bearing or producing grapes.
որ բերէ յիւրմէ զխաղող.
to be unskilful or inexpert;
to leave off a habit, to break a custom.
Ոչ թողուցուցանէ դրժօղ դատարկութեամբն խամանալ զիւրսն։ անվարժիցն եւ խամացելոց լսելեաց դժնդակալուր սրայն է պատմութիւն. (Պիտ.։)
to wither, to cause to shrink, to weaken, to stunt, to kill;
to tarnish, to spoil.
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
cf. Խամրացուցանեմ.
Պետն վերնական (գաբրիէլ աւետաբեր՝) խամրէ զտիպն իւր բոցանըման. (Գանձ.։)
to sting, to prick;
to nettle, to pique;
խիղճն խայթէ զնա, he feels remorse, he scruples at.
δάκνω mordeo եւ πλήσσω, -ττω (իբր πλάγω . յորմէ լտ. plaga) percutio, ferio. Խայթիւ կամ խայթոցաւ իւրք խթել հարկանել խոցել. որ եւ ասի ԽԱԾԱՆԵԼ. Խոթիլ, խածնել, կծել, կճել.
stinging, furnished with a sting.
Յօձից թունալից խայթոցւորաց պիւրակէ. (Երզն. լս.։)
to begin to ripen, to ripen, to grow ripe (grapes).
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Խայծեմ.
տունն դանիէլի եւ անանիանցն խայծեցին ի նոսա առաքինութեամբ։ Այս պտուղքս ասէ, որք խայծեցին իմէջ ձեր ժողովրդեանդ ողկուզից։ Հայր ետ մեզ զմիածինն զծոցոյն իւրոյ զծաղիկն, եւ ի խայծելն նորա ի խաչին՝ փրկեցաք։ Ամենայն պտուղք առաքինութեան յայն սուրբ մարմինն ծաղկեալ խայծեցան. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
to leap for joy, to be in extasy, to frolio, to sport about;
— զիւիք, to become insolent, to rebel.
Խայտայիք իբրեւ զզուրակսի վերայ դալարոյ։ Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Խայտացին երինջք ի մսուրս իւրեանց։ Իբրեւզգառինս խայտացին. (Երեմ. ՟Ծ. 11։ Մաղ. ՟Դ. 2։ Յովէլ. ՟Ա. 17։ Իմաստ. ՟Ժ՟Թ. 9։ եկն վազելով ի վերայ բլրոց. Երգ. ՟Բ. 8։)
Խայտայր ալեօքն ծերունին աստուածորդւովն ի գիրկս իւր (Շար.)
cf. Խայտառակութիւն.
Զխայտառակութիւնս իւր ոչ ծածկեսցէ։ Զի մի՛ ի խայտառականս անկանիցիս. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 11։ ՟Լ. 19։)
Զխայտառականս ամօթոյիւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.։)
to put to shame, to shame, to make ashamed;
to unmask;
to debauch, to ruin, to corrupt;
to expose naked;
to violate, to dishonour, to blast.
Չխայտառակիլ պղծութեամբ առիրեարս։ Մի՛ խայտառակել զիւրն թոռնիայ. (Նախ. ղեւտ.։)
dish, platter, tray;
basket, hamper;
crumbs;
raspings;
filings, chips;
*inn, hostelry.
Ձիովն իւրով ... ելանէ ի խանս կարգեալս. (Խոր. Բ. 46։)
disorder, confusion, disturbance;
waste, ruin, corruption;
perversion, depravation;
overthrow;
disordered, confused, spoiled;
— առնել, cf. Խանգարեմ.
Ոչ զայն գիր գտանեմ, որ ըստ իւրաքանչիւր կիրակէիցն գրեմք ի ձեզ, եւ արձակեմք. այլ՝ այլընդայլոց, խանգարս եւ կամակորս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11.) յն. աննշանս եւ խեղաթիւրեալս։
to disorder, to disturb, to confuse, to confound, to disconcert, to put out of countenance;
to spoil, to mar, to break, to destroy;
to corrupt, to ruin;
— զառողջութիւն, to ruin the health.
