Entries' title containing ա : 10000 results

Աղբիւր, բեր, բերաւ, բիւրք, բերք, բերաց, բերց, բերբք, բերօք

s.

fountain, source, spring, brook;
origin.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ր հլ. «ջրի աղբիւր» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. հնագոյն ձևն է աղբևր, որից յետնա-

Windisch. 18 լտ. alveus «գետի տաշ-տր», հհիւս. alf, elք և յն. *Aλεεῖος «գետի անուն և գետի աստուած»։ Lag. urg. Arm. 808 սկանդինավեան alք։ Wuller KZ 5, 10x նոյն է դնում հյ. աղբ, աղբիւր, զնդ. awra, պրս. [arabic word] abr «ամպ», յն. ἀφρός «փրփուռ. կեղտ», որով աղբիւր համարում է իբր «փրփրուն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ H. Bbel, BvS 8, 368։ Ալիշան, Հին հաւ. 53 եղբայր բառի հետ, իբր թէ աղբիւր «եղբայր Հրոյ»։ Հիւնք. յն. Ἀλφεῖος գետի անունից։ Տե՛ս Pokorny 2, 1o8, Boisacq 1o37. Ernout-Meillet 338, Walde 225, 286 Berneker 88։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. աղբուր, ախպուր, Ասլ. ախ-բիւր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Գղ. ախպիւր, Պլ. ախ-բուր, Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. ախբ'ուր, Ախօ. Երև. Շմ. ախպուր, Ռ. ախփուր, Ալշ. Մշ. յախբ'ուր, Մրղ. Սլմ. Վն. mխպիւր, Տիգ. რխփիւր, Ակն. Խրբ. ախբ'իր, Նբ. հախ-պուր, Մկ. հmխպիւր, Ոզմ. հախփիուր, Հճ. ախբ'իյ, Զթ. ախբ'ըյ, ախբ'ըր։

Աղբուն տե՛ս Արբուն։

NBHL (17)

ԱՂԲԻՒՐ Գրի անխտիր նովին հնչմամբ ԱՂԲԵՒՐ, ԱՂԲԵՒՐՔ. թո՛ղ զի ոմանք ի գրչաց ի բաց թողուն զտառդ ւ, եւ գրեն ԱՂԲԵՐ, ԶԱՂԲԵՐ, իբր աղբիւր, զաղբիւր։ πηγή fons Աղբուր. փունար, այն, չէշմէ. Տեղի՝ ուստի ջուր բղխէ, որպէս աղբերակն. կամ հոսանք կենդանի ջրոյ՝ արուեստիւ ի մի վայր յօրինեալ.

Աղբիւր ելանէր յերկրէ, եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Պատառեցան ամենայն աղբիւրք անդնդոց բազմաց։ Բաց յաղբերաց ջրոց եւ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց։ Հասեալ կամ ի վերայ աղբեր ջրոյս։ Առ աղբերն։ Շրջեսցուք առ ամենայն աղբերբք ջրոց։ Զամենայն աղբերս ջրոց խցջիք։ Աղբիւր կնքեալ. եւ այլն։

Որպէս ջուր եւ բղխումն յաղբիւրէ։ Ի կենաց աղբիւրէն. (Յճխ.։)

Ի միոջէ աղբերէ. (Եզնիկ.։)

Աղբերօք հանդերձ. (Արշ. ՟Գ։)

Յաւէտախաղացն աղբերաց. (Պիտ.։)

Զաղբերց հեղեղեալ մշտահոսութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Ջուր յաղբերի մինչ ոչ գոյ, տուն դատարկ եւ ընդունայն է. (Կլիմաք.։)

Նմանութեամբ ասի.

Սրբեսցէ զնա զաղբերէ արեան նորա. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 7։)

Խառնեալ հեծութիւն աղբերցս արտասուաց։ Աղբերացս երկուց (այսինքն աչաց)։ Արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Լ՟Է. ՟Կ՟Ա։)

Աղբիւրքն իմաստութեան. (Ագաթ.։)

Աղբիւր գիտութեան։ Աղբիւր կենաց Աստուած։ Յաղբերացն Իսրայէլի. (Շար.։)

Աղբիւրս շնորհաց ցօղեցին. (Նար. խչ.։)

Ամենայն բնութեանց աղբիւր են կամքն Աստուծոյ. (Յճխ.։)

Կենդանի է, եւ աղբիւր կենդանութեան. (Եզնիկ.։)

Թողեալ զաղբեւրն եկեղեցւոյ (զՈսկեբերան). (Խոր. ՟Գ. 57։)


Աղբիւրաբար

adv.

like a fountain, fluently;
abundantly, copiously.

· Calfa

NBHL (6)

ԱՂԲԻՒՐԱԲԱՐ որ եւ ԱՂԲԵՐԱԲԱՐ, ԱՂԲԻՒՐՕՐԷՆ. Իբրեւ զաղբիւր. յորդութեամբ. առատութեամբ. աղբուրի պէս. չէշմէ կիպի.

Որ աղբիւրաբար բաշխեաց զշնորհս յարարածս. (Յճխ. ՟Բ։)

Աղբիւրաբար (կամ աղբերաբար) բղխեաց. (Փիլ.։)

Աղբիւրաբար հոսել կամ բերել յինքեան. (Պիտ.։)

Բանն ճշմարտութեան բղխեալն ի հօրէ աղբեւրաբար. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Աղբերաբար հեղեր յանձինս նոցա. (Շար.։)


Աղբիւրանամ, ացայ

vn.

cf. Աղբերանամ.

· Calfa

NBHL (10)

ԱՂԲԻՒՐԱՆԱՄ որ եւ գրի ԱՂԲԻՒՐԱՆԱԼ, ԱՂԲԵՐԱՆԱԼ. Բղխել եւ յորդել իբրեւ զաղբիւր. աղբիւրի պէս առատ վազել. ճարի օլմագ. ճէրեան էթմէք.

Ի միոյ խոցուածէ տիգին՝ ի ներքոյ ջուր աղբիւրանայր, եւ ի վերոյ արիւն. (Ոսկիփոր.։)

Շնորհքն աղբիւրասցին. (Նեղոս.։)

Ընդ կենեղուտ ջրոյն՝ որ ի տանէ տեառն աղբիւրանայր. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)

Որ յստակ խորհրդով աղբիւրանան ի բարեգործութիւնս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)

Աղբիւրացաւ ի մեզ ի սուրբ մարմնոյն զանազան վտակք Հոգւոյն շնորհաց. (Լմբ. սղ.։)

Զուարճանայ սիրտ իմ, աղբիւրանան միտք իմ. այլ սուղ է լեզուս. (Բրս. ծն.։)

Քաղցրութեամբ աղբիւրացեալ սուրբ Աստուածամայր. (Նար. կուս. (իբր զեղեալ ի լիութենէ)։)

Ուրախութիւն ի ներքս՝ փոխանակ անիծիցն՝ աղբիւրանալոց (Է). (Կիւրղ. ղկ.։)

Գերագոյն պարզութեամբ աղբիւրացեալ ճառագայթին (աստուածայնոյ). (Դիոն. երկն. ՟Թ։ (յն. աղբերական, կամ աղբիւրեղէն)։)


Աղբոտ

adj.

slovenly, dirty, filthy, nasty.

· Calfa

NBHL (2)

առաւել ռմկ. Շաղախեալ աղբով կամ աղտեղութեամբ. աղտեղի. փիծ. աղտոտ. քիրլի. փիս.

Թէ աղբոտ է ինչ, վնաս է. (Ոսկիփոր.։)


Աղբորակ, ի, աւ

s.

saltpetre, nitre.

· Calfa


Աղբոց, ի, աց

s.

cf. Աղբանոց.

· Calfa

NBHL (2)

Աղբանոց. լուալիք.

Եղիա եդ յաղբոցս զԲահաղ. (ՃՃ.։)


Աղեբեկ

adj.

cf. Աղէբեկ.

· Calfa


Աղեկապ

s.

cf. Աղէկապ.

· Calfa


Աղեկատ

s.

cf. Աղէկատ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մանելու իլ. րոր» Վրք. հց. ա. 304. գրւում է նաև աղէկատ, աղէկանդ Արիստ. աշխ. սրանից աղեկատիկ բոյսը «sphondylium կամ branca ursina» ՀԲուս. § 54։

= Յն. ἀλεϰατη, աւելի սովորական ձևով ἡλαϰάτή «իլ», որի ծագումը ոմանք դնում են հնդևրոպական նախալեզուից (հմմա-լիթ. lenktis «վիլակ»), ուրիշներ համա-րում են փոքր-ասիական մեռած մի լեզուից փոխառութիւն (տե՛ս Boisacq, էջ 318)։-Հիւբշ. 340։

Pictet 2, 161 «թուի յունարէն»։ Pic-tetբ տպ. հտ. Բ. 213 թերևս յն. ἡλαϰά́τη հոմանիշից փոխառեալ, որի հետ հմմտ. հյ. եղէգն։ Ուղիղ մեկնեցին Այվազովսքի, Յղ. հնչման էջ 14 և Հիւնք։


Աղեկարծ

adj.

cf. Յեղակարծ.

· Calfa

NBHL (2)

իբր Այլակարծ. յեղակարծ եւ նորատեսիլ իմն անկարծելի.

Աղեկարծ եղեւ նա նոցա, յորժամ եկն տէրն նմանութեանց. (Եփր. համաբ.։) cf. ԱՂԷԿԱՐԾ, cf. ՅԱՂԱԿԱՐԾ.


Աղեկէզ

adj.

cf. Աղէկէզ.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՂԵԿԷԶ ԱՂԵԿԻԶԻՄ. cf. ԱՂԷԿԷԶ. եւ այլն.


Աղեհամ

adj.

salted, brackish, pungent, sharp.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՂԵՀԱՄ կամ ԱՂԷՀԱՄ. Ունօղ զհամ աղի. աղի. լեղահամ. թուզլու. աճը.

