cf. Նախատօնակ.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
eve of a feast.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
lordly, seignorial, princely.
Նախարարականացն ազգաց եւ տոհմից։ Նախարարականացն ծննդոց յերից անտի որդւոյն Նոյի։ Ի ծննդոց երից նախարարականացս այսոցիկ արանցս. (Խոր. ՟Ա. 2. 4. 8։)
premier noble.
Հաճոյ լինել զօրավարին, այսինքն մերոյ նախարարապետին եւ թագաւորի Յիսուսի Քրիստոսի. (Սարկ. քհ.։)
preposition.
The First Being, the Eternal;
first, former;
—ք, antecedents, precedents.
Աւա՛ղ իմում նախէին բախտի։ Աւա՛ղ իմոյ նախէին բաստի. (Պիտ.։)
to taste or try beforehand, to savour.
Ո՛վ ընկեր, դու ուժգին ես ի նախըմպելդ եւ ի կոկորդելդ։ Նախըմպելն այսպիսի ինչ է. թագաւորք ընդունէին զգինին ի մատռուակէն, եւ փոքր ինչ արբեալ անտի, ու՛մ եւ կամէին՝ շնորհէին զբաժակն. եւ կոչէր այն՝ նախըմպել. (Նոննոս.։)
to precede, to forego.
Առաքեցաւ առաւօտն (Գաբրիէլ)՝ նախընթանալ լուսոյ տըւնջեանն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
cf. Նախընթացիկ.
Ընդ լալով սերմանել բանիս՝ ի նախընթաց չուս աստիճանաց օթեւանացս պատրաստութեան, դարձայց բերկրեցեալ. (Նար. ՟Բ։)
very familiar, intimate.
ՆԱԽԸՆՏԵԼ կամ ՆԱԽԸՆԴԵԼ. Կարի ընդել. ընտանի մերձաւոր. ի սկզբանէ անտի ընտելացեալ.
Յակոբոս իբրեւ զնախընտել պաշտօնեայ ի տանն Յովսեփայ։ Յակոբոս տեառնեղբայր իբր նախընդել սպասաւոր (տիրամօր կուսի). (Լմբ. վերափոխ.։)
herd of black-cattle.
Հոգայ եւ ի սակս հօտի խաշանց, նախրաց եւ եզանց։ Մինչ մանուկ էի, արածէի զնախիրս ընդ այլոց մանկանց. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ։)
cf. Նախածին.
Նուիրել ասէ յԵրուսաղէմ զնախծինս հօտից. (Նախ. օրին.։)
cf. Առաջին.
Ոչ ինչ խտիր արկեալ նախկի այցելութեան. (Յհ. կթ.։)
cf. Առաջին.
Նախկին տեսութեան յարուցելոյն արժանաւորեալ։ Նախկին աւետիս հնչեցուցանեն. (Ճ. ՟Գ.։)
tripe, gut, chitterlings.
ՆԱԽՃԱՄԷՋ ՊԱՐ. Աղիք կամ փորոտիք մեծ. քաղիրթ. փոր կամ մէջ շուրջ զերիկամամբք.
slaughter, carnage, blood;
great loss, prejudice, waste;
—րս արեան գործել, to slaughter;
—րս գործեցին դժնդակս ընդդեմ թշնամեաց, they made a dreadful slaughter of the enemy.
Կոտորած սաստիկ յորսս կենդանեաց, եւ ի պատերազմի մարդկան. վնաս. զեան. ոճիր. հարուած. պրս. նախջիր, որ եւ շիքեար, որ է որս. եւ նախշ, վնաս, հարուած. (որպէս եւ նօգսան, լտ. նօ՛քսա, վնաս).
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
Վերստին կազմութեամբ բարութեանց ի նախնականն կոչելով զմեզ (վիճակ). (Դիոն. եկեղ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Զնախնւոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Նախնիս ամբարշտաց՝ գլուխս մեղաւորաց։ Գլխաւորն ընտրելոց Պօղոս, որ երբեմն նախնին էր անօրինաց. (Նար.։)
ՆԱԽՆԻ եւ հոլովք իւր՝ իբր մ. Նախկնաբար. եւ Ի սկզբան անդ. ի սկզբանէ անտի. ի բնէ.
anciently, formerly, ab antiquo;
first, ancient.
ՆԱԽՈՒՍՏ, Ի ՆԱԽՈՒՍՏ. Յառաջնմէ, ի նախնմէ. անդստին. յառաջագոյն. հին. նախկին.
