unclad, naked.
Պակասեալ ի հանդերձից. անվերարկու. եւ մերկ. առանց պատանաց. ἁνείμων. non vestitus, male vestitus եւ nudus եւ ἅταφος. insepultus.
Անհանդերձք, միայն պատմուճանօք։ Ոչ միայն անհանդերձ, այլ եւ ամենայն մասամբ մերկ. (Փիլ. քհ. ՟Ա.։ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի մէջ օտարաց կորեաւ՝ անսուգ, անխնամ, անհանդերձ (յն. անթաղ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 10։)
ԱՆՀԱՆԴԵՐՁ. Առանց հանդերձանաց կազմեալ. պարզ. անշուք. պայաղը, սաֆի.
Ոչխարք ոչինչ ցանկան պէսպէս խորտկաց, այլ զլոկն զհանդերձ ճարակն ճարակին. (Ոսկ. ես.։)
intolerable, insupportable.
cf. Անհանդուրժակ.
ԱՆՀԱՆԴՈՒՐԺԱԿԱՆ ԱՆՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼԻ Որում անհնար է կամ դժուարին է հանդուրժել. անժուժալի. անըմբերելի. անբերելի. անտանելի. ահաւոր եւ սաստիկ յոյժ. որ քաշելու՝ դիմանալու՝ տարւելու բան չէ. տայանըլմազ. չէքիլմէզ. կեօթիւրիւլմէզ. ἁφόρητος. intolerabilis.
Անհանդուրժական երեւումն դատաւորին. (Վրք. հց. ձ։)
Աստուած անհանդուրժական. (Սեբեր. ՟Ա։)
Ուսանիցին զԱստուծոյ զանհանդուրժական արձակեալ բարկութիւնն։ Անհանդուրժականն հպարտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Զանհանդուրժական (մեզ) բնութիւն հրեշտակին յայտնելով. (Վրդն. դան.։)
Գեհեն տրոյ, եւ սառնամանիք անհանդուրժականք. (Տօնակ.։)
Աստուած երեւեալ զօրութեամբ անհանդուրժելի. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Առաւել զայրացեալ անհանդուրժելի բարկութեամբ. (ՃՃ.։)
Ողբք անհանդուրժելիք. (Յհ. կթ.։)
Անհանդուրժելի տանջանք. (Խոսր.։)
Անհանդուրժելի վշտաց եցոյց պատահել մեզ. (Տօնակ.։)
Անհանդուրժելի երկեղ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անհանդուրժելի արդեօք զծախիցն իցէ առնել յոլովութիւն ընչից. (Պիտ.։)
Եղեւ բորոտ յոյժ անհանդուրժելի. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Անհանդուրժելի ճառագայթք արձակին. (ՃՃ.։)
cf. Անհանդուրժակ.
Անհանդուրժելի եղեալ լովիաս այսմ յանդիմանութեան. (Մխ. առակ.։)
disobedient, refractory, rebellious;
— լինել, to disobey.
ἁνήκοος, ἁπειθής. inobediens, immoriger, contumanx. Որ չէ հնազանդ, կամ չհնազանդի. անհլու. անլսօղ. անլուր. անհաւան. ստունգանօղ. միւդիւ օլմայան. իդաաթսըզ. սերքէշ. ասի. ինատճը.
Նշանակ որդւոցն անհնազանդից։ Որդի անհնազանդ ի կորուստ եղիցի։ Ամենեքեան անհնազանդք գնան կամակարութեամբ։ Սիրտ անհնազանդ եւ անհաւան։ Զսիրտ իւրեանց կարգեցին անհնազանդս։ Այր ոք անհնազանդ իցէ քեզ, եւ ոչ լսիցէ բանից քոց, եւ այլն։
Անհնազանդիցն արբուցին զկործանումն. (Ագաթ.։)
Յանհնազանդից ճշմարտութեանն. (Յհ. կթ.։)
Ի վերայ անօրինաց եւ անհնազանդից։ Ոչ յամբաստանութիւն անառակութեան, կամ անհնազանդք։ Բազումք են անհնազանդք։ Ոչինչ եթող անհնազանդ ի նմանէ. եւ այլն։
Թագաւորութիւն մի այսպիսի, որ դողացուցանէ զհնազանդս եւ զանհնազանդս. (Փարպ.։)
Որ անմարմին է, ազատ է, եւ անհնազանդ մարմնական կրից. (Սարգ. ՟Ա. ՅՀ. ՟Ա։)
to disobey, to rebel.
ἁπειθέω. non pareo, inobediens sum, παρακούω, non audio. Անհնազանդ լինել. չհնազանդիլ. ստունգանել. անհաւան լինել. հեստալ. անհաւանիլ. միւդիւ օլմամագ, իդաաթ էթմէմէք.
Որք անհնազանդեցան պատուիրանացն Աստուծոյ. (Յես. ՟Ե. 6։)
Ոչ ոք անհնազանդի եթէ ոչ նախ արհամարհէ. (Բրս. հց.։)
Տեսանե՞ս, ո՛րչափ զօրաւոր է որ Աստուծոյ հնազանդի. եւ ո՛րչափ տկար, որ Աստուծոյ անհնազանդի։ Որ անհնազանդ լինի նոցա, առաքչին նոցա անհնազանդի ... Ոչ մեծ ինչ կարծէին զանհնազանդելն Քրիստոսի ... Նոյն ինքն Աստուծոյ անհնազանդին, որք Քրիստոսի անհնազանդին. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Ոչ ձանձրացաւ, եւ ոչ անհնազանդեցաւ ծերոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Ոչ հնազանդիս, զի եղիցիս ի կորուստ անհնազանդեալ որդիդ հարանց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Գազանացեալ անհնազանդի. (Մանդ.։)
Անհնազանդեցելոյ։ Անհնազանդելոյ. (Մամբր.։)
disobedience, transgression.
παρακοή, ἁθεσία, ἁπειθεία. inobedientia, praevaricatio, contumacia. Չհնազանդելն. չանսալն. անլսողութիւն. անհաւանութիւն. պատուիրանազանցութիւն. ստունգանումն. հեստութիւն. իդաաթսըզլըգ. ինատ.
Անհնազանդութեամբ միոյն մարդոյ մեղաւորք բազումք եղեն։ Խնդրել զվրէժ ամենայն անհնազանդութեան։ Ցրուեցեր զնոսա անդր վասն անհնազանդութեան իւրեանց. (Հռ. ՟Է. 19։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 6։ Դան. ՟Թ. 7։)
Որդի անհնազանդութեան՝ նոյն է եւ որդի բարկութեան. (Բրս. հց.։)
Ի հնազանդութենէ միայն շահի զօգուտն, եւ յանհնազանդութենէ զվնաս. (Եզնիկ.։)
Յուշ առնէ զանհնազանդութիւն մարդոյն առ պատուիրանն. (Արշ.։)
Կոխեցից զանհնազանդութիւնն հլու հաւանութեամբ։ Ապստամբացն անհնազանդութիւն. (Պիտ.։)
Ամենայն չարեաց սկիզբն եւ արմատ անհնազանդութիւն պատուիրանին է. (Սկեւռ. յար.։)
Անհնազանդութիւն հօր, եւ անյիշատակութիւն պատուիրանին. (Կլիմաք.։)
Զիմ անհնազանդութիւնն՝ ի՛ւր առնէ իբրեւ գլուխ ամենայն մարմնոյ. (Առ որս. ՟Ե։)
whimsical, odd, capricious, fanciful, fantastical, extravagant, mad, ridiculous, extraordinary, singular, strange, enormous, uncouth;
grotesque, distorted.
Այլանդակ վարուք. (Յճխ.։)
Այլանդակ իրացն շամանդաղ։ Այլանդակացն ի ներքս անկելոց ցանկութեանց. (Փիլ.։)
Առ պագշոտ յիմարութեան այլանդակ մտացն. (Ագաթ.։)
Յայլանդակ միտս զնա փոխաբերէր. (Յհ. կթ.։)
Որկորամոլ այլանդակաց. (Պիտ.։)
Ընդէ՞ր խորհուրդք այլանդակ ելանեն ի սիրտս ձեր. (Սկեւռ. յար.։)
ԱՅԼԱՆԴԱԿ. Յանդուգն. խրոխտ. սէգ եւ սոնք. մեծաբան. աղաջուր. մազրուր. տէնսիզ. ἁλαζών. arrogans, superbus
Ամբարտաւանից եւ այլանդակաց յանդիմանութիւն է բանս, որք իբրեւ ոչինչ գիտեն, զամենայն ինչ գիտել խոստովանին. (Փիլ.։)
Յանդիմանել զայլանդակ նորուն ամուսնին (յեզաբելայ) չարաբարոյ կամակարութիւն. (Պիտ.։)
ԱՅԼԱՆԴԱԿ. Օտար. օտարոտի. խորթաբարոյ. անկիրթ. անհարթ. գեղջուկ. անշնորհ. օտարական, վայրենի, կոպիտ, անշնորհք. եապանճի. զարիպ. խօրեաթ. եօզուն. հանդալ.
Պօղոս իբրեւ ուսուցանէր, վայրապարախօս այլանդակ կոչէին զնա. (Մծբ. ԺԹ։)
Ոչ իբրեւ զբարբարոսս այլանդակս։ Յայլանդակ բարս դժնեայս. (Յհ. կթ.։)
Այլանդակ յամենայն կարգաց եւ կրօնից։ Կրեաց յիւրոցն եւ յայլանդակացն։ Դրացեաց եւ այլանդակաց։ Ոչ միայն մերոյս նահանգի, այլ եւ ա՛յլ ազանց եւ այլանդակաց. (Մագ.։)
Մի՛ վասն այնորիկ սակս ճշմարտութեան այլանդակս պատմեսցեն (կամ մեկնեսցեն). (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ արտաքոյ ճշմարտութեանն ուսուցանէին ինչ, եւ ոչ այլանդակս բարբառէին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Զոր յառասպել ոմանց առեալ, եւ այլանդակս բարբառեալ. (Շ. վիպ.։)
Այլանդակ իմն (օրինակաւ) պատմեն զլինելութիւն երկնի եւ երկրի. (Մագ. ՟Ե։)
to be extravagant or whimsical;
to be distorted, disfigured, spoiled;
to be dissolute.
Այլանդակ գտանիլ ըստ ամենայն նշ.
Դու փոխարկեալ այլանդակիս ամբարտաւանութեամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ էր այնուհետեւ տեսանել զաշխարհս մեր ո՛չ որպէս զբարբարոսս այլանդակեալս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
extraordinariness, uncouthness, extravagance, strangeness, oddness;
dissoluteness, irregularity of conduct.
Խաբէութեամբ եւ այլանդակութեամբ։ Ստուգութիւն եւ այլանդակութիւն. (Թղթ. բար.։)
Ոխութիւնք եւ այլանդակութիւնք։ Այլանդակութիւն մտացն, եւ շուայտութիւն զգայութեանցն. (Յճխ. ՟Ը. ՟Թ։)
Գազանաբարոյ կամ օտար այլանդակութիւն. (Պիտ.։)
Որպէս յանդգնութիւն, ամբարտաւանութիւն. մազրուրլուգ. տէնսիզլիք. ἁλαζονεία. arogantia, insolentia
Ամպարհաւաճութիւն գործա՛կ է այլանդակութեան, հպարտութեան։ Ի հպարտութենէ եւ յամպարհաւաճութենէ եւ յայլանդակութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Ել.։)
incomprehensible, inconceivable.
ԱՆԲՈՎԱՆԴԱԿ ԱՆԲՈՎԱՆԴԱԿԱԿԱՆ. Անբաւ. անհուն. անբաւելի. անբովանդակելի. ἅπειρος.