Զաղեհամ աղբն մի՛ արկաներ ի գետին, զի չէ՛ բարւոք։ Մեծ կորեկն զաղեհամ վայրքն սիրէ։ Աղեհամ կամ բորբոսահամ գինի. (Վստկ.։)


Աղեղն, ղան, ղանք, ղանց

s.

bow;
arc of a circle, arch;
— երկնից, rainbow;
այր աղեղան, archer.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ն հլ. (սեռ. աղեղան) «նետ նե-տելու գործիքը» ՍԳր. Եղիշ. «ծիածան» ՍԳր Ոսկ. «բուրդ կամ բամբակ գզելու գործիք» Վստկ. որից գեղեցկաղեղն Խոր. աղեղնա-ւոր ՍԳր. Եղիշ. աղեղնել «բամբակը գզել» ԱԲ. դիպաղեղն Խոր. քաջաղեղն Խոր. Մագ. հաստաղեղն Խոր. աղեղնակապարճ Ոսկ. Բուզ. աղեղնադրօշ Մեսր. եր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն» Լաստ. աղեղնաբանել «ընդ-դիմաբանել» Թէոդ. մայր. Գնձ. աղեղնաձև (նոր բառ)։

Schröder, Thes. 46 արաբ. [arabic word] 'aqn բառից։ Müller SWAW 88, 12 յն. ὥλένη «թև, բազուկ, ձեռք», լտ. arrus «աղեղն»։ Bugge, Btrg. 36 սանս. arāla «ծռած, կորացած» բառին ցեղա-կից, Հիւնք. ուղիղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 101 -եղն համա-րում է մասնիկ, ինչպէս և տառեղն. ասեղն, բաղեղն, պնեղճ բառերի մէջ։

ԳՒՌ (dialectal) Հճ. Մշ. աղեղ, Ակն. Զթ. Խոռ. Կր. Զմ. աղէղ, Ալշ. Ոզմ. Վն. անեղ, Ախց. Մկ. Սեբ. անէղ, Տփ. անէղ, անիղ, Ասլ. աղե՝խ, Ագլ. ա՛նիղ։-Վն. անղան լար (իբր աղեղան լար) կուսական կամարաւոր յօն-քերի համար ասուած։-Բառի զանազան նշանակութիւնները իրարից զանազանելո համար կազմուած են՝ նետ բառի բարդու-թեամբ՝ Սլմ. նետաղեղ, Ակն. նէդ վաղէղ, Մշ. Ջղ. Վն. նետվանեղ, Երև. նէտվա՛նէղ, Ոզմ. նիտանեղ, Տփ. նիտվանիղ, Ասլ. նէդ-վաննէդ, Զթ. նիդբ'աղէղ, լըմբ'աղէղ, բո-լորն էլ առաջին նշանակութեան համար։-Աղեղ «ծիածան» նշանակութեան համար ունինք՝ Ալշ. անէղնագ, Ոզմ. անըղնակ, Վն. անանկ, Ագլ. ըղիյօ՛կըն և Ախց. աղէղնա-վօր։-Երրորդ նշանակութեամբ է Ռ. ան-էղնագ, որից աղնել «աղեղնել, աղեղով գզել», աղնուգ «գզածի թափթփուքը», Ակն. էղնիլ՝ փոխանակ (աղ)եղնել։

NBHL (10)

τόξευμα, τόξον arcus Գործի նետաձգութեան, որ է փայտ կամ ոսկր կիսակամար՝ լարիւ աղեաց միացեալ ի ստորէ առ ի ձգտել եւ թողուլ երթալ զնետն ի նպատակն. աղեղ. եայ. քեման. գավիս.

Ա՛ռ դու զգործի քո՝ զաղեղն եւ զկապարճս։ Սրով իմով եւ աղեղամբ։ Փշրեցան զօրութեամբ աղեղունք իւրեանց։ Իբրեւ ի լայնալիճ աղեղանէ. եւ այլն։

Ճայթմունք լարից աղեղանց. (Եղիշ. ՟Զ։)

Լարեալ աղեղն թիւր՝ պատրաստական ի ձգել զնետս։ Լայնալիճ աղեղամբք արս քաջակորովս. (Յհ. կթ.։)

Յայս աղեղնէ առաքինութեան ձգեալ նետք գործոց։ Ըստ նմանութեան աղեղան, որ թէ եւ ձգի յուղղել, ի թողուլն՝ յիւր թիւրութիւնն դառնայ. (Լմբ. սղ.։)

ԱՐՔ ԱՂԵՂԱՆՑ. Քաջ աղեղնաւորք. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 23։)

ՄՏԱՆԵԼ ԸՆԴ ԱՂԵՂՆ ձեռօք իւրովք. Լարել եւ քարշել զաղեղն. (Դ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 16։)

ԱՂԵՂՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ կամ ԵՐԿՆԻՑ. Ծիածան. ծիրանի գօտի. քեմանի ասիւմանի, իշէյիւմ սաղմա.

Զաղեղն իմ եդից յամպս։ Իբրեւ զտեսիլ աղեղանդ՝ որ ձգի յամպս յաւուրս անձրեւաց. (Ծն. ՟Թ. 13։ Եզեկ. ՟Ա. 28։ եւս եւ Ոսկ. ես. եւ այլն։)

ԱՂԵՂՆ ասի եւ Երկայն աղեղնաձեւ գործի գզողացն զբամբակ. աղեղ, անեղ. հալաճ եայը. ուստի ռմկ. ԱՂԵՂՆԱԾ ասի բամբակն բրդգզեալ։ Վստկ.։


Աղեղնաբուն

s.

quiver.

· Calfa


Աղեղնակապարճ

s.

quiver.

· Calfa

NBHL (4)

Կապարճ աղեղան, որ լինի եւ անօթ նետից. պատկանդարան ի դնել զաղեղն. գըրպան. նիյմլէկ. թէրքեշ. Բայց թուի նշանակել եւ զզարդ ինչ զինուորական որպէս վառ ծոպաւոր կամ դրօշ կամ դրօշակ կախեալ ի վերնակողմն նիզակի. որպէս յն. φάρος pallium, palla.

Զբնիցն գեղարգեանցն զաղեղնակապարճս կախիցեն, պղնձապատ զգլուխսն առնիցեն, զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)

Կամ Աղեղնաձեւ կամար զինուորաց. որ եւ լինի պատկան դարան ի դնել պէսպէս իրս.

Պատանի մի հեծեալ ի ձի, սուսեր ընդ մէջ, թուր զգօտւոյ, աղեղնակապարճ զմիջովն, վարսակալ եդեալ ի գլուխ իւր, եւ օդիկ արկեալ զուսովք իւր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)


Աղեղնաձեւ

adj.

arched, bent in form of a bow.

· Calfa


Աղեղնաւոր, աց

s.

archer;
Sagittarius.

· Calfa

NBHL (11)

τοξότης, τοξεύων, ἑκτείνων sagittarius, jaculator Որ գիտէ վարել եւ լարել զաղեղն. նետաձիգ. նետող. պատերազմական, եւ որսորդ. աղեղ բանեցնօղ, նետ ձգօղ. օգճի, քէմանքէշ. թիրէնտազ. գավվաս.

Աճեաց, եւ եղեւ աղեղնաւոր։ Գտին զնա աղեղնաւորք աղեղամբք։ Յուսացան ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն։ Նետաձիգ եղեն աղեղնաւորքն ի ծառայս քո ի վերուստ ի պարսպէ անտի։ Հարին աղեղնաւորքն զարքայ Յովսիաս։ Նետօղք եւ աղեղնաւորք մտանիցեն անդր։ Պատուէ՛ր տուք ամենայն աղեղնաւորաց. եւ այլն։

Զայս իմացեալ աղեղնաւորին Հայկայ. (Խոր. ՟Ա. 10։)

Որ մերկ առանց զինու աղեղնաւորքն էին. (Եղիշ. ՟Գ։)

Աղեղնաւորք կորովեաց, եւ տիգաւորք նիզակաց։ Սրիկայս պատրաստէր աղեղնաւորս. (Յհ. կթ.։)

Աղեղնաւորք ուշի մտօք նկատեն ձգել զնետս. (Շ. բարձր.։)

Զնպատակն խաւարային աղեղնաւորին ի յետս ընկճեցեր. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Վիրաւորեալ սիրով եմ ես. սէր է Որդի Աստուծոյ, աղեղնաւոր է Հայր, եւ զՄիածին իւր իբրեւ զնետ առաքեաց ի մարդկային բնութիւնս. (Նիւս. երգ.։)

Մին յերկոտասան կենդանակերպից, ընդ որ անցանէ արեգակն ի ՟Ի՟Ա օրէ նոյեմբ. մինչեւ ի ՟Ի՟Ա դեկտ. քըման, պիւրճի գավիս.

Աշնայնոյ՝ լուծ (որ եւ կշիռ), կարիճ, աղեղնաւոր. (Փիլ. ել.։)

Զաղեղնաւորէն ասեն (սուտ գուշակք), թէ որ ի նմա ծնանի՝ կորովի եւ ահարկու մօտաւորաց եւ բացէից լինի. (Շիր.։)


Աղեղնաւորութիւն, ութեան

s.

archery.

· Calfa

NBHL (5)

Հմտութիւն քաջ արհեստի աղեղնաւորութեան. հրահանգք ճարտար նետաձգութեան. քեմանքէշլիք. Յայս անուն կոչեցաւ եւ ողբն Դաւթի ի վերայ Սաւուղայ եւ Յովնաթանու քաջ աղեղնաւորաց.

Եւ ասաց Դաւիթ ուսուցանել որդւոց Յուդայ աղեղնաւորութիւն. յն. աղեղն. (Բ. Թագ. ՟Ա. 18։)

Զարտեմիս ասեն որսոյ եւ աղեղնաւորութեան վերատեսուչ գոլ. (Նոննոս.։)

Փորձք կորովակի աղեղնաւորութեամբ։ Ունելով զաղեղնաւորութեանցն (այս ինքն զաղեղանց) եւ զնիզակաց եւ զսուսերացն եւ զտիգացն պատրաստութիւն. (Պիտ.։)

Աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեաց առանձինն նահատակութիւն է. (Փիլ. լին.։)


Աղեմ, եցի

va.

cf. Յաղեմ.

· Calfa

NBHL (3)

cf. ՅԱՂԵՄ. դուզլամագ.

Ի ձեզ աղի ամենայն անհամութիւն աշխարհիս։ Եւ ոչ աղեալն ընդ անհամին. (Եղիշ. յես.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Հողմով հիւսիսոյ փչելով ի գէջ ամպ, եւ աղեալ՝ առնէ կարկուտ. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, պաղեալ, եւ պնդեալ իբրեւ զաղ։ (Վրդն. սղ. ՟Ճ՟Խ՟Ը.)


Աղետաբեր, ի, աց

adj.

cf. Աղէտաբեր.

· Calfa


Աղետալի

adj.

cf. Աղէտալի.

· Calfa


Աղետական, ի, աց

adj.

cf. Աղէտակոծ.

· Calfa

NBHL (2)

Աղետաւոր. գորովական.

Աղետական սիրով փութայր ածել զնա ի կամս իւր. (ՃՃ.։)


Աղետակոծ

adj.

cf. Աղէտական.

· Calfa

NBHL (4)

Ուր իցէ աղէտ եւ կոծ. ցաւագին. ողբալի.

Սկսանի ասել այսպիսի ինչ տաղս գորովալի, եւ երգս աղետակոծս. (Պտմ. աղեքս.։)

Աւա՛ղ անզերծ եւ վտանգալի աղետակոծ տարակուսանացս. (Կեչառ.։)

Ե՛կ եւ տե՛ս զաղէտս աղետակոծ սրտից. (Նար. տաղ ղզր.։)


Աղետաւոր, ի, աց

adj.

cf. Աղէտաւոր.

· Calfa


Աղերս, ի, ոյ, ից

s.

supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։

ՆՀԲ աղէտ, աղիք բառերից? Bugge. վերին։ Հիւնք. յն. ἔλεγχος «պաա-ճառ, ապացոյց» բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 առու երևս-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ կազմւած աղաչել բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. աղըրսալ, աղըրսանք «աղա-չել, աղաչանք»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ալերսի «գգուանք, սէր», ալերսիանի «գգուող, սիրող, քաղաքավար», ալերսիանոբա «քաղաքավարութիւն», ալեր-սոբա «գգուել, շողոմել»։

Աղևաղել տե՛ս Աղաւաղ։

NBHL (37)

ՅԱՂԵՐՍ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ՄԱՏՉԵԼ. եւ ԱՂԵՐՍ ԼԻՆԵԼ. Աղաչել կրկին եւ կրկին. պաղատիլ. προσδέομαι insuper rogo, supplex sum. եալվար եագար օլմագ. րիճա իւնիյազ էթմէք.

