to kick, to kick up one's heels.
to leap, to skip, to bounce;
cf. Աքացեմ.
to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.
cf. Աքացեմ.
to strike;
to palpitate, to heat;
— զձեռս, to clap the hands;
— սրտի, to palpitate.
Որպէս թէ բախբախեմ. ստէպ բաղխել. ընդհարկանել իբր συγκρούω, κόπτω collido, pulso. իրարու զարնել, վուրուլմագ, չագըշմագ, չալմագ.
to amass, to gather, to collect.
to divide into several branches;
to out, to cut off;
to abridge, to resume in a few words.
to talk much, to be verbose.
to cry, to make a loud noise, to halloo, to shout;
to scold;
to make an exclamation.
Աղաղակեմ առ քեզ փրկիչ՝ քանանացւոյն զձայն. (Շար.։)
to destroy, to throw down, to overthrow, to ruin.
to stray, to dissipate.
to seduce, to deceive, to lead into error, to teach a false doctrine.
to brown, to roast, to broil, to toast.
cf. Աղանձեմ.
to supplicate, to pray, to conjure.
Արհամարհեցաք, յորժամ աղաչէրն զմեզ։ Աղաչեցի զՏէր Աստուած։ Աղաչեցէ՛ք առ Տէր Աստուած ձեր։ Զերեսս Տեառն չէր աղաչեալ։ Աղաչեա՛ զերեսս Տեառն Աստուծոյ քո։ Աղաչեաց այրն Աստուծոյ առաջի Տեառն։ Ժողովրդովքն հանդերձ աղաչէին զԱստուած։ Աղաչեմ զձեզ՝ յիշել ձեզ զերախտիսն։ Աղաչեսցէ զքեզ եղբայր քո։ Աղաչեաց զերեսս արքային Մովաբայ։ Անկեալ աղաչէիք զկուռսն ձեր։ Աղաչէ, եւ ոչ ամաչէ։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ։ Մո՛ւտ, եւ աղաչեա՛ զարքայ։ Մի՛ աղաչեր վասն դոցա։ Աղաչել սկսան նոքա զնա, զի դաշինս արասցէ։ Աղաչէին ձեռն տալ նոցա։ Յաղաչել քում առ նա՝ լուիցէ քեզ։ Յաղաչել իւրում առ Տէր՝ ընդունելի եղիցի նմա։ Աղաչել ի խաղաղութիւն, եւ այլն։
Զհանգուցչին զերեսս աղաչեմ։ Զորոյ զկերպարանս եւ զյիշատակս անուանցն աղաչել՝ Աստուած իսկ վարդապետեաց։ Առ Ահարոն ոչ գոյր աղաչել։ Աղաչեաց Մովսէս առաջի Տեառն Աստուծոյ. (Նար.։)
Միայնոյ քեզ մարդասիրի աղաչեմ. (Շար.։)
to spoil, to desolate, to ruin, to destroy.
to besprinkle with salt;
to spoil, to desolate;
to cast a stain upon, to wound the reputation of, to slander, to calumniate.
to spoil, to corrupt, to adulterate, to taint, to impair, to disorder, to discompose, to vitiate.
to go to stool, to dung;
to dung, to manure.
to make to flow as a fountain, to make to flow or gush out;
to pour forth abundantly.
cf. Յաղեմ.
to supplicate, top pray.
Համայնից ունօղս զբնաւից աղերսաբանեմ զմեռելոցն՝ քեզ կենդանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
to supplicate, to implore, to entreat, to petition.
Աղերսեմք զփառաւորեալ արարչութիւնդ։ Ոչ կամեցայ առ այս զոք աղերսել. (Նար. ՟Լ՟Գ։ Մխ. դտ.։)
Ընդ նմին վասն նորին աղերսել առ քեզ։ Զատեանն դատաւորին թողեալ՝ խառնակրօնիցն աղերսեմ. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա։)
Բժշկութիւն հոգւոյս աղերսեմ։ Գրեթէ զսոյն աղերսեալ խնդրէր. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ղ՟Գ։)
Եթէ յողոք անկեալ ինչ ձեզ աղերսիցեմք. (Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 19։)
to floor with tiles;
to imitate brick.
to join together, to chain, to fasten, to buckle;
to button;
to lock.
to lock, to fasten, to enclose, to shut up;
to stop or close up;
to button.
to talk extravagantly, to chatter, to prattle, to be tedious in conversation.
to trouble, to disquiet;
to alarm;
to put into disorder, to jumble, to mix, to confound.
to soil, to dirty, to stain, to besmear with filth or grease, to befoul, to bedaub, to sully, to tarnish, to grease.
cf. Աղտեղացուցանեմ.
to impoverish.
to pray, to address one's self to God in prayer;
to supplicate;
to intercede.
