Enriched dictionaries of Armenian

Entries' title containing ն : 10000 Results

Լրջամտանք

s.

cf. Լրջմտութիւն.

NBHL (1)

Տեսցես զլրջամտանս արդարոց ի փայլիւնս բաշխելոյ պարգեւացն. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Լրջանամ, ացայ

vn.

to awaken, to wake up;
to become sprightly, to indulge in mirth, to make merry.

NBHL (4)

Լուրջ լինել, արթուն եւ զուարթուն եւ զգաստ. Սթափիլ. արթնանալ.

Ոչ լրջմտամք յարբեցութենէ կենցաղոյս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)

Յայտնեցաւ տէր անանիայ, եւ շաւուղի, զի առանց երկմտութեան լրջասցի ընդ առաջ բժշկին իւրոյ. (Ոսկ. գծ.։)

Զարթուցեալք առ զուարթացեալք՝ յերկոսեանն առ հասարակ եմք լրջացեալ. (Եղիշ. ՟Ե։)

Լրջացուցանեմ, ուցի

va.

to awaken;
to rouse to gaiety, to render merry, to put into good humour;
to lighten;
to brighten.

NBHL (3)

ἰλαρόω, ἰλαραίνω, καταυγάζω exhilaro, illumino. տալ լրջանալ զուարդացուցանել. պայծառացուցանել.

Դստե՞րք իցեն քո ... մի՛ լրջացուցաներ առ նոսա զդեմս քո. (Սիր. ՟Է. 26։)

Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)

Լրջմտութիւն, ութեան

s.

good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.

NBHL (10)

ἰλαρότης hilaritas μεγαλοψυχία magnanimitas, munificentia. Զուարթութիւն սրտի եւ երեսաց եւ բանից. մտադիր յոժարութիւն. առատաձեռնութիւն. մեծանձնութիւն. Խնդամիտ բերումն.

Որ ողորմին, լրջմտութեամբ. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 8։)

Աղաղակելն նոցա ձայնիւ լինէր ի հշտութենէ եւ ի բազում լրջմտութենէ. (Ոսկ. գծ.։)

Այս այն այրն է, որ կերակրէր զմեզ՝ի սովին մերում լրջմտութեամբ. (Եփր. պհ.։)

Որչափ ինչ յիւղն ծախեաց, եւ ո՞րպիսի լրջմտութիւն յանձին կալաւ. (Ոսկ. մտթ.։)

Լրջմտութեամբ ընկալեալ կատարէ. մտադիր. (Դիոն. եկեղ.։)

Մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել. (Խոր. ՟Ա. 8։)

Լրջմտութեամբ խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)

Գնացին լրջմտութեամբ եւ տիրասէր խորհրդով. (Եղիշ. ՟Ա.)

Զամենայն պատահմունս ի վերայ եկեալ փորձութեանց ուրախութեամբ եւ լրջմտութեամբասացի ծերոյն. եւ զքոյն դարձուցի՞ն աւազակքն. (Վրք. հց. ՟Ա։)

Լրտեսութիւն, ութեան

s.

office or employment of a spy, espionage.

NBHL (3)

κατασκοπή exploratio, speculatio. Գործ լրտեսի. դիտողութիւն լրոյ տեսութեամբ. լրտեսն գոլ. լրտեսելն.

Դարձաք մեք ի լրտեսութենէ երկիրն. (Եփր. յես.։)

Մովսէս զերկոտասան ազգն մհաբանեաց ի մասն լրտեսութեանն. (Եղիշ. յես.։)

Լցողական, ի, աց

adj.

that fills;
satiating, satisfying.

NBHL (2)

Ամենեցունց պատճառ եւ լցողականն յիսուսի աստուածութիւնն. (Դիոն. ածայ.։)

Որպէս կերակուրք, որք կարօտանացն են լցողականք. (Նիւս. բն.։)

Լցուցանեմ, ուցի

va.

to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.

NBHL (14)

πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.

Զգանձս նոցա լցուցից բարութեամբ. (Առակ. ՟Ը. 21։)

Բաժանեցից զանարն, եւ լցուցից ի նոցանէ զանձն իմ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 9։)

Լցուցանէ զամենեսեան պարգեւօք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)

Զբանս հաւանականս ի սակս իմ ասելով լցին զականջս ձեր (չարախօսութեամբ). (Պղատ. սոկր.։)

Եւ Յագեցուցանել. կշտացնել.

Բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան։ Պարարտութեամբ ցորենոյ լցոյց զքեզ։ Զաղքատս սորա լցուցից հազիւ։ Զամենայն անձն քաղցեալ լցոյց բարութեամբ.եւ այլն։

Լցուցեր զքաղցեալն հացիւ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)

Եղիշայ լցոյց ի փոքր մի հացէ զհարիւր այր միայն, եւ փրկիչն մեր լցոյց ի սակաւ հացէ զհինգ հազար այր. (Մծբ. ՟Զ։)

Կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. (Խոսր.։)

Լցուսցենզպասքումն ծարաւոյ իւրեանց. (Լմբ. սղ.։)

Լըցուցէ տէր զամենայն խնդրուածս քո. (Սղ. ՟Ժ՟Թ. 7։)

Զփափագսն հարեալ լցուցանել։ Լցուցանել զփափագդ քո. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 53։)

որ լցուցանել (կամ լցեր) զամենայն հաղրական տնօրէնութիւնս. (Պտրգ.։)

Լքանեմ, լքի

va.

to leave, to abandon, to desert, to forsake, to quit, to give up;
to disable;
to dismantle;
to discourage, to dishearten.

NBHL (5)

(լծ. լտ. լինքուօ, լիքուի). λείπω, παραλύω linquo, derelinquo, dejicio, rejicio, negligo. Ի բաց կամ ի վայր թողուլ. ընկնուլ յերեսաց. ի բաց արձակել՝ լուծանելքակել՝ մերժել յիւրմէ. տարագրել. անտես կամ ապախտ առնել. Երեսի վրայ թողուլ.

Կորիւնք առիւծու լքին զմիմեանս։ Լքի զտուն իմ, թողի զժառանգութիւն իմ։ Լքանել զձեզ անապատ։ Ձայն դստեր սիոնի մեղկասցի, եւ լքէ զձեռս իւր.եւ այլն։

Լքին ծնօղք զծնունդս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)

Զերախտիսն աստուծոյ լքի։ Պահպանակն վստահութեան զանձն ուրուքք լքցէ։ Զձեռնարկութիւնս իմ հնդդիմութեան կամաց քոց լքցես (այսինքն լքուսցես, կամ ի բաց բարձցես). (Նար. ՟Կ՟Ե. եւ ՟Գ. եւ ՟Լ՟Զ։)

Լիք եթող զմեզ ի խնամելոյ. (Լմբ. ատ.) (այսինքն թո՛ղ) անարգէ զիս. (Եփր. թագ.։)

Լքանիմ

vn.

to grow weak, to be disabled, to languish, to want force;
to despair, to be dispirited.

NBHL (6)

եւ ձ. ԼՔԱՆԻՄ παραλύομαι dissolvor ὁλιγωρέομαι parvipendor, negligor ἠττάομαι vincor (լծ. եւ langueo, liquesco ) որ եւ ԼՔՆՈՒԼ. Թողեալ լինել. թողանալ. թուլանալ. պարտիլ՝ պարտասիլ. կթոտիլ, լուծանիլ, իբր հալիլ մաշիլ. Երեսի վրայ մնալ.

Լքան խնդրել զդուրսն։ Ետես զնոսա լուծեալս եւ լքեալս։ Պատերազմեցան, եւ լքաւ դաւիթ։ Լքան ձեռք մեր։ Ամենայն ձեռք լքցին։ Սիրտք նոցա լքցին ի նոսա։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն.եւ այլն։

Լքանիլ ի յուսոյ, կամ ի զուարթութենէ, կամ յողորմութենէ, կամ ի սովոյ։ (Նար.։)

Մի՛ լքանիլ ի կրօնիցն սակս եկելոց նեղութեանցն։ Լքան սիրտք իշխանացն։ Զօրացն լքելոց. (Յհ. կթ.։)

Թէ գուցէ լքեալ լինիցին ականջք լսօղացն կարծեօք՝ թէ ոչ կարէր նա դիմանալ լինել մարտին. (Եփր. համաբ.։)

Ճոխանալ երեւելեօքս եւ լքանելեօքս. այսինքն հանցաւոր եւ արհամարհ, կամ աստ թողլի իրօք. (Արծր. ՟Ա. 14։)

Լքեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Լքուցանեմ

NBHL (3)

ԼՔԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Իբր Լքուցանել. կամ յետս քեցել. անյոյս առնել.

Զպնդակազմ նահատակս կարող է գինի լուծանել եւ լքեցուցանել. (Եփր. ծն.։)

Զի ամենայն հնարիւք լքեցուսցանեն զնոսագոնեայ ի գալստեանէ անտի տեառն մերոյ։ Զայսոսիկ՝ որ ի տեառնէ անտի մերմէ լքեցուցանե զնոսա ոչ կարէին. (Եփր. ՟բ. թես.։)

Լքումն, ման

s.

abandonment;
desertion, defection;
weakness, debility;
lowness of spirits, loss of courage.

NBHL (6)

Որպէս Լքանելն. ի բաց թողուլն.

Լքումն գործոյն։ Լքումն շնորհի, կամ լաւացն. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)

Եւ Լքանիլն. Թուլութիւն. վստահութիւն.

Ոչ դարձցին հարք առ որդիս իւրեանց՝ ի լքումէ լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին. (Յհ. կթ.։)

Ի թմրութեանց լքմանէ մտացս։ Բեկութեամբ հոգւոյս մտացս լքմամբ. (Նար. ՟Ե. ՟Ձ՟Ը։)

ոտն հարկանեն լքման հոգւոյն. (Լմբ. սղ.։)

Լքուցանեմ, ուցի

va.

to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.

NBHL (5)

παραλύω, καταπαύω dissolvo. որ եւ ասի ԼՈՒԾԱՆԵԼ. Տալ. լքանիլ թուլացուցանլ. ԴՎհատեցուցանել. Կթուցանել. մեղկացուցանել. կասեցուցանել. թուլցընել, լղքեցնել.

Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)

Լքուցանէր զձեռս մարտիկ նահատակացն. (Պիտ.։)

Խորհուրդքն զմեզ մեղկեն եւ լքուցանեն. (Խոսր.։)

Զպատասխանութեանն յոյս լքուցեալ. իբր լքեալ։

Լքուցումն, ման

s.

discouragement.

NBHL (2)

Լքումն. լքանիլն.

Սառնամանիք ձմերանոյն առաւել բերէր զլքուցումն հեծութեան։ Գուցէ լքուցումն ինչ նոցա ի թշնամեացն լինիցի. (Յհ. կթ.։)

Լօռաներկ

s.

cudbear, alga tintoria, orchal.

Ինքնատէրութիւն, ութեան

s.

being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.

NBHL (4)

Որպէս Անձնիշխանութիւն.

զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)

Եւ որպէս նքնիշխան տերութիւն.

Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)

Ինքնարգոյ

adj.

conceited, vain, vainglorious, presumptuous.

NBHL (2)

Որ անձամբ զանձն յարգէ, կամ անձին իւրում չուք դնէ. անձնահաճ.

Առ ինքնարգոյ բարձրայօնն. (Նար. ՟Գ։)

Ինքնարշաւ

adj.

that runs by itself.

NBHL (2)

Ուր իցէ արշաւել ինքնին՝ հետիոտս. եայա.

Ոչ ընտիր ինքնարշաւ վազիւքն. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)

Ինքնաւոր

adj.

proper, own natural.

NBHL (5)

ինքնական. իւրական. բնաւոր.

Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)

Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)

Եւ ինքնաբոյս. ինքեակ.

Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)

Ինքնեակ, աց

adj. adv.

that comes of his own accord, voluntary;
self-produced, fortuitous, natural;
by chance, naturally.

NBHL (7)

որ եւ ԻՆՔՆԷԱԿ. αὑτόματος, -τα spontaneus, -ea;
ultroneus, -ea;
et quae gignit terra. Որ ինչ լինի ինքնին՝ իբր ինքնակամ. ինքնաբոյս. որպէս արմտիք կամ բոյս ցծին. ինչ որ ինքնիրեն կամ բնութեամբ կըլլայ, կբուսնի.

Որ նձ թուի՝ ինքնեկի այսր տուրեւառի շնչոյս պատճառք լինել մեզ. (Նիւս. կազմ.)

Զինքնեակն անդոյ քո՝ որ գայցէ՝ ոչ հնձեսցես։ Մի սերմանիցէք, եւ մի՛ հնձիցէ՛ք զինքնեակս նորա՝ որ ելանիցեն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 5. 11։)

Կերիցես այս ամ զնքնեակս, եւ ամիներկրորդի զինքնիկաց նքնեակս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 29։)

ԻՆՔՆԵԱԿ մ. αὑτομάτως fortuito. Ինքնին. ըստ դիպաց.

Բանջարիկ ինչ նքեակ բուսեալ յերկրէ. (Վրք. հց. ձ։)

Յորում նաւահանգիստքն եւ նաւակայք աստուծոյ կամօքն ի ծովեզերսն ինքեակ փորեալք. (Նիւս. կազմ.։)

Ինքնեկ, աց

s.

deserter, fugitive, turn-coat.

NBHL (5)

αὑτομολέων transfuga, perfuga. ինքնին եկեալ եկեալ որպէս փախստեայ.

Կալաւ նա զբազումս ի նոցանէ՝ յարանց ինքնեակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 19։)

Կամ իբր ինքնեակ. ինքնին յառաջ եկեալ. պատահական. αὑτόματος.

Աղօթիւք իւրովք ինքնեկս կերակուր ձկան առատութեամբ շնորհէր նոցա. (Մահ եզեկ.։)

Վասն այսորիկ յառաջագոյն ասէ, զի մի՛ կարիցես՝ թէ ինքնեկ իցեն տանջանքն. (Ոսկ. ես.։)

Ինքնեղ

adj.

self-existent, uncreated;
natural, spontaneous.

NBHL (10)

Ինքնն եղեալ, որպէս թէ իւրեւ առանց արարչի գոյացեալ. որ է մոլոր եւ մտացածին գիւտ ոմանց ի հեթանոսաց.

Մոլորեալ մարդկան յաստուծոյ ... զաշխարհս ոմանք ինքնեղ ասացին. (Նախ. ծն.։)

Զտարերս պատուեցին (որպէս) ինքնեղ. (Մագ. ՟Ե։)

Արարած է աշխարհս, եւ ոչ ինքնեղ։ ինքնեղ վարկաք զբերումն արարածոցս. (Լմբ. սղ.։)

Հաւատա՛, ո՛չ բնութիւն դոլ չարին, կամ ինքնեղ, կամ աստուծով լինել. (Լծ. ածաբ.։)

ԻՆՔՆԵՂ. որպէս Ի բնէ այնպէս եղեալ. բնական. անարուեստ. cf. ԻՆՔՆԵԿ, cf. ԻՆՔՆԵԱԿ. αὑτόματος.