διαστρέφω perverto διαλύω dissolvo ἁναστατόω seditione conturbo σκύλλω vexo. Եղծանել, աւերել. քակել. ապականել. խեղաթիւրել. շփոթել. խառնակել. խռովել. աղաւաղել. վեր ի վայր առնել. խանկրել, աւրել, տակնուվրայ ընել.
causing disorder, spoiling, corrupting, disorganizing;
disturber, corrupter, destroyer;
perverter, seducer;
perturber.
διαστρέφων pervertor. Խանգարօղ. աւերիչ. եղծիչ. խռովիչ. խեղաթիւրիչ.
tenderness, affection, emotion, compassion, pity;
ի խանդաղատանս ածել, to move, to affect;
to touch;
խանդաղատանօք, tenderly, affectionately.
Վասն առաջին իւրոց խանդաղատանացն՝ որ առ արայն գեղեցիկ. (Խոր. ՟Ա. 19։)
swaddling-band, swaddling clothes;
cradle;
ապտել ի —ս, to swathe, to swaddle;
արձակել ի խանձարրոց, to unswathe, to take out of swaddling clothes;
ի խանձարրոց՝ անդստին ի խանձարրոց, from the cradle, from childhood, from infancy;
ուր —ք են նորա, his birthplace;
—ք քաղաքակրթութեան, the cradle of civilization.
Տնօրինականքն քրիստոսի, պաճմուճանն եւ հանդերձն, վարշամակն. որ ի աղայութենէ պատմաճիւր խանձարուրբք։ Առեալ յովհաննու զխանձարուրսն (պատանաց կուսին), եւ զայլ կտաւսն, գնաց յեփեսոս. (Պիտառ.։)
to allure, to entice;
to familiarize, to attach, to attract, to draw with.
Թողից եւ զդիայն, որ զձկունս զկնի իւր խանձեցուցեալ. (Մագ. լ։)
shop;
manufactory;
treasure;
store, warehouse, magazine.
Այս դեղք թիւրապէս՝ ի յայս խանութէս. (Գանձ.։)
roaring, bellow-ing;
hraying;
grunting.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
cf. Խանչիւն;
inflation, distension;
swelling, puffing up, pride;
inclination, propensity.
Լսել զխանչիւրն ցռուց. (Եփր. դտ.։)
cf. Խոշոր;
young tree, shoot, sucker;
stake, pile.
Եւ ետ հրաման թագաւորն զօրաւարին իւրոյ հանել խաշար յաշխարհէն բազում, եւ բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել. (Բուզ. Գ. 8։)
cross;
crucifix;
cross, sorrows, tribulation;
սուրբ —, the Cross, the Holy Rood;
ի — հանել, կախել զ—է, to crucify;
ի — ելանել, to be crucified;
— առնել, հանել, to make the sign of the cross, to cross one's self.
Հա՛ն զդա ի խաչ։ Ի խաչ հան զդա։ Եւ հանին զնա ի խաչ։ Ի խաչ ելանել քրիստոսի։ Պարծիլ ի խաչն։ Առցէ զխաչ իւր, եւ եկեսցէ զկնի իմ, եւ այլն։ Ընդ փայտ խաչին բեւեռեցին զմատունսն որ գրեաց ի տախտակին։ Սուրբ խաչ օգնական հաւատացելոց. (եւ այլն. Շար.։)
Փոխեաց զձեռսն ի նմանութիւն խաչի, եւ եդ ի վերայ կրսերոյն. (Կիւրղ. ծն.։)
Ցուպք՝ ի ձեռին, խաչք իւրեանց ի վերայ ուսոց իւրեանց. (Եփր. ել.։)
Խաչ տրարեալ ձեռամբն ընդ ամենայն անձն իւր։ Կալեալ զլեզուէն՝ խաչ եհան. (ՃՃ.։)
bearing the cross, enduring patiently, patient.
ԽԱՉԱԶԳԵԱՑ որ եւ ԽԱՉԱԶԳԵՍՏ։ Որ զգեցեալ է զիւրեւ, կամ կրէ յանձն իւր զխաչն քրիստոսի. խաչաբարձ. խաչակիր. յանձն առօղ զխաչ եւ զչարչարանս. եւ Որ ինչ հայի առ հետեւօղս քրիստոսի խաչիւ. Օրիորդք խաչազգեացք։ Խաչազգեաց լուսով պսակեալ։ Խաչազգեաց մշտաւառ լուսովն ելին զհետ նորա. (Խոր. հռիփս.։)
cf. Խաչազգեաց.