Փրկութեանն մեր աղօթեն (հրեշտակք)։ Հանապազորդեան հացին աղօթեմ։ Եւ ոչ սատակման ինքեան աղօթեաց։ Որում սպասեմք, եւ յոր աղօթեմք. (Նար.։)
Ժողովրդեանն՝ որոց պէսպէս աղօթեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
հյց. խնդ. իբր հայցել, խնդրել աղօթիւք յԱստուծոյ. աղաչելով ուզել. տիլեմէք.
to obscure, to cloud, to diminish the splendour of any thing or person, to eclipse, to extinguish;
to tarnish, to sully, to take away the polish from any thing;
to slander;
to enfeeble, to debilitate, to diminish.
Տալ աղօտանալ. նսեմացուցանել. նուազեցուցանել. քօղարկել. ընդ աղօտ ցուցանել. մթնցընել, պակսեցնել, գոցել.
to make haste, to use diligence;
to forward, to hasten, to press or push forward;
to prevent, to anticipate, to get the start.
Աճապարեաց Դաւիթ, եւ ընթացաւ ի ճակատն։ Աճապարեաց սեմէի, էջ ընդառաջ արքայի։ Աճապարեաց ելանել ի կառս իւր, եւ փախչել։ Աճապարեցի փախչել ի թարշիշ։ Աճապարեաց Աբդիու, անկաւ ի վերայ երեսաց։ Եթէ ոչ վաղ աճապարեսջիք, եւս մեծամեծ ինչ քան զայս գործիցեն։ Աճապարեսցուք գնել ընդ նմա ուխտ. եւ այլն։
to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.
to increase, to make to grow, to augment, to enlarge, to heighten, to make stout, to multiply;
to exaggerate;
to make dear, to raise the price of.
to reduce, to ashes.
to devastate, to deprive, to spoil.
to pour out, to empty;
to collect together;
cf. Ամանեմ;
— ծարիր յաչս, to colour the eyes with prepared antimony.
Զի մի՛ երբեմն եւ զնոսա ... ի ծով ամայեսցէ. (Երզն. մտթ. ՟Ը. 35։)
to put in a vessel or bag, to bag.
to be ashamed, to blush with shame, to be confounded.
Ամաչեմ ընդ քո, թագաւոր։ Ամաչեմ ի վերայ անզգամութեանդ ձերոյ. (ՃՃ.։)
Ե՛ս եմ ասէ, ոչ ամաչեալ յառաջագոյն կուրութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Յայնժամ շտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւ ամաչեցեալք. (Յհ. կթ.։)
to make ashamed.
to accuse, to inform against, to charge, to complain against;
to plead guilty, to confess.
Ամենայնի հասու լինել՝ զորոց մեքս ամբաստանեմք զդմանէ։ Կամեցայ գիտել զվնասն՝ վասն որոյ ամբաստանէինն զդմանէ. Զոր գտի ամբաստանեալ վասն խնդրոյ իրիք իւրեանց օրինաց։ Մինչեւ ամբաստանեալն յանդիման ունիցի զդատախազսն։ Վասն որոյ յուսոյ ամբաստանիմ արքայ ի հրէիցդ։ Չտաս ինչ պատասխանի՝ զի՛նչ դոքա ամբաստանեն զքէն, կամ տե՛ս քանի՛ ամբաստանեն զքէն. (յն. հակառակ վկայեն) եւ այլն։
Ոչ երբէք չարութեամբ ամբաստանէր զայրն։ Ասեմք, անհնարին է Աստուծոյ մեղս ինչ գործել, ո՛չ տկարութիւն ինչ նմա զայս ամբաստանեմք։ Նոքին ինքեանք զանձինս իւրեանց ամբաստանեն։ Ամբաստանէ զանժուժկալութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to provide, to store;
cf. Համբարեմ.