ինքնեղ նաւահանգիստ՝ քան զայն որ յարուեստիցն եւ ի հնարաւոր ինդմարդկանէ. (Պիտ.։)

Գուբս շինուածոյս երկու, եւ լիճս երեք ինքնեղս. (Խոր. աշխարհ.։)

Որպէս Անեղ. ինքնագոյ. որ էն.

Ո՞րչափ եւս առաւել ինձ իմասցիո զաստուածայնոյն՝ ինքնեղ եւ ինքնաբաւական եւ անգիշեր լուսոյն. (Ղեւոնդ.։)

Ինքնեղութիւն, ութեան

s.

self-existence, substance, natural production.

NBHL (4)

τὸ αὑτόματον fortuna, casus, per se fieri Ինքնեղ կարծեցեալ իրք. դիպուած. բախտ հեթանոսական. ինքնեղն գոլ.

Ոմանք (համարեցան) զբախտն եւ զինքնեղութիւնն արդարեւ ինքեամբ, եւ որպէս դիպեցաւ ստեղծեալ իմաստք. (Ածաբ. աղք.։)

Ոչ նքնեղութեանն է տալի զայսքան զօրութիւն։ Յայտ է թէ առաւել քան զինքնեղութիւն ոմն է. եւ այս ո՞վ է՝ բայց եթէ աստուած. (Առ որս. ՟Է։)

Հալլենաց փիլիսոփայիցն կարծիք ... ինքնեղութեան արարածոցս եւ յաւիտենականութեան. (Լմբ. ժղ.։)

Ինքներկրեայ

adj.

indigenous.

NBHL (2)

ԻՆՔՆԵՐԿՐԱՅ կամ ԻՆՔՆԵՐԿՐԵԱՅ. αὑτόχθων ex ipsa terra ortus Որ է յերկրէ անտի. գաւառական. երկրցի. իսկ ըստ առասպելաց՝ Յերկրէ բուսեալ բնակիչք երկրին.

Բանն որ ասի՝ եթէ ինքներկրայք են աթենացիքն, առասպել է. (Նոննոս.։)

Ինքնին

adv.

by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.

NBHL (11)

αὑτομάτως, -τη sponte, per se Ինքն՝ իբրեւ. ինքեամբ. ինքիրմէ. ինքիրեն.

իբրեւ զհասակ ինքնին անկեալ ի զօղնոյ։ Երկիրն ինքնին բերէ զպտուղն։ Դուռն՝ ինքնին բացաւ նոցա.եւ այլն։

Ինքնին զինքն օգնականութեամբն յայտնեաց (աստուած որդւոցն իսրայէլի). (Կիւրղ. ել.։)

Դու ինքնին քեզէն քոյովդ բանիւ մեզ սահմանեցէր։ Ընտրեաց ինքնին կամաւորաբար զդատակնիք սատակման. (Նար. ՟Դ. ՟Հ։)

ԻՆՔՆԻՆ. ա.գ.մ. αὑτός ipse. Ինքն. նոյն ինքն. ինքն գլխովին. անձամբ անձին. ինքը.

Ինքնին տէր փրկեաց զնոսա ... ինքնին (յն. ինքն) փրկեաց զնոսա ... ինքնին (տէր) ետընդ նոսա պատերազմ. (Ես. ՟Կ՟Գ. 9. 10։)

Թագւորն ինքնին իսկ զարմացեալ լինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Է 11։)

Զինքնին թագաւորն զխոսրով։ Զթագաւորն տիրան ինքնին գլխովին. (Բուզ. ՟Գ. 11. 21։)

Ես ինքնին իսկ եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)

Դա ինքնին է քրիստոս. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)

Որդին աստուածոյ ... նա ինքնին ձեզ հրաւիրակ յարքայութեան. նա ինքնին պաշտօնեայ իւրոց բարեաց. (Ագաթ.։)

Ինքնիշխան, աց

adj.

absolute, sovereign, independent, free, uncontrolled;
despotic

NBHL (13)

αὑτοεξούσιος sui arbitrii, liber, arbitrii libertate praeditus. Անձնիշխան. տէր անձն. ինքնասէր. ազատ կամօք.

Որ ստեղծ ի սկզբանն զմարդն ազատ եթող եւ ինքնինիշխան. (Ածաբ. աղք.։)

Ստեղծ զմարդն ... մտաւոր, ինքնինիշխան, ինքնինատէր. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)

Աստուած ազատ արար զմեզ եւ ինքնիշխանս. (Շ. ընդհ.։)

Ինքնիշխան են ոգիքն. (Կոչ. ՟Դ։)

Ամենայն բանական ինքնիշխան գոյ. (Դամասկ.։)

Կամ Անձնիշխանական.

Ինքնիշխան յօժարութեամբն զառաջնորդոյ զիշխանականին ամենեցուն ունէր զնմանութիւն. (Նիւս. կուս.։)

Ինքնիշխան կամաւորութեամբ պատուասիրեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆ. αὑτάρχος, αὕταρχος summam rerum potestatem obtinens Իշխան բացարձակ. տէր բոլորից. ինքնազօր. եւ Տիրական.

Հոգին սուրբ ինքնիշխան, անփոփոխելի, ամենազօր. (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ Շար.։)

կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ. (Նար. ՟Ժ։)

Թագաւորն ինքնիշխան հրամանաւ ... ձեռն ի գործ տայր. (Ագաթ.։)

Ինքնիշխանաբար

adv.

absolutely, independency, supremely.

NBHL (3)

αὑτεξουσίως libere. Ինքնիշխանութեամբ. որպէս ինքնիշխան նովին մարմնովն. (Գր. հր.։)

Զինքնիշխանաբար յարութիւնն. (Լմբ. սղ.։)

Տիեզերակալութեամբ իմնձեռներէց լինէր ինքնիշխանաբար գտաք, այլ նոյն ինքնքրիստոս եցոյց մեզ. (Լմբ. սղ.։)

Ինքնիշխանական, ի, աց

adj.

absolute, supreme.

Ինքնիշխանութիւն, ութեան

s.

absolute power, independence, freedom, despotism.

NBHL (10)

αὑτεξουσία, το αὑτεξούσιον liberum arbitrium, arbitrii libertas. Անձնիշխանութիւն. ազատութիւն կամաց.

Ինքնիշխանութեանն կառօք՝ իբր ի տեսարանի ումեք՝ ի սոսա նահատակել հանդիսասցուք. (Յհ. իմ. ատ.։)

Սկիզբն եւ արմատ մեղաց ի մեզ ինքնիշխանութիւնն է. (Բրս. մկրտ.։)

զբարետոհմութիւն հոգւոյ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑθεντία propria auctoritas. իշխանութիւն անձնական կամ առանձնական. (որ առ յետինս Հեղինակութիւն ասի). ինքնահաճ կամք. հաճոյք անձին.

Եւ ոչ զնոյն ինքն բարին ինքնիշխանութեամբ առնել արժան է. (Բրս. հց.։)

անուն ինչ աստուծոց կամ դիւաց կամ ինքնօրէն մոլորութեանն. (Առ որս.։)

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑταρχία summa rerum potestas. Ինքնիշխան լինելն. ինքնին իւրով զօրութեամբ իշխելն. ինքնակալ եւ բացարձակ տէրութիւն.

Հանդերձեաց զօրեղ ցութեամբ զարարածոց իւրոց փրկութիւն։ Ամենակալ ինքնիշխանութիւն բոլոր էականութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ՟Է։)

Ինքնիշխանութեամբ ի բաց վարեաց զպատրօղն. (Լմբ. ստիպ.։)

Ինքնյայանապէս

adv.

in the very act.

Ինքնյօժար

cf. Ինքնայօժար.

NBHL (1)

cf. ԻՆՔՆԱՅՈԺԱՐ. Ինքնյօժար կամօք գաս յաղօթելն. (Լմբ. իմ.։)

Ինքնութիւն, ութեան

s.

selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.

NBHL (16)

αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.

Անքնին, անհաս, երրեակ ինքնութեանդ. (Պտրգ.։)

Չերրեակ ինքնութեանն միութիւն ըստ անբաժան սուրբ երրորդութեանն. (Փարպ.։)

ո՛չ եթէ ինքն որդին հայր է, այլ՝ ինքն որդի հօր ասի. ահա մի բնութիւն երեւեցան երկու անձինք կատարեալք. եւ մի էութիւն, երկու ինքնութիւնք. (Աթ. առ եպիկտ.։)

Քեզ օրհնութիւն (քրիստոս), ծնունդ ծածկեալ ինքնութեան (հօր)։ Վասն ինքնութեան հօր յայտ արար, եթէ առ ամենայն, եւ յամենեսին է նա. (Եփր. համաբ.։)

Եւ երբեմն՝ որպէս Բնութիւն, իսկութիւն աստուածային. աստուածութիւն, եւ աստուած. որ է մի եւ նոյն ձյրիս անձինս. որ եւ ըստ աստուածաբանից՝ Բացարձակ ենթակայութիւն միակ. գոյութիւն եւ գոյացութիւն. ինքնագոյութիւն.

Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)

Ինքնութիւն է, զի ոչ յումեքէ ունի զգոյութիւնն, այլ՝ ինքնութեամբ. որպէս սուրբ լուսաւորիչն ասէ, տէր աստուած՝ որ եմ միայն ինքնութեամբ՝ եւ ոչ այլ ոք յառաջ քան զնա. (Խոսր. պտրգ.։)

ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ինքնագոյութիւն, եւ ինքնեղութիւն. ինքնիշխան տէրութիւն. եւ Սեպհականութիւն. ինքիրմէ ըլլալը, ինքնագլխութիւն, տիրութիւն.

Ամենայն ինչ ի նմանէ է, բայց նա միայն է ինքնութեամբ. (Ագաթ.։)

Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)

Իմ են այս ամենայն թագաւորութիւնք. եւ յայսմիկ մոլորին (մանիքեցիք), եւ կարծեն՝ եթէ ինքնութիւն ունի նա (սատանայ)։ Եւ եթէ՝ զի ասաց նա, բա՝ իմեն, տան նա ինքնութիւն, յորժամ ասէ զկնի նորա, թէ ինձ տուեալ է, ի միտ առցեն՝ թէ այլ է արարիչ նորա, եւ նմա տալով տուաւ. (Եփր. համաբ.։ յորմէ եւ Շ. մտթ.։)

Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)

ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գոյութիւն եւ գոյացութիւն եղանակաց. անձն. ենթադրեալն. բուն իրն. ինքն.

Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)

Ուր ինքնութիւն ինչ է բունն. (Ոսկիփոր.։)

Ինքնուս

adj.

self-taught;
self-educated.

NBHL (1)

cf. ԻՄՔՆՈՒՍՈՒՄՆ. ԾՆունդ լինելութեան լաւագոյն բնութեամբ ինքնուս ելոյն. (Փիլ. ՟Դ. 12։)

Ինքնուսումն, ման

s.

cf. Ինքնուս.

NBHL (3)

αὑτοδίδακτος a se ipso doctus. որ եւ ԻՆՔՆՈՒՍ. Ինքնին ուսեալ. եւ Բնաւորական. բնածին.

ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)

Որ ինչ ըստ բնութեանն է՝ ինքնուսումն իմն է. (Ոսկ. ես.։)

Ինքնուրացութիւն, ութեան

s.

abnegation, self-denial.

Ինքնուրոյն

adj.

particular, separate, peculiar.

NBHL (2)

Որ ինչ է ինքեան ուրոյն. իւրոյին. առանձին. մասնաւոր.

Բանք ինքնուրույն՝ սակս յիշատակի անուան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)

Ինքնօրէն

adj. fig. adv.

autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.

NBHL (10)

αὑτόνομος qui suis legibus vivit. որ եւ ԱՂԻԿԱՄԻ ասի. Այն՝ որ սեպհական եւ առանձին օրինօք եւ կարգօք իւրովք վարի. ազատ.

Յայնժամզնոսա հռովմեյեցիք ինքնօրէնս աղիկամիս թողոյր։ Առին ի հռոմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւնն. (Եւս. քր.։)

ԻՆՔՆՕՐԷՆ. Ինքնակամ. անձնամբ յանձնէ օրինադրեալ կամ հնարեալ. ինքնագլուխ, եւ ինքնահաճ. կամակար.

Ինքնօրէն մոլորութիւն. յն. ցօրինութիւն մոլորութեան. (Առ որս. ՟Ե. յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Զ։)

ինքնօրէն յօժարութեամբ հեռացաք յամենակալ խնամոցն աստուծոյ. (Իգն.։)

ինօնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհ.։)

Ըստ խտութեան ինքնօրէն կրօնից հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)

Ինքնօրէն հրամանաւ կամէր նորաձեւս առնել. (Լաստ. ՟Զ։)

ԻՆՔՆՕՐԷՆ, կամ ԻՆՔՕՐԷՆ. մ. ինքնն. ի բնէ. կամակար.

Ընդ ծով արկեալ պատրաստաբար ջոկս ջոկս չորքոտանեաց եւ թռչնոց զոմանս ինքնօրէն (կամ ինքօրէն) ընդանիս, զոմանս վայրենիս. (Մաշկ.։)

Ինքնօրինութիւն, ութեան

s. fig.

autonomy, independence, freedom;
law established by caprice;
caprice, whim, humour.

NBHL (3)

αὑτονομία libertas publica. ինքնօրէն սովորութիւն, ազատութիւն վարելոյ իւրով օրինօք կամ իրաւամբք կամ խելօք.

մատնեալ եղաք յինքնօրինութիւն (կամ ինքնօրէնութեամբ) մոլորութեանն. (Ածաբ. յայտն.։)

Վասն Ինքնօրէնութեան իւրեանց եւ հպարտութեան. (Կլիմաք.։)

Իշան

cf. Իշեան.

NBHL (5)

ԻՇԱՆ կամ ԻՇԱՆՔ իբր Էշք. իշուանք, էշէր.

Վայրի իշան բազմանան. (Շիր.։ Ձիան, եւ ջորիք, եւ իշան. Ոսկիփոր.։)

Զանթիւ արօտականս ընդանի իշանց. (Փարպ.։)

Բազում իշանս (կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. լաւ եւս է ըստ յն. ընթեռնուլ, զբազումս ի շանց։ Այլ ըստ հասարակ հյ. ասի եւ ի Շ. վիպ.

Դէզ դէզ զխոտն ի վայր հոսեալ, զիշանն զկնի ի զօրս արկեալ. (այլ ձ. զիշեանն. թող եւ զգրեալն զիշխանն, որ է սխալ)։

Իշանամ, ացայ

vn.

cf. Գիջանամ.

NBHL (1)

ԻՇԱՆԱԼ. Տէ՛ս ԳԻՋԱՆԱԼ։ կանոն։

Իշանդամ

adj.

lascivious;
whose flesh is as the flesh of asses.

NBHL (3)

Ոյր անդամ, կամ ըստ յն. մարմին՝ իցէ իբրեւ զիշոյ, որպէս անարգել ի ցանկութիւն.