ԱՂԵՐՍ. որ եւ ԱՂԵՐՍԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ, կամ ԱՂԵՐՍ ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. Պատասխանատուութիւն առ ի զանձն արդարացուցանելոյ. ջատագովութիւն անձին. առաջարկութիւն իրաւանց՝ խոնարհ եւ ողոք բանիւք. իրաւունք. փաստ. չքմեղութիւն. ἁπολόγημα, ἁπολογία apologia, causae defensio. բթիզար, արզ.

Աղաչանք, պաղատանք, մաղթանք, ողոք, զաղէտ սրտին յայտնելով, կամ զաղիս գթոյ թափելով. խեղճ թափելու խնդրուածք. րիճա, նիյազ. եալվարմագ.

Ընկալեալ աղերս ի յիմոյս ձայնէ։ Րոտեմք ի քէն աղերսիւ բանի, որ ես քաղցրալուր գրաւ աշխարհի։ Աղերս հառաչման։ Յստակութիւն աղերսին իսպառ պղտորեալ։ Որոց աղերսիցն յարգմամբ ընկա՛լ զիս նորոգ. (Նար.։)

Յաղերսոյն եւ յողոքանացն չդադարէր. (Ոսկ. ես.։)

Աղերսիւ խնդրէ զնա իւր ի շնորհս. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)

Անցանել ընդ խռովութիւն երկիւղին՝ աղերսիւ՝ եւ ողբովք. (Լմբ. սղ.։)

Աղքատն զրկեցաւ, եւ նոյն յաղերս անկցի. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 4։)

Եւ պապայ յաղերս աղաչանաց անկեալ, զի մի՛ մեռցի. (Խոր. ՟Գ. 39։)

Յաղերս մատուցեալ՝ հայցէր. (Յհ. կթ.։)

Աղերս լինել Սուրբ Երրորդութեանն. (Գանձ.։)

Եւ աւազակն աղերս արկանէ, յարքայութիւնն յիշել աղաչէ. (Գանձ.։)

ՅԱՂԵՐՍ ԱԾԵԼ կամ ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ի գութ ածել աղաչելով. ողոքել. ամոքել.

Չէ ոք՝ որ ածէ յաղերս ... Եդ զանձն առաջի, ած յաղերս զԱստուած։ Արտասուեցին այրիքն, եւ ածին յաղերս զԱստուած. (Սեբեր. ՟Բ. ՟Թ։)

Չգայր յաղերս պաղատանացն ... Զյաճախագութ հայրն չխոնարհեցուցանէ յաղերս եւ յողորմ. (Նոյն. ՟Թ։)

Եւ բարեխօս Ցի մէջ առնուլ. միջնորդ բռնել. րիճաճի դութմագ.

Յաղերս ածեմ վասն իմ անձին՝ զարդարութիւն գործոց նորին։ Յաղերս բանիւ քեզ ընդ բազմին՝ ըզվարս ածեմ զԵղիային. (Յիսուս որդի.։)

Արդար ես տէր, եւ մատուցից առաջի քո աղերս։ Տեսից առ ի քէն զվրէժխնդրութիւն ի վերայ նոցա, զի առ քեզ յայտնեցի զաղերս իմ. (Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 1։ ՟Ի. 12։)

Դառնայ այնուհետեւ յաղերս։ Գրեթէ աղերսիւ իմն իրաւունս ցուցանէ։ Աղերսիւ ասէ. զայլս ուսուցանես, եւ զանձն քո ո՛չ ուսուցանես. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Յառաջացեալ յաղերս ապաբանութեանն յերկարեցեր։ Ի նոյն աղերս ապաբանութեան անգիտութեան ապաստանեալ. (Փիլ.։)

Ի դնելս իմ ընդ քեզ դատ խառնեալ աղերսիւ. (Նար. ՟Ա։)

ԱՂԵՐՍ. իբր Ուղերձ. ընծայ. տուրք. պարգեւ. ձիրք. շնորհք. փէշկեշ. արմազան. հէտիյէ.

Կուտել առ ինքն զզօրս աղերսիւք եւ տրովք. (Խոր. ՟Բ. 41։)

Որպէս ոք առ իշխան մատուցեալ՝ նախ զաղերս իւր նուիրէ, եւ ապա համարձակեալ նովաւ՝ զխնդրուածս հայցէ. (Երզն. մտթ.։)

Առեալ կինն աղերս՝ տարաւ առ թագաւորն. (Յհ. կթ.։)

Զաղքատս յուղարկեա՛ աղերսիւք. (ՃՃ.։)

Աղերս առաջի մատուցանեմ ձեզ զպիտառութիւն զայս բանի. (Յհ. կթ.։)

Կրկնեալ զլուսոյդ անսպառ բարիսդ, քոյին աղերսիւ առ քեզ մաղթեցից։ Ահա զքոյսդ յատուկ աղերս՝ ի քոյոց այտի պարգեւեալ շնորհեա՛. (Նար. ՟Ծ՟Գ. ՟Հ՟Դ։)

Աղերս ի միջի կայ ընդ ծառայն եւ ընդ տէրն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)

ԱՂԵՐՍ. Ունելութիւն. յարաբերութիւն. մուվաֆագաթ, միւնասիպէթ. եւ Հաստատութիւն յուսոյ կամ յարմարութիւն. σχέσις, ὐπόστασις habitudo, relatio, substantia, subsistentia, certa persuasio

Եթէ ասիցեմ, թէ կայցէ ինչ ինձ աղերս, եւ լինիցիմ առն աշխարհականացեալ. (Հռութ. ՟Ա. 12։)

Յորժամ ասեմք, շնորհակալ եմք, յայտ առնեմք, թէ ուստի չունէաք աղերս՝ պարգեւ տուաւ. (Խոսր.։)

ԱՂԵՐՍ. ա. Աղերսական. ողո՛ք. մեղմ. սիրտ առնելու, կակուղ, անուշ. միւլայիմ. խօշ. խադը ելե ալաճագ.

Սկսաւ քաղցր եւ աղերս բանիւ խօսել ընդ ամենեսեան. (Եղիշ. ՟Գ։)

Քաղցր բարբառով եւ աղերս բանիւք։ Աղերս բանիւք զմիտս նորա հաճեցո՛. (Եփր. ել.։ Ոսկ. ապաշխ.։)

Դուք մաղթեցէ՛ք աղերս հայցմամբ. (Շար.։)

Օրս հանդիսի քեզ աղերս լիցի, եւ ընդունելի. (Գանձ.։)


Աղերսաբան

s.

suppliant;
flattering, adulator.

· Calfa

NBHL (2)

παράσιτος, κόλαξ parasitus, adulator Քաղցրաբան. մարգելոյզ. շողոմարար մեծատանց առ ի վայելել ի սեղանոյ նոցա. խօշամէտ, միւֆիխօր.

Ունէր սեղան ամենաբոյծ, (բուծանէր) աղերսաբանս, շոգմոգս. (Ոսկ. ղկ.։)


Աղերսաբանեմ, եցի

va.

to supplicate, top pray.

· Calfa

NBHL (1)

Համայնից ունօղս զբնաւից աղերսաբանեմ զմեռելոցն՝ քեզ կենդանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)


Աղերսաբանութիւն, ութեան

s.

supplication, entreaty, instance.

· Calfa

NBHL (5)

ἁπολογία apologia Բան աղերսանաց. մանաւանդ Աղերս ապաբանութեան. պատասխանատուութիւն ըստ իրաւանց. րիճտ. իւղիւր. եւ հագ. իթիզար.

Արձակեցին զնա հրեշտակութեամբ յաղերսաբանութիւնս ի հնարս հայթայթանաց։ (Եղիշ. ՟Գ։)

Առանց փրկանաց եւ աղերսաբանութեան հատուցանելոց են զկորստեանն պարտս. (Սարկ. քհ.։)

Նշանակ չափաւորապէս զօրութեան առաջիկայ իրողութեանցս՝ հանդերձ աղերսաբանութեամբ. (Մխ. դտ.։)

Վայելուչ աղերսաբանութեամբքս զուարճացուցանել զտրտմեալդ ձեր բարեպաշտութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)


Աղերսագիր, գրոյ, գրով

s.

written entreaty, petition, memorial.

· Calfa


Աղերսալի

adj.

cf. Աղերսալից.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՂԵՐՍԱԼԻ ԱՂԵՐՍԱԼԻՑ. Աղերսական. եւ լի աղերսանօք. թախանձագին.

Անդ աղօթք աղերսալիք, եւ խնդրուածք հաշտեցուցիչք. (Կորիւն.։)

Աղերսալի հառաչանօք եւ մաղթանօք զԱստուած հաշտեցուցանէին. (Եփր. պհ.։)

Աղերսալի պաղատանօք ի Քրիստոսէ հայցէր։ Յաղերսալի գոհութիւնս ծախէր։ Աղերսալի եւ հեշտալի բանս առաջի դնէին. (Յհ. կթ.։)

Պաղատանս աղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Մեղմով եւ աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն. (Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)


Աղերսալից

adj.

full of supplication, suppliant.

· Calfa

NBHL (5)

ԱՂԵՐՍԱԼԻ ԱՂԵՐՍԱԼԻՑ. Աղերսական. եւ լի աղերսանօք. թախանձագին.

Անդ աղօթք աղերսալիք, եւ խնդրուածք հաշտեցուցիչք. (Կորիւն.։)

Աղերսալի հառաչանօք եւ մաղթանօք զԱստուած հաշտեցուցանէին. (Եփր. պհ.։)

Աղերսալի պաղատանօք ի Քրիստոսէ հայցէր։ Յաղերսալի գոհութիւնս ծախէր։ Աղերսալի եւ հեշտալի բանս առաջի դնէին. (Յհ. կթ.։)

Պաղատանս աղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Մեղմով եւ աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն. (Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)


Աղերսանք, նաց

s. pl. supplication, petition;
գիր աղեբսանաց cf. Աղերսագիր.

· Calfa

NBHL (7)

Աղերս. աղաչանք. աղօթք. րիճտ. նիյազ. տուա.

Անառակ որդին աղերսանօք աղաչէր զքեզ. (Շար.։)

Զաղի եւ զողորմ եւ զաղերսանաց բանս խօսիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)

Զձեռն շարժեաց ի պատճառս աղերսանաց. (Յհ. կթ.։)

Զաղերսանս ըղձիցս յերկինս առաքեմ։ Այս Սողոմոնի յուսոյ աղերսանք. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Ը։)

Հայեսցիս յաղերսանս բանիս. (Լմբ. պտրգ.։)

Եթէ ի թռչման աղերսանքն կասեցին, ողորմութեանն զօրութիւն զնա թեթեւացուսցէ. (Բրս. ողորմ.։)


Աղերսարկու, աց

adj.

suppliant.

· Calfa

NBHL (2)

Անձն կամ բան նորա՝ որ աղերս արկանէ. աղերսական.

Երկրպագեմք աղերսարկու մաղթանօք. (Գանձ.։)


Աղերսարկութիւն, ութեան

s.

cf. Աղերսանք.