ԱՄԲԱՐԵՄ որ եւ ՀԱՄԲԱՐԵԼ. ἁποτίθημι depono, repono Մթերել յամբարս, ժողովել, դնել ի պահեստի. շտեմարանել. ամփոփել. գանձել. դիզել, պահել. դիզել. պահել. տեվշիւրմէք. եըզմագ.
Ամբարեմք զսոսա ի շտեմարանս մտաց ձերոց։ Որ ի ներքս յորովայնի ունի աղբիւր ամբարեալ, ոչ ծարաւեսցի երբէք։ Որպէս պարտականս հատուցանեն, եւ ոչ երախտիս ամբարեն առ բարեգործօղն. (Ոսկ. յհ.։)
to grow proud, to grow arrogant, to be presumptuous.
to make proud, to render arrogant, to cause to be presumptuous.
to crowd;
to embroil, to put in confusion, to disturb;
to stir up or excite to sedition.
to make whole, entire, to complete, to perfect.
to become wild, to be unruly;
to make ferocious, ungovernable.
to castrate, to cut, to geld.
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Թէեւ ես յաւէտ թափուր իցեմ յարժանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յարժանի կրեմ եղկելիս զանզովանալի զկիզումն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
intercessor, mediator;
— լինել, cf. Բարեխօսեմ.
Զմի որդի գիտեմք, որ խոստացաւ մեզ առաքել առ մեզ առ ի հօրէ զբարեխօսն զհոգին սուրբ։ Արդ գեղեցիկ է այս եկեղեցւոյ սրբարար եւ օգնական եւ բարեխօս հոգին սուրբ։ Բարեխօս կոչեցեալ է վասն մխիթարութեան բարեխօսութեան եւ օգնականութեան տկարութեանս մերոյ։ Ամենայնի վարդապետ եւ բարեխօս յԱստուծոյ եւ սրբարար հոգին սուրբ բարեխօս է։ Ծածկէ զայս ամենայն ամենաբարի զօրութիւն բարեխօսին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ղ. ստէպ։)
Միւս եւս բարեխօս առաքեմ առ ձեզ, այսինքն մխիթարիչ. (Եփր. համաբ.։)
ասի եւ Բարեխօս ունել զԱստուած առ սուրբս, յորժամ աղաչեմք զի հրամայեսցէ նոցա.
good, honest, virtuous;
բարեկիր առնել, cf. Հաճեմ, cf. Բերկրեցուցանեմ, cf. Հեշտացուցանեմ.
Ոչ միայն արթնութեամբ բարեկիրս գտանեմք (կամ գտանիմք), այլ եւ ննջելով. (Փիլ. բագն.։)
high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.
Ձիթենի բարձր։ Բեմբ՝ բարձր յերկրէ մինչեւ յերկինս. (Փարպ.։)
ԲԱՐՁՐ. որպէս Պերճ. պչ. պէրծ. Գերագոյն, վեհ, վսեմ, պանծալի, յաղթօղ, հզօր, երեւելի, մեծանուն, շքեղ, պատուական. եւս եւ Ամբարտաւան.
Բարձրն եսայիաս վասն Երուսաղեմի մարգարէանայր. (Լաստ.։)
ԲԱՐՁՈՒՆՔ. որպէս Բարձր սեղանք զոհից, կամ բագինք հրէականք ի բլուրս եւ ի լերինս՝ նուիրականք Աստուծոյ, այլ պէսպէս խտրանօք խառն. որ կոչի եւ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ. եւ ԲԱՄԱ. ըստ եբր. պամա. որ եւ յն. վի՛մա, եւ հյ. Բեմ.
Բարձր առնեմ զքեզ տէր։ Բարձր արասցուք զանուն նորա ի միասին։ Օրհնեցէ՛ք եւ բարձր արարէք զնա յաւիտեան.եւ այլն։
cf. Բարձրամտեմ.