Անձակեցէր զաչս քո առ քաղդեացիսն յիշանդամս եւ ի ձիանդամս. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 20։)

իշանդամիցն պատկառանք, անվերարկու ծանակութիւնք. (Նար. կ.։)

Իշապան

s.

keeper of asses.

Իշեան

s. pl.

asses.

Իշխան, աց

s.

prince, sovereign, despot;
minister;
magistrate;
ruler, governor, chief, commander;
—աց —, — աշխարհի, the sovereign, the king;
prince, crown-prince, heir-apparent;
— զօրուն, general of the army;
—երգոց, cf. Դասապետ;
—ք, the authorities;
— լինել, to rule, to command, to be in power, in authority;
— առնել զոք, to give power to some one;
— էր իւրոց ախտից, he was master of himself, or his own master;
քում գլխոյդ չես —, you are not lord of your own life;
չէ —, he cannot, he is not authorised to;
cf. Թեկն.

Etymologies (2)

• , ի-ա հլ. «իշխող, տէր, մեծ, զօրա-ւոր» ՍԳր. Կոչ. իշխանական Ագաթ. Վեցօր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 3. իշխանաբար Ոսկ. լհ, ա. 18. իշխանակին Կորիւն. իշխանութիւն ՍԳր. անիշխանութիւն Ոսկ. եբր. Եւս. քր. անձնիշխան Ա. Եզր. դ. 8. Ագաթ. Եզն. ինքն-իշխան Ագաթ. Կոչ. հոմիշխան Խոր. սակաւ-իշխանական Փիլ. անիշխանական, իշխանա-վայել (նոր բառեր)։

• -Իրան. xšāna-ձևից. հմմտ. սոգդ. 'γšwn (կարդա՛ axšāvan) «թագաւոր» =բուդ. սոգդ. γšуwn (կարդա՛ axšēvan). հայերէնը այս axšāvan ձևից կրճատված չէ, այլ ենթա-դրում է *xšāna, որի յարաբերութիւնը նոյն է, ինչ որ զնդ. -pāna, -pāvan։ Ըստ այսմ բա-Հանում ենք իշխել բայից, որ է xšayami։ -յաւելվածը š-ի կամ s-ի մօտ հիւս. պահ-լաւական է (Benvenist REA ❇ (1929), էջ 8)։ Ատուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս իշխել բառի տակ։

NBHL (33)

իշխօղ ոք. տիրօղ. տէր հպատակաց. պետ. նահապետ. գըլուխ. առաջնորդ. զօրաւար. նախարար. դատաւոր. աւագանի. վերակացու եւ գլխաւոր ինչ եւ է կարգի. տէր, պարոն, մենծը, գլուխը, աղա, սահապ. որպէս ἅρχων princeps յոքն. ἅρχοντες principes, et magistratus. ... Երկոտասան իշխանք նոցա ըստ ազգաց իւրոց։ Երկիր պագցեն քեզ իշխանք։ Սիւքեմ, որ իշխանն էր երկրին։ Երէց տան իւրոյ՝ իշխան երկրին։ Կացո՛ նոսա իշխանս ի վերայ իմոց խաչանց։ Յանդիման եղեն թագաւորք երկրի, եւ իշխանք ժողովեցան ի միասին։ Իշխան մի մատուցեալ երկիրպագանէր։ Եկն յիսուս ի տուն իշխանին։ Միթէ ոք յիշխանաց հաւատա՞ցի նա։ Իշխանք ազգաց տիրեն նոցա։ Իշխան զօրուն լինիցիս։ Իշխանք ղեւտացւոց։ Իշխան Երգոց (եւ երգչաց)։ Իշխանաւն դիւաց հանէ դա զդեւս. եւ այլն։

Զասացեալսն իսկ իշխանս՝ այժմ պաշտօնեայս օրինաց կոչեցի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Իշխանք ոչ են յերկիւղ բարեագործոց, այլ չարաց. (Հռ. ՟Ժ՟Գ. 3։)

Եւ կամ յիգականն. ἁρχούσα . որ եւ Տիկին.

Ասացեր, յաւիտեան կացից իշխան։ Իշխան աշխարհին եղեւ հարկատու։ Ամենայի իշխանքն՝ արք եւ կանայք. (Ես. ՟Խ՟Է. 7։ ողբ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Ե. 25։)

Կամ ἁρχή . որ է Սկիզբն, եւ գլուխ.

Զի քո զօրութիւնդ իշխան է արդարութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 16։)

Խօսեցաւ յովսէփ ընդ իշխանսն փարաւոնի։ Ոչ նենգել զարդարն՝ իշխանաց յիրաւանց վերոյ։ Տուրք մարդոյ ընդ իշխանս նստուցանեն զնա։ Վա՛յ իշխանացդ՝ որ խառնեն զցքին։ Զիշխանս յուդայ, եւ զիշխանս երուսաղէմի.եւ այլն։

Սոքա են իշխանք՝ որդիք եսաւայ։ Իշխան թեման, իշխան ովմար եւ այլն։ Առ իշխանս արքային բաբելազւոց։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Եւ գոյ դոցա իշխան. դարձի իւրաքանչիւր ոք ի տուն իւր։ Ի քէն ելցէ ինձ իշխան. եւ այլն։

Բաժանեցաւ երկիր իշխանաց ժողովրդովք։ Լե՛ր մեր իշխան։ Ոչ եղեց ձեզ իշխան։ Իշխանաց զօրուն։ իշխան տանց տոհմիցն իւրեանց։ Աբեսսա էր իշխան երիցն.եւ այլն։

Գորգոնոս իշխան հետեւակ զօրուն. (Խոր. ՟Գ. 37։)

Որպէս ἑξουσιαστής, ἑξουσιάζων potestatem habens. կարօղ. ունօղ զիշխանութիւն. գատըր.

Աստուած, հզօր, իշխան։ ոչ է մարդ իշխան որդւոյ արգելուլ զոգի։ Իշխան եղեւ մարդն ի վերայ մարդոյ չարչարել զնա։ Իշխան արար զնա ուտել ի նոցանէ։ Ոչ առնիցէ զնա աստուած իշխան ուտել ի նմանէ.եւ այլն։

Եթէ քում գլխոյդ չես իշխան, զիա՞րդ ընկերին լինիցիս. (Մանդ. ՟Բ։)

Յորքան իշխան էր իւրոցն ախտից. (Նիւս. բն.։)

Իշխան արար զնա դնել զանունս (կենդանեաց). (Եփր. ծն.։)

Յազգ օտար չէ՛ իշխան վաճառել. (Ել. ՟Ի՟Ա. 8։)

Կամ ἱσχύων (լծ. ընդ հյ. իշխող) potens, valens.

Իշխանք ձեր սրով անկցին. (Ես. ՟Գ. 25։)

Վասն զիշխան ին կամեցեալ զմիտսն հաճելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ։)

Վասն իշխանացն ռշդութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 50։)

Ըստ ամենայն առմանցս ասի.

Տեսանեմ զոմանս իշխան գոլ, որպէս աստուածայինն. եւ զոմանս իշխան՝ եւ ընդ իշխանութեամբ, որպէս զմարդկայինս. (Սահմ. ՟Ժ։)

Հասարակաց ամենայն մարդկան իշխանաց եւ իշխեցելոց. (Պիտ. Իսկ Ղեւտ. ՟Ի. 3. եւ 4.) ուր ըստ յն. եւ հյ. է իշխան, ի լտ. դնի՝ մողոք, կամ չաստուած մողոքայ։

ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇԽԱՆ. Այն որ մեծ է եւ ի վեր քան զայլ իշխանս պետութեանն.

Յորժամ իշխանաց իշխան ասեմք, յայտ ամնեմք զթագաւոր. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)

Փեսեյացեալ էր աշոտոյ իշխանաց իշխանի. (Յհ. կթ.)

ԻՇԽԱՆ ԼԻՆԵԼ. ἅρχω impero τολμάω audeo եւ այլն. որպէս իշխանկարգիլ, ունել իշխանութիւն. կարօղ լինել. եւ Իշխել, համարձակիլ. տե՛ս եւ ի նախադրեալ բանս.

թողեալ զքաղցրութիւն իմ՝ երթայցեմ իշխա՞ն լինել փայտից. (Դտ. ՟Թ. 13։)

Իշխան լիցի արկանել ծիրանիս։ Իշխան լիցիս հատանել առանձինն դահեկան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 43։ ՟Ժ՟Ե. 6։)

Մի՛ ոք իշխան լիցի յանդիման պաշտել զաստուած ի կամս իւր ածէ յառնել զբարին. (Յճխ.։)

Չէ նա իշխան երդնուլ. քանզի քրիստոնեայ է. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 5։)

Յառաջ քան զմկրտութիւն ընդ զօրս թշնամւոյն մարտնչել իշխան մի՛ լինիր. (Կոչ. ՟Գ։)

Իշխանաբար

adv.

as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.

NBHL (9)

κυρίως, αὑθεντίᾳ cum auctoritate et potestate. իբրեւ իշխան, եւ ինքնիշխան. որպէս զտէր. տիրաբար, ազատորէն, արիաբար. եւ Ձեռներիցութեամբ.

Թէ ապտակէ իշխանաբար, մի՛ երկմտիր ծառայաբար. (Կրպտ. ոտ.։)

որ խրոխտայր իշխանաբար ի վերայ բնութեանս. (Շ. բարձր.։)

Դու ես վէմ ... իշխանաբար եդ ... իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)

Մեռաւ իշխանաբար մարդկային մահացու բնութեամբս։ Յարեաւ իշխանաբար յաւուր երրորդի. (Շ. թղթ.։)

զիշխանաբար զյարութիւնդ գուշակեաց մեզ մարգարէն. (Շար.։)

Երջիւրքն զիշխանաբար զօրութիւնն յայտ առնելով. (Լմբ. ամբակ.։)

Թագաւորեցին ի վերայ ախտից, եւ իշխանաբար սպանին յոգիս իւրեանց զիգական եւ զհեշտասէր բարս. (Խոսր.։)

Մի՛ եւ զպահս հաւատոյ լուծանէք ի ձուկն եւ ի գինի իշխանաբար (իշխանքդ աշխարհի). (Շ. ընդհ.։)

Իշխանազն, զին, զունք

s.

prince, prince royal, prince of the blood;
petty sovereign.

NBHL (2)

Որ է ի զարմէ իշխանաց.

Դիւցազն կոչեն հինքն զիշխանազունսն եւ զքաջս. (Երզն. քեր.։)

Իշխանական, ի, աց

adj.

sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.

NBHL (28)

ἁρχοντικός, ἁρχικός ad principatum pertinens, principalis. princeps Սեպհական եւ վայելչական իշխանի կամ իշխանութեան. պետական.

Տայ գրիգորի զիշխանական պատիւն։ Պայազատէ զիշխանական պետութիւն զայն. (Յհ. կթ.։)

յիշխանական ճեպէին հասանել գահ. (Արծր. ՟Գ. 13։)

Կամ Տիրական, եւ բացարձակ, ինքնազօր.

Հոգի աստուծոյ՝ բարի, ուղիղ, իշխանական բնութեամբ, եւ ո՛չ դրութեամբ. (Առ որս. ՟Զ։)

Իշխանական բանիւ աստուծոյ կանգնեցան կացինծառք ամենայն. (Վեցօր. ՟Ե։)

Խոստովանի զիշխանական տէրութիւնն աստուծոյ. (Ի գիրս խոսր.։ Եւ Անձնիշխանական. ազատ.)

Զիշխանական կամս իշխողին՝ բա՛րձ, որ քոյումդ ո՛չ հնազանդին. (Յիսուս որդի.։)

Իշխանական կամօք պատուեալ. (Շ. վիպ.։)

Իշխանականաւն հակամիտեցին յո՛ր եւ կամեցան. (Լմբ. ժղ.։)

Նորա իշխանական եւ կամաւոր մահուանն. (Նանայ.։)

ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ. ἑξουσιάζων, ἁρχηγός, ἁρχικός, τὸ ἁρχικόν princeps, praepositus, principalis. Իշխօղ. իշխան. գլխաւոր.

Լուսաւորն մեծ իշխանական տուընջեան, եւ լուսաւորն փոքր՝ իշխանական գիշերոյ. (Եփր. ծն.։)

Զարեգակն արար իշխանական տուընջեան։ Զլուսին եւ զաստեղս արար իշխանական գիշերոյ. յն. յիշխանութիւն. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. 8. 9։)

Որ արարեր զերկուս լուսաւորս. զմին իշխանական տուընջեան ... իսկ գնացք իշխանականին գիշերոյ եւ այլն. (Ագաթ.։)

Նախ առաջին ի գազանաց՝ իշխանականն՝ առիւծ. (Ոսկիփոր.։)

Ուսաք՝ եթէ իշխանական է իմաստասիրութիւն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)

Ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն յիշխանականն կոյս. (Նիւս. բն.։)

Իշխանականք, եւ ոչ իշխեցեալք։ Պսակեալն, եւ իշխանականք իւր. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Լ՟Ը։)

Իշխանականն ապականեալ էր ... իսկ որ ընդ իշխանութեամբ էին. տակաւին առողջ էին մտօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)

Միտքս իշխանական հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Առ որս. ՟Թ. եւ Մաշկ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։

ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ. ա.գ. ἠγεμονικός, τὸ ἠγεμονικόν directivus, princeps animi pars, mens, intellectus, ut director. Առաջնորդականնն. միտք.

Դատաւոր զմարդկային զիշխանական զմիտսն ասէ կամի, ներգործէ. (Կիւրղ. ղկ.։)

Զիշխանական միտս նոցա լուսաւորել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

Զանհասանելին իշխանականս իմացման. (Նար. կուս.։)

Ոմանք ոչ որոշեցին ի հոգւոյ զմիտսն, այլ՝ նորին ինքեան իշխանական գոլ զիմացականնհամարին։ Այսպէս սահմանեն զզգայութիւնն, հոգի իմանալի յիշխանականէն ի գործարանս կոյս կարգեալ. (Նիւս. բն.։)

Պայծառանայ իշխանականին առաջնորդութիւն առ ի յընտրութիւն ճշմարտութեանն. (Խոսր.։)

Եւ ոչ իշխանականս ի մեզ ամբոխիցի չար եւ մոլար օրինակօք։ Պայծառացուցանէ զմեր իշխանականս. եւ այն՝ զմաքրեալն։ Զիշխանականիս պայծառութիւն, որ ուղղէ մեզ ըստ աստուծոյ զգնացսն. (Ածաբ. առ որս. ՟Ա. եւ Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. մկրտ.։)

Իշխանականութիւն, ութեան

s.

cf. Իշխանութիւն.

NBHL (2)

τὸ ἑξουσιαστικόν, τὸ ἠγεμονικόν potestas, directio, regimen. Իշխանութիւն. կարողութիւն առաջնորդական.