Զնախուստ նուիրականն։ Հռովմայեցւոց նախուստ գտեալք։ Որք ոչ նախուստ կրեալք են։ Պատուի նախուստ ի դրախտին փայտն կենաց։ Չարին, որ նախուստ պատճառն է ամենայն չարութեան։ Ի նախուստ իսկ խնդրէ ի մէնջ, քննեցէ՛ք զգիրս, եւ գտէ՛ք զիս. (Մագ.։)
patriarchate;
principality;
family house.
Իշխանք նահապետութեան ցեղից որդւոցն Իսրայէլի։ Իշխանք նահապետութեանց ցեղիցն Իսրայէլի։ Այր ըստ իւրաքանչիւր նահապետութեան հանդերձ զօրու իւրեանց։ Դնեմ ծունր առ Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ուստի ամենայն նահապետութիւն յերկինս եւ յերկրի անուանի, եւ այլն. (այսինքն հայրութիւն՝ հայրապետութիւն՝ եւ իշխանապետութիւն)։
Ունիցին պատիւ նահապետութեան վեհքն. (Փիլ. տեսական.։)
to cause to fight, *to set by the ears;
to inflict martyrdom.
Որպէս Նահատակեցուցանել. եւ Մարտիրոսացուցանել.
to exercise, to train, to discipline.
Նահատակեցուցանէին հարքն զմանկունս իւրեանց ի հագներգութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
ἁθλέω, ἁθλεύω , ἁγωνιάω, -άζομαι certo, cetamen ineo, compugno, mala tolero, malis exerceor եւ այլն. Ճգնիլ. մրցիլ. մարտնչել. հանդիսանալ յասպարիզի. ախոյեան ելանել. յառաջ խաղալ. յարձակիլ. շահատակել. եւ Մարտիրոսանալ.
Եթէ նահատակիցի ոք, չպսակի, եթէ ոչ ըստ օրինին նահատակիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
bravery, valour;
great achievement, exploit, heroism;
struggle, fight, wrestling, match;
suffering, labour, tribulation, mortification;
martyrdom.
ἇθλος, ἅθλησις, ἁγών, ἁγώνισμα certamen, labor, pugna, exercitatio, oncertatio. Ճիգն. ճգնութիւն, մրցումն, ագոն. հանդէս մարտի. շահատակութիւն. յառաջ խաղացումն ախոյենից. առաքինութիւն. եւ Մարտիրոսութիւն.
to get humid, moist.
Նամիլ երաշտից, զովանալ ջերից, ջերանալ ցրտից. (Գանձ.։)
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
Զնամփորտն կամի սեւացուցանել։ Ի վերայ սպիտակ սուդային զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ։ Նամփորտունքն արձակեալք, պարեգօտք լայնեալք, գօտիքի սեթեւեթեալք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
as he or she, like him or she.
Համաբնութիւն հօր՝ որդի, որ նայապէս գիտէ զամենայն։ Նայապէս զանձն ի վերայ դնելով հօտին. (Սկեւռ. ես. եւ Սկեւռ. լմբ.։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
μάταιος, -ια inanis, vacuus, -a ματαιότης vanitas, inanitas. Ունայն իր. ընդունայն. սին. սնոտի. եւ Ունայնութիւն. (լծ. լտ. ինա՛նիս, ինա՛նիդաս, վա՛նուս, վա՛նիդաս. եբր. ավան. թ. ավարա. պօշ. որ եւ ԱՒԻՐ, ԱՌԱՒԻՐ. ՎԱՅՐԱՊԱՐ).
Արծաթապատ նանովքն՝ որով զքեզ ստիպեցուցանէին. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նանիր.
Նանիր. ունայն. սնոտի. եւ Անիրաւ.
Ինանրական չար խորհրդոցն ոմանց հրապուրեալ։ Նանրական մտօք թագ կապեալ սպարապետին հայոց. (Յհ. կթ.։)
incredulous, unbelieving;
superstitious.
(Միտէ) ի խաւարային կողմն մոլորութեան բանսարկուին, եւ հետեւի նանրահաւատիցն. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Նանրիմ.
ՆԱՆՐԱՆԱՄ կամ ՆԱՆՐԻՄ. ματαιόομαι vanus et irritus fio, evanesco. Նանիր գտանիլ. ունայնանանլ. սնոտի. ի դերեւ ելանել. եւ Անմտանալ. անիրաւիլ.
to become useless, to cease to be, to faint, dwindle or vanish away, to come to nothing;
— ի խորհուրդս, to become wise in one's own eyes, conceited, infatuated.
ՆԱՆՐԱՆԱՄ կամ ՆԱՆՐԻՄ. Նանիր գտանիլ. ունայնանանլ. սնոտի. ի դերեւ ելանել. եւ Անմտանալ. անիրաւիլ.