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ես ստեղծուածս ի՞բր բարձրամտիցեմ. (Բրս. ի ստեփ.։)
cf. Բնակեմ.
cf. Բունեմ.
Իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածեպս. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
Դնեմ ի հիմունս սիոնի վէմ բազմապատիկ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 16. (որ ի ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 6. գնի՝ ընտիր)։)
heir;
բաժանակալ լինել, cf. Ժառանգեմ.
Այսինքն Բաժակ։ (Մխ. երեմ.) եթէ չիցէ սխալ գրչի։
cf. Համեմատութիւն.
σύγκρισις comparatio Համեմատութիւն. կշռութիւն.
Բաղդատութեան աչաց զեղբարսն համեմատեսցուք. (ունկն գոլով մեր, մի՛, զի չեմք ակն, ասասցուք, եթէ չեմք ի մարմնոյ անտի. Լմբ. ատ.։)
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
Երկու են բանք. այն՝ որ ի ներքս ի խորհուրդսն բնակեալ է, եւ զոր արտաքս բերեմք. (Փիլ. լին. Դ. 96։)
Մինչս բան՝ ոչ եթէ ժամանակ ինչ է սահմանարկու. (Կոչ. ԺԷ։ ԲԱՆ.) λόγος ratio ըստ յն. ոճոյ, որպէս Համեմատութիւն. կարգ, յարաբերութիւն, հայեցուած, պատճառ, փաստ, եւ հանգամանք իրաց.
Եթէ բան առ բան զսա մեկնեմ, լսօղքդ ձանձրանայք. (Նար. երգ.։)
ՆՈՅՆ ԲԱՆ Է. ՆՈՅՆ ԲԱՆՔ ԵՆ. Զնոյն իմանալի է կամ ասելի է. եւ զզնոյն համեմատութիւն իմա՛։
Բանս ի գործ արարին ունել զիս. (Երեմ. ԺԸ. 22։)
Իմ բանք ինչ են ընդ հրեայսն, գուցէ տացեն զիս ի ձեռս. (Երեմ. ԼԸ. 19։)
world, universe;
land, country, region;
փոքր —, microcosm;
հանդերձեալ —, the other world, future life;
ընդ ամենայն —, through all the world;
— ամենայն, all the world or people, every body;
ըստ — հանել, to expatriate, to exile, cf. Արտաքսեմ, cf. Աքսորեմ;
ելանել՝ փոխիլ յաշխարհէ, to go in the other world;
գալ յ—, to be born, to come into the world;
յաչս —ի, in the eyes of the world;
զուլ զ—, to leave the world.
χώρα, γαῖα, γῆ, πατρίς. provincia, regio, terra, patria. Երեւելի մասն աշխարհի. գաւառ, նահանգ, թագաւորութիւն, ազգ, երկիր հայրենի, կողմն մի տէրութեան. վիլայէթ. մէմլէքէթ. եյալէթ. տիյար. թօփրագ. սեմթ. վաթան.
Դարձցո՛ւք իւրաքանչիւր յաշխարհ իւր. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 16։)
Աշխարհ աստ զժողովուրդն կոչէ. նա սովորութիւն իսկ է գրոց, երբեմն զարարածս աշխարհ անուանել, եւ երբեմն զայսնոսիկ՝ որք չարութեամբ կեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
Ի մարդում իբր ի փոքր աշխարհում ըստ դեմոկրիտոսի այսոքիկ տեսանին. (Սահմ. ՟Ժ։)
cf. Աչառեմ.
Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Տեսանեմ աչօք մտացս։ Ուղիղ աչօք հայել ի ծառայս։ Տեսանել այլոյ աչօք. (Փարպ.։)
ՅԱՉՍ. (յորմէ կազմի բառդ ԱՌԱՋԻ) իբր Յանդիման աչաց, մարմնոյ, կամ հոգւոյ, եւ կամաց, հաճոյից եւ այլն. ռմկ. առջեւը. որ եւ իբր Առ համեմատութեամբ, առ նովաւ,
Հաճոյանամ յետին ռամկին, եւ թագաւորիդ մեծի յաչաց ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
vain, useless, neglected, slighted, forgotten;
— առնել, to neglect, to forget, to slight, to violate, to infringe, cf. Արհամարհեմ, cf. Խոտեմ;
— լինել, cf. Անպիտանամ.