Հոգաբարձականութիւնն, եւ իշխանականութիւնն։ Իսկ չգաւազանսն (հրեշտակաց՝ իմա՛) զթագաւորութիւնն եւ զիշխանականութիւնն, եւ ուղղութեամբ զամենայն անցուցանելն։ Զառիւծոյն (կերպարան) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն եւ զուժգնութիւն. (Դիոն. երկն.։)

Իշխանակին, կնոջ

s.

sovereign's wife, princess.

NBHL (5)

ἁρχούσα princeps femina. իտ. principessa. Կին իշխանի. տիկին. իշխանուհի.

Հանդերձ աստուածասէր իշխանականաւ միով.

ԻՇԽԱՆԱԿԻՆ, կնոջ, կնաւ. գ. կին իշխանի. տիկին. իշխանուհի.

Հանդերձ աստուածասէր իշխանակաւ միով. (Կորիւն.։)

Քաղդէարէն՝ սառա, եւ հայերէն իշխանակին. (Փիլ. իմաստն.։)

Definitions containing the research ն : 10000 Results

Աղուրի, րեաց

s.

cf. Աղուրայ.

Etymologies (2)

• (յգ. սեռ. աղուրեաց) «որթի տաշ-տաթաղ անելու ճիւղը» Փիլ. լիւս. 164, որ և աղուրայ Վստկ. 143. ռմկ. յգ. աղուրայնի, ռեռ. աղուրայնոյ Վստկ. 61. նոյն է նաև աղօր «սերունդ, շառաւիղ» Մագ. թղ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. բ)-

• ԳՒՌ.-Զարմանալի է, որ բառս պահուած է Այնթապի թրքախօս հայոց մէջ ախըրա, ա-խուրա ձևով. ախըրա եաթըրմագ «որթը տաշ-տաթաղ անել» (Բիւր. 1900, էջ 668). ուրիշ տեղ չեմ պատահած այս հազուագիւտ բառին։

NBHL (3)

ԱՂՈՒՐԱՅ ԱՂՈՒՐԻ. Ուղէշ. շառաւիղ. բարունակ որթոյ. շահ, չըպուգ. տալտըրմա

Վասն աղուրայնոյ, որ զհին այգին նորես։ Քարշէ աղուրայ։ Տար զաղուրայնիդ։ Աղուրայ տար։ Զաղուրայդ գտաք եւ այլն. (Վստկ.։)

Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)

Աղպար

s.

collyrium, eye-salve.

Etymologies (1)

• Աղջ տե՛ս Արջն։ Աղջիկ տե՛ս Աղիջ։ Աղջկտակ տե՛ս Եռեճ։ Աղջոկորել տե՛ս Աղշկորել։

NBHL (1)

Ազգ ծարրոյ. որ եւ թութիա, կամ թութի աչաց. եւս եւ համեմ. ἁμμώνιον collyrii genus ex tutia carmanica եւ այլն. (Բժշկարան.։)

Աղտոր

s.

sumach-tree;
sumach.

Etymologies (1)

• «մի տեսակ թթու բոյս, որի փո-հին Կովկասում և Պարսկաստանում ձուածե-ղի, ձկան և լուլա քաբաբի վրայ են ցանում. rhus coriaria, սմաղ, սօմաք, (որ է ասոր. [syriac word] ︎ sūmāqā և նշանակում է բուն «կար-միր») Խոր. աշխ. Մխ. բժշ. ռամկաբար գրւում է նաև ախտոր, աղտուր։

NBHL (2)

ԱՂՏՈՐ գրի եւ իբր ռմկ. ԱԽՏՈՐ, եւ ԱՂՏՈՒՐ. Թուփ, եւ պտուղ նորա ողկուզաձեւ կարմրահատ՝ թթու եւ զովացուցիչ. սօմախ. սօմաք. սիւմմաք. թաթրի։ (Բժշկարան.։ Մխ. բժիշկ.։)

Լինի ի տայս եւ աղտոր. (Խոր. աշխարհ։)

Աճառ, աց

s.

cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.

Etymologies (13)

• . ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։

• Հիւնք. օծել բառից։ Պատահական նմա նութիւն ունի ասոր. [arabic word] 'ādaryā«ոճա-ռախոտ». (Brockelm. Lex. syr. 245)։

• «նեարդ, կռճիկ, ջիղ» Ագաթ. Բրս. սղ. որ և օճառ Նիւս. Բն. Լծ. Նար. որից աճա-ռապատ «նեարդապատ, ջղապատ» Եզեկ. Լ. 22. Երզն. քեր. Նիւս. կազմ. աճառապինդ «ջղապինդ» Պիտ. (գրուած ունառապինդ Պիտառ.), աճառամաշկ «կռճիկների թառան-թը» ՓԲ. աճառային «կռճիկի վերաբերեալ» ՓԲ.-Նախորդից զանազանելու համար ար-դի գրականում ընդունած ձևն է միայն աճառ։

• Հիւնք. աճառ «սապոն» բառից։ Patru-bány ՀԱ 1907, 304 աճիլ բայի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 21 պրս. ❇ acār, [arabic word] acārīdan, որ Ֆէրհէնգի բառարանից է հանում, բայց նշանակութիւնը չի տալիս. իսկ Արիահայ բառ. էջ 92 պհլ. avzar և պրս. [arabic word] afzar, որ ըստ ԳԴ և Բուրհան՝ նշանակում է «կօշիկ, ոտք, նաւի առագաստ. համե-մունք» (իսկ āčār չունի Բուրհան. մի-այն ԳԴ նշանակում է «զառիվայր և զա-ռիվեր»)։

• ԳՒՌ -Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։

• ՓՈԽ.-Էնռիւրիի թրք. գւռ. aǰar «ամուր, զօրեղ», որ գործածական է նաև տեղացի հա-յոց ու յունաց մէջ (Մխիթարեան, Բիւրակն 1898, 789)։

• «սարք, կազմած», յատկապէս «ձիու կազմած» Ոսկ. Եբր. զ. «օ-ժիտ, հանդերձանք, զարդ, առիթ, պատճառ, նիւթ» Պիտ. Փիլ. Յհ. կաթ. Նար. որից նոճեա-յօճառ «նոճիի փայտից կազմուած» Նար. խչ։

• = Պհյ. afčār «գործիք, կարասիք, սարք, կազմած» բառից, որից zēn. afč̌ār «թամբի սարք». նոյնից է պրս. [arabic word] afzar կամ [arabic word] avzar «համեմունք, կերակրի սարք. 2. գոր-ծիք արուեստաւորաց». ծագում է հին իրան-*api-čara -ձևից, որ կազմուած է api-մասնիկով čārā-«միջոց, ճար» բառից։ Այս-պէսով սրանց է կապւում նաև վրաց. აბჯარა աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն»։

• ՆՀԲ օճան բառից է հանում։ Կերևայ թէ պէտք է կցել վրաց. აბჯარი աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն» բառի հետ. բայց նրանց յարաբերութեան կա-պը յայտնի չէ։ Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 3. բայց միասին է դնում նաև օճառ «սապոն», աճառ «կռճիկ» իբր *a-čarana-, ինչպէս նաև օճան, Այս բառերի միութիւնը ա՛յն ժամանակ ընդունելի կլինի, երբ իրանեանում ա-պացուցուի նոյն նշանակութեանց գո--յութիւնը։ ----︎.

• ԳՒՌ.-Ըստ այսմ նոյն է Զթ. ավջօր «ընդ-հանուր անուն լոբիի, բակլայի, սիսեռի և ոսաի». յատկապէս «լոբի», որոնք առնուած են իբր կերակրի համեմուն»։

• «առաստաղ, առիք, ոճոռք» ըստ Լծ. նար. կամ «առաստաղի մանր գերաննե-րը» ըստ ՆՀԲ. բայց աւելի է ճիշտ դնել «տա-նիք», ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս միակ վը-կայութիւնը՝ Հց. աթ. էջ 421-2. «... ածես ի վերայ գերանս... զառաստաղս կապեսցես. և ի վերայ աճառս արկանել... և ապա աւար-տել»։ Այս օրինակից յայտնի է որ աճառք առաստաո չէ, այլ նրանից վերև եղած մի ռան, որ է «տանիք». հմմտ. նաև հետևեալ տաղի մէջ «Տաճարն այն ո՞ւմ նման է. ա-հառքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն այն ո՞ւմ նման է. գերանքն այն ո՞ւմ նման է» (տե՛։ Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 60)։

• = Արաբ. [arabic word] iǰǰār «տանիք» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա 745)։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Իբրև միջին հյ. բառ ունինք ո-ճոռք «առիք (Նորայր, Բառ. ֆր. 584 ա), որ կայ նաև արդի գաւառականներում. ինչպէս՝ ոհոռք Ախք. Լ. Թեհ. Ղզ. Ղրբ. Մկ. Տփ. ուռ-ճունք Ագլ. որճունք Հջղ. ուռճօնք Աստ. (Բառ. երեմ. էջ 189 յիշում է ոճոռք, որճունք ձևերոմ այժմ Երևանի բարբառով օ՛ջօրք). բայց այս բոլորը նո՞յն է վերի աճառ ձևի հետ։

NBHL (15)

ԱՃԱՌ որպէս ՕՃԱՌ, որ գրի ԱՒՃԱՌ. σμῆγμα, πόα, smegma, pigmentum, herba. Սապոն. օշնան. բոյս, եւ զանգուած իւղախառն՝ փրփրեցուցիչ ջրոյ ի պէտս լուանալոյ. սապուն, չօղան.

Տալ նոցա իւղ եւ աճառ (կամ աւճառ)։ Բերէ՛ք ինձ իւղ եւ աճառ։ Եթէ լուասցիս բարակաւ, եւ յաճախեսցես քեզ աճառս։ Իբրեւ զաճառ լուանալեաց. (Եսթ. Բ. 3։ Դան. ԺԳ. 17։ Երեմ. Բ. 27։ Մաղ. Գ. 2։)

Լուասցուք բարիոք աճառովն զոգւոցն աղտն եւ զշաղախմունս. (Ածաբ. աղք.։)

Ոչ վերջնականօք աճառովք հերքի. (Նար. ՂԳ։)

Լուացողական աճառօք (կամ աճառովս). (Լմբ. պտրգ.։)

Ոչ լուացման կարօտի, եւ ոչ ազգի ազգի աճառաց. (Սարգ. ա. պետ. Դ։)

Մի՛ զմարմնոյ եւ զաճառաց կարծիցես զլուացումն. (Մխ. երեմ.։)

Աճառ. լուալի, կամ ճրագու, կամ սապոն. (Հին բռ.։)

νεῦρον ։ ἷς, ἱνός, nervus, fibra Նեարդ. ջիղ. ձգանք. կռճիկ, կռճուկ. սինիր. սինըր. ինճէ տամար.

Ձգմամբք եւ խզմամբք աճառոց դաժանս երկունս առնէ ծնողացն։ Ատամանցն կափկափումն, աճառացն պրկմամբ. (Բրս. սղ. ՃԺԴ. եւ Բրս. ի խ. մկ։)

Միանգամայն կազմին զոսկերօքն չորացելովք միսքն եւ ջիղքն եւ աճառքն. (Ագաթ.։)

Ձի վարիցէ ոսկւովք զինուք, եւ ականակապ աճառօք երիվարօք. (Ոսկ. եբր. Զ։)

որպէս ռմկ. ոճորք, առիք. Մարդակ կամ մանր գերանք յարկաց առաստաղաց.

Առաստաղ կապել գործով ողորմութեան, եւ ի վերայ աճառս արկանել՝ որ է համբերութիւնն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)

Աճառ. առաստաղ, առիք, ոճորք. (Լծ. նար.։)

Աճպարար, աց

s.

juggler;
conjurer.

Etymologies (3)

• «ձեռնածու» Լծ. Փիլ. Ոս-կիփ. աւելի ընտիր ձև է աճապարար, որ ու-նի միայն ԱԲ։

• = Արաբ. [arabic word] caǰab+ «զարմանալիք» + հյ. արար (անող) բառերից բարդուած, ըստ այսմ վերի բառը պէտք է կարդալ աջ-բարար. այս ձևով կազմուած է նաև գւռ. աջբատես (Բլ. ՆԲ) «այլանդակ, շատ տգեղ». արաբ. [arabic word] fajab +հյ. տես (տեսք) բառերից։-Հիւբշ. 262։

• նախ Ա.գերեան, հրատ. Փիլ. հտ.բ, էջ 523 ծան. մեկնում է հյ. աչապարար (աչք պարարող) կամ արաբ. աճայիպ-արար. Ուրիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Թիրեա-քեան, Ար. բառ. հանում է աճապարել բառից։

NBHL (3)

Բառ ռմկ. եւ անստոյգ. որպէս աճայիպ իրաց արարօղ, կամ զաչս պարարօղ շութափող ձեռնածութեամբ. օգգապազ. կէօզ պայըճը.

Որպէս աճպարարքն առ աչօք իրք ձեւացուցանեն. (Լծ. փիլ.։)

Աղանդաւորաց եւ աճպարարաց ... Աճպարարն՝ որ ոչ խաղայ, սուտզրուց մարդ է. (Ոսկիփոր.։)

Ամայի, այւոյ, յեաց

adj.

desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.

Etymologies (3)

• (սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։

• Justi Zendsp. 26 կասկածով դնում է զնդ. amayavā «չնչին, ունայն, անար-ժեք», սանս. amāyá? զնդ. ma «չա-փել» արմատից։ (Bartholomae, Altir. Wört. 141 այս բառը մեկնում է «ցաւ, տառապանք», որով համեմատութիւնը ջնջւում է)։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 101 և 1964, 97 ամայի (Բուզանդի մօտ] դնում է *ամարդի, որից ամատի= ամայի։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 ան բացասականով-māy «չափեւ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ამაო ամառ «ի զուր, պա-րապ, սնոտի, սուտ, սխալ, անհիմն», ამა ամաոդ «ի զուր» (այս իմաստի հետ նոյն է Մագ. ամացի «ի զուր»). ამაოება ամառեբա ռունայնութիւն», ამაოხრებელი ամառխրեբե-լի «աւերիչ» (որ է «ամայի դարձնող»)։ Մառ Tekcm. и Paз. VI, физиол. 1904, էջ xxxI յիշում է վրաց. ამავოა ամավոյ ձևը։

NBHL (12)

ἕρημος desertus Թափուր կամ թօթափեալ ի բնակչաց. անշէն. անապատ. աւերակ. անկոխ. խարապ. վերան. եզսիզ.

Որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք (այս ինքն ամայի վայրք). (Խոր. ՟Գ. 20։)

Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)

Ճանապարհացն ամայի լինել ի չգոյէ մարդկան. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)

Զրկեալ. թօթափեալ յիւրոցն, եւ յայլ եւս իրաց. թողեալ լքեալ. անտերունչ, թափուր, անբաժ. երեսի վրայ ձգած, զուրկ. թէրք օլունմուշ. մէթրուք. մահրում.