Զվերանալնտպաւորէ խաչազգեստիցն ի հանդիպումն տեառն յօդս։ Որով զմանկունս իւր լուսազարդեալ խաչազգեստ՝ յուղարկէ ի վերինն երուսաղէմ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
crucial, that appertains to the cross.
Զխաչական վկայն քրիստոսի յիւրաքանչիւր հանգիստս փոխեցին. (Ագաթ.։)
to crucify together.
συσταυρόω simul crucifigo, cruci secum affigere. Ի միասին խաչել. ընդ իւր ի խաչ հանել.
cruciform, crossed;
cross-wise;
— դնել, to place across.
Ամենայն խաչաձեւ փայտի երկու կողմամբք պարտ է (կամ պարտի) լինել. (Կիւրղ. յես.։)
cf. Խաչաձեւ;
the sign of the cross;
— առնել, to make -.
Խաչանշան յորինեալ դրոշմին. (Կիւրղ. ղկ.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
Զմեր մեղս իւրով մարմնովն վերացոյց ի խաչափայտն. (՟Ա. Պետր. ՟Բ. 24։)
Մատուցեալ՝ առ զմի խաչափայտիցն, եւ եդ ի վերայ դստերն մեռելոյ իւրոյ. (ՃՃ.։)
Օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
crucifixion;
crucifix Cross.
Նախ քան զխաչելութիւն իւր զբազումս յափշտակեաց. (Եզնիկ.։ եւս եւ Նար. խչ.։ Շար.։ Ի գիրս խոսր. եւ այլն։)
to crucify, to fix on the cross.
Զմեղս յիւր մարմինն խաչեաց։ Զիա՛րդ խաչ զմեղսն խաչեաց։ ՃՃ.։
Որ խաչեցողքն էին։ Ընդ խաչեցողսն տանջեսցի։ Հնչելով զխաչեցողսն. (Հց. աթ. կիւրղ.։ ՃՃ.։)
cf. Խաժամուժ.
Աբրահան զայր իւրաքանչիւր յանցաւորացն ընդունէր ... եւ մինչդեռ զխառնախուժսն ընդունէր, ի հրաշտակացն չվրիպեցաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
mixed, confused, embroiled, complicated;
impure, obscene;
tie, bond, union;
copulation, pairing;
the rabble, the mob.
Եւ Խառնք. մերձաւորութիւն արուի ազգակցացն ելանեն իւրաքանչիւր ազգ կենդանեաց ի խառնակսն իւրեանց. գր. հր։
cf. Խառնակեաց.
Խառնակեցիկ կեանս դժուարինս դարձոյց ի յարդարութեան կեանս դիւրին. (Շ. մտթ.։)
medley, confusion, disorder, chaos;
disturbance, perturbation, tumult;
profanation;
coition, copulation;
conjunction.
Կամ եղեւ ստուծոյ չտալ խառնակել յօտար ցեղ ամուսնութեամբ, զի մի՛ վիճակացն խառնակութիւնք լինիցին. (Կիւրղ. թուոց.։)
goblet, cnp, howl;
banquet, feast;
crater;
recipient of the Word (Virgin Mary).
Խառնեաց ի խառնարանս (կամ ի խառնելիս) զգինի իւր. (Առակ. ՟Թ. 2։)
cup, goblet, bowl;
liquor, beverage, drink, potion, libation;
crater;
—ք թեւոց, the tiller ropes;
խառնել —ս, to offer, to pour out libations.
Առեալ մովսեսի զկէս արեանն՝ արկ ի խառնելիս իւր. (Ել. իդ. 6։ Առակ. ՟Թ. 3։)
Ետ զմարմին իւրի զենլի, զգինի արեանն ի խառնելի. այսինքն յըմպելի կամ յարբումն. (Շար.։)
cf. Խառնաղանճ.
Խառնիճաղանջս տէրութեան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
mixture, composition;
incorporation, junction, union.