(լծ. հյ. ուխտ. ռմկ. ախտ, ահտ. իբր օտար յուխտէ, ուխտազանց. կամ իբր ապերախտ. կայ եւ յն. ἁπάχτης. աբախթիս յետս կասեալ) Ուստի երբեմն Ապախտ՝ է Մերժելի որպէս արտաքոյ ուխտի. ոչինչ. անպիտան.
Եւ երբեմն, Ապաշնորհ. ապերախտ. ἁχάριστος. ingratus.
Երբեմն եւս՝ որպէս Խարդախ. կեղծ. κίβδηλος. adulterinus, non sincerus.
Որպէս թէ ապախտ ինչ առնիցեմք ի գրոց եւ ի ճշմարտութենէ. (Առ որս. ՟Գ։)
corruption;
destruction, ruin;
contamination, infection;
depravity, perversion, degeneration;
putrefaction, rottenness, sourness, staleness, rancidity;
— կուսի, defloration, debauchment;
տեղի՝ դուբ ապականութեան, sepulchre, tomb;
— բարուց, corruption, depravation of morals or manners;
յ— դնել՝ դարձուցանել, կարգել, հասուցանել, cf. Ապականեմ;
յ— դառնալ, լինել, անցեալ գնալ, cf. Ապականիմ;
ձմեռն ապականութեան, the winter destroyer or spoiler.
Որ մոլորեցուցանէ, ինքն անկցի յապականութիւն։ Ոչ տացես սրբոյ քում տեսանել զապականութիւն։ Թէ իջանեմ ես յապականութիւն։ Իջուսցես զնոսա ի գուբ ապականութեան։ Ոչ սպանցէ զքեզ յապականութիւն։ Ըմբռնեցին զնա, կամ պատեցին զնա թակարդօք յապականութիւն։ Գնան ի մէջ հրոյն, եւ ապականութիւն ինչ ոչ գոյ ի նոսա։ Հանաւ դանիէլ ի գբոյ անտի, եւ ամենեւին ապականութիւն ոչ գտաւ ի նմա։ Փառք իմ յապականութիւն դարձան. եւ այլն։
repentance, regret;
remorse;
penitence, compunction, contrition;
— առնուլ, զեղջ եւ — լինել, to repent, to feel regret, cf. Ապաշաւեմ.
to take away, to remove, to carry off, to displace;
to retrench;
to derogate, to suppress, to withdraw;
to cause to cease, to destroy, to dispel, to efface, to extinguish, to stifle;
to take away, to ravish, to take, to steal, to rob;
to lift up, to raise;
to bear, to support, to sustain;
— ի վերայ, to put, to put on, to load;
— ի հաշուէ, to discount, to deduct, to abate;
— զօրէնս, to repeal a law, to cancel, to annul;
— զխոչս, to clear, to extricate;
— զցանկն, to unbar;
— զմանուկն յարգանդէ, to deliver a woman;
— թողուլ, բարձի թողի առնել, to abandon, to forsake entirely, cf. Մերժեմ, cf. Լքանեմ;
—ի լուծ կշռոց, to weigh;
— զգլուխ, to behead, cf. Գլխատեմ;
աղաղակ կական՝ կառաչ՝ ձայն՝ ճիչ —, to scream, to cry out;
to weep;
— ի միջոյ, to carry away, to stroy, to annul;
— զամենայն դժուարութիւն, to take away all difficulty;
— զկեանս ուրուք, to take away the life of some one, to kill, to murder;
բաղոք —, to appeal, to invoke, to lament;
— զցաւս, to support pain;
— ուստեք, to go away, to depart;
— զթիւ, to subtract;
— արձակել, to dismiss;
բարձեալ բերել, to carry;
to be carried or brought;
to liken, to compare;
to be taken away;
to be destroyed;
to be estinguished;
բարձիր եւ անկիր ի ծով, be thou removed and cast into the sea;
— մտաց հպարտութեամբ, to be proud of;
արք արգարք բառնիմ, the just perish;
Դամասկոս բարձցի ի քաղաքաց, Damascus will soon be no longer a city;
բարձաւ ուխան, the pact is broken;
— ի կենաց, to die;
նմա բարձին զխանչն, they put on him the cross.