Յառնէն եւ յորդւոցն ամայի եւ անապատ է. (Փիլ. քհ.։)

Որք ամայիք ի բարեկամացն գոն եւ թափուրք։ Ամայի զտունն ի տնտեսութենէ թողեալ։ Ամայի յընչիցն առնել։ Յամենայն կենցաղօգուտ զարգուց ապալեր եւ ամայի է. (Պիտ.։)

Ամայի ի զգուշութենէ պահողացն։ Յողորմութենէդ ամայի մնացեալ. (Նար. ՟Գ. ՟Ձ՟Է։)

Ի հօրէ եւ ի մօրէ ամայի մնացեալ մանկանց. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

Ամայիք եղեն յօգնականութենէ նորա. (Գէ. ես.։)

Առ պտղոյն բերումն ամայի. (Նար. մծբ.։)

Վասն ապաշխարութեանն՝ մեղաւորն ամայի՝ գտանիցի ներելի ի քէն. (Կլիմաք.։)

Ամբար, ոյ, ոց

s.

provision;
cf. Համբար.

Etymologies (4)

• «շտեմարան» Ա. մնաց. իը. 12. «մթերք, մթերած բաները» Նար. Լմբ. սղ. գրուած է նաև ամպար. որից ամբարել Յովէլ, աւ 18. ամրարանոց Խոր. Ասող. ջրամբար Արծր. ամբարապետ Փարպ. հին լեզուի մէջ աւելի գործածական է համբար, ի-ա հլ. «մը-թերանոց. 2. մթերք» (այսպէս Ս. Գրքում 20 անգամ գործածուած է համբար, մէկ անգամ ամբար), յետնաբար ո հլ. (ինչպէս է և ամ-բար), որից համբարանոց Ղկ. ժբ. 24 կամ համբարոց Ագաթ. համբարել ՍԳր. Եւս. քր. խոտահամբար Ագաթ. յոգնահամբար Նար. Սկևռ. աղ. համբարակալ. Եփր. ա. 128 (սխալ է համբարակեալ. տե՛ս վարդանեան ՀԱ 1913, 301-2). համբարածու «պարենավաճառ» Յհ. կթ. բամբարական կամ համբարան «ար-գանդ» Թէոդ. Խչ.-հնագոյն վկայութիւնը գտնում ենք հին հայկական առածի մէջ. Թէ քո Շարայի որկորն է, մեր Շիրակայ ամ-բարքն չեն. Խոր. ա. 11։-Առանձին տե՛ս համբարակ, համբարակապետ, համբարա-պաև։

• = Պհլ. պազ. anbār «հաւաքում, պաշար». anbarakpat «համբարակապետ», սրա հնա-գոյն համբար ձևի հետ նոյն է պհլ. hanbār «ատեւեղէնի պաշար». օր. hanbār i zamis-tān «ձմեռուայ պաշար» (Nyberg, Hilfsbuch 2, 99). պրս. [arabic word] anbār «շտեմարան» իրա-նեանից փոխառությամբ նաև թրք. [arabic word] ambar, քրդ. anbār, ասոր, լ. bit ambāre, նյն. ἀμπάρι, ալբան. ambar, chambar, բուլգար. ambar, hambar, սերռ. hambar, ռուս. aмбаръ, լեհ. ambar, imbar, հունգ. hambár, վրաց. ამბარი ամբարի (նաև համբարի), ուտ. համբար և վերջապէս ա-րաբ. [arabic word] anbar «մթերանոց», որ արաբ բառագիրները բնիկ կարծելով համարել են յոգնակի և ենթադրել են եզակի [arabic word] nibr «ամբար» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 118)։ Այս բոլորի արմատն է սանս. [other alphabet] č par և զնդ. [syriac word] par «լցնել», sam-մաս-նիկով՝ սանս. sampurag-զնդ. hampar-«լցնել». պհլ. anbārīt «լցնում է», պրս. [arabic word] anbāram «լցնում եմ» ևն։ -Հիւբշ. 95, 178։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag Symmicta 57, Ger. Abhd. 12 և Ur-gesch, 215։-Muller SWAW 44, 225 և Տէրվ. Նախալ. 96 bhar արմատի տակ՝ պրս. anbardan, ambāštan ևն։ Մորթ-ման, ZDMG 26, 492 պրս. և արաբ. ձևերից դուրս՝ նաև խալդ. khaparit։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. ամբար, Աւշ. ամբար, անբար, Սչ. ամբար, համբար, Մկ. Ոզմ. ամբmր, Վն. mմբmր, Տիգ. ամբառ, Հմշ. օմբար (սեռ. օմբրի), Զթ. ամբօյ, ամբոր, Հճ. ամբոյ. թւում է թէ այս բոլորը թուրքերէ-նից նոր փոխառութիւն են։ Հին է Նբ. ամրոց «աթարի դէզ», որ ծագում է ամբարոց բառից, միջին ձայնաւորի սղումով և յետոյ միջին բաղաձայնի անկումով (ամբարոց>ամբրոց >ամրոց), ճիշտ ինչպէս ունինք վարդապետ >*վարդպետ >վարպետ։ Միջին ամբրոց ձևը կայ դեռ պահուած արդի բարբառնեռում։

NBHL (5)

ԱՄԲԱՐ որ եւ ՀԱՄԲԱՐ. (թ. արաբ. պ. անպար. եմպար. իմպար. որոց եզականն է. նիպր). մախզէն. խազինէ. ἁποθήκη horreum, repositorium Համբարանոց. շտեմարան. մթերանոց պարենից.

Յամբարս տանն տեառն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 12։)

Թէ քո շարայի որկորն է, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)

Զամբար ցորենոյ իւրոյ յերկիր սփռէ. (Լմբ. սղ.։)

Բազմունակ ծոցոյ անթիւ ամբարոյ. (Նար. խչ.։)

Ամբարիշտ, րշտի, շտաց

adj.

ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.

Etymologies (3)

• , ի-ա հլ. «անաստուած չարա-գործ մարդ» ՍԳր. որից ամբարշտել ՍԳր. Եզն. որ և ամբարշտանալ Եզն. ամբարշտու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ամբարշտագոյն Եզն. Ոսկ. Ես. գրուած է նաև ամպարիշտ և անբարիշտ։

• = Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։

• Հներից Լմբ. սղ. իէ և լզ. ստուգաբանում է ան-բարի. «Մի՛ համարիր ընդ ամբա-րիշտս զանձն իմ. անբարի նա՞ է՝ որ գիտէ զբարին և ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է որ անմասն է ի բարտոյ, ի հաւատս և ի գործս պիղծ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Սի-մէօն Ջուղայեցի, Քերակ. Պօլիս 1725 էջ 154. «Թարց առաջին վանկին՝ է աա-րիշտ, որ է պաշտօն, զի անպարիշտ է որ ոչ ումեք հաւանի կամ լինի պաշտօնեայ, այլ է անպաշտօն»։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ, Բագրատունի, Քեր. զար-ռաց. 654, 690, Petermann 250, Müller WZKM 5, 186 ևն։

NBHL (12)

ԱՄԲԱՐԻՇՏ կամ ԱՄՊԱՐԻՇՏ. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Լ՟Զ.) հայերէն ստուգաբանէ՝ որպէս անբարի.

Մի՛ համարիր ընդ ամբարիշտս զանձն իմ. անբարի նա՛ է՝ որ գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է՝ որ անմասն է ի բարւոյ, ի հաւատս եւ ի գործս պիղծ։

Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.

Ամբարիշտ է, որ զէութիւն Աստուծոյ անհաւատութեամբ ի կարծիս ձգէ, եւ զդատելն զչարս, եւ զպսակելն զարդարս.

ռմկ. անաստուած եւ անզգամ մարդ, հաւատի օրէնք չիսեպօղ, անիրաւ, չար, չարագործ, անօրէն, մեղաւոր.

Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Երանեալ է այր՝ որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո, եւ ամբարիշտք առ քեզ դարձցին։ Տեղի դատաստանի, եւ անդ ամպարիշտ։ Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբարիշտս կենդանիս։ Ի կորստական ամբարշտացն փախուցեալ։ Ամբարիշտք, որք զԱստուծոյ մերոյ շնորհսն դարձուցին յանկարգութիւն. եւ այլն։

Յարդարութեան՝ ամբարիշտ։ Արդար դաւանեցայ՝ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Հ՟Բ։)

ԱՄԲԱՐԻՇՏ. իբր ամբարշտական.

Ժամանակաւ ձգեալ ամբարիշտ սովորութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 16։)

Զօրինացն բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Պիտ.։)

Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա։ Զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի. (Յհ. կթ.։)

Ամբարիշտ մտածութեամբ։ Ամբարի՛շտ բարբառի (բան՝) բերանն այն. (Մագ.։)

Ամբարհաւաճ, ի, ից

adj.

proud, haughty, presumptuous, arrogant.

Etymologies (2)

• , ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։

• Հներից Լծ. նար. մեկնում է «ոչ (=ան-) բարին հաճեայ»։ Մտթ. եւառը. 130 «ան-բարի հաճութիւն»։ ՀՀԲ ամբարտաւան և ամբարձեալ բառերից։ ՆՀԲ «ամբարձեալ մտօք, հաւան և հաճ ընդ ինքն», ՋԲ «որ ոնդ ամբառնալն հաճի»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. էջ 652 և Պատկ. Изслыд 18 հաւան=յծ. հաւախ։ Թիրեաբեան, Կարնամակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։

NBHL (9)

ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃ. Բարձրամիտ, որ ամբարձեալ մտօք՝ հաւան եւ հաճ է ընդ ինքն. ամբարտաւան եւ փառասէր, փքացեալ. անձնահաճ. անձնացոյց. սէգ. սնափառ. եւ գեղապանծ, այս ինքն պանծացեալ ընդ գեղ իւր. ինքը իրեն հաւնօղ, հպարտ. քիւսթահ. միւթեքէպպիր. մազրուր. հաթտինի պիլմէյէն. ὤρα. venustas իբր iactans de venustate,. τετυφώμενος. inflatus, σοβαρός (լծ. սոպռ. եւ լտ. severus ), իբր fastosus, magnificus,. ὐπερφίαλος superbus, arrogans, insolens

Ընդէ՞ր զտէր մոռացան ամբարհաւաճք. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 1։)

Մատնիչք, յանդգունք, ամբարհաւաճք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 4։)

Ի կիկղոպայց յերկիրն յամպարհաւաճից, յանօրինաց, յանդատից հասաք. (Փիլ. նխ. ՟բ. ի Հոմերոսէ։)

Զի ամբարհաւաճք, միանգամայն եւ անարի։ Ոչ հասարակացն է ստացուած, այլ մանաւանդ ամբարհաւաճիցն. (Պիտ.։)

Մի՛ իբր ամբարհաւաճի ուժգինս մռնչեսցես. (Նար. ՟Կ՟Զ։)

Զանբարհաւաճ բարսն։ Իբր ամբարհաւաճական. (ի Փարպ. գրի)

Սիրամարգն երեւեցուցանէ զգեղեցկութիւնն փափագողացն՝ հանդերձ ամբարհաւաճ գնացիւք. (Առ որս. ՟Է։)

Յորոտալն միայն ունելով զկերպարանս վարդապետութեան, յամբարհաւաճ բանս խօսելն. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Ամբարտակ, աց

s.

bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.

Etymologies (3)

• , ի-ա հլ. «աշտարակ, կոթող, թումբ» Խոր. Յհ. կթ. որ և համբարտակ «աշ-տարակ» Փիլ. Պիտ. Նար. «ամբարտաւանու-թիւն» Փիլ. նխ. բ. էջ 69 (թրգմ. լն. ἐπιτει-χισμός), համբարտակեալ «գոռոզաբար կանգ-նած» Փիլ. գրուած է նաև անբարդակ ԱԲ։

• = Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։

• ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։

NBHL (6)

ԱՄԲԱՐՏԱԿ որ եւ ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ. Շինուած ամբարձեալ յերկրէ յերեւելի բարձրութիւն. որպէս բուրգն. աշտարակն Բաբիլոնի. գոււլէ. ապամ. պիւրճ. ըստ յն. πύργος. turris

Ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Գործեալ զբարձրաբերձ ամբարտակին շինուածս. (Յհ. կթ.։)

Որպէս պատուար. պատնէշ. թումբ. հողաբլուր. քարկոթող. եւ այլն. հիսար. պէտէն. սէնտտ. պէնտ. χῶμα. agger եւ այլն.

Զամբարտակ գետոյն մեծամեծ վիմօք շինել՝ անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ։ Ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակս. (Խոր. ՟Ա. 15։)

Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ չորեքկուսի ի վերայ յարուցանել ամբարտակս՝ սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ. (Խոր. ՟Բ. 53։)

Ամբոխ, ի, ոյ, ից

s. adj.

mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.

Etymologies (4)

• . ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «խումբ, բազմութիւն. 2. խռովութիւն. իրար-անցում, կռիւ» ՍԳր. Ագաթ. որից ամբոխել «խռովութիւն հանել» Ագաթ. Կիւրղ. ամբոխիլ «վրդովուիլ, յուզուիլ, տակնուվրայ լինիլ» ես. ե. 30. բազմամբոխ ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. միջամբոխ Բուզ. 158 (ուղղել ըստ իս միջա-մուխ). խառնամբոխ Ագաթ. միաբանամբոխ Մծբ. խաղաղամբոխ Մծբ. մարտամբոխ Ա-գաթ. ամբոխութիւն «ամբոխ. 2. կռիւ» Խոր. Կիւր. գնձ. Նար. ամբոխանք «կռիւ» Շապհ. 22. հրեշտակամբոխ «հրեշտակագունո» Ճա-ռընտ. ամբոխական Փիլ. ամբոխասաստ Ա-սող. ամբոխարար Վանակ. ամբոխալից Պիտ-նոր բառեր են ամբոխային, ամբոխավար. ամբոխավարութիւն ևնւ

• -Պրս. [arabic word] anbōh «խուռն բազմութիւն, ամռռխ», որի բուն ծագումը անյայտ է։-Հիւբշ. 96։

• ՆՀԲ մեկնում է համօրէն խումբ, բայց և տալիս է առաջին անգամ ուղիղ մեկ-նութիւնը։ Յետոյ Lagarde, Urgesch. 958։

• ՓՈԽ-Վրաց. ამბოხი ամբոխի, ამბოხებ։ ամբոխեբա «խռովութիւն», მეამბოხე մե-ամբոխե «կռիւ՝ շփոթութիւն հանող, խռո-վարար»։

NBHL (19)

ὅχλος, δῆμος. turba, populus Համօրէն խումբ ռամկին. Ժողով խառնիճաղանջից. բազմութիւն մարդկան կամ զօրաց. ժողովուրդ. խալգ. պայազը խալգ. ճէմիյէթ. ճիւմհիւռ. պ. էնպուհ.