· Calfa

NBHL (2)

Աղերս արկանելն. աղերսանք. աղօթք, եւ բարեխօսութիւն.

Երջանկացն փառատրական աղերսարկութիւն։ Աղօթանուէր աղերսարկութիւն։ Մաղթողական աղերսարկութեամբ մեծին ի ծնունդս կանանց. (Նար.։)


Աղերսեմ, եցի

va.

to supplicate, to implore, to entreat, to petition.

· Calfa

NBHL (12)

Աղերս մատուցանել. աղաչել. մաղթել. պաղատիլ. եալվարմագ. րիճա նիյազ էթմէք. ἰκετεύω, δέομαι supplico, rogo

Բերան իմ աղաչէր, եւ աղերսէի զկին իմ։ Աղաչիցէ զքեզ թշնամին քո, եւ ի ձայն բարձր աղերսիցէ։ Աղերսեա՛ առաջի նորա. (Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Առակ. ՟Ի՟Զ. 28։ Սիր. ՟Ժ՟Է. 22։)

Ի ձեռն սիրոյն մտերմաբար աղերսեցեր. (Նանայ.։)

Աղերսեմք զփառաւորեալ արարչութիւնդ։ Ոչ կամեցայ առ այս զոք աղերսել. (Նար. ՟Լ՟Գ։ Մխ. դտ.։)

Պիղատոսի աղերսէր։ Գերեալն աղերսէ գերողին ... Աղերսեն առ նա. (Շար.։ Լմբ. սղ.։)

Ընդ նմին վասն նորին աղերսել առ քեզ։ Զատեանն դատաւորին թողեալ՝ խառնակրօնիցն աղերսեմ. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա։)

Հայցել. խնդրել. տիլէմէք.

Բժշկութիւն հոգւոյս աղերսեմ։ Գրեթէ զսոյն աղերսեալ խնդրէր. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Ղ՟Գ։)

Եւ ոչ յայլմէ աղերսել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Եթէ յողոք անկեալ ինչ ձեզ աղերսիցեմք. (Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 19։)

Որպէս աղերսաբանել. ջատագովել. ի չքմեղս լինել. ἁπολογούμαι excuso. բւզիւր տիլէմէք.

Ոչ հոգայ զաւուրց, եւ ոչ աղերսի զամաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Աղէ

int.

now ! now then ! come on !

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«օ՜ն, հապա դեհ, բայց արդ», ՍԳր. Եզն։

Peterm. 29, 34, 25 յն. άγε, լտ. age «օ՛ն, բե՛րի մէջ»։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտա-նման, բայց սխալ է γ-g-ղ ձայնա-փոխութեան պատճառաւ, որ անկարելի է։ Եթէ մեր բառը յունարէնից փոխա-ռութիւն լինէր, պիտի ունենար *ագէ ձևը, իսկ եթէ բնիկ հայ լինէր և յոյն ձևին ցեղակից՝ պիտի ունենար *ած ձևը։ Նկատելի է նաև թէ Ս. Գրքում բառս շատ անգամ համապատասխա-նում է յն. բնագրի μή ϰαὶ, ἀλλά, γαρ ձևերին. մինչդեռ եթէ յունարէնից փո-խառութիւն լինէր, ամէն անգամ ἀγε ձևի դեմ դրուած պիտի գտնէինք։ Այս պատճառաւ ահա Lagarde, Տէրվիշեան և Հիւբշման չեն ընդունած այս մեկ-նութիւնը։ Ըստ Տէրվ. Նախալ. 63 բառս հյ. աղաղակ, աղմուկ, յն. ἀλαλά, սանս. ār «օրհնել», are «աղէ՝» ռա-ռերի հետ գալիս է հնխ. ar արմատից։

Յունարէն բառի թարգմանութիւնն է հյ. բե՛ր, բե՛ր ի մէջ «օ՜ն, դէ՛հ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 339 թրք. [arabic word] hele «դե՛հ»։

NBHL (5)

δή, ἁλλά, γάρ, πλήν, εἶα nunc ergo, enim, eja, ἅγε, φέρε age, agedum. հէլէ, տէ՛, տէ՛յինատի. է՛յ. Հա՛պա. օ՛ն. բայց արդ. ե՛կ. ա՛ծ. բե՛ր.

Մատհրամանոյն (մակբայ). աղէ՛, թո՛ղ, ա՛ծ, ե՛կ, բե՛ր։ (Թր. քեր.)

Աղէ՛ հա՛րց զԱստուած։ Աղէ պատմեա՛ ինձ։ Աղէ հա՛րց զազգն առաջին։ Աղէ ածէ՛ք զմտաւ։ Բայց արդ աղէ դուք եկա՛յք։ Բայց աղէ՛ զարժանն իսկ, տո՛ւք ողորմութիւն։ Բայց աղէ՛ դու, քե՛զ ասեմ. (Դատ. ՟Ժ՟Ը. 5։ Յոբ. ստէպ։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 3։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 41։ ՟Գ. Մակ. ՟Ա. 9։)

Արդ աղէ՛ ընդ միտ հարկանելով ցի ձեզ ինքեանս գիտիցէք։ Բայց աղէ զվաղնջո՛ւցն յիշեցէք։ Այլ ո՛վ, աղէ՛, դարձեալ պաշարեալ թշուառականս ես հեծեծելի եւ եղկելի. (Պիտ.։)

Աղէ դուք, օ՛ն եկայք, ի վեր յերկինս ելեալ մտցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)


Աղէբեկ

adj.

grey-haired;
cf. Աղէթափ.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՂԷԲԵԿ կամ ԱՂԵԲԵԿ. իբր Ալեբեկ. ալեխառն. ալիք ի մօրուսն կամ ի հերս անկեալ. ճերմակ ընկած. ճերմակ ընկած. գըռ.

Աղէբեկ ծայրիւ հերաց՝ Երուանդեանս Տիգրան. (Խոր. ՟Ա. 23։)

Զաղէբեկ ծաղկեալ մօրուսն ոսկէփունջ կազմեալ. (Յհ. կթ.։)


Աղէթափ

adj.

bursted, hernious, ruptured.

· Calfa


Աղէթափութիւն, ութեան

s.

hernia.

· Calfa


Աղէխարշ

adj.

cf. Աղէխորով.

· Calfa

NBHL (3)

Խարշիչ եւ խարշատիչ աղեաց, կամ սրտի. տոչորիչ. կսկծեցուցիչ. եւ Խարշատեալ սրտիւ. մորմոքեալ. գորովական.

Աղէխարշ հուրն անշէջ. (Բրսղ. մրկ.։)

Առաջի ունելով զմեռեալ որդի՝ աղէխարշ գորովոյն տագնապեալ զնա։ Աղէխարշ գթով կորզել հնարիմ. (Լմբ. պտրգ.։)


Աղէխորով

adj.

pitiable, worthy of compassion;
afflicted with grief;
heart-breaking.

· Calfa


Աղէկապ, ի

s.

truss, bandage.

· Calfa


Աղէկատ, ի

s.

distaff.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՂԷԿԱՏ կամ ԱՂԵԿԱՏ. գրի եւ ԱՂԷԿԱՆԴ. ἅτρακτος, ἡλακάτη fusus, colus որ եւ Մարմնենի. մանելիք, ձողաձեւ գործի կամ մեքենայ մանելոյ՝ հանդերձ գլխով, յոր պատատի վուշն կամ այծեայն մանելի. րոք. եօրէքէ. (տե՛ս եւ ԻԼ, իլոյ. ԻԼԻԿ)

Թելքն՝ որ գործեալ եւ պարապեալ, զանցեալն նշանակէ. որ դեռ մանեալ լինին՝ զներկայս. եւ որ տակաւին յաղէկատն է, զապառնին. (Արիստ. աշխ.։)


Աղէկեր

adj.

eating bowels, that eats its young;
cruel, barbarous, inhuman, devoid of pity.

· Calfa


Աղէկէզ

adj.

pitiable;
afflicted with grief.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՂԷԿԷԶ կամ ԱՂԵԿԷԶ. Կիզիչ աղեաց. տոչորիչ սրտի. աղէխարշ.

Զի մի՛ աղէկէզ բժշկութեամբս վասն ի խոր հարմանս զդեզ բանիս՝ երեւեցայց թշնամի. (Լմբ. պտրգ.։)

Ոյր աղիք կիզանին ի գթոյ. եորովագութ.

Էր նա եւ ողորմած եւ աղէկէզ ի վերայ քրիստոնէից. (Պտմ. վր.։)


Աղէկիղիմ, եցայ

vn.

to yearn with compassion, to be compassionate.

· Calfa


Աղէկոտոր

adj.

pitiable, that excites compassion.

· Calfa

NBHL (4)

Որ ինչ լինի կոտորմամբ աղեաց. աղէխարշ. գորովական. աղէխարշեալ. սիրտը կտրտօղ կամ կտրտած.

Առաջի դնելով նմա զեղուկ աւազումն այրութեան իւրոյ՝ յայտ ածէր զաղէկոտոր խնամսն։ Ոչ յիշեցան նոցա աղէկոտոր խնամք ծնողականաց. (Յհ. կթ.։)

ԱՂԷԿՈՏՈՐ ԼԻՆԵԼ. Աղէխարշիլ. մորմոքիլ. կսկծալ, խղճալ. ճիյերի փարալանմագ.

Թէեւ կարի յոյժ սիրէին, ու աղէկոտոր իսկ լինէին. (Շ. եդես.։)


Աղէյարմար

adj.

well-chorded, well-tuned;
adapted, suitable.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՂԷՅԱՐՄԱՐ կամ ԱՂԵՅԱՐՄԱՐ. Աղեօք կամ լարիւք յարմարեալ յօրինեալ. քիրիշլի. տիւզէնլի. ահենկլի.

Սկզբնապար նախընթացութեան աղէյարմար ջութակաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)


Աղէտ, ետի, իտի, ից

s.

misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։

ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ աղիք բառից։ Հիւնք. աղօթք բառից։

NBHL (25)

Ըստ յն. ասի, նոխազերգութիւն. τραγῳδία tragoedia

Աղեաց գալարումն. գորով. գութ. ցաւակցութիւն. սրտցաւութիւն. սրտի ցաւ, կսկիծ. աճը. ելէմ.

Ոչ ունին աղէտ յաղիս իւրեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Մանուկն տանջէր բրօք, եւ մայրն առաւելապէս աղէտօք գորովոյն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

Աւելորդ աղէտ ազգասիրութեան։ Ծանիցուք զգութ աղէտից Քրիստոսի. (Ոսկիփոր.։)

Ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սրտին. (Նար. ՟Ի՟Զ։)

Ցաւ սրտի յանձին. կիրք եւ դառնութիւն ցաւոց. վիշտ. տառապանք. նեղութիւն եւ անձկութիւն ոգւոյ՝ հանդերձ տրտմութեամբ կամ ատելութեամբ. ցաւ, սրտնեղութիւն. աճը. միհնեթ. հալ.