Այսոցիկ անբովանդակիցս ամենեցունց, եւ չարաց՝ սկիզբն եւ վախճան եղիցի բարին. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Անհաս եւ անբաւ անբովանդակ է. (Ագաթ.։)
Անփակն եւ անբովանդակն երկնի եւ երկրի. (Թէոդոր. կուս.։)
Անբովանդակ բնութիւն. (Խոսր.։)
Անբովանդակ, որ զամենայնն բովանդակէ, եւ ինքն յումեքէ ոչ բովանդակի. (ՃՃ.։)
Չի՛ք չափ ինչ հանգոյն անբովանդակական ձեռինն ... Զարարչական նորա ուսար, եւ զիմաստնականն, եւ զանբովանդակականն (զօրութիւն). (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
cf. Անբովանդակ.
որ գրի եւ ԱՆԲԱՒԱՆԴԱԿԵԼԻ. ἅπειρος, ἅπλετος, infinitus, immensus. Զոր ոչ լինի բովանդակել՝ պարագրել կամ լնուլ. անբաւ. անեզրական. անչափ. անսահման. անհուն, եւ անհաս. անճառ. անիմանալի. որ չամփոփուիր տեղով կամ խելքով. հիչ պիր եէրէ՝ ագըլա սըզմազ, ֆէհմ օլունմազ.
Աստուածպետականին լուսոյ անբովանդակելի եւ առատ անդունդքն։ Անբովանդակելի լուսոյն (հաղորդութեամբ)՝ համեմատաբար լցեալ. (Դիոն.։)
Որ յարարածոց ես անբովանդակելի. (Շար.։)
Յամենեցունց անբովանդակելի. (Մաքս.։)
Ո՛րպէս անբովանդակելին բովանդակեցաւ. (Սարգ.։)
Անբովանդակելոյն՝ եւ բարերարելն է անճառելի. (Նար.։)
Անբովանդակելի է ըստ մասինն տարբերութիւն (անհատից)։ Անբովանդակելի է ուրեմն եւ պատշաճ նախախնամութեան նոցա բան. իսկ եթէ անբովանդակելի, (ապա) եւ անգիտելի մեզ. (Նիւս. բն.։)
Քո են այս ամենայն բարութիւնք անբովանդակելիք. (Նար. ԼԷ։)
Ո՛վ անբովանդակելի տրտմութեանս, Աստուած զղջանայ անզղջանալի բնութիւնն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Նոքա՝ որ արդարքն էին, անբովանդակելիք էին յուսով եւ հաւատով. (Վրդն. դան.։)
infinity, immensity.
Բովանդակութեան հակակայ անբովանդակութիւնն ... իսկ Աստուած զամենայնիւք գերազանցեալ է. քանզի ի նա բովանդակ ամենայն, եւ անբովանդակութիւն է յամենեցունց անբովանդակելի. (Մաքս. ի Դիոն.։)
Յամենեսեան ընկալեալ լինի ... յորմէ յայտ է անբովանդակութիւնն. (Առ որս. ՟Զ։)
incessant, continual;
restless, agitated;
incessantly, continually.
Անցին անձինք մեր ընդ ուղխս անդադարս։ Աչս ունին ... անդադարս ի մեղաց. (Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Գ։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 14)
Բերան անդադար՝ առնէ (կամ գործէ) խռովութիւնս. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 28.) յն. անյարկ. ἅστεγος. non tectus, sine tecto.
Արտասուս անդադարս. (Կորիւն.։) Անդադար բերանով։ Անդադար փառաբանութիւն. (Ագաթ.։)
Յայտ էր յոստոստելոյն եւ յանդադար լինելոյն. (Փիլ. լիւս.։)
Եղաք անյագ եւ անդադար՝ երթալ զհետ ճառիցն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Որ եղեր դու անդադար վարդապետ մեր. (Փարպ.։)
Յիշատակ առնել յաղօթս մեր անդադար։ Անդադար աղօ՛թս արարէք. (՟Ա. Թես. ՟Ա. 2։ ՟Ե. 16։)
Ալեացն անդադար կուտակելոցն. (Ագաթ.։)
Տօնեալ անդադար յանվախճան փառաբանողաց. (Նար. ՁԷ։)
to examine, to search;
to think, to meditate.
Սկսկաւ անդաճել եւ քննել զամենայն ուսմունս. (Եղիշ. ՟Գ։)
limb, member;
— — յօշել, to dissect, to dismember, to anatomize, to carve.
Մի յանդամոց քոց։ Անդամս բազումս ունիմք։ Անդամք բազումք են, եւ մարմին մի։ Լեզու փոքր ինչ անդամ է. եւ այլն։ Կամ նմանութեամբ.
Միմեանց անդամք եմք։ Մարմինք ձեր անդամք են Քրիստոսի. եւ այլն։
Յօդապատ անդամօք զանգեալ ի հողոյ. (Ագաթ.։)
Ամենայն անդամովք. (Լմբ. սղ.։)
Փառաւորութիւն միոյ անդամոյն բոլոր անդամոցն բերէ զխնդութիւն. (Խոսր.։)
Պարտ է ի վերայ մեղուցեալ անդամոցն խնդրել զողորմութիւն. (Փարպ.։)
Զտիրագոյն անդամոցն գլուխ. (Պիտ.։)
Անպիտանս ի ձեռաց եւ յոտից առնէին, եւ ի բոլոր անդամոց. (Յհ. կթ.։)
Գլխաւոր թիւք անդամոց մարմնոյ երկոտասան. (Նար. ԽԶ։)
Անդամունք. զանդամունս. (Թէոփիլ. Խ. Մկ։ Վրք. հց.։)
Եւ այլ եւս անդամք չարեաց զմիմեանց կապեալ կան. (Նեղոս) իմա՛ մասունք հանգէտ անդամոց։
ԱՆԴԱՄՔ. իբր բոլոր մարմինն անդամօք, կամ մասունք՝ զորս պատէ զգեստն. կեօվտէ.
Պատառեցին զհանդերձս նոցա յանդամոց նոցա։ Կայտռային օձք զանդամօք իմովք։ Ընդ անդամս ոսկերացն բուսեալ էր խոզանաստեւ. (Ագաթ.։)
Մերկութեան անդամոցս այս է զգեստ. (Յհ. կթ.։)
Մինչեւ ի ներքին իսկ շապիկսն՝ որ յանդամսն զգեցեալ էր. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ամօթոյ անդամք առաւել եւս պարկեշտութիւն ունիցին. (Յճխ. Ի։)
Յանդամս ծածուկս՝ չարչարանս հասուցանէին. (Յհ. կթ.։)
ԱՆԴԱՄ ԱՆԴԱՄ. մ. Ըստ իւրաքանչիւր անդամոց. յօշ յօշ.
Զխոյն յօշեսցես անդամ անդամ. (Ել. ԻԹ. 17։ Ղեւտ. ՟Ա. 6. 12։ ՟Թ. 13։)
Մինչչեւ զամենայն մարմինդ անդամ անդամ լուծեալ է. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 7։)
Անդամ անդամ յօշեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
anatomical.
anatomist.
anatomy;
— առնել, to anatomize.
anatomically.
the dissected parts.
Ի վերայ յօշելոյ անդամաթուին։ Դիցես ի դմա զանդամաթիւդ զամենայն։ (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 11։ եւ Ղեւտ. ՟Ա. 8։ ՟Ը. 20։ Եզեկ. ԻԴ. 4։)
Ոչ ճենճեր ինչ ընդ անդամաթիւս մսոյն ծախի. (Նար. ՂԳ։)
ԱՆԴԱՄԱԹԻՒ. մ. Ըստ թուոյ անդամոց. անդամ անդամ. յօշ յօշ.
Եթէ եւ անդամաթիւ զյօդս կոտորեսցես, ոչ առնեմ զանօրէնութիւնդ զայդ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
paralytic, palsical.
παραλυτικός, παραλυόμενος. paralyticus. Լուծեալ անդամօք. որոյ ջիլք եւ անդամք լուծեալ են. քէօթրիւմ, մեֆլուճ.
Անկեալ դնէր, կամ դնի անդամալոյծ։ Բերէին անդամալոյծ մի բարձեալ ի չորից։ Զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս. եւ այլն։
Ողորմել անդամալուծացն. (Մանդ.։)
Ածէին օրինակ անդամալուծաց.
Եւ զայս ի յերկուց անդամալուծից է տեսանել. (Շ. թղթ.։)
Այսպիսի ինչ ախտացան եւ առ անդամալուծաւն. (Իգն.։)
to be struck with a palsy, to have a paralytic stroke.
Հայրն Ղունկինոս անդամալուծեցաւ ի բազում ցաւոց. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Նեղեալ լինէր յայսոյն պղծոյ եւ անդամալուծեալ. (ՃՃ.։)
palsy, paralysis.
πάρεσις, παράλυσις. remissio, nervorum resolutio, pralysis. Լուծումն անդամոց, թուլութիւն ջղաց, եւ անկարութիւն շարժման. քէօթրիւմլիւք, ֆելճ.
Ի մեղաց անտի եղեւ անդամալուծութիւն նորա. (Իգն.։)
Պատճառք երեսունեւութամեայ անդամալուծութեան. (Շ. թղթ.։)
Ձեռաց խեղութիւնք, անդամալուծութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
laimed, crippled.
Խեղ անդամօք, թոյլ եւ ցաւագար. անդամալոյծ. չորս դին բռնըւիլը, թուլնալը.
Կայր որդի Կեդրոնի անդամախեղ ի ծնէ. (Ճ. ՟Բ. վրք. Մծբ.։)
lameness.
βλακεία. mollities. Խեղութիւն անդամոց, թուլութիւն, անպիտանութիւն. չորս դին բռնըւիլը, թուլնալը.
cf. Ադամանդ.
prompt, diligent;
diligently, promptly, without delay.
ἅοκνος. impiger. Որ ոչն դանդաղի. ժիր. արագաշարժ. անձանձրոյթ. որ չիտնտնար. չիւսթ, չափուգ, զայրէթլի, իւշէնմէզ, իշկիւզար.
Թէ անդանդաղ լինիցիս, եկեսցէ իբրեւ զաղբիւր ամառն քո. (Առակ. ՟Զ. 11։)
Անդանդաղ մշակ։ Անդանդաղ աշխատութեամբք, կամ յօժարամտութեամբն. (Պիտ.։)
Անդանդաղ զօրութեանն. (Ագաթ.։)
Անդանդաղ ճեպով, կամ ձայնիւ. (Նար.։)
Անդանդաղ է ի մարտնչելն. (Լմբ. սղ.։)
Առանց դանդաղելոյ. անյապաղ. անխոնջ. իհմալսըզ, իւշէնմէտէն. ἁοκνότατα (անյապաղս ամենայնիւ). diligenter.
Յառաջել անդանդաղ ի վաստակս. (Պիտ.։)
Անդանդաղ կատարել զբանն. (Լմբ. սղ.։)
Անդանդաղ ի նոյն կանխէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Անդանդաղս հաւաստեա՛ զճշմարիտն վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ԼԷ։)
Անդանդաղս եւ առանց զանգիտելոյ. (Սարկ. քհ.։)
there, yonder.
Անդ. յայնմ տեղւոջ, յայնմ վայրի կամ ի ժամանակի. անդէն. գրի եւ ԱՆՏԱՆՕՐ. հոն, նոյն տեղը.
Աստուստ ապշեալ, եւ անդանօր լքեալ։ Հանդիպել եւ անդանօր ընծայի բանից. (Նար. ԿԷ. եւ կուս։)
Թէպէտեւ ոչ անդանօր ( ի դրախտին ընդ ճաշակելն) մեռաւ ըստ մարմնոյ, այլ զկնի բազում ժամանակաց. (Նանայ.։)
Անդանօր է բժշկութիւն աստուածային քոյ ձեռինդ, յորժամ բնաւ անդամոցն տեղի ետ կենդանութիւնն։ Թագաւորութիւն ոչ էր պանծալի անդանօր (ի հնումն), եթէ ոչ եղջերբ իւղոյն օծութեան ձեռնադրեալ. (Նար. ՀԴ. ՂԳ։)
irrevocable;
cf. Անդարձ.