Ամբոխն սաստեաց նոցա։ Ել ամբոխն ի բաց։ Ոչ կարէին մերձենալ առ նա յամբոխէ անտի։ Կամեցաւ մտանել յամբոխն։ Յամբոխին բազմութենէ։ Ել եդոմ ընդդէմ նոցա ծանր ամբոխիւ. եւ այլն։

Ամբոխիւ հետեւակ զօրաց։ Ամբոխոյն Բելայ։ Սատակեաց զբազմութիւն ամբոխիցն. (Խոր. ՟Ա. 10. 12։)

Խառնիճաղանճ ամբոխիւն հանդերձ. (Ագաթ.։)

Ամբոխս մարդկան եւ հոյլս հինից պատրաստեալ. (Յհ. կթ.։)

ԱՄԲՈԽ. θόρυβος, στάσις. tumultus, seditio, perturbatio, περίστασις turba circumfusa, calamitas Աղմուկ. խռովութիւն. շփոթութիւն, խառնակութիւն, իրար անցում. զալէպէ. գալապալըգ. վէլվէլէ. գարըշըգլըգ. ֆէսատ. ֆիթնէ.

Ետես զփողարսն, եւ ամբոխ յոյժ։ Տեսանէ ամբոխ յոյժ եւ լալականս։ Յետ դադարելոյ ամբոխին։ Ոչ կարաց գիտել զստոյգն վասն ամբոխին։ Ոչ բազմօք, եւ ոչ ամբոխիւ։ Ի բազմանալ ամբոխին՝ երկուցեալ հազարապետն. եւ այլն։

Ամբոխ աղաղակին. (Եղիշ.։)

Շփոթ իմն ամբոխից լեալ. (Խոր.։)

Խռովութիւնս ամբոխից. (Նար.։)

Լի ամբոխիւ զինէն յարուցանէ ալիս. (Պիտ.։)

Ազատեալք յամբոխից եւ ի խռովութեանց. (Յճխ.։)

Զի ի ձեռն խաղաղական ողջունիս այսորիկ ի բաց հանցէ զամբոխն ի մտաց նոցա. (Ոսկ. հռ.։)

Ո՞րքան ամբոխիւք ելից զսիրտ ձեր սատանայ. (ՃՃ.։)

Սկիզբն ամենայն չարեաց ամբոխ եւ շփոթ է. (Վրք. հց. ՟Գ։)

Ողորմելիք դատեսցին ոչ յաղագս ամբոխիցն։ Ոչ բերելով զդժուարագոյնս իրացն զամբոխ. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. չար.։)

Ամբոխ արարեալ՝ խռովեցին զքաղաքն. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 5։)

իբր ամբոխական.

Մինչեւ երկիրն շարժէր յամբոխ աղաղակէ անտի. յն. ի ձայնէ բանակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 13։)

Ամբողջ, ից

adj.

entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.

Etymologies (4)

• , ի հլ. «բոլոր, բովանդակ. 2. ողջ, անարատ, անվնաս» Պիտ. Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 138. որից ամբողջանալ, ամբողջապէս, ամբողջան «ամբողջովին» ևն, բոլորն էլ յե-տին. ինչ. Պիտ. Փիլ. Նար. և այլն։ Գրուած է ամպողջ Իրեն. հերձ. էջ 164 և 180։

• = Կազմուած է ողջ բառից՝ ամբ-մասնիկով, որ թէև միայն այս բառի մէջ է գործածուած, բայց սղեալ ըմբ-ձևով գոյութիւն ունի նաև ըմբոստ բառի մէջ։ Համեմատությունները տե՛ս Pokorny 1, 54, Boisacq 58, Walde 33, Ernou-Meillet 40, Traumann 1։ Նախա-ձևն էր ambhō (երկակի), որ կազմուած է ambh + bhō բառերից. առաջինի համար հմմտ. լտ. amb-igō «վարանիլ, կասկածիլ, երկու մտքի վրայ լինել», amb-ulō «երթալ գալ, ման գալ» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ գոթ. bai (գերմ. beide. անգլ. both. անգսք, bá ϑá, հհիւս. baϑer կազմուած նոյն բառից որոշեալ յօդով Kluge 46) «երկուսն էլ», որ ցոյց է տալիս թէ հնխ. bhō առանձին էլ նշանակում էր «երկուսն էլ»։ Այս bhō բառն է դարձեալ, որ նախադիրների յաւե-լումով դարձել է լիթ. a-bu, հսլ. o-ba. վեդ. u-bhā, զնդ. u-bā (Ernout-Meillet 40) «երկուսն էլ»։

• ՀՀԲ ամենևիմբ ողջ։ Աւետիքեան, Քեր. 1815. էջ 207 ան+բ բացասականներով ողջ բառից։ ՆՀԲ համբուն ողջ, կամ իբր ան-բողջ «ան-պիղծ»։ Էմին, Քերակ. էջ 38 և Հիւնք. ամ-բ-ողջ, ամ ևբ կրկին բացասական մասնիկներով, որոնք իրար են չեզոքացնում, իբր «ոչ-ոչ-ողջ»։ Իրօք էլ կայ ամբողջախոհ, ամբողջախոհագոյն Փիլ. իբր «ողջախոհ, ո՛չ-բղջախոհ». մին-չև անգամ երեք բացասականով՝ ան-ամ-բ-ողջախոն, իբր «բղջախոհ»։ Տէրվ. նախալ. 122 համ+ողջ՝բ յաւելուածով. ինչ. թմրիլ-թմբրիլ, արմաւ-ամբրաւ։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ հայագէտ Meil-let MSL 8, 236 և 9, 156. որ Հիւբշ. 416 տարբերութեան պատճառով անապա-հով։

• ԳՒՌ.-Նոր գաւառականներում բառս ջըն-ջուած է. կայ միայն Ոզմ. ամփուխչ։ Հին գա-ւառականներից յայտնի է համբողջ. ոռե հա-մար Խոսրով Անձևացին գրում է. «Ամբողջ է՝ զոր մեք համբողջն ասեմք. բովանդակ, ասէ, ամեներեան ամբողջ պահեսցին». (Խոսր. պտրգ. էջ 55)։ Սրանից երևում է որ ժ դարում բառս Անձևացեաց գաւառում համբողջ ձևն ունէր։

NBHL (12)

ὀλόκληρος. integer Համբուն ողջ, կամ անթերի մասամբք, բովանդակ. կատարեալ. պիւթիւն. թեմամ. թէքմիլ. քեամիլ.

Հիւանդաց, ողջից. յապաւելոց, ամբողջից. (Փիլ. այլաբ.։)

Ամբողջս եւ պատարունս։ Պատճառ ամբողջ շինութեան աշխարհի։ Ամբողջ յաղթութիւն, կամ կատարումն. (Պիտ.։)

Որք ի հրէիցն ընկալեալ զօրէնս՝ ամբողջ պահեցին։ Անպակաս ի լրութենէ անբողջ նոյնութեան. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Հ՟Է։)

Եւ ամբիծ, (իբր ան՛բողջ, անպիղծ) անարատ. անվնաս. անեղծ. անապական. անփորձ. փաք. լէքեսիզ. զարարսըզ. քետէրսիզ. պիր թէմամ.

Ամբողջ պահելով զհոգի եւ զմարմին մեր. (Ժմ.։)

Ամբողջ ի յապականագործ արկածիցն վնասուց. (Պիտ.։)

Եւ զիս պահեսցէ մինչեւ ցվախճան ամբողջ ի մոլորութեանց քոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)

Զիւրոյ ամուսնին դաշն ամբողջ եւ հաստատուն պահեսցէ։ Պահել զպարկեշտութիւնն ամբողջ. (Պիտ.։)

Յապահովի. ողջանդամ. անվնաս.

Օդ խաղաղական եհան զնա ամբողջ ի ցամաքն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Բ.։)

Աներկիւղ ընդ այն եւ ամբողջ իցէ գնալ. (Պիտ.։)

Ամեթ

adj.

strong, firm, solid, massive.

Etymologies (2)

• «հաստատուն, անփոփոխ, բերրի». հմմտ. հետևեալ վկայութիւնները. Ամեթ քա-րոզչութեամբք. Ագաթ. Սերտ և ամեթ ոգիքն, Ոսկ. բ. տիմ. 217. Ամեթ և զետեղ պահեսցի կարգ. Պիտ։ Որից ամեթագոյն «արդիւնա-ւէ՞տ» Եւագր. ժա (Վաստակքն ամեթագոյն են). ամեթանալ «ուռճանալ (բոյսի)» Շնորհ եդես. Ոսկ. յհ. ա. 1. ամեթութիւն «զօրաւոր՝ ամուր լինելը, ուռճանալը» ԱԲ. ամեթացեալ «փորձառու, գործի մէջ եփուած» Վրք. հց. ա. էջ 266։

• ՆՀԲ եբր. [hebrew word] emeϑ «ճշմարտութիւն, հաստատութիւն, խօսքին տէր լինետ». որ ծագում է եբր. [hebrew word] amn առմա-տից=արաբ. [arabic word] amn «ապահովութիւն, հաստատութիւն»։ Այս բառերը ձևով թէԼ նման, բայց իմաստով յարմար չեն, մա-նաւանդ որ մեր եբրայական փոխառու-թիւնները Ս. Գրքի միջոցով են, իսկ ա-մեթ Ս. Գրքում գործածուած չէ։-Եւրո-պա (հանդես Վիեննայի), 1849, էջ 200 հպրս. āmāta բառից, որ նոյն է զնդ. amāta «ճարտար, կարող» բառի հետ։ (Նոյնպէս գործ չունի մեր բառի հետ, ո-րովհետև պիտի տար *ամատ)։ Ղափան-ցեան ЗВO 23, 360 ան+ զնդ. maēϑa «դեդևուն, անհաստատ, փոփոխական»։

NBHL (3)

Թուի որպէս եբր. ամէթ, էմէթ. Ճշմարիտ. ուղիղ. անփոփոխ. հաստատուն. զօրաւոր. գավի, սապիթ. եւ բարգաւաճ. բերրի.

Մինչ այս՝ ամեթ եւ զետեղ պահեսցի կարգ, ամենազան բարեփառութիւն յաշխարհս յորդեալ զեղցի. (Պիտ. ՟Դ. 1։)

Պարարտացուցանէր ամեթ քարոզութեամբք զամենեսին. (Ագաթ.։)

Ամեթովս

s.

cf. Ամեթիւստոս.

Etymologies (3)

• «մեղեսիկ կամ սուտակ կո-չուած թանկագին քարը» Յայտ. իա. 20. գը-րուած է նաև ամեթիւստոս Տօնակ. կամ ամե-թոս, ամէթիւստրոն, ամթիւստրոն ձևերով, որոնք յիշում է ԱԲ առանց վկայութեան։

• = Յն. αμέϑυστος, որից փոխառեալ են նաև լտ. amethystus, ֆրանս. amé́thyste, գերմ. Amethyst, ռուս. aмeтистъ, վրաց. ამეთ-ვიხჯო ամեթվիստո ևն, բոլորն էլ «սուտակ» նշանակութեամբ։ Յունարէնում բառիս առա-ջին իմաստն է «առանց հարբեցութեան» (կազմուած ծ բացասականով՝ μεმύω «հար-բիլ» բայից). և գործ է ածւում նշանակելու համար մի խոտ՝ որ հարբածութեան դէմ դեղ էր։ Սուտակն էլ համարուելով հին յոյների մօտ հարբածութեան դեմ իբր միջոց՝ ստացել է այս անունը։-Հիւբշ. 340։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ (մեղեսիկ բառի տակ), յետոյ ՆՀԲ։

NBHL (3)

ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. ἁμέθυστος amethystus (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.

Յակինթ ... ամեթովս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)

Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)

Ամեհի, հւոյ, հեաց

adj.

fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.

Etymologies (2)

• (-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։

• ՆՀԲ անահ բառից։ Peterm. 250 ան+ մեհ=մեղ, մեղը «կակղութիւն»։ Mülleι KZ 5, 107 զնդ. *āmāзa «հում ուտող»։ Lagarde, Ges. Abhd. 9 սանս. amitra և Arm. Stud. § 80 հպրս. hamiϑriva «ապստամբական»։ Շտակելբերգ, Древ. Bocт. III դնում է Միհրի անունից, ինչ-պէս է նաև մեհեան։ Ղափանցեան, ЗВO 23, 358 ունի մի առանձին քննութիւն բառիս վրայ, որով կրկնում է Lagarde-ի մեկնութիւնը, այն է հպրս. hami ϑriya «աաստամբ»։

NBHL (9)

ἁδάμαστος, ἅγριος. indomitus, agrestis Անահ եւ անվեհեր ի բնէ. աննուաճելի. վայրենի. կատաղի, եւ կորդ. անզուսպ, կոշտ. զալըմ. եավուզ. սէրթ. վահշի. զապթսըզ. ասի զկենդանեաց, եւ զտարերաց, եւ զախտից.

Որպէս ձի ամեհի միշտ ի վարժոցս կայցէ։ Սանձք ձիոց ի բերան դիցեն, ոչ յամեհոյ, այլ ի զարդու եւ ի կերպարանաց վասն։ Քան զսանձս ամեհի երիվարացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. յհ.։)

Էարկ զնոսա զհարիւր ջորեօք ամեհեօք. (Զենոբ.։)

Ստուարանալով՝ ընդ ամեհեացն կիցս ընկեցի. (Սկեւռ. աղ.։)

Ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)

Խակ եւ ամեհի է մանկութիւն, եւ բազում վարդապետաց կարօտ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Ամեհեաց առնամոլութեանցն. (Մագ. ՟Ե։)

Երկրագործ ի բազում ժամանակս աշխատի ընդ ամեհի երկիրն. (Մամբր. զոր այսպէս փոխէ Տօնակ.)

Երկրագործ սակաւ աշխատի ընդ ամեհի երկիրն, եւ բազում պտղոց ակն ունի։

Ամիկ, մկի

s.

he-kid.

Etymologies (4)

• «մի տարեկան արու ուլ» ՍԳր. (5 անգամ), Եփր. օրին. էջ 287. ուրիշ տեղ չկայ։

• = Կազմուած է ամ «տարի» բառից, իբրև տարևոր ուլ. կազմութեան կողմից բոլորո-վին նման է վրաց. ყარივი տարիգի «գառ-նուկ», որ շինուած է հյ. տարի բառից. հմմտ-նաև Ղրբ. տրէ՛կան<տարեկան «խոճկոր»։-Լճ,

• ՆՀԲ կցում է յն ἀμνός «գառնուկ» բա-ռին։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Բայց այս ւն-բառը կցւում է լտ. agnus, հսլ. agne' iaene ևն հոմանիշների հետ և *αβνος ձևի վրայով հասնում է հնխ. aghnos ռառին, որից չի կարող ծագիլ հյ. ա-միկ (հմմտ. Boisacq, էջ 54)։

• ԳՒՌ.-Կայ Ղրբ. m՛մլիգ «նորածին փոք-րիկ գառն». բայց թւում է թէ այս բառը փեռ-խառեալ է թրք. [arabic word] emlik «կաթնկեր գառնուկ» հոմանիշից։ Այս բառը չունին Ա-բիկեան և Будaговъ (վերջինս, էջ 210 գիտէ միայն❇ imlek «cocунъ կաթնկեր»). բայց յիշուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 185։

NBHL (3)

Ուլ արու. արու այծ փոքր կամ միոյ ամի, տարեւոր. ըստ յն. այծ, կամ գառն՝ որ ասի ամնօ՛ս. χίμαιρος. caper, haedulus, ἁμνός. agnus. չէփիճ. օղլագ. ուլագ. թէքէճիք.