Այնչափ աղէտ տարակուսի էր ի վերայ վշտացն։ Անհնարին վերջին աղէտքն (յն. ատելութիւնն) քան զառաջին սէրն. (Գ. Մակ. ՟Դ. 4։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 15։)

Աղէտ վշտաց. Երկունք աղիտից։ Ճնշեալ հեղձամղձուկ նեղութեամբ աղիտից. (Պիտ.։)

Տղայք աղէտիւք հրաժարեցին ի ծնողաց. (Յհ. կթ.։)

Ոչ բան ունէի, որով եւ զցաւոցն աղէտ պատմէի։ Վիշտք աղէտից, խէթք մտաց. (Նար.։)

ԱՂԷՏՍ ՎԱՐԵԼ. որպէս կրել աղէտս ինչ, վշտանալ. տխրիլ.

Աղէտս վարեալ Աղեքսանդրի՝ թէ զի՛նչ իցէ նշանակս, յղեալ կոչեաց նշանալոյծս. (Պտմ. աղեքս.։)

Ցաւալի անցք, արկածք, պատահարք. թշուառութիւն. փորձանք, ձուն, դար. տերտ. պէլա.

Զդառն մահուն ճաշակեն աղէտս։ Իբրեւ ի մահաբեր ինչ աղիտէ սրացեալ։ Անտանելի աղետիւք կրեն հիքութիւն։ Սոսկալի դորայովդ աղետից տեսութեամբ. (Պիտ.։)

Պատմէ զանցս կրից մարդոյն ի ձեռն Յոբայ աղիտիցն։ Կոծել զանցս անհնարին աղէտիցն. (Արշ. ՟Ժ՟Զ։ Յհ. կթ.։)

Ի հասանել աղետին՝ առեալ եւ թաղեայ եւ այլն. (Խոր. ՟Բ. 77։)

Անհնարին չարիք, վնաս. ոճիր. ապիրատութիւն. զէն, չարութիւն. զարաց. ֆէսատ.

Օտարոտի մի եկեալ յայլոյ տուն՝ զայնչափ մեծամեծ աղէտս գործեաց ի նմա. (Եզնիկ.։)

Ամենազան աղիտիւք տառապեցուցանէ զանձինս բնակչացն։ Բովանդակ աղետիցն առիթ եւ վնասակարութեանց։ Զսա ոչինչ կարաց ի յանդգնութեանցն բուժել աղիտից. (Պիտ.։)

Իմ իսկ լուեալ է զայդպիսի աղէտս ամօթալեաց. (Խոր. ՟Գ. 61։)

Ոչ սակաւ ինչ աղէտք յայնժամ ի Բեթղահէմ եւ յամենայն սահմանս նորա հասին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)

Որոյ ընդդէմ կալով հրէիցն՝ մեծանայր աղէտն. (Նախ. ՟գ. մակ.։)

Աղէտն ի քէն եղեւ չարեաց. դնի իբր միջարկ. ո՛վ աղետիցս։

Աղէ՛տ տարակոյս ապականութեան. (Եփր. ել.։)


Աղէտաբեր, ի, աց

adj.

cf. Աղէտաւոր.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՂԷՏԱԲԵՐ որ եւ ԱՂԻՏԱԲԵՐ. Որ բերէ աղէտս այլոց, կամ յանձին իւրում. պատճառ աղետից. ցաւալի.

Մատենաւորել զայսր աղէտաբեր համբաւուց ցոյցս. (Արծր. ՟Դ. 2։)

ԶԵւայ դարձեալ ազատեմ ի տաժանելի եւ յաղէտաբեր երկանցն. (Զքր. կթ.։)


Definitions containing the research ա : 5914 results

Դրութիւն, ութեան

s.

act of putting or laying down;
place, position, posture, situation;
system;
theme, thesis.

· Calfa

NBHL (22)

Նուիրաց մերոց առաջի աստուծոյ աստ լինի դրութիւն. (Խոսր.։)

Լուսաւորքդ որ յերկինս են դրութեամբ. (Սարգ. յուդ.։)

Ըստ հասակին անվայելուչն դրութեան. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Թ։)

Անհամբոյր շրթանցս դրութիւն։ Զդրութիւն թուոցս յարմարեցի։ Դրութեամբ կանոնաց. (Նար.։)

Ի ձեռն անուանցն դրութեան։ Պէսպէս դրութեամբ անուանցն։ Դրութիւն ասի եւ անուանակոչութիւնն. (Փիլ. լին.։ Լմբ. սղ.։ Անյաղթ պերիարմ.։)

Բարեկարգութեան յօրինուածս, եւ հաճելի դրութիւնս. (Սարկ. քհ.։)

Զելս կարգաւորութեանց եւ դրութեանց եւ ի բաց բարձմանց զինուցն գիտելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)

Ի դրութենէ խառնութեան քառից տարերաց. (Նար.։)

Տե՛ս դարձեալ զառաջին ձեռաց դրութիւնն ի վերայ ժողովրդոցն ի ձեռն ահարոնի. (Մեկն. ղեւտ. այսինքն զձեռնադրութիւնն։)

ԴՐՈՒԹԻՒՆ. Դրուագ. յօրինուած բանի. շարագրութիւն. եւ Խօսք.

Դրութիւնք յօգնաթախանձ բանից։ Յիշատակարան մատենիս դրութեան։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար.։)

Վիճաբանութեամբ նախանձէին ընդ ճշմարիտ վարդապեպտացն՝ առնելով դրութիւնս հակառակ բանից նոցա. (Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)

ԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ստորասութիւն. հաստատութիւն.

Այս ո՛չ դրութեանն է, այլ ի բաց բառնալոյ ասի. (որպէս յորժամ ասէ ոք, թէ երկու հինգն ութ ո՛չ է. Վահր. երրդ.։)

Դրութիւն է այցելութիւն տեսութեան իրիք իրի։ Եւ ի դրութեանցս ոմանք են քաղաքականք, եթէ ամուսնանալի՞ իցէ, եթէ պարսպելի՛. եւ ոմանք տեսականք, եթէ գնդաձե՞ւ իցէ երկին, եւ այլն. (Պիտ.։)

ԴՐՈՒԹԻՒՆ. πρόθεσις propositum Խնդիր առաջի եդեալ. առաջարկութիւն.

Իրաւունք ... բնութեամբ, իսկ օրէնքն՝ դրութեամբ. երիցագոյն են քան զդրութեամբն՝ բնութեամբն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 184։)

Որոց մանկունք ոչ իցեն դրութեամբ, այլ ճշմարտութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)

Իշխանական՝ բնութեամբ, եւ ոչ դրութեամբ։ Բնութեամբ, եւ ո՛չ դրութեամբ որդի է յիսուսս քրիստոս։ Երեւիմք որդիք աստուծոյ, յա՛յտ է զի ըստ դրութեան. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ.։)

(Աստուած) կատարեալ է. ո՛չ ստանալով եւ դրութեամբ, այլ՝ էութեամբ։ Չար ի բնութենէս՝ ո՛չ արարչութեամբ, այլ դրութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ ՟Ե։)

θέσις positio, positura, impositio, situs Դիր. դիրք. դնելն եւ դնիլն. որպէս զետեղումն. անուանադրութիւն. կարգադրութիւն. բաղադրութիւն. եւ այլն.

ԴՐՈՒԹԵԱՄԲ, ԸՍՏ ԴՐՈՒԹԵԱՆ. θέσει, κατὰ θέσιν որ եւ ԴՐԻՒ. իբր Ո՛չ ի բնէ, կամ բնութեամբ, այլ յետոյ եդեալ. ստացական, շնորհօք, որդեգրութեամբ (որ ըստ յն. որդեդրութիւն).


Դրսով

cf. Դսրով.

· Calfa

NBHL (5)

ԴՍՐՈՎ կամ ԴՐՍՈՎ. Արմատ Դսրովելոյ կամ դրսովելոյ. Այպանք, եպերանք. նախատինք. պարսաւ. (ի հյ. դուրս. իբր մերժումն ի դուրս. եւ յն. տիասի՛րօ, ձգձգել. քաշքշել)

Նախատողի ծաղր, բանագրի դսրով. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)

դսրով առնել, լինել. cf. Դսրովել, իլ.

Ոչ զծերս դսրով առնելոյ վասն ասեմ զայս, այլ զլկտիս. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)

Թուք յերեսս ընկալաւ, եւ բամբասեցաւ, եւ դսրով եղեւ. (Ոսկ. եբր. ՟Դ։)


Դրօշեմ, եցի

va.

to sculpture, to make images.

· Calfa

NBHL (12)

Զփայտն խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ՝ առեալ դրօշեաց մտադրութեամբ գործոյն իւրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։)

Դուռն երկրորդ շրջանակաւ, դրօշեալ ի նմա քերոբս եւ արմաւենիս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 35։)

Դրով գործեաց, եւ դրօշեաց զնա ... Եւ դրօշեաց ի նմանութիւն պատկերի. (Ես. ՟Խ՟Դ. 12. 13։)

Իւրաքանչիւր ոք իւրով արուեստիւ զնոյն դրօշէր. (Եզնիկ.։)

Նոցա ձեռագործքն յախտէ իմեքէ սկիզբն ընկալեալ դրօշեցան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Ո՞ր դրօշող, ո՞ր նկարիչ կարիցէ ճարտարութեան մեղուաց նմանել. (Ոսկ. փիլիպ.։)

Իսկ (Պտմ. աղեքս.)

Դրօշեալ գիրք նուիրականք աստուածայինք. յն. իմա՛ զդրոշմեալ նշանագիրս եւ զխորհրդաւոր պատկերս եգիպտական բրգանց. որպէս տառք սրբազնաքանդակք։

(Զնիւթ մետաքսի) ընդ կօշիկսն կարես, եւ զմորթսն այնու դրօշես. ի լս. դրոշմես. յն. գեղերեսել։

Բագինս կազմելով պատկերօք եւ դրօշելովք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

ԴՐՕՇԵԱԼ ելոյ. դրօշեալք, ելոց. ա.գ. γλυπτός, τὸ γλυπτόν sculptilis, sculptile, γλύμμα, ξοάνος sculptura Քանդակեալ պատկեր. արձան կռոց. Տե՛ս (Դատ. ՟ժե. 3. եւ 4։ Ես. ՟խե. 20։ Ել. ՟Լ՟Դ. 13։ Օր. ՟Է. 5։ Ղեւտ. ՟իզ. 1։ Դատ. ՟գ. 19. եւ 26։ ՟դ. թգ. ՟ժէ. 41։)

γλύφω, κολάττω, ἑγκολάττω sculpo, scalpo, celo, rado, dolo (որպէս դրով յօշել. մանաւանդ նոյն ընդ պ. թէրալիյտէն. թ. թըրալ էթմէք ) Տաշելով եւ քերելով քանդակել, փորագրել, առաւել՝ զարձանս կռոց.


Դքսութիւն, ութեան

s.

duchy, dukedom.

· Calfa

NBHL (3)

ducatus Իշխանութիւն դքսի. բդեշխութիւն. զօրավարութիւն.

Որ զերեւելի իշխանութիւն դքսութեանն ունէր. (Ճ. ՟Ա.։)

Առնու զդքսութիւնն միջագետաց. (Վրդն. պտմ.։)


Դօդօշ

s.

toad;
stellion (lizard).

· Calfa

NBHL (2)

Ազգ մողէզի. տե՛ս Քարաթոթոշ.