Ոչ կարէ բառնալ մարմին. (Մխ. երեմ.։)
abject, vile, base, mean, worthless, despicable;
—աւ, meanly, basely, shamefully;
in excess;
— առնել, cf. Խոտեմ.
Արծաթ խոտան կոչեցէ՛ք զնոսա, զի խոտեաց զնոսա տէր։ Որ ինչ ի նոցանէ անպիտան եւ խոտան էր։ Այլ ուրեմն խոտան են բարք ճշմարտ։ Ժողովեցին զբարի բարին յամանս, եւ զխոտանն ի բաց ընկեցին։ Ամենայն արարածք աստուծոյ բարի են, եւ չիք ինչ ի նոսա խոտան.եւ այլն։
Խոտան ցուցան. (Մխ. երեմ.։)
cf. Խորամանկեմ.
prop, stay, support;
back, back-side;
clothes' pocket;
crab;
craw-fish;
— դնել cf. Խեչակեմ.
Ազգ խեցեմորթի. իբր խեչափառ.
cf. Խնայեմ.
cf. Խոխոտեմ.
cf. Խոխոջեմ.
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
Մանուկ եմ ես ժամանակաւ, եւ դուք էք ծերագոյնք. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 6։)
Պիւթագորաս, ո՞րչափ իցէ կենցաղոյս չափ՝ հարցեալ յումեմնէ, սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. այսքան գոլ զժամանակն ընձեռեաց, որքան եւ տեսութեան չափ. (Պիտ.։)
Ե՞րբ դարձցիս.. . եւ ես կալայ առ նմա ժամանակ. (Նեեմ. ՟Բ. 6։)
Յորժամ ասէն, գրեա՛ (կամ գրեմ), զներկայ ժամանակ ընդունի. յորժամ ասէն՝ գրեցի, զանցեալն (զկատարեալ) ընդունի ժամանակ. իսկ յորժամ ասէն՝ գրեցից, զապառնի ժամանակն ընդունի։ Օրինակ երից ժամանակաց բայի. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
Պատարագս ըստ ժամանակս ժամանակս։ Ըստ ժամանակս ժամանակս, ամ ըստ ամէ. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 55։ Նեեմ. ՟Ժ. 34։)
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
Մի իբրեւ անիմաստք, այլ իբրեւ իմաստունք։ Իմաստնոց եւ անմտից պարտապան եմ։ Ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց, եւյայտնեցար տղայոց։ Ոչ գոյ ոք իմաստուն ի ձեզ եւ այլն։ Միայնոյ իմաստնոյն աստուծոյ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 27։)
Կապուտակ եւ ծիրանի հանդերձ նոցա՝ գործ իմաստնոյ ամենայն. (Երեմ. ՟Ժ. 9։)
cf. Իմացութիւն;
— առնել տալ, cf. Իմացուցանեմ.
ընդդեմ բազմապիսի իմացիցն մարտնչէր. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Լիզանեմ.
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
Ի բայես լսեմ, լուայ. որ եւ ԼՈՒՐ. վարի ընդ բայս։
պատմեցէք յազգս, եւ լու արարէք. (Երեմ. Ծ. 2։)
cf. Լուսափայլեմ.
cf. Լպրծեմ.
entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.
Թէ ի լրութենէ բանի քո սովեցուսցես. (այն է սով լսելոյ զբանն տեառն)։ Ի լրութենէ համբաւոյն սարսեմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Կ՟Ղ։)
by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.
Ես ինքնին իսկ եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
thing;
affair;
fact, effect, substance;
reality;
յ— արկանել, to use, to wear;
to put in execution;
օգնել իւիք, to procure assistance;
— ոչ կարեմ առնել —ս ինչ, I can do nothing;
—ք առն յառաջադէմ յաջողէին, this man's affairs prospered;
այր հմուտ —աց պատերազմի, a man experienced in warfare;
կարեւոր —, an important affair;
—ք աշխարհին, public business;
իրաց իրաց, of various, or many things;
յ—ս յ—ս, in various matters;
—օք, by deeds;
really, effectively;
ամենայն —օք, in any vay, or manner, at all events;
սմին, դմին, նմին —ի, for this, therefore, for this, that reason;
բարւոք ընթանան —ք, cf. Ընթանամ;
ընդ բան եւ ընդ — է մեծ ինչ խտիր, saying and doing are two things.