Ամիկս վասն մեղաց ամենայն Իսրայէլի։ Ամիկս յաջողակէզս։ Ամիկս վասն մեղաց երկոտասան. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 8։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. 9։ ՟Ը. 35։)

Ամիկ. քօշ կամ նոխազ։ Ամիկ. անմուղ ձիաքուռակ։ (Հին բռ.)

Ամիճ, մճոյ

s.

dainty, daintiness.

Etymologies (4)

• , ո հլ. «խորտիկ ի մսոյ կամ յոր-սոյ, ծուծ կենդանեաց» (ՆՀԲ), «փափուկ մասն ինչ երէոց կազմեալ համեմիւք՝ իբր ուտեստ ազնիւ» (ՋԲ), «ուլ, վայրի որսերու ձագ, փափուկ ուտելիք անոնցմէ» (ԱԲ)։ Գոր-ծածուած է միայն երկու անգամ. Եդին ա-ռաջի նորա (Արշակ թագաւորի) միրգ, խըն-ձոր, վարունգ և ամիճ. Բուզ. Ե. 7. Սնեալք էին (հայ ազնուական տիկինները) ուղղովք կուարակաց և ամճովք երէոց. Եղիշ. ը։ Այս օրինակներից երևում է որ ամիճը մի տեսակ փափուկ և ազնուական ուտելիք է. առաջին տեսակ, բայց այս ենթադրութիւնը կասկա-ծելի է դառնում, երբ քիչ յետոյ Բուզանդ ա-ւելացնում է «Ջդանակն... որով զմիրգն կամ զամիճն կամէր ուտել». այս կամը ցոյց է տալիս, որ պտուղ և ամիճ տարբեր բաներ են։ Երկրորդ օրինակից բաւական ճշտւում է իմաստը՝ իբրև երէի մսով պատրաստուած մի տեսակ ուտելիք։ Այս իմաստին համա-պատասխան է նաև ամիճ բառից կառմուած ամճաբեր «խոհարար» բառը. Ոսկ. մ. գ. 17. «յամճաբերացն և խոհակերացն =յն. ὄφοποιός «խոհարար». նոյնը նաև Ոսկ. կող. 532։

• -Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. ա-սոր. [arabic word] amsa «մի տեսակ թթու ուտե-լեղէն», քաղդ. [hebrew word] ōmsa, արաբ. ❇ āmis, [arabic word] 'amis կամ [arabic word] amis «մի տե-սակ ուտելիք.-հորթի միսը պատառոտելով՝ փաթաթում են մաշկի մէջ և եփում. 2. թա-նապուրը սառցնելով և իւղը քամելով մնա-ցած ջուրը» (Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 364)։ Այս բոլորը փոխառեալ են պհլ. *āmīč «խառնուրդ» ձևից, որ պատկանում է պրս. [arabic word] āmēxtan, āmīxtan «խառնել» բա-յին. արմատը [arabic word] āmīz և կամ [arabic word] ōmī։ -Հիւբշ. 96։ Պհլ. amīč բառը, որ յայտնի չէր, աւանդուած գտել է Stackelberg WZKM 1903, էջ 48-49 (չեմ տեսած). գործածուած է մի քանի անգամ Chusrav -︎ kāvatān գրութեան մէջ՝ «որսի մսով կերակուր» նշա-նակութեամբ (նկատողութիւն Հ. Ակինեանի ՀԱ 1930, 497)։

• ՆՀԲ մեկնում է ամիկ եփեալ կամ համեղ կերակուր, ինչպես և թրք. emiek «ծծե-լի ինչ»։ Տէրվ. Altarm. 60 սանս. mrš-ta, mišta «համեղ կերակուր». իսկ սանս amiksā «մածնաթան, կակուղ պանիր»

• գործ չունի սրա հետ։ Lagarde, Ues. Abhd. 12-համեմատեց ասորի ձևի հետ, եսկ Arm. Stud. § 82 հարցնում է, թէ արդեօք յն. αμιβα «մի տեսակ կար-կանդակ» գործ ունի՞ սրա հետ։ (Boi-šacq 53 այս մեկնութիւնը չէ ընդունած և յն. բառը մնում է առանց ստուգաբա-նութեան)։ Հիւնք. ամիկ բառից։ ՀԲուս. § 81 համարում է «միրգ» և գուցէ նոյն ընդ ամլաճ (տե՛ս այս բառը), Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 8 համեմատում է վերի իրանեան ձևերի հետ։ Նորայր ՀԱ 1921, 102 սանս. ամիշա «միս»»

NBHL (3)

(որպէս թէ ամիկ եփեալ, կամ համեղ կերակուր) Խորտիկ ի մսոյ կամ յորսոյ. ծուծ կենդանեաց. (լծ. թ. էմճէք, ծծելի ինչ)

Սնեալ էին ուղղովք զուարակաց, եւ ամճովք երէոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր, վարունգ, եւ ամիճ. (Բուզ. ՟Ե. 7։) cf. ԱՄՃԱԲԵՐ

Ամիրայ, ից

s.

knight;
sir, esquire, master.

Etymologies (4)

• , ի հլ. (նաև յգ.-այիք, այեաց կամ այաց) «մահմետական իշխան, կուսա-կալ» Սեբ. Արծր. Պտմ. ներս. հյր. 67. Երզն, քեր. Ուռպ. Ուռհ. Մագ. որից ամիրայական Մագ. ամիրայապետել Արծր. ամիրայութիւն Վրդն. պտմ. Միխ. աս.-բառի երևոռոռ ձևն է ամիր Յիշատ. Վրդն. պտմ. 137, որից ա-միրապետ «արաբների խալիֆան» Յհ. կթ. Ուռպ. ամիրացուցանել Ասող. ամիրութիւն Վրդ. պտմ. ամիրացեալ «ամիրայ դարձած» Միխ. աս. 447։

• = Առաջինը գալիս է ասոր. [arabic word] amīrā «կուսակալ» բառից, որ իր հերթին փո-խառեալ է արաբ. [arabic word] ︎ amīr «պետ, հրամա-նատար» բառից, արդէն մօտ 700 թուին։ Իսև երկրորդը գալիս է ուղղակի արաբ. [arabic word] amīr ձևից։-Հիւբշ. 300։

• Նախ ՆՀԲ դրաւ արաբերէնից։ Հիւբշ. զանազանութիւն չի դնում ամիրայ և ա-միր ձևերի միջև և երկրորդը կարծում է առաջինից համառօտուած։

• ԳՒՌ.-Ակն. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ամիրա, Խրբ. mմիրm. այսպես էին կոչւում հայ մե-ծատռունները 1860 թուի Ազգ. Սահմանադրու-թիւնից առաջ. Մկ. ամբրա «քուրդ բէգ». Նո-րայր, Բառ. ֆր. ունի գիշերային ամիրայ ձե-վը՝ իբր orang-outang «մարդակերպ կա-պիկը», բայց բնիկ ո՞ր բարբառին յատուկ է այս բառը՝ նշանակած չէ Նորայր։

NBHL (7)

ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐ, կամ ԱՄԻՐ ՍՊԱՍԱԼԱՐՈՒԹԻՒՆ. Մեծ սպարապետ, սպարապետութիւն. (Յիշատ.։)

ԱՄԻՐԱՅ որ եւ ԱՄԻՐ. Բառ արաբ. էմիր, միր, միրի միրան, էմիլ, էմին. (ի ամր, էմր հրաման) Իշխան հրամանատար. բդեաշխ. կուսակալ. նախարար. պարոն. տէր. աղա, իշէրի, պէյ, փաշա, եւ այլն.

Ամիրայն (ափշին) անց գնաց յԱտրպատական։ Իսկ ամիրային թողլով երկուս ոստիկանս ի Վան. (Արծր.։)

Ամիրայն Պարտաւայ եւ Գանձակայ. (Ուռպ.։)

Ազդ արար ամենայն մօտաւոր ամիրայեացն. (Ուռհ.։)

Բերին եւ թուղթս երդման զսուլդանին, եւ զմեծամեծ ամիրայաց նորա. (Երզն. քեր.։ Տե՛ս եւ զթուղթ Մագ. առ աբրեհիմ ամիրայ.։)

Օգնութեամբ ամիր քրդին. (Յիշատ.։)

Ամոլ, լոյ, լի, ամլոյ

s.

cf. Ամոլ.

Etymologies (4)

• , ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։

• ՆՀԲ համ+ուլն «վիզ»։ Հիւնք. ամուլ բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ 1Ո ամ+ող։ Bugge, Btrg. 22 աոս. hambar (=բելուճ. ambal, օսս. ám-bal) «ընկեր» բառից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yəma «երկւորեակ»+ ռուս. волъ «եր»։

• ԳՒՌ.-Մշ. Սլմ. Վն. ամոլ, Ալշ. յամոլ, Կր. համօլ, Մկ. Ոզմ. ամուլ, Գնձ. Երև. ա՛մ-բօլ, Ղրբ. ա՛մբուլ, որոնք նշանակում են գութանին լծուած առաջին զոյգը։ Նոր ռա-ռեր են ամոլալուծ (Ղրբ. ըմբլm՛լիւծ). ամո-լակօս, ամոլկորդ, ամոլվար կամ ամոլւոր. ամոլկի (հմմտ. վեցկի)։

• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 22 պրս. ham-xāh «խորհրդակից»։

NBHL (18)

ԱՄՈԼ մանաւանդ ԱՄՈԼՔ. (ի համ, եւ ուլն) Լծորդ, լծակից. զոյգ արջառոց՝ որք ուլամբք զնոյն լուծ ձգեն, կամ զոյգ ձիոց՝ որ լծին ի մի կառս. եւ նմանութեամբ՝ երկու անձինք գործակիցք իրերաց, որպէս Պետրոս եւ Պօղոս, Լուսաւորիչն եւ Յակոբ Մծբ. Անտոն եւ Կրօնիդէս, եւ այլն. ամոլ, ջուխտակ, ընկեր. չիֆթ. պիր չիֆթ. ξυνωρίς, συνωρίς bijuga, bijuges, par, biga

Եզն ամոլին. (Նար. տաղ.։)

Բարձ Պօղոս վիրօք զլուծ նորա, զոր ձգէր եզն ամոլոյն (կամ ամլոյն, Պետրոս կամ Ստեփաննոս). (Ագաթ. եւ Ճ. ՟Ա.։)

Առեալ Հերակլեայ զմին յամլոց եզանցն՝ եզեն եւ ճաշակեաց. (Նոննոս.։)

Բարեաց լծակից ամոլքն (յն. մի եւեթ բառ) Պետրոս եւ Պօղոս. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)

Ամոլք հաւատոյ այսօր փայլեն. (Շար.։)

Լուծն Քրիստոսի բարւոք ուղղեցաւ ի ձեռն ամոլիցդ.

Սեանցն եկեղեցւոյ՝ ամոլացն հաւատոյ։ Ածաք եզն ամոլեաց. (Կոչ. ՟Զ։ Շար.։ ՃՃ. պետր. պօղ.։)

Ամոլքն (առաքեալք) որ խօսեցան զամենայն լեզուս. (Ագաթ.։)

Ամոլք ուղղաձիգք եւ հանդարտաքայլք ... Պատարագելի ամոլք գառանց։ Ամոլք կենաց հաւատոյ. (Նար. առաք. եւ Մծբ.։)

Ամոլք հաւատոյ, եւ պարծանք եկեղեցւոյ, եւ հովիւ քաջընթաց. (Շար.։)

Երկոքեան ամոլքն աստ եկեալք. (Զենոբ.։)

Միաբանեցին երկու երկու (տիկնայք) իբրեւ ամոլք հաւանք եւ հաւասարք՝ ուղիղ տանելով զակօսն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ջղացն ամոլեաց վնասակարութիւն. (Մագ. ՟Թ։)

ԱՄՈԼՔ ԿՑՈՐԴՈՒԹԵԱՆ. Երեւելի մասունք ի նաւի կցեալք ընդ իրեարս.

Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան բաժանեցան. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

ԱՄՈԼՔ Ի ՏԱՌՍ. Տառք լծորդք ընդ միմեանս վասն համանմանութեան ձայնից, որպէս մ, պ, բ, փ, որք երբեմն փոխանակեն զտեղի իրերաց՝ ընդ նովին լծով մտեալ, մանաւանդ ի լծորդութիւնս բայից յունաց.

Բենն ի միջակացն, եւ զմենն եւ զպէն իբր ամոլք ի լերկիցն, իսկ զփիւրն ի թաւացն շարայարելով ի մի լծակցութիւն. (Երզն. քեր. ի Համամայ։)

Ամուլ, մլոյ, ոց

adj.

steril, barren.

Etymologies (3)

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «չբեր, չծնող» ՍԳր. Ագաթ. որից ամլորդի

• ՆՀԲ լծ. ան-յղի և թրք. (իմա՛ արաբ.) համիլէ օլմայան «որ յղի չէ», իսկ հտ. բ. էջ 11 գ համք «իգական ամօթոյք» բառից է հանում։ Հիւնք. լմել բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. apubra «ան-որդի»։ Ղափանցեան ЗВO 23. 3ԲՈ ան բացասականով սանս. mula «արմատ»։ Meillet MSL 22, 55 ան բացասականով հնխ. polo>հյ. ուլ «ձագ» ձևից։ Կայ նաև եբր. [hebrew word] aml արմատը՝ «չորանալ, թառամիլ, ցամաքիլ» նշանակութեամբ։

• ԳՒՌ.-Կր. Մշ. ամուլ, Սեբ. ամուր՝ (ան-շուշտ շփոթուելով ամուր «պինդ, կարծր» բառի հետ)։

NBHL (13)

στεῖρα sterilis (լծ. թ. համիլէ օլմայան. հյ. անյղի) Ստերջ կին, կամ արգանդ անկար ի յղանալ. անծնունդ. անզաւակ. ամոյլ, տղայ չբերօղ. գըսըր. ագիմ.

Եւ էր Սարա ամուլ, եւ ոչ ծնանէր։ Մի՛ եղիցի անսերմ (այր), եւ ամուլ (կին) յերկրի քում։ Ամուլն ծնաւ եօթն։ Զի ամլոյն բարի ոչ արար։ Բնակեցուցանէ զամուլն ի տան ուրախամիտ՝ որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։ Երանելի է ամուլն անարատ։ Երանի՛ ամլոց եւ այլն։

Ամլոյ արգանդին բանալով. (Խոսր.։)

Զբազմածին յամլոց գործել. (Ճ. ՟Գ.։)

Յորովայնէ ամլոյն երկրպագելով։ Յամուլ մօրէ զմայրն քո պարգեւեցեր. (Շար.։)

Զամուլն արգանդ Սառայի. (Նար. ՟Լ՟Ա։)

Յամուլ արգանդէ խնդրել որդի. (Մանդ. ՟Զ։)

Որպէս այր անսերմն.