Սուրբք եւ անդառնալիք ի չարիս. (Վրք. հց. ԻԱ։)
Ետես բռնաւորն զանդառնալի միտս եւ զաներկբայութիւն հաւատոցն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Կարգէ ի նոյն իրս եւ զՄիանդակն անդառնալի, եւ ի սմանէ մանդակունիք. (Խոր. ՟Բ. 7։ (որ լինի եւ մկբյ։))
Գիտէր զանդառնալի միտս նոցա ի չարեացն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Տեսեալ Արարչին զանդառնալի միտս ազգաց։ Ոչ այնքան ընդ խոտորումն մեղադիր են, որքան ընդ անդառնալի միտսն. (Մեսր. երէց.։ Մխ. երեմ.։)
Անդառնալի գնացիւք։ Յանդառնալի կորուստն. (Լաստ. ՟Թ։ Անան. եկեղ.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
Անդառնալի ուղւոյն յիշատակ։ Փախուստս անդառնալիս. (Նար. ԾԴ. ԻԴ։)
Ճանապարհս՝ որ գնալոց է, անդառնալի է. (Ոսկիփոր.։)
Առանց յետս դառնալոյ. անդարձաբար. ասլա տէօնմէյէրէք.
portico, porch.
Գաւիթ, (իբր ի չափ անդոյ միոյ). նախադուռն տան. արտաքին սրահ. προπύλαιον, πρόθυρον, vestibulum. ավլու, հայաթ.
Այժմ դեռ առաջի դրացն կաս մօտ յանդաստակսն։ Զմի անդաստակ չանցանել, եթէ ոչ ջորեօք բարձեալ բերիցին։ Ե՞րբ ժամանեսցես գէ՛թ զարտաքին անդաստակս պատուիրանացն կոխել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 7. 15։)
cultivated land, fields;
village.
Անկարգ եւ անդաս. ((յն. մի բառ) Փիլ. լին. ՟Ա. 55։)
Անդք. տեղի անդոց. ագարակ. արտ. վայր. ἁγρός. ager. էքին եէրի, լիֆթլիք, թարլա.
Արդեամբք անդաստանաց։ Ելին յանդաստանսն եւ կթեցին զայգիս իւրեանց։ Դարանամուտ լեր յանդաստանին։ Յանդաստանին այլազգեաց։ Անդաստանք պտղոց։ Յուժգնութիւնս անդաստանի։ Երթային յանդաստան. եւ այլն։
Բեղմնաւորութեամբ անդաստանացն եւ բուրաստանացն։ Գեղեցիկ անդաստանօք ուրախանայի։ Բաղդատութիւն անդաստանի եւ նաւահանգստի. (Պիտ.։)
Հովուեա՛ զմեզ յանդաստանի կամաց քոց. (Պտրգ.։)
Մայր բազում բիւրուց, եւ անդաստան ժողովրդոց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Յանդաստան կենաց խնամոց քոց կամացդ։ Զամուլն արգանդ Սառայի՝ անդաստան պտղածին։ Ի յանդաստանէ մօրն իմոյ սենեկի։ Ի սահման անդաստանի գորովոյ գրկի։ Շառաւեղօք հաստատեցելովք ի յանդաստանի անօրէն մարմնոյս. (Նար.։)
Օրհնութիւն անդաստանաց կամ արտորէից, որ երբեմն լինէր ի բացի, իսկ այժմ առաւել յեկեղեցւոջ։ (Տօնաց.։)
without education, uneducated, ungoverned.
Զի մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ իցէ։ Ջերմութիւն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
not sentenced, not condemned.
Դատաւորն անդատ որպէս դատապարտեալ ի դատաւորաց. (ՃՃ.։)
Որ կամիցի անդատ եւ անդատապարտ մնալ, մի՛ դատապարտեսցէ զեղբայրն իւր. (Յհ. գառն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Եթէ արտաքոյ քան զքաղաքն ապաստանի սպանցէ զնա, անդատ լիցի. (Եփր. ել.։)
Ապա թէ աստ անդատ կայցեմք մնայցեմք ի գործել զմեղսն, զիա՞րդ ոչ է պարտ երկնչել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զի մի՛ եւ երեւելիդ նիւթականութիւն քումդ տեսութեան մտացդ դիտման անդատ եղիցի. (Նար. ԽԶ։ (Ի նոյն միտս մարթի բերիլ եւ որ ի ԿԱ։))
Ի կիկղոպայց երկիրն՝ յանօրինաց, յանդատից հասաք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Դատաւորն անդատ զդատաւորաց դատաւորն ի գերեզմանի թողու. (ՃՃ.։)
Զանդատ ատելութիւնսն։ Զանդատ քո ոգի մեծացուցանես, թէ փորձեա՛ զիս տէր. (Նար. ԽԵ. ԿԱ։)
not deserving condemnation, blameless.
Զանդատապարտսն իբրեւ զդատապարտ վարեալք. (Յհ. կթ.։)
Եւ զմեզ անդատապարտ պահեա՛ ի քահանայագործութիւն. (Պտրգ.։)
Իբրեւ զքո անդատապարտ գաղափար։ (Նար. խչ.։)
Ա՛յլ դատապարտելոցն, եւ ա՛յլ անդատապարտիցն վայելէ ժուժկալութիւն. (Կլիմաք.։)
irrevocable, irreclaimable;
impenitent;
held in mortmain;
Անդարձաբար.
• . ի հլ. «կտակ, կտակի թուղթը» Ղև. թ. էջ 29, Կանոն. Վրդն. պտմ. Ուռհ. ո-րից անդարձագիր «կտակի թուղթը» Վրդն. պտմ. անդարձանի «կտակներ» Մագ. մեծ են. էջ 49. անդարձական «կտակային» Պտմ. ա-ղեքս. 113։
• = Պհլ. andarz «կտակ, խրատ, խորհրդա-տւութիւն», պազենդ. andarz «պատուէր, խը-րատ», պրս. [arabic word] andarž «պատուէր, խը-րատ, վերջին կտակ (խօսքով կամ նիւթա-կան)»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. ანდერძი անդերձի «կտակ, հրաման, պատուէր». ანდერძნამაჯი անդերձնամագի «կտակ, կտակագիր», მოანდერძე մռանդեր-ձե «կտակակատար»։ (Այս բառերը հայերէնի միջոցով անցած չեն վրացերէնի, այլ ուղռա-կի պարսկերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս «հր-րաման, պատուէր» նշանակութիւնը, որ հա-յերէնում չկայ և իրանեանի մէջ վիայն գոյու-թիւն ունի)-Հիւրշ. 99։
• Հներից Վրդն. պտմ. էջ 99 և 161 դառնալ բառից է հանում. «Եւ անդարձն անկրկնե-լի կոչի ստուգաբանութեամբ... զի անդ-արձ է ասեն և հաստատուն է զկնի մահու կտակ»։ Այս մեկնութիւնը դնում է նաև Dulaurier JAs. 16(1860), էջ 308, իբր «irrêvocable»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Տփ. անդէրձ «կտակ» նոր փոխա-ռութիւն է վրացերէնից։
Զանդարձսն (մնացեալս) ի չարիս. (Երզն. մտթ.։)
Վասն չբժշկելոցն եւ անդարձից պաղատեցի։ Զկիսոց աստ եւ զանդարձիցն անդ պահանջէ վրէժս մարդասէր Աստուած առ ապաշխարողս, եւ բարկանայ անդարձից. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
Ի կշտամբանս չարագործաց եւ անդարձիցն առ Աստուած. (Եփր. խոստ.։)
Ի խստասրտութենէ անդարձիցն. (Սարկ. քհ.։)
Խրատէ բարկութեամբն զանդարձսն. (Յճխ. Բ։)
Գովեցաւ անառակ որդին առ անդարձիս ուխտազանցութիւն. (Նար. Զ։)
Ընդ ճանապարհ անդարձ գնացից (յն. յորմէ ոչ դարձայց). (Յոբ. ԺԶ. 21։)
Օտարութիւն է՝ թողուլն անդարձ զորս ի հայրենիսն. (Կլիմաք.։)
Տարեալ ուրեք յերկիր օտար եւ անդարձ անցուցէ՛ք զնոսա. (Փարպ.։ Կամ անփոփոխ.)
Անդարձ վճռով։ Գիր առնեն անդարձ. (Շ. առ մխ.։ Մխ. դտ.։)
Սահակ կաթողիկոս գրէ զվերջինս բանից իւրոց յանդարձի առ զօրավարն Իսմայէլի. (Ղեւոնդ. Է։)
Վասն անդարձ առնելոյ։ Անդարձ առնէ. եւ քահանայն գրէ ի թղթին զբան անդարձի նորա. (Կանոն.։ եւ Երզն. խր.։)
Անդարձ է ասեն, եւ հաստատուն զկնի մահու է կտակն։ Փոխեցաւ խոստովանութեամբ, եւ անդարձիւ ըստ արժանւոյն։ Եւ անդարձն անկրկնելի կոչի ստուգաբանութեամբ. (Վրդն. պտմ.։)
Զայս անդարձ արարեալ էր նորա ի ժամ մահուանն. (Ուռհ.։)
irrevocably.
Անիւք յառաջ կոյս անդարձաբար եւ անխոտորապէս գնալով։ Անդարձաբար անշարժ կալեալ. (Դիոն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
irremediable, irreparable, incurable.
Խնամք Արարչին ոչ թողին անդարման զարարածս իւր. (Յճխ. ՟Թ։)
Մի անդարման լիցի տագնապեալն. (Նար. ՁԷ։)
Եթող զայգին՝ անգործ եւ անդարման. (Մծբ. ԺԸ։)
Իջանէր յանկարգ եւ յանդարման տեղիս Գողթան. (Կորիւն.։)
cf. Անդարման.
flock, herd, cattle;
fields, country.
• , սովորաբար յոգնակի գործա-ձուած՝ անդեայք (հոլովուած անդէոց, ան-դեայց, յետնաբար անդէից), որ և անդի (ւոյ, ւոց) «պաճար, արջառ, նախիր» ՍԳր. որից անդէորդ «եզնարած, նախրապան» Խոր. Ա-ծաբ. Նոր կիր. Երզն. մտթ. գրուած և անդիորդ Եւս. քր. (բայց անդէորդութիւն Եւս. քր.), ան-դեաորդ Նիւս. բն. անդւորդ, անդիւորդ Փիլ.։
• ՆՀԲ անդ «արտ» բառից, «իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց»։ Անդեղայ տե՛ս Դեղ։
ԱՆԴԵԱՅՔ, եայց. կամ ԱՆԴԻ, դւոյ, ւոց. եւ դիոյ, ոց ԱՆԴԵԱՅ ԱՆԴԵԱՅՔ. βοῦς. bos, armentum. Պաճար. արջառ. նախիր. ջոկ զուարակաց եւ երնջոց. (իբր այն՝ որ ճարակի կամ պահին ի վայրս անդոց.) եզ՝ կով, պախրէ. սըզըր, տավար. եբր. պաքար.
Յանդեայ ընթացաւ Աբրահամ։ Եղեն նորա խաշինք, անդեայք, եւ էշք։ Օրհնեսցէ զանդեայս արջառոց քոց, եւ զհօտս ոչխարաց քոց. եւ այլն։
Լուաւ զձայն բարբառոյ խաշանց եւ անդեայց. (Մծբ. ԺԳ։)
Հօտք անդէից արօտականաց. (Լաստ. ԺԸ։)
Զուարակ մի յանդւոյ։ Դասակք անդւոց կամ անդիոց. եւ այլն. ի սուրբ գիրս, եւ առ այլ մատենագիրս։ Գրիչք եւ զհոլովս ԱՆԴ բառիդ շփոթեն ընդ ԱՆԴԵԱՅՆ. զոր օրինակ
Ի փշագետին անդւոց (այս ինքն անդոց) սահման դալարոյ։ Ժողովեցից ի պարարտութենէ անդիոց։ Անդւոց պտղաբերութիւն։ Զանդւոցն բարութիւն. եւ այլն։
unshaken, firm, resolute.