Գորտ ընդ դօդօշի։ Դօդօշաց, որք կերակրին ի հողոյ. (Առ Ստեփ. լեհ.։)


Ե (yetch)

s.

the fifth letter of the alphabet and the second of the vowels. It is sometimes usedfor, or confounded with the letters է, ի, ա;
five;
fifth.

· Calfa


Եգիպտուհի, հւոյ

s.

egyptian woman.

· Calfa

NBHL (5)

Կին եգիպտացի, առաւել՝ որ փորձեացն զյովսէփ.

Ընդդէմ եգիպտուհւոյն պատերազմ։ Լռեալ գոյ եգիպտուհին։ Յիմանալի եգիպտուհւոյն փախեար. (Ոսկ. ի կոյսն. եւ Ոսկ. լս.։)

Յաղթեաց եգիպտուհւոյն. (Նիւս. գր. սքանչ.։)

Եւ փրկեցեր յեգիպտուհւոյն՝ զհոգի մաքուր ողջախոհին. (Յիսուս որդի.։)

Վարք մարիամայ եգիպտուհւոյն։ Մեծ եգիպտուհին՝ կոչեալ մարիամ. (Վրք. հց. ձ։ Հ=Յ. ապր. ՟Ա.։ Հ. կիլիկ.։)


Եզերումն, րման

s.

end, term.

· Calfa

NBHL (3)

Եզերիլն. աւարտումն. աւարտ. վերջաւորութիւն, վերջ.

Յեղերումն յամել այսր պատմութեան. (Խոր. ՟Ա. 12։)

Զմիջութիւն եւ զեզերումն. (Սարկ. լս.։)


Եզնող

cf. Եզնավար.

· Calfa


Եզող, աց

ast.

Bootes.

· Calfa

NBHL (3)

Վարօղ զլուծս եզանց. հօփաղ, քշօղ։

Եւ ո՛չ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեսցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)

Կովուց եզողքն՝ առանց սայլի վարողին ... թարց եզողի՝ լծեալ երնջին. (Գանձ.։)


Ելեկտրութիւն, ութեան

s.

cf. Ելեկտրականութիւն.

· Calfa


Ելեւէջք

s. mus.

act of ascending and descending;
undulation, wavy motion;
gamut, scales;
—ս առնել, to go up and down;
to swing, to undulate, to wave;
— ձայնից, երգոց, modulation, cadenee, trill, quaver, tune.

· Calfa


Ելեւմուտք, մտից

s.

act of going out and in;
expenditure and income;
vestige, foot-step, trace;
զ— երկրիս եկեալ էք տեսանել, to spy the nakedness of the land you are come.

· Calfa


Ելող, աց

adj.

that which comes out of, which proceeds from.

· Calfa

NBHL (5)

ներկայ ընդունելութիւն Ելանելոյ. որ ելանէ. ելլօղ.

Հանդերձ ելողօքն ի շաբաթամտէն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 9։)

Ելողի եւ մտողի ո՛չ էր խաղաղութիւն. (Զքր. ՟Ը. 9։)

Որպէս եւ անցեալն՝ Ելեալ, ելելոյ, ոց. նովին մտօք վարի. էլած.

Էին անդ ոմանք եւ հեթանոսք յելելոցն անդր. (Յհ. ՟Ժ՟Բ. 20։)


Ելողութիւն, ութեան

s.

proceeding, emanation.

· Calfa

NBHL (3)

Ելումն. բղխումն. եւ Ծաւալումն, վերելք, եւ այլն.

Պատճառ միոյն ծննդեամբ, եւ միւսոյն՝ ելողութեամբ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)

Աւետաբեր յարութեանն եղեալ՝ զանդրանկին ի մեռելոց զելողութիւնն քարոզեաց. (Ճ. ՟Թ.։)


Ելութիւն, ութեան

s.

being, existence.

· Calfa

NBHL (2)

Պատճառ է՝ ո՛չ ճշմարիտն բան՝ ելութեանն սոկրատայ, այլ ելութիւն սոկրատայ պատճառ եղեւ գոլոյ զճշմարիտն բան. (Անյաղթ ստորոգ.։)

εἵναι, ὐπάρξια esse, existentia Ելն, գոլն, գոյութիւն. ըլլալը.


Ելումն, ման

s.

proceeding, emanation, birth, emission.

· Calfa

NBHL (4)

Զոգւոյ ելումն արգելուլ ի մարմնոյն. (Խոսր.։)

Տեսանել ի խաչն զելումն փրկական արեանն. (Շ. բարձր.։)

Երկուս տեսանեմք զելումն յաշխարհէս. (Վրք. հց. ՟Բ։)

ἑξοδία, ἑκπόρευσις egresus, processio եւ այլն. Ելանելն՝ ըստ ամենայն նշանակութեան. Տե՛ս եւ ել, ելողութիւն, ելուստ.


Ելումուտ

cf. Ելեւմուտք.

· Calfa

NBHL (1)

Զհետ ելումտիցն կաթուածով կենարար կողիդ գծագրեա՛. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)


Ելք, ելից

ast.

s. pl. elevation, ascension;
act of going up;
gushing out;
issue, exit;
proceeding, emanation, birth, production;
end, term;
effect, event, success;
resort, resource;
the east, sun-rise;
disbursement, current expenses;
death, decease;
opening, aperture, market;
excrement;
— հնարից, means, expedient;
— ճանապարհի, the turning of the street;
— ի կենաց, յաշխարհէ, decease;
— ձախողակ, յաջողակ, disaster;
success;
—, Գիրք ելից, Exodus;
զելս իրացն գտանել՝ իմանալ՝ հնարել, to devise, to find means, to remedy;
յելս արեւու, առաւօտու, at sun-rise, at day-break, at dawn;
յելս գարնայնոյ, towards the end of spring;
ելս ի մտի դնել, to bethink one's self, to reflect, to exercise one's ingenuity, to find a means;
առ ելիւք սահմանաց նոցա, at their bounds, limits, confines;
յարեւմտից ի յելս արեւու, յելից մինչեւ ի մուտս, from east to West;
եկաց նա զհազար ամաց ելս, he lived a thousand years;
յելս պիտոյըցն է, he is in the privy;
ուղիղ —, right ascension.

· Calfa


Եկ

s.

act of coming, arrival.

· Calfa

NBHL (20)

Օրէն մի եւ նոյն կացցէ բնակին եւ եկին, որ գայցէ մերձենալ ի ձեզ։ Եկաց յարելոց ի ձեզ։ Յեկացն յարեցելոց ի նոսա ի մէջ իսրայէլի։ Հրէայք, եւ եկք նոցուն։ Զնիկողայոս զեկն անտիոքացի, եւ այլն։

Երկօք յարեցելովք ի նա. (Խոր. Ա. 9։)

Լիբէացւոց անդր եկք երթեալ էին. (Եւս. քր. Ա։)

Եթէ՛ նախ բնակեալ իցէ, եւ եթէ՛ եկ իցէ նորահաս. (Պղատ. օրին. Թ։)

ԵԿ 2 (ի. եկք, ից (ի վերացեալն).) Եկաւորութիւն. գալուստ. գալը.

Ազդ լինէր թագաւորին եկն նորա։ Խաղաղութիւն է եկն նորա. (Բուզ.։)

Զեկսն յերուսաղէմ բարեբանելով. (Մամբր.։)

Եկդ վահանայ երագ։ Ազդ եղեւ եկք հայոց։ Զեկս սուրբ կուսանացն ի հռոմայեցւոց քաղաքէ։ Ըստ յառաջ եկիցն ողջամբ. (Փարպ.։)

Առաքէ զնոսա յարեւելս անդառնալի եկիւք։ Լինի յայնմ ժամու եկք անձրեւի. (Լաստ.։)

Զերաշտացեալ երկիր եկք անձրեւաց կակղեն. (Անան. զղջ.։)

Ծախով զերկուցանին՝ պատերազմաւ թշնամեաց եկք. (Փիլ. նխ.։)

Ընթանայ ընդդէմ եցկանին երկիցն» այսինքն հոլովման (ժուռ գալուն.) (Շիր.։)

ԵԿՔ. իբր Եկամուտք. հասք. եկածը.

Զոր ինչ տայ մեզ աստուած եկք ի նոցանէ (յոչխարաց). (Վրք. հց. ԻԱ։)

Ի ՎԵՐԱՅ ԵԿՔ. Անցք. պատահարք. վրայ գալը, եկածը.

Զսոցա պատերազմին ի վերայ եկս։ Զի վերայ եկս ջրոց լուտալով. (Փիլ. նխ.։)

Յորոյ վերայ ամենայն եկք ցաւագինք են եւ դժնդակք. (Շ. յկ. Ծ։)

Ի ԴՐՈՒՍՏ ԵԿՔ. Օտար եւ նորամուտ իրք.

Ե՛Կ, ԵԿԱ՛ՅՔ. կամ Ե՛Կ ԲԵՐ. կամ Ե՛Կ ԲԵՐ ԱՂԷ. cf. ԳԱՄ, ԲԵՐԵՄ, ԱՂԷ, ՕՆ։

(ի թանձրացեալն).) προσήλυτος advena, proselytus ἅποικος, γειῶρος peregrinus Եկեալ ոք արտաքուստ. օտարական յաւելեալ ի բնակս երկրին կամ ի ժողովուրդ աստուծոյ. եւս եւ Եկամուտ. պանդուխտ. գաղթական. դրսեցի՝ երկրցի եղած, կամ դարձած.


Ե՜կ

int.

come on!come now!

· Calfa

NBHL (20)

(ի թանձրացեալն).) προσήλυτος advena, proselytus ἅποικος, γειῶρος peregrinus Եկեալ ոք արտաքուստ. օտարական յաւելեալ ի բնակս երկրին կամ ի ժողովուրդ աստուծոյ. եւս եւ Եկամուտ. պանդուխտ. գաղթական. դրսեցի՝ երկրցի եղած, կամ դարձած.

Օրէն մի եւ նոյն կացցէ բնակին եւ եկին, որ գայցէ մերձենալ ի ձեզ։ Եկաց յարելոց ի ձեզ։ Յեկացն յարեցելոց ի նոսա ի մէջ իսրայէլի։ Հրէայք, եւ եկք նոցուն։ Զնիկողայոս զեկն անտիոքացի, եւ այլն։

Երկօք յարեցելովք ի նա. (Խոր. Ա. 9։)

Լիբէացւոց անդր եկք երթեալ էին. (Եւս. քր. Ա։)

Եթէ՛ նախ բնակեալ իցէ, եւ եթէ՛ եկ իցէ նորահաս. (Պղատ. օրին. Թ։)

ԵԿ 2 (ի. եկք, ից (ի վերացեալն).) Եկաւորութիւն. գալուստ. գալը.

Ազդ լինէր թագաւորին եկն նորա։ Խաղաղութիւն է եկն նորա. (Բուզ.։)

Զեկսն յերուսաղէմ բարեբանելով. (Մամբր.։)

Եկդ վահանայ երագ։ Ազդ եղեւ եկք հայոց։ Զեկս սուրբ կուսանացն ի հռոմայեցւոց քաղաքէ։ Ըստ յառաջ եկիցն ողջամբ. (Փարպ.։)

Առաքէ զնոսա յարեւելս անդառնալի եկիւք։ Լինի յայնմ ժամու եկք անձրեւի. (Լաստ.։)

Զերաշտացեալ երկիր եկք անձրեւաց կակղեն. (Անան. զղջ.։)

Ծախով զերկուցանին՝ պատերազմաւ թշնամեաց եկք. (Փիլ. նխ.։)

Ընթանայ ընդդէմ եցկանին երկիցն» այսինքն հոլովման (ժուռ գալուն.) (Շիր.։)

ԵԿՔ. իբր Եկամուտք. հասք. եկածը.