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
ματαιότης, ματαίον, κενόν, ἅδικον vanitas, inanitas, vanum, injutum Ունայնութիւն. ընդունայնութիւն. իրք նանիրք. սնոտիք. եւ Անիրաւ ինչ. անիրաւութիւն. Տե՛ս (Սղ. ՟Դ. 3։ ՟Լ՟Թ. 6։ ՟Ծ՟Ա. 9։ ճժը. 37։ ճխգ. 8. 11։ եւ Ես. ՟Ի՟Բ. 1։ ՟Լ՟Բ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 29։ Սղ. ՟Ի՟Գ. 4։ Ովս. ՟Ժ՟Ա. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 15։ ՟Ի՟Թ. 31։)
dyer.
Շմաւոն եպիսկոպոս սղակ քաղաքի եւ տիսբոնի. զոր անուանէին որդի նարօտաներկաց. (Ճ. ՟Բ.։)
dyeing.
Ի նարօտաներկութիւնս, յոստայնանկութիւնս, այլեւ յամենայն օրինակ արուեստից. (Կանոն.։)
to run aground, to strand, to founder, to be lost.
Առ նաւահանգստին բիւրաւոր բեռամբքն նաւաբեկեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
shipwreck, wreck;
stranding.
Փարիսեցին ի նմին ի նաւահանգստին ընդ նաւաբեկութեամբ անկաւ։ Նաւաբեկութիւն ընդունել։ Հաստատեցաւ սիւն խաչին ի նաւ աշխարհիս, եւ աշխարհս առանց նաւաբեկութեան մնաց. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. զատիկ.։)
Եռացոյց ի վեր զալիս, եւ սաստիկ նաւաբեկութիւնք լինէին. (Ղեւոնդ.։)
cf. Նաւաստ.
Նաւազք ոմանք, եւ կամ երկրի մշակք։ Զնաւազս, եւ զերկրագործս։ Ո՛վ նաւազք ու՞ր երթայք։ Վտանգ նաւազացն. (Փիլ. (ուր գրի եւ նաւազանցն. ուստի եւ Հին բռ. յարմարէ, նաւազունք)։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Նաւակառոյցն առնու զընդհանուր փայտ։ Նիւթ, որպէս նաւակառուցի՝ տախտակք, եւ բրտի՝ կաւ. (Սահմ. ՟Ե։ եւ Անյաղթ պորփ.։)
voyaging together;
fellow-voyager.
Նաւակից մեղ եղեւ փիլաքր՝ սարկաւագօք հայրապետին կոստանդինուպօլսի. (Շիր. զանձնէ։)
shipwrecked.
to suffer shipwreck, to be lost, to perish by shipwreck.
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
Եղեւ պատերազմ եւ նաւամարտութիւն սաստիկ ի մէջ ծովուն. (Արծր. ՟Բ. 1։)
way, passage, ferry;
cf. Նաւագնաց.
Նաւաչուն Պօղոսի յեփեսեայ մինչեւ ի Կեսարիա պաղեստինացւոց. (Նախ. գծ.։)
captain, commander.
Նաւավարք, եւ նաւապետք։ Նաւապետին (ղեկավարին), եւ նաւավարին (նաւատեառն) առաւել անսայր, քան բանիցն Պօղոսի. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 8. 17։ Գծ. ՟Ի՟Է. 11։)
Եւ նաւապետին ի նոյն պատիւ վայելել. (Եւս. քր. ՟Ա. (որ կոչի անդ եւ ճարտարապետ նաւի)։)
Նաւ մի՝ անգիտութեամբն գնայ զուղեւորութիւն ի ձեռն հմուտ եւ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
Աստուած զամենայն եւ ավ հանդիպումն եւ ժամանակ զմարդկայինս զամենայն նաւապետին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to steer a ship.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին եւ նաւաստին։ Ընդ նաւաստողին՝ միայն ընդ գեղեցկութիւն հրաշացեալ է (անմիտն), ոչ ընդ գործն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
profession of a sailor;
seamanship;
steering of a ship;
piloting;
navigation.
որ եւ ՆԱՒԱՍՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Նաւաստելն. նաւաստի գոլն. արհեստ նաւարկութեան. հմտութիւն նաւավարութեան. նաւապետութիւն. ղեկավարութիւն.
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
ναύκληρος nauclerus. Վարօղ զնաւ. որպէս Նաւաստի. նաւապետ, կամ նաւիշխան. մանաւանդ յեզականն.
Նաւապետին եւ նաւավարին առաւել անսայր. (Գծ. ՟Ի՟Է. 1։)
cf. Նաւատորմիլ.
Նաւի զօրագլխականի՝ նաւատորմին զարդու։ Զնաւատորմիլն տեսեալ՝ խոստովանէ զնաւաստին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 44։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)