ԱՆԴԵԴԵՒ եւ ԱՆԴԵԴԵՒՈՒՆ. ἁκράδαντος. inconcusus, immotus. Որ ոչն դեդեւի. անդրդուելի. անշարժ. հաստատուն. դէփրէնմէզ. հարէքէթսիզ.
ՅԱստուած փութալով՝ հաստատուն եւ անդեդեւ ճանապարհ ուղիղ վարեն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յանդեդեւուն մտաց առեալ մեք կապեցաք եւ այլն. (Յհ. իմ. պաւլ։)
cf. Անդեդեւ.
ԱՆԴԵԴԵՒ եւ ԱՆԴԵԴԵՒՈՒՆ. ἁκράδαντος. inconcusus, immotus. Որ ոչն դեդեւի. անդրդուելի. անշարժ. հաստատուն. դէփրէնմէզ, հարէքէթսիզ.
ՅԱստուած փութալով՝ հաստատուն եւ անդեդեւ ճանապարհ ուղիղ վարեն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յանդեդեւուն մտաց առեալ մեք կապեցաք եւ այլն. (Յհ. իմ. պաւլ։)
antidote, counter-poison.
Զթոյնս մեղացն միշտ անդեղայ Քրիստոսի մահուն բժշկէ։ Անդեղայ՝ մահարար դեղոց, կամ մահու։ Խղճի մտաց մերոց անդեղայ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի թիւնաւոր գազանաց եւ իժից քարբից անդեղայք ստեղծան յօգուտ եւ ի փրկութիւն մարդկան. (Կոչ. ՟Թ. 19։)
Իբրեւ զանդեղեայ սաստիկ մաղձոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Իբրեւ զանդեղեայ ետ զաւազանն. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Մատուցանէին նմա թիւրակէս եւ անդեղեայս վասն ապրելոյ. (Բուզ. ՟Ե. 26։)
Ի ձեռն բազում անդեղեաց միաւորելոց առաւել ներգործեն զբժշկութիւն՝ քան միով. (Մխ. ապար.։)
cf. Անդեղայ.
there;
-, — առ մնին, — վաղվաղակի, — իսկ, — եւ անդ, on the spot, immediately, out of hand, without delay.
Հաճոյ թուեցաւ Շիղայի մնալ անդէն։ Նստէր անդէն ի տան։ Այլ էր անդէն ի տեղւոջն եւ այլն. (յն. լոկ, ի տանն, ի տեղւոջն)։
Էին անդէն ի կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ աստէն անգոսնեալ եմ, եւ անդէն ( ի հանդերձեալն) խայտառակեալ. (Նար. ԿԷ։)
Եւ ահա անդէն երեք արք եկին։ Անդէն առեալ զօրականս՝ դիմեաց. (Գծ. ՟Ժ՟Ա. 11։ ԻԱ. 32։)
Թէ սխալեսցի, անդէն վնասի։ Խուճապեալք՝ անդէն ի փախուստ դառնային. (Պիտ.։)
Բարդիմ, եւ անդէն տոչորիմ. (Նար. ՀԱ։)
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ՝ եւ անդէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Անդէն իսկ վաղվաղակի թողուն զհայրն իւրեանց։ Ո՛չ անդէն եւ անդ յանկարծաթափ. (Ագաթ.։)
Անդէն եւ անդ ծանեան. (Փարպ.։)
Անդէն եւ անդ իսկ վտանգեալ։ Անդէն եւ անդ վաղվաղակի սատակեալ լինէր. (Պիտ.։)
Եւ այս ամենայն անդէն եւ անդ առ նորուն ծննդեամբն։ Անդէն եւ անդ իբրեւ ել ի տաճարէ անտի, բժշկեաց զկոյրն. (Ոսկ. յհ.։)
Հարազատ եւ սիրելի որդի ստացեալ զսա միայն, անդէն առ նմին ունէր եւ զախտ գորովանացն. (Փիլ. իմաստն.։)
Անդէն իսկոյն՝ այսր անդր տարաբերին. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Կամ իբր անդստին. ի սկզբանէ. ի բնէ, կանխաւ.
Որ եւ անդէն իսկ ի նախնումն. (Պտրգ.։)
Անդէն ի սկզբանն ընծայեցոյց՝ զոր յետ անցելոյ յաւիտեանց կատարեաց։ Անդէն իսկ աթոռակից, անդէն ժառանգն, եւ ոչ եկամուտ ոք. (Ագաթ.։)
Կամ ի սկզբան անդ. արդէն. առաջուց. հէման պիրտէն.. ἑκ προοιμίων. initio.
Ոչ կամի անդէն սաստկութեամբ ի դիմի հարկանել, այլ առ սակաւ սակաւ աճեցեալ լեռնանայ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Կամ իբր անդրէն. վերստին. եինէ, թէքրար.
Դառնալոյ իսկ մեզ անդէն անվստահ եմ. (Փարպ.։)
Ճաշակեաց վհատութեամբ, եւ արգել անդէն տարակուսանօք։ Արշաւէ, եւ անդէն նահանջի ... Միմեանց պատահին, եւ անդէն ցրին. (Նար. ՀԷ. եւ Մծբ.։)
Անդէն եւ անդ զբանիւք եկեալ երեւէր. (Փիլ.) յն. նոյնաբանութիւն էր, կամ կրկնութիւն բանի ταυτολογία, repetitio ditorum։
herdsman, shepherd.
գրի եւ ԱՆԴԵԱՈՐԴ, ԱՆԴԻՈՐԴ, ԱՆԴՒՈՐԴ. βούκηλος. bubulcus. Հովիւ եւ պահապան անդեայց. եզնարած. նախիր արծօղ. սըղըրչօպանը.
Հովիւ եւ անդէորդ յարմարեցուցանեն փողս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Ի հովուավանս եւ յանդէորդս։ Զորդի հովուաց եւ զանդէորդաց. (Խոր. ՟Բ. 34. 35։)
bucolic.
herd.
Հովուութիւն անդէոց. սըզըր չօպանլըզը.
Ամեսինաս յանդէորդութիւնսն ընդ ցլու ոգորէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
indecent, unbecoming, unseasonable;
absurd, clumsy, extravagant, ridiculous;
յանդէպս, indecently, unbecomingly;
awkwardly, unseasonably.
Դու ես պատճառ նորա կորստեանն ի ձեռն անարժան եւ անդէպ առատութեան ... Յորժամ անդէպ, եւ յորժամ զդէպն ինչ խնդրիցեն ... Ո՛չ եթէ բարկանալն ինչ անօրէնութիւն իցէ, այլ յանդէպն ժամանակի։ Զանդէպ մտածութիւնն ի բաց կացոյց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Այսպէս բաղկացուցանես զանդէպ բնութիւնսն. (Պիսիդ.։)
Դէպ ժամանակ այժմու կեանքս, եւ անդէպ՝ հանդերձեալքն. (Խոսր.։)
Զանդէպ քաջութիւնսն. (Նար. ԽԵ։)
Սէրս անդէպս ցուցանէր. (Լաստ. ԻԵ։)
Հաւատաց անդէպ բանին։ Լսեն անդէպ բանից. (Ոսկիփոր.։)
Լսելիք մեր առ ի զանդէպսն ախորժելով լսելոյ՝ են ի ցաւս։ Անդէպ խորհուրդք. (Մանդ. ԺԸ։ եւ ՟Ը։)
Աւելի՛ (է) ձեզ եւ անդէ՛պ՝ այլ մարզպան կացուցանել. (Փարպ.։)
Ո՛չ վայրապար եւ անդէպ գովեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Նա չառնելով ստահակեաց, եւ դու անդէպն առնելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Պահք են ցածուցանել եւ զլսելիսն յանդէպ լսելոյ. (Եփր. պհ.։)
Յանդէպն աճել լուսնի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Պահակն վարել, յանդէպ վարել խուելով։ Անդէպս ինչ աղաչիցէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Եղեալ շրջէր (Դաւիթ) ի վերայ տանեաց, յանխտիրս հայեցաւ, յանդէպս տեսանէր. (Կոչ. ՟Բ։)
complaisant, easy, gracious, condescending.
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
Փոխեաց զվարձս իմ։ Փոխեցէք զպատմուճանս ձեր։ Փոխեաց զհանդերձ բանտին նորա։ Որպէս վերարկուս փոխեսցես զնոսա, եւ փոխեսցին։ Փոխեցին զփառս իւրեանց ի նմանութիւն որթու խոտակերի։ Փոխեցին զհրամանս նորա։ Փոխեսցեն զիրաւունս։ Փոխեաց ի նոցանէ զաւազանսն։ Մի փոխեր զսահմանս։ Փոխեսցուք զնա ի գործոյ անտի։ Այդի յեգիպտոսէ փոխեցեր, եւ այլն։
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
(լծ. եւ յն. եւ լտ. ). πεῖρα experimentum δοκίμιον, δοκιμή probatio, exploratio, experientia. տե՛ս եւ ՓՈՐՁՈՒԹԻՒՆ. πειρασμός tentatio. Փորձելն կամ փորձիլն. հանդէս. քննութիւն. ընտրութիւն, ցուցակութիւն. տեղեկութիւն.
Փորձ արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս։ Տաց զնոսա քեզ ի փորձ։ Միւսանդամ փորձ փորձէր։ Այր անօրէն փորձ փորձ առնէ բարեկամաց։ Փորձ տե՛ս զանփորձ արծաթոյ։ Եթէ զփորձ ինչ խնդրէք զՔրիստոսի։ Զփորձ նորա դիտէք եւ դուք.եւ այլն։
Որպէս եւ փորձ իսկ իծացն յայտ առնէ։ Յառաջագոյն դիտելով զփորձ առն։ Զփորձ պատմութեանդ զամենայն ի գրոց սրբոց ցուցից. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 55։ Կոչ ՟Դ։)
Ա՛րկ դու զայդ ի բովս, եւ քննեա՛, թէ փորձ իցէ, որպէս եւ ես գտայ փորձ վասն նոցա։ Պատեաց զնա ոսկւով փորձով (կամ փորձելով )։ Զօրութիւն փորձ յանդիմանէ զանզգամս. (Զաք. ՟Ժ՟Ա. 39։ ՟Գ. Թագ. ՟Ծ. 18։ Իմ. ՟Ա. 3։)
unsuitable, improper, unbecoming, undue, disagreeing, absurd, extravagant;
թէ ի հանդէպս եւ թէ ի —դէպս, per fas et nefasby right or wrong.
ՏԱՐԱԴԷՊ. Ի ՏԱՐԱԴԷՊՍ. մ. Յանդէպս. առանց յարմարութեան կամ վայելչութեան.
Զերդմնական, որ թէ՛ ի հանդէպս, եւ թէ՛ ի տարադէպս. (Նար. ՟Խ՟Ե.) որպէս լտ. fas, nefas.
new year, new year's day;
cf. Կաղանդ.
Գլուխ տարւոյ. կաղանդ։ (Տօմար.։)
imperious, high, haughty, supercilious, arrogant, proud, superb;
— առ հանդերձ, fond of dress, smart, spruce, dandy;
— առնուլ, cf. Սիգամ.
Իբրեւ զսէգն տրդատ։ Վասն զի սէգ իսկ էր առ հանդերձ (հագուօղ սըգուօղ), եւ այլ ուժով պնդութեան. (Ագաթ.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)
beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.