Զոր ինչ տայ մեզ աստուած եկք ի նոցանէ (յոչխարաց). (Վրք. հց. ԻԱ։)

Ի ՎԵՐԱՅ ԵԿՔ. Անցք. պատահարք. վրայ գալը, եկածը.

Զսոցա պատերազմին ի վերայ եկս։ Զի վերայ եկս ջրոց լուտալով. (Փիլ. նխ.։)

Յորոյ վերայ ամենայն եկք ցաւագինք են եւ դժնդակք. (Շ. յկ. Ծ։)

Ի ԴՐՈՒՍՏ ԵԿՔ. Օտար եւ նորամուտ իրք.

Ե՛Կ, ԵԿԱ՛ՅՔ. կամ Ե՛Կ ԲԵՐ. կամ Ե՛Կ ԲԵՐ ԱՂԷ. cf. ԳԱՄ, ԲԵՐԵՄ, ԱՂԷ, ՕՆ։


Եկեղեցօրհնէք, նեաց

s.

consecration of a church.

· Calfa

NBHL (2)

Կարգաւորութիւն օրհնելոյ զնորաշէն եկեղեցի. (Մաշտ.։)

Յաղագս եկեղեցօրհնեաց կարգաց, թէ զի՛նչ է խորհուրդն. (Սիւն.։)


Եհ

int.

oh !

· Calfa

NBHL (3)

Ե՛Հ ԵՀԷ՛.. առաւել ռմկ. իբր Ո՛հ. ո՛վ. Թր. քեր. ուր կոչի եւ մակբայ մոլութեան, այսինքն մոլեգնութեան գուշակաց կամ աստուածարելոց.

Ե՛հ, զիա՞րդ կորեաւ։ Ե՛հ, կամ ո՛հ, որ եթող զուսումն մանկութեան. (Երզն. քեր.։)

Եհէ՛, իսկ արդ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36.) ի յն. լոկ ասի, արդ։


Եհէ

cf. Եհ.

· Calfa

NBHL (3)

Ե՛Հ ԵՀԷ՛.. առաւել ռմկ. իբր Ո՛հ. ո՛վ. Թր. քեր. ուր կոչի եւ մակբայ մոլութեան, այսինքն մոլեգնութեան գուշակաց կամ աստուածարելոց.

Ե՛հ, զիա՞րդ կորեաւ։ Ե՛հ, կամ ո՛հ, որ եթող զուսումն մանկութեան. (Երզն. քեր.։)

Եհէ՛, իսկ արդ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36.) ի յն. լոկ ասի, արդ։


Եղ

cf. Իւղ.

· Calfa

NBHL (2)

Ո՛վ նոր խառնումն սքանչելի, անեղ ընդ եղումն, կուսութիւն եւ ծնունդ ի քեզ ներգործի մա՛րիամ, ուրախ լեր. (Տաղ.։)

Տ. իւղ։ ԵՂ 2 (ի կամ ոյ, ում.) ա. Արմատ Եղանելոյ, որպէս Եզական. γενητός


Եղեգնուտ

adj. s.

reedy;
reedy fen.

· Calfa

NBHL (4)

Մտեալ յեղեգնուտն անտառ՝ գտին անդ զեղբայրն. (Վրք. հց. ՟Ժ։)

Ասէր աբբայն աղեքսանդրոս յեղեգնուտէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)

καλαμώδης arundinosus Ուր բուսեալ կայ եղէգն շատ. շամբուտ. եղէգնոտ.

ԵՂԵԳՆՈՒՏ գ. καλαμών arundinetum Տեղի եղեգանց. շամբք. ... որ եւ է յատուկ անուն տեղւոյ, (իբր յն. գալամօ՛ն. հյ. կաղամոն)


Եղեռնութիւն, ութեան

s.

rascality, wickedness.

· Calfa

NBHL (2)

Եղեռն. եղեռնագործութիւն.

Մոլեգնականն եղեռնութիւն տոհմին յակոբայ. (Նար. խչ.։)


Եղերերգութիւն, ութեան

s.

funeral song;
elegy.

· Calfa

NBHL (2)

Զնոյն ձայն կրկնակական եղերերգութեան լալեաց բազմութեան. (Նար. ՟Խ՟Է։)

Որպէս յն. ἑλεγεία . լտ. ululatus կամ τραγῳδία tragoedia Ողբերգութիւն. եղերական երգ. վայնասուն.


Եղեւին, եւնոյ

s.

pine, fir;
cedar;
mugwort, artemisia;
kidney-bean;
southernwood.

· Calfa

NBHL (9)

Ընկէց զմանուկի ի ներքոյ միոյ եղեւին ծառոյ. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 15։)

Արա՛ դու քեզ տապան յանփուտ փայտից. զեղեւին ծառոյ ասէ. (Կիւրղ. ծն.։)

Կամ Կաղնի. որպէս եբր. էլօն. որ եւ ԿԱՂԱՄԱԽ, ԲԱՐՏԻ. յոր հայի ասելն.

Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց եղեւին ծառոց շարժեալք ի հողմոց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)

ԵՂԵՒԻՆ. ասի յոմանց (թերեւս շփոթեալ ընդ եբր. սիխ) Ցախ աւելի թուփն. որ եւ ռմկ. սաղէտակ։ (Լծ. նար.։)

ԵՂԵՒԻՆ ասի եւ ազգ ինչ ափսինդի կամ օշինդրի, որոյ ազնիւն լինի ի հայս. շէհէրմէնի որ գրի եւ ԵՂԵՒՆԻՆ։ (Բժշկարան.։)

ԵՂԵՒԻՆ որ եւ ԵՂԱՏ. ἑλάτη abies. եբր. սիխ. որ թարգմանի եւ Մայր. κέδρος cedrus Ծառ ուղղաբերձ, վարսագեղ, նրբատերեւ, իւղային անուշահոտ. որպէս փստղենի, գի, նոճի, մայր, ազգ մայրւոյ.

ԵՂԵՒԻՆ. որպէս Գնդածաղիկ. ἁρτεμισία artemisia Գաղիան.։ ... Ուստի ԵՂԵՒՆԻ ՍԵՐՄՆ. որպէս ռմկ. խօրասանի. իտ. seme santo պատինճ, բրնջասիդ. (Հին բռ.։)

ԵՂԵՒԻՆ. φάσηλος phaselus, phaseolus Ոլոռն երկայն. լուբիա. ... որ եւ ԴՈՒՆՈՅ ՀԱՏԻԿ։ (Բժշկարան.։)


Եղէգնիկ

cf. Եղեգնիկ.

· Calfa

NBHL (2)

ԵՂԷԳՆԻԿ կամ ԵՂԵԳՆԻԿ. Փոքրիկ կամ բարակ եղէգն.

Երկն ի ծովուն ունէր զկարմրիկ եղէգնիկն. ընդ եղեգան փող՝ ծուխ ելանէր. (Խոր. ՟Ա. 30։)


Եղիցի

cf. Եղանիմ;
— թէ, suppose, supposing that, that being supposed.

· Calfa


Եղկելի, լւոյ, լեաց

adj.

lamentable, deplorable, unfortunate, miserable.

· Calfa

NBHL (7)

Ողջութիւն ստանալով եւ ճոխութիւն, եւ զանիրաւութիւն ունելով, ոչ արդեօք բարեբաստ է, այլ եղկելի լինել հաւաստի. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)

Եղկելիս եւ ողորմելիս քան զամենայն մարդիկ՝ զնոսա համարեսցուք. (Եղիշ. ՟Ե։)

Ոչ երջանկանամ եղկելիս։ Եղկելի զանձն իմ ցուցանէ։ Իմոյ եղկելւոյս անձին։ Եղկելոյս. (կամ եղկելւոյս։ Եղկելի դէմք։ Յեղկելի մարմնոյս։ Ես եղկելիս. Նար.։)

ԵՂԿԵԼԻ. որպէս Եղկական. ողորմ.

Եղկելի ձայն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Եղկելի աղէտիցս։ Եղկելի տուգանօք։ Տաց նմա կերակուր ո՛չ զեղկելին, այլ զերանելին. (Լմբ. սղ.։)

ἅθλιος, ταλαίπορος, δείλαιος miser, deplorabilis Եղուկ կարդալի. աւաղելի. ողորմելի. հէք. խեղճ, թշուառ, լալու.


Եղկութիւն, ութեան

s.

misfortune, misery, disaster, calamity;
lukewarmness.

· Calfa

NBHL (7)

(ի ձայնէս Եղուկ). Եղկելի վիճակ. հիքութիւն. թշուառութիւն. աւաղումն. վայ. ողորմելութիւն, խեղճութիւն, վայ.

Երանութիւն մեծատանց, եւ եղկութիւն աղքատաց. (Եզնիկ.։)

Եղկութիւն կորստեան։ Զեղկութիւն աղետիս։ Զանձինն եղկութիւն։ Ո՜րքան եղկութիւնք։ Երջանկասցի այնպիսին ինքեամբ՝ ինձ միայնոյ գրեալ զեղկութիւնն։ Բարի ասացայ առ եղկութեան ժառանգութիւն. (Նար.։)

Յայս հայի եւ մարգարէին եղկութիւնն, վա՛յ որ դնէ զչարն բարի. (Լմբ. առակ.։)

Հարկաւորապէս զտեառնն եղկութիւնն բերելով ի վերայ մեր. (Լմբ. պտրգ.։)

Վա՛յ ինձ, եւ եղկութիւն կրկին. (Յիշատ.։) եղկութիւն. Գաղջութիւն (ի ձայնէս եղկ. ըլըգ)

Եղկութեամբ, որ ործացուցիչ է, եւ ի փսխելն պատեհագոյն. (Մագ. ՟Բ։)


Եղն, եղին, ղանց

s.

hind;
roe.

· Calfa

NBHL (5)

ἕλαφος cervus, -va Էրէ գեղեցիկ՝ թաթահերձ, երագոտն, սատակիչ օձից, բազմաճղի եղջերօք. յորմէ կոչի եւ Եղջերու. եղնիկ.

Զգուշանայցե՞ս երկանց եղանց. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 1։)

Որթուց եղանց ի վերայ լերանց. (Երգ. ՟Բ. 9։)

Եղինք ի վայրի ծնան. (Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 5։)

Եղն օձի սատակիչ է. (Նար. երգ.։)


Եղնորթ, ուր

s.

fawn.

· Calfa

NBHL (3)

Իբրեւ զշուն յարձակեալ յեղնորթ. (Եւագր. ՟Ե։)

Զայսպիսի յաղթութիւնս կատարելով գեղեցկատեսիլ եղնորթքս այս. (Նար. յովէդ.։)

Զղժացուցանել (զմարդիկ) բաւական էր մեռեալ եղնորթուցն տեսիլ. (Մխ. երեմ.։)


Եղուտ, ի

adj.

substantial.