Որչափ յաճախեաց նա զխառնութիւնս իւր ի բազմականս նոցա, եւ այլն. (Եփր. համաբ.։)
to conspire against, to attempt evil, to deceive;
to risk, to be exposed to danger.
Երկիւղ կասկածանաց խարդաւանակ լինելոյ իւրոյ թագաւորութեանն. Խարդաւանակ լեալ նմին ի տաճարին վիշապաց. (Խոր. ՟Ա. 12. 29։)
to cauterize;
to brand;
to blind with hot irons;
to stigmatize, to afflict, to distress, to cut to the heart.
Նման էրնա ի քաղցէ անտի իւրմէ խարեալ խանձողոյ. (Եփր. թագ.։)
Խարեալք իւրեանց խղճիւն մտաց. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 2։)
Խարին զնա միտք խորհրդոց իւրոց. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։)
base, foundation;
pedestal;
legs, feet;
anchor;
— արկանել՝ ընկենուլ զ—, to anchor, to cast anchor;
— վերացուցանել՝ լուծանել զ—ն, to weigh anchor;
— արկեալ կալ, to be, to ride or to lie at anchor;
— յուսոյ, anchor of hope;
— փրկութեան, sheet anchor;
last resource, last shift.
ԽԱՐԻՍԽ ՆԱՒՈՒ. ἅγχωρα, ἅγκυρα anchora. Երկաթ կամ ճանկ մեծ արկեալ պարանաւ ի յատակ ծովու առ անշարժ պահելոյզնաւն առ ետեղ. որ եւ նմանութեամբ, Ամրութիւն յուսոյ. (յն. լտ. ա՛նգիրա, անքօրա. որ եւ անկիւռա, կամ անկիւրիա)
Խարիսխ երկաթի գետանաւի կառուցալ ի կառսն՝ արգելաւ, եւ առկայացոյց զմինդաս. եւ այնպէս շինեցաւ քաղաք, եւ կորչեցաւ անկիւրիայ. որ թարգմանի խարիսխ. (Նոննոս.։)
to shake, to shatter, to demolish, to ruin, to destroy;
to deteriorate, to hurt, to corrupt;
to renew pain or grief;
— զվէրս, to tear open healing wounds;
to irritate, to excite anew.
Զի մի՛ ի բազմացուցանել բանիցս՝ խարխալիցեմք (զկարգն)։ Չխարխալէ զկարգ պատուիրանացն։ Մարդկայինք անենայնդիւրաւ անկանի եւ խարխալի։ Իբրեւ զտունխարխալեալ եւ աւերեալ։ Փտի եւ խարխլի զկնի ժամանակաց։ Խարխալեցին զիրսն, քանզի չէին տեղեակ լեզուին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 16։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 10։ եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
to boil, to stew;
to scald;
to scorch, to burn.
Գնայցէ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ, եւ զոտս իւր խարշիցէ. (Առակ. ՟Զ. 28։)
Արեգակն խարշէր զամենայն ինչ տալով իւրով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to fix, to establish, to found;
— զնաւն, to cast anchor;
— զյոյս իւր յիմն, to fix or anchor ones hopes on.
darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.
Ելցեն, կամ հանե՛ք ի խաւարն արտաքին։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Որ անմիտն է, ընդ խաւար գնայ։ Ինքն յայտնէ զխորս եւ զգաղտնիս խաւարի։ Գիտէ որ կայ ի խաւարի։ Ամենայն որ հաւատայ յիս ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Որ ատեայ զեղբայր իւր, ի խաւարի է, եւ ընդ խաւար շրջի։ Խաւարն կուրացոյց զաչս նորա։ Ի բաց արասցուք զգործսն խաւարի։ Մի կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Փրկեաց զմեզ յիշխանութենէ խաւարի.եւ այլն։
tortuous & tenebrous.
Մոլար վասն խաւարին գոլոյ. թիւր առ մթութեանն. կամ Որ մոլորութեամբ տանի ի խաւար.
to darken, to spread darkness, to obscure, to dim;
to eclipse;
to extinguish;
to blind;
լուսինն խաւարեցուցանէ զարեգակն, the moon eclipses the sun.
Խաւարեցուցին իսկ զսիրտս իւրեանց անմտութեամբ. (Յհ. կթ.։)