Եւ արդ տես ի սկզբանս իսկ աւետարանին, որչափ այսր եւ անդր հարկանէ զմիտսն։ Ահաւասիկ երեք ճառք, եւ զսկզբանս բանս ոչ եւս կարացաք լուծանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
Ի ՍԿԶԲԱՆԷ. Երբեմն է մակրայ եւ ի յն. ἁπ’ ἁρχῆς, ἁπαρχῆς, καταρχάς a principio, pridem, antiquitus . եւ երբեմն որպէս հոլով ներգոյական, ἑν ἁρχῇ in principio. Անդստին ի սկսմանէ. ի վաղուց. յաւուրցն առաջնոց, կամ ի յաւիտենից. ի սկզբան անդ. նախ զառաջինն. ի բնէ.
urine;
—ի աման, bladder, vesicle;
— մարմին, cf. Ջրահեղ՞՞՞անդամ.
Որպէս ջրահեղ (անդամ).
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՍԱՀՄԱՆԵԼ. Ի սահման անդր՝ յեղր կամ ի վախճան հասուցանել. կր. վախճանիլ.
cf. Հիւանդանոց.
Յաղագս տկարանոցաց։ Ոմանք ի տկարանոցս իշխանութիւն առնեն։ Յանդգնի զայսպիսի ինչ առնել ի տկարանոցս. (Մխ. դտ.։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
ՏԱԼ. որպէս Աւանդել. յանձնել. դնել. եւ Գրել.
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
Աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ։ Հիւանդ էի, եւ տեսէք զիս։ Ոչ տեսէք զիս։ Խնամէր եւ տեսանէր զպէտս նոցա. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 8։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 36. 43։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Տեսջի՛ր, զամենայն նշանս՝ զոր ետու ի ձեռս քո, արասցես. տեսջի՛ր՞ զազգն ղեւեայ մի՛ խառնեսցես ընդ նոսա ի հանդէս։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք։ Տեսէ՛ք զի՛նչ լսէքդ։ Տեսէ՛ք այսուհետեւ զիա՛րդ լսէքդ. եւ այլն։
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
պէսպէս խնդրով. ἁπολαύω fruor, oblector;
commodum, fructum, emolumentum capio;
utor τρυφάω , τέρπομαι delicior, delector. Ունել զվայելս զուարճալի իրաց. հաճութեամբ եւ դիւրութեամբ սրտի ժառանգել զխնդրելին. վարել զանդորր կեանս. փափկանալ. հեշտանալ. կցորդ լինել. հաղորդիլ. վայլել.
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Պսակ ետուր դու յաղթողին, ւառողջութիւն յոյժ հիւանդին։ Ի յօրինակ աղբեր կողին, ւառաքելոցըն քարոզին։ Յանփուտ փայտից պատեալ ոսկին, անապական մարմնոյ քոյին՝ ւաստուածութեան օրինակին։ Աներեւոյթ հակառակաց, ւերեւելի մարդկան չարաց. (Յիսուս որդի.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Փակեցի զծով դրամբք։ Փակելով փակեաց տէր արտաքուստ զամենայն արգանդ։ Եւ տէր փակեաց զարգանդ նորա, զի ոչ ետ նմա որդի։ Եւ դու Դանիէլ փակեա՛ զբանսդ, եւ կնքեա՛ զգիրդ։ Փակիցէ զգութ իւր ի նմանէ։ Եւ փառք Աստուծոյ զքեւ փակեսցին։ Փակեսցէ զքեզ տէր այսօր ի ձեռս իմ.եւ այլն։
cf. Օժանդակ;
courier, runner.
Զարանցզառաքինութիւնս եւ զհաւատս ա՛ռ քեզ օժանդակ։ Ահա եւ այլս բազումս գտանես օժընդակ զօրու գուրգենի։ Գտեալ օժընդակ չար եւ սադրիչ՝ անօրէն մտածութեանն իւրում այր մի ի տոհմանէն սիւնեաց. (Արծր. ՟Գ. 17։ Փարպ.։)
Եւ ա.գ. παρατρέχων accurrens, cursor. Սուրհանդակ.
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
ՔԱ՛Ւ, ՔԱ՛Ւ ՔԵԶ, կամ Ի ՔԷՆ. ՔԱ՛Ւ ԼԻՑԻ. կամ ՔԱ՛Ւ, ՄԻ՛ ԼԻՑԻ. ἴλεως propitius μηδαμώς, μὴ γένοιτο nequaquam, ne fiat, absit. Ձայն հրաժարական. որպէս այն թէ՝ Քաւի՛չ լիցի Աստուած, կամ քաւութիւն լիցի ի տեառնէ այդպիսում չարեաց. չէ՛ եւ չէ՛ օրէն, մի՛ եղիցի. օ՛ն անդր. ի բա՛ց տար. ո՛չ իւիք. ո՛չ երբէք. հեռի՛ ըլլայ, Աստուած պահէ, Աստուած լընէ՝ լիցըցնէ.
Քա՛ւ, մի՛ երբէք դիցէ արքայ ի վերայ ծառայի իւրոյ այդպիսի բան։ Քա՛ւ քեզ, ո՛չ մեռանիցիս։ Քա՛ւ քեզ տէր, մի՛ այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո։ Քա՛ւ լիցի քեզ առնել զայն բան։ Քա՛ւ լիցի ինձ ի տեառնէ, թէ արարից զբանդ զայգ։ Քա՛ւ լիցի ինձ յԱստուածոյ իմմէ՝ տալ քեզ զժառանգութիւն հարց իմոց։ Քա՛ւ լիցի տէր։ Քա՛ւ, մի՛ լիցի։ Քա՛ւ լիցի ինձ, քա՛ւ լիցի, թէընկղմեցից.եւ այլն։
Եւ այս նուաստութեան ի՞նչ իցէ. օ՛ն անդր, քա՛ւ քեզ ո՛րդեակ։ Մի՛ կարծեսցես ... քա՛ւ։ Քաւ ի մէնջ, կամ քա՛ւ ի քէն՝ ասել զայդ. (Սարգ.։ Ոսկ.։ եւ Մծբ. ստէպ։)
perspiration, sweat;
fatigue, labour, hard work, toil, hardship;
— մահու, death-sweat, perspiration preceding death;
առատ, կծու, գարշահոտ, թթու —, copious, acrid, fetid, sour or unpleasant perspiration;
ընդ — մտանել or հարկանել ի քրտան լինել, to sweat, to perspire, to transpire, to be all in a perspiration;
ի քրտունս համակիլ, ողողիլ յաւի, քրտան, to be all over in a sweat, to be bathed in perspiration;
քրտամբք երեսաց հայթայթել զկեանս, to earn one's bread or livelihood by the sweat of one's brow;
հարայ ընդ — ցուրտ, I fell into a cold sweat;
— ցուրտ ընդ անդամսն իջանէր, a cold sweat ran from all his members;
cf. Ապաժոյժ;
cf. Թաթաւիմ.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Հոսէին ի նմանէ քրտունք իբրեւ զկայլակս արեան։ Մինչեւ ի հիւանդս տանել ի քրտանէ նորա թաշկինակս։ Իբրեւ զձի ընդ քիրտն մտեալ։ Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք, կամ սակաւ քրտանց եւ տքնութեանց արժանի.եւ այլն։
Քիրտն նշան է ողջութեան հիւանդին. (Բրսղ. մրկ.։)
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Անօրէնութիւնք իմ բարձրացան քան զգլուխ իմ։ Իմաստութիւն օգնեսցէ իմաստնոյն քան զտասն իշխան, որ իցեն ի քաղաքի։ Սիրէ՛ զնա հայրն քան զամենայն որդիս իւր։ Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի։ Հանել զնոսա արտաքս քան զքազաքն։ Ընկալարո՛ւք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Մերկագոյն քան զսանդիտոռն.եւ այլն։
Քան յամենայնէ՝ առաւել ի պատուիրանէն պատկառեսցուք։ Երկիցո՛ւք յերդմանց քան յամենայն մեղաց. (Ածաբ. աղք.։ Մանդ. ՟Բ։)
Քան ամենայն ուրեք՝ առաւել անդ պաշտէին զայն դիսն։ Արդ քան՝ զնոսա արկանէր ի գեհեն, զնա, որ պատրեացն զնոսա, ընդէ՞ր ոչ արկանէր ի գեհեն։ Ախորժական էր նոցա՝ քան ընդ Քրիստոս ի փառս լինել, չարչարիլ վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. եփես.։ Եզնիկ.։ Խոսր.։)
Ի մահուանէ երկնչելն ոչ այլ ինչ է, քան եթէ թուիլն իմաստուն գոլ՝ ոչ գոլով։ Ես, ո՛վ արք աթենացիք, համուրելով սիրում զձեզ, բայց հաւանիմ Աստուծոյ մանաւանդ քան եթէ ձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
shaft, arrow, dart, javelin;
ի քէն եւ անդր է —ն, the arrows are beyond thee.
Երեքկնեցից փքնօք։ Ե՛րթ գի՛տ զփքինն... մինչեւ ի տեղի փքնին։ Ի քէն եւ անդր է փքինն։ Քաղեաց զփքինսն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 20=38։)
echo;
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
• բառի հետ նոյն, որով արձագանգը դառ-նում է «արձակուած ձայն». իսկ Տէրվ. Նախալ. 55 և Հիւնք. բառի առաջին մա-սև վրայ չեն խօսում։ Մառ ИАН 1912, 598 արձան+վանկ, Яз. и Лит. 1, 269 բասկ. artza «քարոտ» բառի հետ։ պահուած են (տե՛ս տակը). հմմտ. նաև հա-մարզակիլ «համարձակիլ» ձևը՝ որ գտնում ենք գործածուած Տիմոթ. կուզ. էջ 103։ Պահ-լաւ բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հայերէ-նի հետ նոյնն են ենթադրում սանս. sfl, զնդ. harez, հիւս. մանիք. պհլ. hyrz (hirz), պրս. [arabic word] hištan (ներկ. hilam) «ձգել, թողնել, արձակել»։ Նոյն իրանեան արմատից փոխառեալ է նաև հյ. ապահարզան (տե՛ս այս բառը), իսկ արմատի բնիկ հայ ձևն է զ-երծ<հնխ. serg'։
ԱՐՁԱԳԱՆԳ մանաւանդ ԱՐՁԱԳԱՆԳՔ. ἡχώ echo, vox repercussus գրի եւ ԱՐՁԱԳԱՆՔ, եւ ԱՐՁԱԳԱՆԳ (իբր յոքն). գրի նաեւ որպէս ռմկ. ԱՐԾԱԳԱՆՔ. Գանդիւն արձանաց կամ գանչիւն յարձանաց. այսինքն Հնչիւն փոխադարձեալ ի սեանց, ի վիմաց, ի լերանց, ի քարանձաւաց, եւ այլն.
εὕηχος bene sonans, sonorus (Քաջահնչօղ. անդրէն ձայնատու.)
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
• ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a- • = Հիւս. պհլ. *harzak հոմանիշ ձևից, ո-րի մէջ h ընկել է (հմմտ. համբառնալ-ամ-բառնալ) և z դարձել է ըստ սովորականին ձ (հմմտ. անդարձ, դերձակ, հանդերձ, բարձ, մարձել). կան սակայն մի քանի գաւառա-կաններ՝ որոնց մէջ թէ՛ հ և թէ զ անաղարտ • ԳՒՌ.-Ջղ. գարձ'ակել «քանդել, քակել». Ախց. Տփ. արցակ «լայն», Սչ. արցագել, Երև. առզա՛գէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. արցըգէլ, Կր. արցը-կէլ, Ակն. Խրբ. արզրգիլ, արցգիլ, Մշ. հարօգել, Ալշ. հարծկել, Մրղ. առծակել, Տիգ. mրցըգիլ, Սլմ. Վն. առցկել, Մկ. mռցկիլ. Ոզմ. ըրցկիլ, Շմ. արծագ, Ագլ. ըռզm՛կիլ, m'ռզmկ, Յղ. m՛րզmկ', Ղրբ. հmրզmկ, Հմշ. ացքրուշ, Ննխ. արցըգէլ, աձ'գ'րէլ, Զթ. աձգիլ։
Արձակ բերանով (իբր անդուռն) հայհոյես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մին արձակ իշխանութիւն, միւսն հնազանդ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զոր երբեմն թոյլ տուեալ, եւ յարձակս կախեալ, եւ երբեմն անդրէն կորզելով, եւ յինքն ձգելով. (Փիլ. իմաստն.։)
column;
statue, figure, image, idol;
instrument, writing;
Հերակլեան —ք, the pillars of Hercules;
կալ — անմոռաց, to become an eternal monument.