որսորդական իրի ախորժակ։ Ներբողելի է զդէմս եւ զիւր որպէս զդեմոսթենէս կամ զպղատսն. զիւրս, որպէս զարչարութիւն կամ զողջախոհութւն. (Պիտ.)
Եւ ես ինձէն իսկ ողջեմ անենայն իրօք ընդ մեզ եւ նոքա գոհացողք եւ բարեբանիչք լինել. (Յհ. իմ. ատ.։)
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
good, excellent;
superior, better;
praiseworthy;
honest, upright;
— վարկանել՝ համարել, to esteem or love more, to prefer;
առ —ս ունել, to hold in honour, to reverence;
ի — անդր գալ, to become better, to improve, to ameliorate;
— է, it is good, it is better or wortb more;
— եւս, so much the better;
ո՞չ — եւս իցէ, would it not be better ? ո՞չ — եմ ես քեզ քան զտասն որդի, am I not worth more than ten sons to you ? — էր թէ մեռեալ էաք, would that we also had not survived !
Ո՞չ լաւ եմ քան տասն որդի։ Ոչ գոյր յորդիսն իսրայէլի այր լաւ քան զնա։ Ո՞րչափ եւս նոցա տէրն առաւել լաւ է։ նուազն ի լաւէ անտի օրհնիցի։ զտիկնութիւն նորա տացէ կնոջ, որ լաւ եւս իցէ քան զնա։ Լաւ է մանուկ աղքատ եւ իմաստուն՝ քան զթագաւոր ծեր եւ անմիտ։ Տաց քեզ այլ այգի լաւ զնա։ Մի՛ փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւոյն, եւ մի՛ զյոռին ընդ լաւին.եւ այլն։
Արարէ՛ք ընդիս որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցեն. (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 14։)
Լաւ էր թէ մեռեալ էաք։ Լաւ է՝ թէ դու ի քաղաքի իցես։ Լաւ է ինձ մեռանել քան թէ իցեմ կենդանի։ Լա՛ւ իցէ միով ակամբ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ, քան երկուս աչս ուտել՝ եւ անկանել ի գեհեն։ Լա՛ւ էր նմա, թէ չէր ծնեալ մարդն այն.եւ այլն։
tongue;
language, speech, idiom;
nation, people;
— լեզու ապխտեալ, smoke-dried tongue;
լեզու աղտեղի, foul tongue;
լեզու կօշկի, toe of a boot or shoe;
լեզու զանգակի, clapper, tongue of a bell;
լեզու երկրի, neck of land;
հայ լեզու, the Armenian language;
գաւառական լեզու, dialect, idiom;
մայրենի լեզու, mother-tongue, vernacular idiom, native language;
կենդանի լեզու, living, dead language;
ուսուցիչ լեզուաց, language-master;
վարժապետ գաղղիական լեզուի, teacher, professor of french;
լեզու չար, սուտ, նենգաւոր, a malicious, slanderous tongue;
լեզու անուշակ, մեղրակաթ, honey-tongued;
լեզու քաջ, վսեմ, eloquent;
խօսել այլ եւ այլ լեզուս, to speak many languages;
to have the gift of tongues;
լեզուի տալ, to speake inconsiderately, cf. Շաղակրատեմ;
to be full of talk;
ի լեզու գալ, արձակել լեզու, to be able to talk, to receive the faculty of speech;
արձակել, ձգել առ ոք զլեզու, to speak openly against, to contradict;
լեզուոյ դրունս դնել, ունել զլեզուն, կարճել՝ սանձել զլեզուն, to hold one's tongue;
to bridle one's tongue;
մերձ ի ծայր լեզուին ունել, to have at one's tongues end;
լեզուն ի քիմս կցիլ, to lose the use of speech, to be tongue-tied, speechless or dumb, to be struck dumb;
անոսկր է լեզու, այլ զոսկերս լեսու, the tongue has no bones and yet it breaks bones;
որպիսի՜ լեզու շաղակրատ, what a chatter-box ! կարի քաջ փոխեաց զլեզու իւր, he has much changed his language, he now sings quite an other tune.
