ժղ։ Ճ. ՟Թ.։)
that relates from the creation of the world.
Պատմօղ զաշխարհէ (գրօղն, եւ գիրքն).
Մովսէս աշխարհապատում։ Զաշխարհապատումն լինելն մովսէսի. (Ագաթ.։)
Որ զաշխարհապատում գիրսն շարագրեաց։ Ըստ աշխարհապատում բանին. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
worldly, attached to the wordly vanities.
φιλόκοσμος, qui amat mundum, i.e. res mundanas et terrenas. Որ սիրէ զաշխարհ եւ զաշխարհային իրս. տիւնեա փերէսթ, մէճազի.
Յորս ուրախանան աշխարհասէրք. (Յճխ. ՟Ի։)
Ոչ ըստ աշխարհասիրացն ոմանց ծախելով յանարժանս. (Պիտ.։)
Անձուկ է ճանապարհն այն աշխարհասիրաց. (Խոսր.։)
Զքաղցրահամ կերակուրս՝ աշխարհասիրաց թողին. (Լաստ. ՟Զ։)
Աշխարհասէրք գոլով՝ հեղձուցին զհաւատոց բանն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ իբր Աշխարհասիրական.
Աշխարհասէր պատրանք. (Յճխ. ՟Ի։)
իբր Հայրենասէր.
Որպէս աշխարհասէրք (կամ աշխատասէրք՝) սատարք ելով շինութեան. (Պիտ.։)
Սիրելի աշխարհի. հաճոյական մարդկան.
Ոչ ըստ տեղւոյ գոլով աշխարհասէր շարաբանութեան. (Երզն. քեր.։)
that created the world.
Աշխարհաստեղծն՝ ինքն արդարոյ երեւի. (Փիլ. ՟գ. մանկ.։)
Բազում արարիչս եւ աշխարհաստեղծս ի ներքս մուծանեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Զաշխարհաստեղծ բերանոյդ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
Տարածեաց եւ տէրն զաշխարհաստեղծ բազուկն իւր ի վերայ խաչին։ Սկզբնածինն այն խաւար զգալի ի հրամանէն աշխարհաստեղծ տեղի տուեալ հալածեցաւ. (Սկեւռ. յեսայ. եւ Սկեւռ. ի յար.։)
political;
secular.
Այն ինչ իրք՝ որովք լինի քաղաքավարիլ յաշխարհի. աշխարհային. քաղաքական. աշխարհական. մարդկային.
Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)
Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)
Այլ է առաքելոցն պատուէր, եւ ա՛յլ մարդկան՝ որ աշխարհավար կենօք կենցաղավարեցին. (Իգն.։)
Կարգ սահմանի աշխարհավար ճանապարհին դի՛ւր է։ Հնազանդութիւն յաշխարհավար օրէնս՝ որոց եւ իշխեն. (Լմբ. սղ.։ Շ. ՟ա. պետ. լ։)
աշխարհավար լինիմ cf. աշխարհավարիմ.
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
ԱՇԽԱՐՀԱՎԱՐ ԼԻՆԻՄ ԱՇԽԱՐԱՎԱՐԻՄ Քաղաքավարիլ յաշխարհի օրինօք, կամ ըստ օրինաց աշխարհի. կեալ յաշխարհի, կամ մտանել ի կարգ աշխարհի.
Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
Որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ. (Խոր. ՟Բ. 77։)
that takes care of the people.
Աշխարհատած գեհկանութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
spread throughout the universe.
Տարածեալ ընդ աշխարհ համօրէն, ընդ ամենայն երկիր.
Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
Խաւար աշխարհատարած. (Նար. գանձ հոգ.։)
Կոհակք ամեհի ծովուն աշխարհատարած. (Բենիկ.։)
master of the world, conqueror;
prince.
Տէր աշխարհի. թագաւոր. իշխան.
Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)
cf. Աշխարհաստեղծ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
Էջ ասէ, զի յետս կացուսցէ զմարդիկ յաշխարհարարէ անտի. (Կոչ. ՟Զ. ձ։)
Աշխարհս եւ եւ աշխարհարարն յուխտաւոր մանկանն տպաւորեալ կերպարանեցաւ. (Եղիշ. դտ.։)
Առ ի միւսանգամ զաշխարհարար գթութեանն զսէր եւ զանունդ ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
Արիստոտէլէս զիս ուսուցանէր յաշխարհարար ներտառութեանն. (Ի Պտմ. աղեքս.) իմա՛, ի գիրսն որ յաղագս աշխարհի։
map;
համատարած —, map of the world.
Ցոյց եւ ցուցակ աշխարհի. տեսարան տիեզերաց ծրագրեալ իւիք օրինակաւ.
Տուեալ նմա աստուածագիծ տախտակ՝ հրամայեաց այնու գրել զաշխարհարարութիւնն, եւ զօրինակն երկրի. եւ սկիզբն աշխարհացուցին զտապանակն հրամայեաց գործել յօրինակ վերնոյ աշխարհին. (Տօնակ.։)
that ruins, destroys the world.
Աշխարհակործան. աշխարք աւրօղ, քանդօղ.
Իշխանք աշխարհաւերք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ազգ աշխարհաւերք ժանդագործք քրմացն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Խորհուրդս ապականագործս, աշխարհաւերս։ Վա՛յ աշխարհաւեր խորհրդոյն. (Արծր. ՟Գ. 7։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
Այս ամենայն յաշխարհաւեր տարւոջս գործեցաւ. (Լաստ. ՟Ի։)
Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
cosmopolite.
Քաղաքացի աշխարհիս. բնակեալ յաշխարհի.
Կամի ցուցանել զառաքինին միանգամայն ե՛ւ աշխարհաքաղաքացի, ե՛ւ հանգիտապատիւ ամենայն աշխարհիս։ Աշխարհաքաղաքացիս մարդ, որ իբր փոքր աշխարհ ի մեծ աշխարհի եղեալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
secular;
lay, vulgar, popular;
— լեզու, vulgar tongue.
Աշխարհական ոք. վիճակեալն յաշխարհական կարգի. տիւնեէվի.
Չար քան զյանցաւոր աշխարհիկ դատապարտիմք։ Աշխարհիկքն ետուն զբաժինս իւրեանց։ Մարդ աշխարհիկ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Որդեա՛կ աշխարհիկ, ասա՛ սոցա բան (հոգեւոր). (Վրք. հց. ձ։) cf. ԱԶԱՏԱՇԽԱՐՀԻԿ։
cf. Աշխուժութիւն.
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
Կանգնել յաշտից տեղիսն. (Խոր. Բ. 13։)
cf. ԱՇՏԻՇԱՏ Բռ. յտկ. ան։
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
that builds a tower.
Շինօղ աշտարակի (ի բաբելոն, եւ այլն).
Աշտարակագործ կորուսիչ պաշտամանցն. (Ագաթ.։)
which has the forme of a tower, turreted.
Որ ինչ է ի ձեւ աշտարակի, կամ աշտարակօք զարդարեալ.
Խրամատեցաւ ցանկն աշտարակաձեւ այգւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
having towers, set round with towers.
Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)