• , ի-ա հլ. «կոթող, սահմանաքար, մահարձան, մեծ քար, կուռք» ՍԳր. Ագաթ. «փորագրեալ քարէ տախտակ, արձանագրու-թիւն» Խոր. Փիլ. Նար. «պարսպի բուրգ, բուրջ» (այս իմաստով գործածուած Անիի ար-ձանագրութեանց մէջ. հմմտ. Oрбeли, O двуx тeрм. էջ 111-4, ի թերթին Изв. P. Aк. Ист. матеp. культ. հտ. I)։ Այս ար-մատից են արձանագիր ՍԳր. Կոչ. Վեցօր. արձանագրել Կոչ. արձակել «արձանագրել» Փիլ. Պիտ. արձանանալ «արձան դառնալ. քարանալ» Պիտ. Նար. «ամրանալ, հաստա-տուիլ» Յհ. կթ. Նար. «անշարժ՝ ուղիղ մնալ» ՍԳո. Կիւրղ. դտ. արձանութիւն «ամրութիւն, հաստատութեւն» Ես. զ. 13=Մանդ. էջ 139. առձանաքար «խոշոր՝ մեծ քար» Ուխտ. Ա. 57 (նորագիւտ բառ), մահարձան ՍԳր. ա-ղարձան Կոչ. 408. նոր բառեր են կիսարձան, յուշարձան, խաչարձան, արձանագործութիւն ևն։
στήλη cippus, columna Կոթող. որձաքար կանգուն. կամ բարձր անկեալ տախտակ կամ սիւն քարեղէն հանդերձ յիշատակագրութեամբ. մանաւանդ տապանաքար ուղղորդ՝ ի յիշատակ մեռելոյն, եւ քարկոթող ի վերայ ճանապարհի ի նշանակ սահմանաց, կամ մղոնաց, յաղթութեան, դաշանց, եւ այլն.
Առ զվէմն՝ զոր եդ ընդ սնարս իւր, եւ կանդնեաց զնա արձան։ Եղիցի վկայ կարկառս, եւ վկայ արձանս։ Արձան քարեղէն։ Արձան շիրմի ռաքելայ։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան։ Դարձաւ կինն ղովաայ յետս, եւ եղեւ արձան աղի։ Անհաւատի ոգւոյն յիշատակ հաստատեալ զարձանն աղի.եւ այլն։
Արձանք լուսեղէնք ի յերկինս կանդնեալք. (Շար.։)
Տախտակ քարեղէն փորագրեալ. կամ արձան հանդերձ արձանագրութեամբ.
Յերկանաքար արձանին, զոր կանդնեաց ի ծովեզերն. Զայս արձան բազում ժամանակս պատուեցին պոնդացիքն. (Խոր. ՟Բ 8։)
elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• = Հնխ. arm-արմատականից, որի վրայ հայերէնի մէջ աւելացել է -ուկ, ուկն մաս-նիկը. իր ցեղակիցներն են՝ սանս. irmá-«բազուկ, նախաբազուկ», զնդ. arəma «բա-զուկ», սոզդ. 'rm «թև», օսս. arm «ձեռքի ափ», զազա ērmé «ուս», լտ. armus «բա-զուկ, թիկունք», գոթ. arms, հբդ. aram, գերմ. Arm, անդլսք. earm, անգլ. arm, պրուս. irmo «բազուկ», հսլ. ramo, rame «ուս», հհիւս. armr «բազուկ» (տե՛ս Walde 62, Trautmann 13, Kluqe Etvmologisches Wár-terb, d. deutschen spr. էջ 23, Pokorny 1. z3, Ernout-Meillet 70)։-Հիւբշ. 425։
Հատան ձեռք նորա ի կրկնուած արմկացն (կան արմկանն)։ Զաջ բազուկ նորա հանդերձ արմկաւն։ Զգեցաւ մացեղէն փոքր մինչեւ յարմկունս. (ՃՃ.։)
Կորցեսցէ զարմկունսն թեւօք հանդերձ. (Ղեւտ. ՟Ա 16.) այլք իմանան զխածին հանդերձ փետրովքն. ռմկ. կտնառք։
ox;
—ք, cattle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ, ըստ այսմ Եզնիկի արջառաց ձևը յետին սըր-բագրութիւն է) «տաւար, ընդհանուր անուն կովի, ցուլի, եզան, հորթի և երինջի» ՍԳը. Եզն. Եւս. քր. որից արջառէանց (իբր թրգմ. Վոսփոր անուան) Եւս. քր. արջառաջիլ Յհ, կթ. Վրք. հց. արջառամահ Մանդ. արջառա-կաշի Նոննոս. ևն։
βοῦς, μόσχος bos, taurus, vacca;
vitulus, -la;
juvencus, -ca Պաճար. անդեայք. եթէ՛ արուն, որպէս եզն, ցուլ զուարակ. եւ եթէ էգն, որպէս կով, երինջ. կամ հասարակ, որպէս որթ. պախրէ, դուար. տավար
Արջառ, եւ ոչխար։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է։ Արջառով եւ ոչխարով։ Յարջառոց արու անարատ։ եթէ յարջառոյ մատուցանիցէ, եթէ՛ արու իցէ՝ եւ եթէ՛ էգ իցէ։ Երինջ մի յարջառոց։ Զուարակօք արջառոց։ Զուարակօք արջառոց։ Զուարակ մի յարջառոց (որ եւ ասի՝ յանդւոյ)։ Հօտիցդ, եւ արջառոցդ. (որ եւ ասի, խաշանցդեւ անդէոց). եւ այլն։
անդեայք արջառաց, եւ հօտք ոչխարաց. (Յհ. կթ.։)
field, piece of arable land, soil.
• , ո հլ. «ցանուած կամ ցանելիք հող» Սղ. ճզ. 37. Ես. իէ. 4. որից արտավաւ «արտաչափ, օրավար» Եւս. քր. «մշակուած արտ կամ վարելիք հող, արտ» Ոսկ. մ. ա-6, 12. Եփր. օրին. Ես. ժթ. 7. «երկրագործ, արտ վարող» Նոննոս. Ճառընտ. արտավայր Եփր. պհ. 174. արտավարել «արտը վարել, մշակել» Վրդն. սղ. և լուս. արտահունձ, արտ-հունձ, արտունձ «արտր հնձող անձը» Մանդ. էջ 169. Ճառընտ. արտորայք ՍԳր. Ոսև. ար-տահող «արտ լինելու հողը» (նորագիւտ բառ) Եփր. մատ. հտ. Դ. էջ 174 (ըստ մի ձեռ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 268)։
• -Հնխ. ag'ro-բառից, որի միւս ժա-ռանգներն են յն. ἀγρός, լտ. ager, սանս. ájra, գոթ. akrs, հբգ. ackar, achar. ռեւմ. Acker, հիսլ. akr «ագարակ, արտ, անդաս-տան» (տե՛ս Walde 19, Boisacq 10, Kluqe 6. Pokorny 1, 37, Ernout-Meillet'22)։ Հնխ. ag'ro-տուել է հայերէնում նախ *ածո-. տե-ղափոխութեամր *արծ-և յետոյ ծ-տ ձայների փոխանակութեամբ արտ։ Միևնոյն բառը ու-նինք նաև հյ. ազարակ ձևով, որ ըստ իս բնիկ չէ և փոքրասիական հնդևրոպական մի լեզուից փոխառութիւն է։
ἁγρός ager որ եւ եբր. արաբ. պ. էռէձ, արզ, այսինքն Երկիր, գետին. հող. անդ, անդաստան. ագարակ.
alas ! —ս արկանել, to complain, to lament.
• ԳԴ միացնում է պրս. [arabic word] avax «ա-ւաղ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. աւաղ և աւետել բառերի մէջ աւ դնում է սանս. av, յն. αῦω «գոչել», լտ. ovo «ծխալ, ուրախութեան աղաղակ բարձրացնել» ձևերի հետ՝ հնխ. av «գոչել, կոչել» ար-մատից։ Bugge, Beitr. 21 արմատը դնում է աւ, կազմուած աղ մասնիկով։ Հիւնք. պրս. avax։ Գազանճեան, Տա-րեց. Պապիկեանի 1905, 125 թրք. vaxl վա՛խ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1912, 636 Բուռանդի աւեղկել ձևի հետ համե-մատում է Ակնայ բարբառով աղայուիլ, առայկուիլ «աւաղել», հերքելով Նահա-պետեանի անտեղի սրբագրութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] 'avl, [arabic word] 'ival «աւաղել, ողբալ, հառաչել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 300)։
Ոչ գոյր անդ աւաղ բարեկամաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
• «վերջացնել», սանս. sanoti բառերի հևա. հաւերէնի մէջ արտ մասնիկ է. հմմտ. պարարտ<պարար։ Գազանճեան. Արև. մամուլ 1902, 74 ա յաւելուածով վերջ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Salemann՝ անդ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի սանս. avarati «ա-ւարտ», վերջ»։
τέλος finis, terminus, κορωνίς summitas լծ. եւ նոյն ընդ Վերջ. վախճան. ծայր. կատարած, յանգ, եւ կատար իբր պսակ, գլխաւորումն. բովանդակութիւն.
Եթէ զաւարտին քարն ոչ գնիցեմք, որ է կապ ամենայն շինուածոյն, կործանի բովանդակ շինուածն. (Եփր. աւետար.։)
cf. Աւետիք.
• ԳՒՌ.-իրր երօնական բառ պահուած են միայն աւետարան և աւետիս ձևերը. այսպես են՝ Ախց. Երև. Կր. ավէտարան, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ավէդարան, Խրբ. ավէդարան, ավիդ-րան, Ջղ. ավիտարան, Տփ. ավիտարան, ա-վէտրան, Ակն. ավիդարան, Շմ. ավատարան, Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ավէդրան, Ողմ. ավդրան. Մրղ. ավըտիրան, Տիգ. mվդըրmն, Գոր. ըվիտա՛րան, Ղրբ. ըվըտm՛րան, Ագլ. ըվը-տmրmն, Ջղ. (Փէրիա գաւառի Ազնաւուլ ռեւ-ղը) էվէտարան, Մկ. էվէտրան, Զթ. ավիդ-րօն, Հճ. ավիդայօն։-Իսկ աւետիս բառը իր նշանակութիւնը փոխելով՝ եղել է Երև. Նբ. «Ծննդեան գիշերը տնից-տուն ման գալով Խորհուրդ Մեծ երգել և տօնը շնորհաւորել», Սվ. «նոր տարի, կաղանդ», Ախց. «երկար կոլոնաձև թուղթ՝ վրան սրբանկարներով և շարականներով՝ որ նոր տարուն են պատ-րաստում և տնէ տուն վաճառում»։
Պատգամաւորս եւ բարեխօս ունել զսուրբս, որ հանդիպեցուցանեն յաւետ Քրիստոսի. (Ճ. ՟Թ.։ Կայ եւ ի Գանձարանի, ուր գրի ԱՒԷՏ։)
ruined, destroyed, desolated;
ruin, destruction;
demolition, dismantling overthrow;
waste, damage;
havock, devastation, desolation;
յ— դառնալ՝ լինել՝ մատնիլ, to be ruined, to decay, to be desolate;
յ— դարձուցանել, յ— անմարդի դնել, to ruin, to destroy, to ravage, to desolate, to harass, to infest.