Ի վեր է քան զմիտս եւ զլեզու մարդկան։ Ունկն դնէին յեղյեղուկ լեզուի նորա։ Կշտամբեալ ի լեզուէ իւրմէ։ Ի լեզուէ ձերմէ ծանոթացաւ։ Առ աստուած ձգեաց զլեզուն։ Հակառակ լինէին լեզուոյ մարգարէիցն. (Եզնիկ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Մագ.։ Մխ. երեմ.։)
cf. Թեւակոխեմ.
plucked, without feathers, clipped;
— առնեմ, to pluck, to clip, to crop.
Զմահացան թռչունս թեւաթափ առնեմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
cf. Թեւակոխեմ.
cf. Թեւապարեմ.
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
Թէ եւ այլ յամեմ ես մօտ կալով առ ձեզ, կարծեմ, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Երթայց առ հարուստսն, եւ խօսեցայց ընդ նոսա, թէ նոքա գիտացին զճանապարհս տեառն. (Երեմ. ՟Ե. 4։)
back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.
Դարձուցին յիս զթիկունս, եւ ո՛չ զերեսս իւրեանց. (Երեմ. ՟Բ. 27։ ՟Լ՟Բ. 33։)
Զիա՞րդ դարձոյց զթիկունս իւր, ամաչեաց, եւ եղեւ ի ծաղր. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
Համբաւեն, եթէ Դեմետէր երկրի ի թիկունս իցէ, եւ Պոսիդովն՝ ծովուն. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զերկոսեան թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ. (Բուզ. ՟Ե. 33։)
Նախ ճշմարիտ զղջմամբ զԱստուած թիկունս առնիցեն. (Մխ. երեմ.։)
remission, relaxation, pardon, discharge, release, deliverance;
defection;
խնդրել —, to ask pardon, to make excuses;
— տալ, շնորհել, to pardon, to grant pardon, cf. Ներեմ;
— արա ինձ, I beg pardon, excuse me;
have the goodness;
with permission, by your leave;
— առնել ումեք, to pardon, to condone, to absolve;
— առնել երկրին, to remit taxes or tribute;
to condone the burdens of taxation, to lighten;
to let the earth lie fallow;
— առնել ի կապանաց, to unbind, to release;
— լինել մեղաց ումեք, to be absolved, or freed from the effects of sin.
Քարոզել գերեաց զթողութիւն։ Թողութիւն առնել երկրին, ընկերի իւրում, եղբօրն զպարտուց։ Հատուսցուք ձեզ թողութիւնս բազումս. (Ես.։ Երեմ.։ Ել.։ Օր.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 28։)
languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.
Յօրանչեմք եւ վեհերիմք, թոյլ անդամ եւ իբրեւ լուծեալ գտանիմք. լինի եւ բարդ, իբր թուլանդամ։
looseness, relaxation, slackness;
weakness, feebleness, debility;
faintness, languour;
enervation, effeminacy, softness;
— առնել, to give relief, to set at liberty, to permit, to allow, cf. Թուլացուցանեմ.
Քաջ գիտեմ եւ զհոռոմոց զթուլութիւնն. (Փարպ.։)
brown, tawny, swarthy, dark;
— հաց, brown bread;
— or —ս զգենուլ, ի —ս համակիլ, to wear mouraing, to dress in mourning, to put on mourning;
to be in mourning;
to be plunged in grief;
— զգեցուցանել, ի —ս համակել, to clothe in mourning, to dress in black, to put into mourning;
to throw into mourning, to plunge in grief;
ի —ս համակեալ, in deep mourning;
—ք, brood, covey;
ի —ս նստել, to brood;
cf. Թխեմ.
Ընդ արտասուս ցնդիցի, եւ ի թուխս համակիցի։ Ո՛չ արտասուեմք, եւ ոչ ի թուխս համակիմք. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
cf. Թռթռեմ.
cf. Թքանեմ.
cf. Խայծեմ.