· Calfa

NBHL (4)

ԵՂՈՒՏ որ եւ ԳՈՅԵՂՈՒՏ. Եղեալն էապես. գոյացական. էական. որպէս մակեղուտն է պատահական.

Պատուանակագոյն է եղուտն քան զմակեղուտն։ Եղուտ է՝ որ առընթեր գոլով՝ գոյացուցենէ, եւ ոչ գոլով՝ ապականէ։ Եղուտքն յեղտիցն լնանին, եւ ոչ ի մակեղտիցն. (Անյաղթ պորփ.։)

ԵՂՈՒՏ որպէս Գոյացական. էական. եւ Համագոյական.

Առանց եղուտ եւ արարչագործ բանին եւ հոգւոյն իմանայք զաստուածութիւնն իբրեւ զհրէայս. (Ղեւոնդ.։)


Եղջերենի, նւոյ

s.

carob-tree;
carob-bean.

· Calfa

NBHL (2)

ԵՂՋԵՐԵՆԻ կամ եՂՋԻՒՐԵՆԻ կամ ԵՂՋՐՈՒԵՆԻ. Ծառ եւ պտուղ. որ եւ ասի ԵՂՋԻՒՐ։ (Վստկ.։ Շիր. չափ ու կշիռ։)

Կապեցին զերանելին ընդ ծառովն եղջիւրենի. (Հ. կիլիկ.։)


Եղջերիկ

s. adj.

cerastes, horned serpent;
cornelian;
brazen-faced, bold, shameless.

· Calfa

NBHL (4)

Որդիք եղջերիկ (կամ եղջիւրիկք) եւ խստասիրտք են. (Եզեկ. ՟Բ. 4։)

Ազդ կայ օձից, որ եղջիւրիկ կոչի՝ եղջիւրս ունելով. (Նչ. եզեկ.։ (ըստ եբր. սիֆէօնի. որ ի մեզ իժ թարգմանի. Առակ. ՟Ի՟Գ. 32։)

ԵՂՋԵՐԻԿ կամ ԵՂՋԻՒՐԻԿ. σκληροπρόσωπος durus facie Իբրեւ զեղջիւր պնդացեալ երեսօք. կաշի երես, անամօթ .... յն. կարծրադէմ.

ԵՂՋԻՒՐԻԿ. գ. κεραστής յորմէ Կերաստէս կամ Սերաստէս. իբր Օձ եղջերաւոր.


Եղջերցեմ, եցի

va.

to butt (as a ram);
to gore.

· Calfa

NBHL (3)

Գեհոնդ անուն՝ է լանջք, կամ եղջերցելով. (Փիլ. այլաբ.։ ( Վրդն. ծն. եղջերցցելով)։)

Արտտլած է զխենեշութիւն՝ եղջերցելով, եւ ցրուելով զներհակս հոգւոյ. (Շիր. առ Լեհ.։)

κερατίζω cornu peto, ferio Եղջերբք խեթկել. ոգորիլ. հարկանել ցլու.


Ենթ

prep.

under;
cf. Ընդ.

· Calfa

NBHL (2)

ԵՆԹ ԱՌՆԵԼ. cf. ենթառնել։

ὐπό sub Նախդիր բաղադրիչ կամ բարդիչ ըստ հելլենաբանութեան նշանակութեամբ ձայնիս Ընդ՝ մանաւանդ ըստ որում ի ներքոյ. ստոր. տակը.


Ենքեղէս

s.

eel.

· Calfa

NBHL (2)

Ենքեղեէս, որ ի սիկս գետոց եւ յատակս ծովակաց ի խոր տեղիս լինին. որ առաւել ցամաքային օձից նման են, եւ ոչ ջրային ձկանց. (Վեցօր. ՟Է։)

ԵՆՔԵՂԷՍ կամ ԵՆՔԵՂԻՍ կամ ԵՆՔԵՂԵԷՍ. Բառ յն. ἕγχελυς յոքն. ἑγχέλεις anguilla, -lae այն է Օձաձուկն.


Եպերեմ, եցի

va.

to blame, to despise.

· Calfa

NBHL (8)

Եպերեալ զնա՝ ասէ. գնա՛ գնա՛ աստուած որդիդ պարսից, եթէ այր իցես. (Խոր. ՟Գ. 55։)

Եպերելով եպերեաց վարդապետն զնոսա։ Եպերես զբանիւ. (Ճ. ՟Գ.։)

Զեգիպտացիսն կապուտ կողոպուտ արարին. եւ քանզի պատուէր հրամանի աստուծոյ էր, ոչ եպերեցան. (Եփր. ել.։)

ἑπιλαμβάνω corripio, reprehendo Այպանել, ընդ վայր հարկանել. պարսաւել. անգոսնել. ըստգտանել.

Որք եւ ի մերձաւորացն եպերեալք, եթէ արբեալք իցեն. (Ագաթ.։)

Եպերեցաւ ի սադուկեցւոցն. (Արշ.։)

Ոչ անգոսնիս յերկայնմտութեանց, ոչ եպերիս ի ներութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)

Ապա եւ զսա (զսէր աստուծոյ եւ ընկեբին՝) կենաց ծառ ասել՝ ոչ եպերելի է. (Անյաղթ հց. իմ.։)


Եպերիչ

s.

blamer, contemner.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ եպերիչք, այլ առողջացուցիչք. (Լմբ. ատ.։)


Եպիսկոպոսութիւն, ութեան

s.

episcopate, dignity of bishop, bishopric.

· Calfa

NBHL (5)

Եպիսկոպոսութեան ցանկայ. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 1։)

Որ յաստիճան եպիսկոպոսութեանն լինէին արժանի կալոյ. (Ագաթ.։)

Իբր Կաթողիկոսութիւն.

Յետ լնլոյ հնգետասան ամաց եպիսկոպոսութեան մեծին վրթանայ։ Կացուցանել յեպիսկոպոսութիւն փոխանակ յուսկան. (Խոր. ՟Գ. 11. 16։)

ἑπισκοπή epsicopatus Իշխանութիւն եպիսկոպոսի. այցելութիւն. դիտողութիւն. վերադիտողութիւն.


Եռ, ից

s. adj.

ebullition, hubbling;
three;
boiling;
third.

· Calfa

NBHL (9)

Իբրեւ արմատ ձայնիցս Երեք, եւ Երրորդ, նոյն է ընդ նոսա.

Եռն՝ երիս ասի, որ է ըստ թուական արհեստից կատարեալ թիւ. (Շ. բարձր.։)

Յեռումն աւուր յառնելով՝ ինքն զինքն յարուցանէր. (Նանայ.։)

Իբրեւ արմատ Եռալոյ՝ է Եռացումն, եռանդն.

Եռ քաղցուոյ։ Յորժամ ի յեռէ դադարէ. (Վստկ.։)

Աւետարանիչն յովհաննէս յեռս ձիթոյն եդաւ ... Եդ յեռս ձիթոյն. (Մարթին.։) Իսկ յասելն.

Միշտ յեռ գոլով՝ ծասքէ ատամունքն մանրելով լկերակուրն. (Ճ. Թ.) իմա՛, կամ ունելով զմարմանջ լնտերաց, եւ կամ յեռեալ գոլով շարից ատամանց։

ԵՌ. Եռացեալ. ջեռեալ.

Ե՛ռ ջուր ... Ի յեռ ջուրն մխեա՛. (Վստկ.։)


Եր

fv.

be;
ողջ —, live, fare thee well.

· Calfa

NBHL (1)

Ե՞Ր. իբր Է՞ր. այսինքն ո՞յր, որո՞յ, եւ վասն ո՞յր. վասն է՞ր. Տե՛ս է՞ր։


Երգեցիկ, ցկաց

s.

singer, songster, songstress.

· Calfa

NBHL (7)

ᾅδων, ᾅδουσα, ᾧδος cantor, cantatrix Երգիչ. երգակ, այր կամ կին. երգօղ, բան կանչօղ .... ի սուրբ գիրս ՝ որպէս Սաղմոսերգու, օրհնիչ, եւ այլն. իսկ յայլ գիրս նաեւ որպէս Ողբերգակ.

Սաղմոսասացք եւ երգեցիկք։ Երգեցիկ պաշտօնէից. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 41։ ՟Ե. 7։)

Երգեցիկք սաղմոսասացք՝ արք եւ կանայք։ Դռնապանաց եւ երգեցկաց սաղմոսաց. (Նեեմ. ՟Է. 6։ ՟Ժ. 39։)

Գուսանս եւ երգեցիկս՝ արս եւ կանայս. (Ժող. ՟Բ. 8։)

Ընդ երգեցիկս (յն. (իգ) մի՛ ցանկորդիր. Սիր. ՟Դ. 4։)

Ներոն երգեցկաց եւ փանդռնահարաց յաղթեաց. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)

Չեն աստ թատերք, եւ ոչ զերգս երգեցկացն (յն. (ողբերգակաց) նստայք լսել. Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)


Երգեցող

s.

singer;
song-writer, composer;
musician;
chorister.

· Calfa

NBHL (8)

Ի վերայ երգեցողացն ի տան տեառն. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 31։)

Քնարս եւ տաւիղս երգեցողաց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 12։)

Երգեցողացն աղօթիւք ի մէջ հնոցին. (Շար.։)

Հրեշտակաց միշտ երգեցողաց. (Նար. խչ.։)

Յօրինեն զհարսանիքն ամենայն երաժշտական երգեցողքն. (Տօնակ.։)

ԵՐԳԵՑՈՂ. Սեպհականեալ անուն քաջ երաժշտաց եկեղեցւոյ, որ արարին երգս շարականաց եւ տաղից. որպէս սուրբն ռոմանոս երգեցող՝ առ յոյնս, եւ սուրբ ներսէս շնորհալի ի հայս, զոր ներսէս երգեցող կոչեն տէր իսրայէլ. յնս. ՟ժը. եւ կիրակոս գետկացի. օգոստ. ՟ժգ։

ԵՐԳԵՑՈՂ. որպէս Սաղմոսասաց. դպիր.

Երգեցողն (հռչակեցուցանէ) զսաղմոսացն քաղցրաձայնութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)


Երգեցողութիւն, ութեան

s.

singing.

· Calfa

NBHL (4)

ᾇσμα cantus, canticum Երգելն. եւ Երգաբանութիւն. կարդացմունք եկեղեցւոյ.

Երգեցողութիւն սաղմոսի։ Զօրաւոր է երգեցողութիւն օրհնութեանց զախտս խաղաղել. (Լմբ. սղ.։)

Կամ երգեցողութեան, կամ պաշտամանց. (Թղթ. ման. առ գր.։)

Ո՞յց են նշանակիչք աստուածայինն երգեցողութիւնք. (Մաքս. եկեղ.։)


Երգիչ, չի, չաց

cf. Երգեցող.

· Calfa

NBHL (5)

ᾅδων, ᾅδουσα cantor, cantatrix Երգեցիկ. երգեցող. երգակ. երգաբան. երաժիշտ.

Երգիչք սաղմոսաց նոցա՝ արք եւ կանայք. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 65։)

Ըստ բանի հոգեւոր երգչին (դաւթի). (Ագաթ.։)

Մերթ՝ Հռչակօղ, հրատարակիչ.

Երգիչ եւ պատմիչ թշուառութեանցն եղեալ (քամ), ոսոխ եւ ամբաստան լինի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 71։)