• (սեռ. ի) «քանդուած, աւերուած» ՍԳր. «աւերում, քանդում» Ղուկ. իա. 20. Եւս. քր. Ոսկ. ես. «աւերակ տեղ» Բուզ. դ. 58. ո-րից աւերած ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. Բուղ. ա-ւերել «քանդել» ՍԳր. Բուզ. «ապականել, փճացնել» Սղ. ծթ. 2. Ագաթ. աւերակ ՍԳր. Ոսկ. ես. աւերուած Ոսկ. ես. անաւեր Կլի-մաք. քաղաքաւեր Եղիշ. խչ. Ճառընտ. վա-ղաւեր Ագաթ. երագաւեր Ագաթ. տնաւեր Լաստ.։
ἕρημος desolatus Աւերեալ. եղծեալ. քանդեալ. անապատ. վերան, վիյրան, ավար, ավարէ, խարապ.
ἑρήμωσις, ἑρημία desolatio Աւերումն. քանդումն. կործանումն.
glean.
• ՆՀԲ ափն (յափունս անդոց անկեալ իրք) կամ ափ (հասկք մնացեալք ա-փով ժողովելիք) բառից։
ԱՓՆԻ կամ ԱՓՆԻՔ. Յափունս անդոց անկեալ իրք, կամ հասկք մնացեալք ափով ժողովելիք յաղքատաց. նշխարք. ընկած մնացած բան, թափթփուք.
cf. Ափսեայ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 58։ ՆՀԲ աւելաց-նում է նաև լծ. պրս. թէփսի։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն թ. 743 եբր. սաֆ, -ասոր. սաֆա «կոնք, տաշտ» բառերի հէլր։
ԱՓՍԵԱՅ մանաւանդ ԱՓՍԷ. լծ. պչ թէփսի, թէփշի. յն. լտ. ափսի՛ս, ա՛փսիս. φιάλη, ἅψις phiala, patena, apsis Տաշտ. եւ սկաւառակ. պնակ. դաշխուրան. ըստ Հին բռ. փարչ. իմա՛ որպէս ռմկ. թաս, քէասէ, թապագ, լէնկէռ, սահան
stray, misled;
dissipated, absent.
• . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։
Բազմագունի. աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ. (Նչ. եզեկ.։) (Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ փիլոնի՝ բազմաման եւ շաղապատ, որ եւ կամակոր ասին, մեկնէ՝ գելաթիւր, կամ անդարձ, փոխանակ գրելոյ՝ դիւրադարձ։)
fountain, source, spring, brook;
origin.
• Windisch. 18 լտ. alveus «գետի տաշ-տր», հհիւս. alf, elք և յն. *Aλεεῖος «գետի անուն և գետի աստուած»։ Lag. urg. Arm. 808 սկանդինավեան alք։ Wuller KZ 5, 10x նոյն է դնում հյ. աղբ, աղբիւր, զնդ. awra, պրս. [arabic word] abr «ամպ», յն. ἀφρός «փրփուռ. կեղտ», որով աղբիւր համարում է իբր «փրփրուն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ H. Bbel, BvS 8, 368։ Ալիշան, Հին հաւ. 53 եղբայր բառի հետ, իբր թէ աղբիւր «եղբայր Հրոյ»։ Հիւնք. յն. Ἀλφεῖος գետի անունից։ Տե՛ս Pokorny 2, 1o8, Boisacq 1o37. Ernout-Meillet 338, Walde 225, 286 Berneker 88։
Աղբիւր ելանէր յերկրէ, եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Պատառեցան ամենայն աղբիւրք անդնդոց բազմաց։ Բաց յաղբերաց ջրոց եւ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց։ Հասեալ կամ ի վերայ աղբեր ջրոյս։ Առ աղբերն։ Շրջեսցուք առ ամենայն աղբերբք ջրոց։ Զամենայն աղբերս ջրոց խցջիք։ Աղբիւր կնքեալ. եւ այլն։
Աղբերօք հանդերձ. (Արշ. ՟Գ։)
misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !
• , ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։
Ցաւ սրտի յանձին. կիրք եւ դառնութիւն ցաւոց. վիշտ. տառապանք. նեղութիւն եւ անձկութիւն ոգւոյ՝ հանդերձ տրտմութեամբ կամ ատելութեամբ. ցաւ, սրտնեղութիւն. աճը. միհնեթ. հալ.
Աղէտս վարեալ Աղեքսանդրի՝ թէ զի՛նչ իցէ նշանակս, յղեալ կոչեաց նշանալոյծս. (Պտմ. աղեքս.։)
Ամենազան աղիտիւք տառապեցուցանէ զանձինս բնակչացն։ Բովանդակ աղետիցն առիթ եւ վնասակարութեանց։ Զսա ոչինչ կարաց ի յանդգնութեանցն բուժել աղիտից. (Պիտ.։)
brick;
tile.
• = Թերևս փոխառեալ Փոքր-Ասիական մի լեզուից, որի յիշատակն է Հեսիքիո-սի աւանդած ἀλιώ «πέτρα, ժայռ» բառը տե՛ս Boisacq 20)։-Աճ. ԳԴ, ՆՀԲ, Պատկ. Maтep. 1, 8 և Հիւնք. համարում են պրս. axiz «աղիւս» բառից։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1896, 183։ Patrubány S4 1, 193=հնխ. levkos, արմատը luk՛։
Եկա՛յք արկցո՛ւք աղիւս, եւ թրծեսցուք զայն հրով. եւ եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի։ Ընդէ՞ր ոչ բովանդակեցէք զսակ աղիւսոյն ձերոյ. Յարդ ոչ տան ծառայից քոց, եւ զաղիւսն հրամայեն գործել։ Մո՛ւտ ի կաւ, եւ կոխեա՛ ընդ յարդի, եւ պնդեա՛ քան զաղիւս։ Իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիղայ. եւ այլն։
Եթէ բաւեսցէ հող Սամարեայ աղիւսովք (կամ աղուեսուք) հանդերձ. յն. եւս՝ աղուեսուք. զի ընթերցեալ են յեբր. շուալ. ուր այլք ընդ լատ. ընթեռնուն՝ շալ, այս ինքն բռամբ չափ։ (Գ. Թագ. ՟Ի. 10.)
buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
• . ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։
Եւ ոչ զանդունդս աղխիւքն հանդերձ։ Երկակի շրթանցս արժանափակ աղխիւ կարգելոյ. (Նար. ՟Խ՟Թ. ՟Ժ՟Բ։)
Բա՛ց մեզ զդուրս տանդ. եւ ոչ կամելով երիցուն՝ աղխքն բացան. (ՃՃ.։)
Եւ որպէս լծորդ ընդ ռմկ. հալխա, հալգա. այս ինքն օղ. ճարմանդ. օղակ, կոճակ. κρίκος annulus
juggler;
conjurer.
• = Արաբ. [arabic word] caǰab+ «զարմանալիք» + հյ. արար (անող) բառերից բարդուած, ըստ այսմ վերի բառը պէտք է կարդալ աջ-բարար. այս ձևով կազմուած է նաև գւռ. աջբատես (Բլ. ՆԲ) «այլանդակ, շատ տգեղ». արաբ. [arabic word] fajab +հյ. տես (տեսք) բառերից։-Հիւբշ. 262։
Աղանդաւորաց եւ աճպարարաց ... Աճպարարն՝ որ ոչ խաղայ, սուտզրուց մարդ է. (Ոսկիփոր.։)
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
• Ամաժանդ տե՛ս ժանտ։
Այսպիսի են պատրանք թշնամւոյն, ամ յամ առնելով եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին. (Մանդ. ՟Ա։)
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
• Justi Zendsp. 26 կասկածով դնում է զնդ. amayavā «չնչին, ունայն, անար-ժեք», սանս. amāyá? զնդ. ma «չա-փել» արմատից։ (Bartholomae, Altir. Wört. 141 այս բառը մեկնում է «ցաւ, տառապանք», որով համեմատութիւնը ջնջւում է)։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 101 և 1964, 97 ամայի (Բուզանդի մօտ] դնում է *ամարդի, որից ամատի= ամայի։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 ան բացասականով-māy «չափեւ»։
Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)
entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.
• , ի հլ. «բոլոր, բովանդակ. 2. ողջ, անարատ, անվնաս» Պիտ. Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 138. որից ամբողջանալ, ամբողջապէս, ամբողջան «ամբողջովին» ևն, բոլորն էլ յե-տին. ինչ. Պիտ. Փիլ. Նար. և այլն։ Գրուած է ամպողջ Իրեն. հերձ. էջ 164 և 180։
• ԳՒՌ.-Նոր գաւառականներում բառս ջըն-ջուած է. կայ միայն Ոզմ. ամփուխչ։ Հին գա-ւառականներից յայտնի է համբողջ. ոռե հա-մար Խոսրով Անձևացին գրում է. «Ամբողջ է՝ զոր մեք համբողջն ասեմք. բովանդակ, ասէ, ամեներեան ամբողջ պահեսցին». (Խոսր. պտրգ. էջ 55)։ Սրանից երևում է որ ժ դարում բառս Անձևացեաց գաւառում համբողջ ձևն ունէր։
ὀλόκληρος. integer Համբուն ողջ, կամ անթերի մասամբք, բովանդակ. կատարեալ. պիւթիւն. թեմամ. թէքմիլ. քեամիլ.
Հիւանդաց, ողջից. յապաւելոց, ամբողջից. (Փիլ. այլաբ.։)
Յապահովի. ողջանդամ. անվնաս.
cf. Ամենայն;
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
Ամէն նոքա անդամք։ Ետ զսրբոցն ամենի նուէրն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ամէն նմա հնազանդեսցին։ Եթէ ուրուք կայր ինչ ի թաքստեան, զամէնն հանեալ. (Լաստ. ԺԱ. ԺԸ։)
Յաւել եւս զամէնն տէրն վասն առաւել հաստատութեանն. (Մանդ. Ա։)
great coat, riding-coat or hood, cloak.
• «մի տեսակ զգեստ է» Յես. է 21 Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն (եբր. [hebrew word] ardereϑ «վերարկու», յն. Ֆιλή «լեշկ մաշկ, մի տեսակ պարսկական գորգ»). այս բառը բացատրելով Եղիշ. յես. էջ 174՝ մեկնում է «ասրեղէն հանդերձ». Ստեփ. ւեհ կարդում է ամաղան. Ս. Գրքից դուրս գըտ-նում եմ բառիս համար երկու օրինակ ևս. Ամղանք տարածեալք. Ոսկ. ճառք 364. Զգա-հոյսն, զամղանսն, ղառտնին զդենլիսն. Ոսկ ճառք 471։
Զգեստ. հանդերձ. պատմուճան. վերարկու. եբր. ատտէրէթ. στολή stola կամ toga
Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն. (Յես. ՟Է. 21. ուր Եղիշ. բացատրէ՝ ասրեղէն հանդերձ։ ( Ստեփ. լեհ. ընթեռնու՝ ամաղան, որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ յն. որ է զգեստ, հանդերձ։))
consort, husband;
wife, spouse.
• = Բնիկ հալբառ, որ կազմուած է ամ «համ կից, միասին»+ուս<հնխ. uk'-«վարժուիլ, սովորիլ»+ին մասնիկով։ Կազմութեան կող-մից սրա հետ միակ համեմատելի բառն է լտ. uxor «կին», տր կազմուած է նոյն uk'-ար-մատից՝ ամենահին հնդևրոպական իգակա-նակերտ -sor մասնիկով, որից ունինք նաև հնխ. swè-sor >քոյր բառը և 3, 4 թուա-կանների իգականը։ Հնխ. uk'-ստորին ձայն-դարձն է euk'-արմատի, որից ունինք նաև ուսանիլ (տե՛ս անդ)։ Ըստ այսմ ամուսին նը-նշանակում է բուն «միասին կամ հետը վար-ժուած՝ մեծացած»։
Անցնիւր այր զիւրոյ ամուսնին դաշն պահեսցէ։ Հանդերձ ամուսնաւ։ Յորդորմամբ ամուսնին։ Նմանապէս եւ զամուսնացն։ Ի հարազատն ամուսնաց. եւ այլն։
fire-temple (of Persians).
• , ի-ա հլ. «կրակատուն արևա-պաշտների» Բուղ. դ. 59. Եդիշ. Փառա նմա-նութեամբ կամ նախատաբար «աղանդաւոր քրիստոնեաների տաճարը» Մագ.։
Նմանութեամբ՝ Տաճար այլոց աղանդաւորաց.
Հանդիպեցայ ատրուշանին թոնդրակաց. (Մագ. ՟Ա. ՟Խ՟Է։)
quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.
• = Պհլ. *rag ձևից՝ հայկական ա կամ ե յաւելուածով (հմմտ. երանգ <պրս. rang)։ Իրանեան ձեւը աւանդուած չէ, բայց կան նրա միւս ցեղակիցները. ինչ. զնդ. *raγu-, իգ. rəvī «արագ, աշխոյժ, փոյթ», գերադր. rən-uišta «շատ արագ», rənjyō «արագ», rənǰa-taspa-«արագաձի», rənǰaiti «թէթև կամ արագ է», սանս. raghù-«վազող, թէթև», բարդութեանց մէջ «արագ, փոյթ, աշխոյժ», ra'has-«արազութիւն», laghú-«թէթև, կարճ, փոքր, սակաւ», rághīyas-«թեթևա-կշիռ»։ Արմատի r ձայնը յատուկ է միայն իրանեան լեզուներին, որի դեմ եւրոպական-ները ունին l. հմմտ. յն. έλαφρός «թեթև, արթուն, փոյթ», έλαχύς «փոքր», լտ. levis «թեթև, արագ», լիթ. leñgvas «թեթև», ալբան. l'eh «թեթև», հսլ. līgukù, ռաւս. лerкo «թեթև, հեշտ», գոթ. leihts, գերմ leicht «թեթև, հեշտ», հբգ. lungar «արագ», անգլսք. lungre «արագ, անմիջապես», ան-գլ. light «թեթև», հիռլ. lugu «փոքր, քիչ», կիմր. llei «սակաւ» ևն։ Այս բոլորը ծագում ևն երկու հնխ. ձևերից՝ leghu և lenghu (առաջինը ռնգականով, երկրորդը առանց ռնգականի. հմմտ. Walde 423, Boisacq 238, Berneker 753, Trautmann 158, Kluge 300, Pokorny 2, 426, Ernout-Meillet 514)։ Հա-յերէն ձևը փոխառեալ է իրանեանից, որով. հևտև ընիկ լինելու դէպքում պիտի ունենա-յինք *լեգ, *լենգ, *եղենգ։-Հիւբշ. 122։
Արագ սուրհանդակք։ Արագունք են խնդրել զվրէժ։ Ըստ ընթացից տեսութեան մտաց արագունք. (Նար. առաք. եւ ՟Կ՟Ը. ՟Ձ՟Ա։)
ԱՐԱԳ ԱՐԱԳ. ὁξύτατα ocissime, cito citius Իսկ եւ իսկ. անդէն եւ անդ. անյապաղ. եւ ստէպ ստէպ.
Արագ արագ հնազանդեցուսցէ. Արագ արագ հանգչել ի տանջանացդ. (Ագաթ.։)
ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.
• (ի, ռ հլ.) «վէրքի, մանաւանդ բորոտութեան նշան, սպի, կեղ, որ երևում է մորթի վրայ՝ հիւանդութիւնից առաջ կամ մնում հեւանդութիւնից յետոյ. 2. հագուս-տի կամ քարի սւ պատի վրայ փտութեան նշան». ՍԳր. «որքիւն հիւանդութիւնը» Գա-ղիան. «սպիաւոր, սպի ձգող (ախտ)» Փիլ, լին. դ. 40. գրուած է նաև առած «վէրք, հա-րուած» հին Մաշտ. Լաստ. որից արածնա-ցաւ «քաղցկեղ» Բրս. մրկ. 86 (չունի ԱԲ). արածադէմ «չեչոտ, պիսակոտ, ծաղկահար» ՓԲ (իր ստեղծած բառն է)։
Արած բորոտութեան։ Մազ արածին։ Արած հարածին։ Ըստ ամենայն արածոյ բորոտութեան եւ հարածի։ Արած կանաչացեալ կամ կարմրացեալ ի մորթ կամ ի հանդերձ։ Արած յորմս տանն. եւ այլն։ Ուստի նմանութեամբ ասի.
male;
masculine;
—ք, cf. Առականք;
—թիւ, odd;
— or արեկան, jaundice.
• = Արաբ. [arabic word] irqān, որ Կամուսի ա-րաբերէն ընդարձակ բառարանը (թրք. թրգմ. Բ. էջ 863) ա՛յսպէս է մեկնում. «Մե տե-սակ կարմիր ծառի անուն է, որ թրք. գըզըլ աղաճ կոչուածն է. նաև նշանակում է հի-նաւ. նաև նշանակում է քրքում. նաև նշա-նակում է աղբերաց արիւն կոչուած դեղը. նաև նշանակում է մի տեսակ հիւանդութիւն՝ ռր բոյսերին է պատահում, նրանց հիւթն է ապականում, դեղնեցնում և անպիտանաց-նում է. և թրք. սաէ «ցորենի դեղնախտ» է կոչւում. այս հիւանգութիւնը մարգոց էլ է պատահում և կոչւում է նաև araqān, iriqan. nrūcān arq. arqān, urāq, yurqan և սա շատ ծանօթ մի բառ է. բժշկութեան մէջ յայտնի է yarqān ձևով և տճկ. կոչւում է սարըլըգ «դալուկ»։-Բառը բնիկ արաբերէն է և թէև Կամուսը վերի հատուածում ❇ arq «ան-քուն մնալ» արմատի տակ է դնում, բայց այս յայտնապէս սխալ է։ Բառը ծագում և ևեմական ❇ [arabic word] yrq «կանաչ» արմատից (ինչպէս ուղղում է յետոյ նաև Կամուսը՝ հտ. Գ. էջ 69), որին պատկանում են նաև ասուր. arāqu «կանաչիլ, դժդունիլ», amur-riqanu «դալուկ», ասոր. [syriac word] mriqanā, եբր. [hebrew word] yeraqōn «դալուկ», արաբ. [arabic word] ︎ irqān «հինա, քրքում» կամ բայական գոր-ծածութեամբ «մազին, միրուսին հինա դնել, քրքում քսել, դեղին ներկել» (տե՛ս Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. էջ 639)։-Աճ.
Արական ազգ։ Արական բնութիւն, անդամ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Մագ. ՟Ծ՟Ը։ Յհ. պաւլ։)
ԱՐԱԿԱՆՔ. գ. իբր Առնի անդամք.
sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.
• ռել» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. parcus «ագահ»։ Patrubány SA 1, 218 սանս bhraǰ «փայլ, ցոլք» բառի հետ։ Schef-telowitz BВ 28, 307 լեթթ. bargs «խիստ, անգութ», լիթ. burgeti «կռուիլ», հհիւս. berkja «աղմկել» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 58 յն. φάγρος (կրե-տական) «յեսանաքար» և φοζός «սրա-ծայր» ձևերի հետ համեմատելով՝ հա-նում է հնխ. bheg2 արմատից. հայե-րէնի նախաձևն է հնխ. bhag2-ro բարկ։ Petersson IF 23 (1908), էջ 403 հնխ. bherg արմատից, որ աճած է bher «կտրել» պարզ արմատից. հմմտ. ւն. φάρω, զնդ. bar «կտրել, փորել», հիսլ. barki «կոկորդ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 403 հլ. բուռն բառի հետ՝ սումեր. bar «ձեռք». bar «զօրեղ, կատաղի», էջ 418 թթր. berk «ամուր», ույգուր. berk «յոյժ, ամուր», ատրպտ. berk «կարծր, պինդ», եաքութ. bärkkä «յոյժ, լաւ», չուվաշ. parga «ամուր, հաստատուն»։ Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձ. 396 նգալլ. bragod, bragdy, կորն. bregand, հբրըտ. bra-caut «խմորում», յն. βράσσω «եռալ», լտ. flagrari «այրիլ, բորբոքիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1912, 265 բարկանալ հանում է պրս. barik «բարակ, նուրբ» բառից։ Petersen, Kelt. gram. 1. 109 և Persson,. Beitr. 22-(տե՛ս Pokorny. 2, 188) հիռլ. bərb, borp «յիմար», նիռլ. borb «կոշտ», լեթթ. bārgs «կարծր, խիստ, անգութ, անագորոյն» (Traut։ հաճ, յամառ, անմարդամօտիկ անձ», barkun «կոշտ, անհարթ» բառերի հետ, որոնց նախաձևն է հնխ. bhorg2o-(Po-korny 2, 188)։ Petersson IF 23, 403 և Persson, Beitr. 1, 37 (տե՛ս Boisacq ։ 1101) ստ. գերմ. brakig, հոլլ. brak, ։ անգլ. brack. «դառն, աղի, աղաջուր» բառերի հետ, որ մերժում է Pokorny անդ։ ՒԻՌ.-Տփ. բարգ, Ալշ. Խրբ. Մշ. բ'արգ. մ բ'mրկ, Ախց. բ'արք, Մկ. Սլմ. Վն. պmրկ, Ասլ. բ'ար*.-Տփ. բարգա՛նալ, Երև. բ'արգա՛նալ, Ոզմ. բ'mրգանալ, Ռ. փարգա-նալ, Սլմ. Վն. պmրկանալ, Շմ. պարգանալ, Զթ. բ'արգանոլ, Զթ. Հճ. բ'այգանօլ։ Նոր բա-ռեր են բարկանք, բարկել, բարկնալ։
Զոր բարկն անուանեն, գտանի հեզ եւ հանդարտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Լա՛ւ է աշխարհական հանդարտ՝ քան զմիայնակեաց բարկ եւ անզգամ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Արբեցողն՝ ցասկոտ եւ նախանձոտ եւ բարկ եւ անմիտ լինի։ Այլ զի ամենեւին զբարկ միտսն յայտ առնիցեմք, վերագրաւն հանդերձ գազանս վայրենիս կոչեմք (զչտրս). (Ոսկ. ես.։)
vine-branch;
branch, bough, shoot.
• ՀՀԲ մեկնում է իբր բերունակ։ ՆՀԲ բար-ւոյ ունակ կամ բեր-ունակ, հմմտ. յն. αγαϑὸν «բարի և բարունակ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] barnāk «երիտասարդ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 102 պրս. [arabic word] bar «պտուղ» բառից։ Շատ յար-մար էր թերևս այս ստուգաբանութիւնը, մանաւանդ որ բար «պտուղ» բառը դոր-ծածական է արդի բարբառներում. ինչ. Երև. Ղրբ. Տփ. կամ նաև Զն. «նորա-տունկ ծառի առաջին պտուղ» նշանակու-թեամբ. որից ունինք բարատու «պտղա-տու», բարել «պտղաբերիլ», բարելի «պտղատու», բարեղէն «պտղեղէն», բարոտ «պտղաբեր», բարաթաւի «պըտ-ղաթափ»։ Բայց կարելի՝ էր ոսկեդարում գտնել այսպիսի մի բարդութիւն, որ ւետեններին է յատուկ. հմմտ. պա-րունակ, շարունակ, շնորհունակ ևն։
Եհան անդ ողկոյզս, եւ արձակեաց զբարունակս իւր։ Եղիցի մայր մեծ, եւ բարունակք նորա ի նմին հաստատեսցին։ Եզեկ. (՟Ժ՟Է. 6. 23։)