Յաղագս դատաստանաց ամլոց, արանց՝ եւ կանանց. (Մխ. դտ.։)

Նմանութեամբ՝ անպտուղ, անբեր. հասըլսըզ. պիհասըլ. զայրի միւմպիթ.

Զամուլ վէմն դարձուցեր ի ծննդականութիւն ջուրց։ Ոչ եթէ այնպիսիք իցեն սերմանիքն ամուլք. (Ագաթ.։)

Յամուլ վիմէն գետս գնացուցանէր. (Յհ. իմ. պաւլ։)

Ամուլ որթն գօսացեալ պտուղ առցէ. (ՃՃ.։)

Ատոք

adj.

full, fat, abundant, fertile;
— հառկ, eared, an ear (of corn).

Etymologies (3)

• «լիքը, լաւ հասած (ցորեն, սերմ)» ՍԳր. Ագաթ. որից ատոքութիւն Ագաթ. Փարպ. ատոքանալ Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. ատո-քատեսիլ Փարպ. ատոքահատ Թէոփիլ. խ. մկ. Վրդն. սղ. ևն։

• ՆՀԲ լծ. թրք. tog «կուշտ»։ Տէրվ. Alt-Արմատական բառարան-19

• arm. 7 ատոք դնելով բուն «ուտելի», կապում է սանս. ad «ուտել», գոթ. itan «ուտեւ» բառերի հետ։ Նոյնը կասկածով նաև Նախալ. 61։ Հիւնք. հանում է ազոխ բառից։ Karst, Յուշարձան, էջ 403 սու-մեր. du «ամբողջապէս», dug «լցուիլ», 408 սումեր. tug'՝ «առատանալ», 417 թա-թար. toq «լի, թանձր, կուշտ», չաղաթ. toq «կուշտ, լի», օսմ. toq «կուշտ», չաղաթ. toq-luk «լիութեւն»։

NBHL (4)

πλύρης plenus (լծ. թ. դօգ) Լի. առլցեալ. հոծ. լիք, լեցունկեկ, ատաղձ.

Կլանէին զեօթն հասկսն զնտիրս եւ զատոքս։ զցորեանն ատոք ի հասկին. (Ծն. ՟Խ՟Ա 7։ Մրկ. ՟Դ 28։)

Զնորա պատգամն խօսիմք զքաջաբոյսս եւ զատոքս. (Ագաթ.։)

Որք իբրեւ զարգաւանդ հող զսերմն խրատուն ատո՛ք բուսուցանեն. (Լմբ. առակ.։)

Արագիլ, գլաց

s.

stork.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «ծովային ճայ, ձկըն-կուլ» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 16. Սղ. ճգ. 17. «արագիլ, լագլագ» Փիլ. Սարգ. Սահմ. Շ. տաղ.։

• -Պէտք է կցել յն. πελαργός «արագիլ» րառին։ Այս բառը թէև ստուգաբանւում է πελός «սև» +αργός «սպիտակ» բառերից (Boi-sacq 760, Pokorny 2, 53), բայզ դա ան-շուշտ ժողովրդական յարմարանք է։ Բառի հին ձևը պէտք է դնել *περαγλός կամ *πα-ραγλός, որ տեղափոխութեամբ տուել է πε-λαργός. փոքրասիական ծագումով բառ է, և նոյն աղբիւրից է նաև հայերէնը։-Աճ.

• ՀՀԲ դնում է արագել «շտապել» բայից։ Klaproth, Asia polyql. էջ 105 պրս. arha։ Pott BVS 4, 90 վելշ. alarch։ Müller SWAW 64, 454 ար = զնո-airya--ագիլ=լտ. aquila «արծիւ». La-garde, Arm. Stud. § 225 յն. πελσργός «արազիլ» բառի հետ։ Հայերէնի հին ձևը համարելով *հարագլ-։ (Այս համե-մատութիւնը ճիշտ չէ, ըստ որում յն. τελαργός հասարակ բարդութիւն է τελός «սե» և ἀργός «սպիտակ» բառերից կազ-մուած։ Այսպես է կոչուել թռչունը՝ իր սև ու ճերմակ փետուրների պատճասով. տե՛ս Boisacq 760)։ Տէրվ. Altarm. 22 հետեում է Müller-ին։ Եազրճեան, Մա-

• սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.

NBHL (5)

πελαργός ciconia Թռչուն նման կռնկան կամ խորգոյ՝ երկայն պարանոցաւ, մեծաքիթ, եւ բարձր սուրնիւք, եւ սպիտակ փետրովք. բնակէ ի բարձունս աւերակաց.

Արագլաց՝ որ ծերունիքն են, ձագք ամենայն ուստեք պաճարեն շահ ծնողացն ի պէտս։ Ի թռչունս բուն զվերին զարդարութիւն արագիլ ցուցանէ, զծնողս փոխանակ կերակրելով. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)

Արագիլ արգար, զի զծերացեալ հայրն կերակրէ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։ Սահմ. ՟Ժ։)

Ծձասպան արագիլ դու արդար. (Շ. տաղ.։)

Այլ ի սուրբ գիրս, որպէս եւ ի բառս Գաղիանոսի, ԱՐԱԳԻԼ դնի որպէս յն. ἑρωδιός , ἑρωδάς, ἑρωδιάς ardea իտ. airone այն է Ճայ ծովային. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ 16։ Սղ. ՟Ճ՟Գ 17։) cf. ՃԱՅ։

Արած, ոց, ից

s.

ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.

Etymologies (3)

• (ի, ռ հլ.) «վէրքի, մանաւանդ բորոտութեան նշան, սպի, կեղ, որ երևում է մորթի վրայ՝ հիւանդութիւնից առաջ կամ մնում հեւանդութիւնից յետոյ. 2. հագուս-տի կամ քարի սւ պատի վրայ փտութեան նշան». ՍԳր. «որքիւն հիւանդութիւնը» Գա-ղիան. «սպիաւոր, սպի ձգող (ախտ)» Փիլ, լին. դ. 40. գրուած է նաև առած «վէրք, հա-րուած» հին Մաշտ. Լաստ. որից արածնա-ցաւ «քաղցկեղ» Բրս. մրկ. 86 (չունի ԱԲ). արածադէմ «չեչոտ, պիսակոտ, ծաղկահար» ՓԲ (իր ստեղծած բառն է)։

• = Նոյն է արածել «ճարակիլ, խոտ ու-տել» բառի հետ. վարակիչ վէրքերի անուն-ները շատ անգամ ծագում են «ուտել» գա-ղափարից. ինչ. գւռ. կերցաւ, կեր-եարա, մազկեր, ծամկեր, ռուս. костоядь «ոսկորի փտախտ» (բառացի «ոսկրակեր»). յատկա-պէս արած բառի վրայ խօսելով սրա յն. հոմանիշը λειχήν (որից փոխառեալ են լտ. lichen, ֆրանս. lichen, ռուս. лишай) «բո-րոտութիւն. 2. մամուռ» ծագում է յն. λεὶγω «լիզել» բայից։-Աճ.

• Հիւնք. դնում է հարած բառից։ Bug-ge, Beitr. 31 յն. γάγγραινα «վէրք», γράστις «կանաչ խոտ» բառերի հետ։ Schcftelowitz BВ 29, 31 նոյն ընդ ա-րատ։ Lidén, Arm. Stud. 35 հլ. արա-ծել բայի հետ՝ ինչպես յն. τρωγω «ա-րածիլ» բայի դէմ τραῦμα «վէրք», τρώω «վիրաւորել»։

NBHL (5)

ἀφή tactus, ictus (leprae), λιχήν impetigo Արատ կեղոյ. հետք բորոյ. գոյն ըսպւոյ եւ պալարի. բիծ որպիսի եւ իցէ. լծ. եւ վէր. էարա. այլ ի բառս Գաղիանոսի դնի եւ որպէս յն. լիխի՛ն. ռմկ. թէմրէկի, գըճըգ

Արած բորոտութեան։ Մազ արածին։ Արած հարածին։ Ըստ ամենայն արածոյ բորոտութեան եւ հարածի։ Արած կանաչացեալ կամ կարմրացեալ ի մորթ կամ ի հանդերձ։ Արած յորմս տանն. եւ այլն։ Ուստի նմանութեամբ ասի.

Զօշաքաղաք եւ մարդահաճոյք, եւ որ այլ եւս են արտաք եւ արածք. (Ոսկիփոր.։)

Ունակ արածի. ուր կայցէ արած.

Որպէս յարած ախտսդ մնացորդ է. (Փիլ. լին. ՟Դ 40։)

Արամազդ

s.

Jupiter, Jove.

Etymologies (2)

• «մի տեսակ թռչուն է» Վրդն. առկ. 35-36 (նորպգիւտ բառ)։

• = Արամազդ աստուծոյ անունից, որ պարսիկ փոխառութիւն է։-Աճ.

NBHL (7)

Տե՛ս բռ. յտկ. ան. պ. որմըզդ. յն. զեւս կամ դիոս. լտ. իու՛բբիդէռ, սեռ. էօ՛վիս. հայր անուանեալ աստուծոց.

Զբեղայն ասեն, որ յունարէն դիոս թարգմանի, եւ հայերէն արտմազդ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

ԱՐԱՄԱԶԴԱՅ ԳՕՏԻ. Ծիածան. ծիրանի գօտի.

Ասէ դնել զաղեղն իւր յամպս. ոմանք կարծեն աղեղն ասել զի յոմանցն կոչեցեալ արամազդայ գօտի, ի ձեւոյն զհաստատուն նշանակն առեալ վասն ծիածանին։ Մրմազդայ գօտիդ է արեգակնային ճառագայթիցն երեւոյթ ի գէջ յամպ։ Ոչն երբէք արամազդայ գօտւոյ ի գիշերի երեւել. (Փիլ. լին. ՟Բ 64։)

Զաղեղն իմ եդից յամպս, որ է ծիածանդ. զոր ասացին որդիք տարրապաշտիցն գօտի արամազդայ. (Արծր. ՟Ա 1։)

ԱՐԱՄԱԶԴԱՑ (աստղ, մոլորակ). Լուսնթագն. յն. զեւս, սեռ. դիօս. լտ. իու՛բբիդէռ, էօ՛վիս

Յետ այնմիկ՝ փայթոն, եւ արամազդայ ասացեալ ... Արամազդա՛յն. (Արիստ. աշխ.։)

Արաստոյ

adj.

hard, strong.

Etymologies (3)

• (հնապէս չէ հոլովուած. ւտ-նաբար կայ միայն բցռ. ի յարաստոյց. ՆՀԲ դնում է ի հլ. ՀՀԲ ի-ա հլ.) «որձաքար պինդ՝ կարծր քար» Ագաթ. Եզն. երէց 268. Փիլ. նխ. ա. 36. գրուած է նաև արազդո։ Փիլ. նխ. ա. երաստոյ Յհ. կթ. 358։

• ՆՀԲ մեկնում է «կարի աստոյ կամ աս-տի, կամ իբր արու և ազդու»։ Պատկ. Maтep. I 15 պրս. [arabic word] rast «հառ-տատուն, ամուր» (ԳԴ չգիտէ այսպիսի բառ)։ Փառնակ, Անահիտ 1904, էջ 26 բաբելոնական Արաշտու «Արարատ»

• բառի հետ, տոնելով իրրև «ամուր, կար-ծըր, լես, մայս», Մաս, Ilaдnuci, Cap-дуpa, էջ 8 մեկնում է «ուրարդական, ուրարդացիներից մնացած»։

NBHL (2)

որ եւ ԵՐԱՍՏՈՅ. գրի եւ ԱՐԱԶԴՈՅ. Կարի աստոյ կամ աստի. կամ իբր արու եւ ազդու. պինդ. կարծր. կուռ. ապառաժ. որձաքար.

Արազդոյ վէմ հաստատուն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)

Արատ, ոց

s.

spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.

Etymologies (5)

• , ո հլ. (յետնաբար նաև բց. յարա-տուէ, գրծ. արատաւ) «մարմնական պակա-սութիւն. 2. բիծ, կեղտի նշան, լաքա. 3. վը-նաս» ՍԳր. Եփր. ծն. և ղևտ. Կանոն. հիմայ գործածական է միայն երկրորդ նշանակու-թեամբ։ Որից արատաւոր ՍԳր. արատել Ել. իր. Բ. կոր. ղ. 3. Ոսկ. ես. անարատ ՍԳր Կոչ. անարատութիւն Ագաթ. սրան են պատ-կանում նաև արատիլ «պատը նեղքուիլ» Ոսկ. Փիլիպ. 411 (չունի ՆՀԲ, բայց յիշում է ԱԲ) և անարատ «ամիանտ քարը» Բրս. պհ. ա. վեր-ջինը կազմուած է թարգմանաբար յն. ἀμί-αντος բառից, որ նշանակում է «անարատ, մաքուր. 2. ամիանդ քարը» (a բազասա-կանով μιαίνω «ապականել, կեղտոտել» բայից)։

• Ասետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313 յար ատելի։ Տէրվիշ. Նախալ. 103 սանս. rad, լտ. radere «քերել, քերթել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. յն. ἂρδα «կեղտ»։ Սարգիսեան տե՛ս արահետ բառի տակ։ Karst, Յուշարձ. էջ 417 ար+հատ. ար=թաթար. ar «մաքուր, լաւ», arik «մաքուր», ari «գեղեցիկ», իսկ հատ «կտրուած» բառն է, որ կրճատուած է ատ ձևով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 65 ա բացասականով պհլ. rāt «բա-րեբարոյ»։

• ԳՒՌ-Արատ արմատը կորած է. բայց կայ անարատ բառը. Ախց. Կր. Մրղ. Սլմ. Տփ. անարատ, Երև. անա՛րատ, անա՛րաթ, Ալշ. Ակն. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. անարադ, Ասլ. անարա*, Մկ. mնmրատ, Տիգ. mնm-րmդ, Հճ. անայօդ. մինչև անգամ Կեսարիոյ և էնկիւրիի թրքախօս հայերը պահած են բառս անարադ ձևով։

• ՓՈԽ.-Թուրք գաւառականները տեղ տեղ փոխ են առած այս բառը հայերէնից [arabic word] anarad ձևով. օր. Կեսարիոյ թիւրքմէնները ունին anarad yaγ «անարատ իւղ» (եր-կուսն էլ հայերէնից). տե՛ս Տ. վրդ. Պա-լեան, Բիւր. 1898, 712 և Գազանճեան, Յու-շարձ. էջ 328.-Նոյնպէս Ատանայի թուր-սառ և թրքախօս յունաց բարբառով anaradl (տե՛ս Արևելք 1888, նոյ" 8-9), Սեբաս-տիոյ թուրք բարբառով anaradl (ըստ Գա-բիկեան, անձնական)։

• «արագիլ»? անստոյգ նորագիւտ բառ, որի մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս Արիովդ։

NBHL (12)

μῶμος, σπίλος, πάθος, αἱτία macula, vitium, nota, labes Նիշ տգեղ. բիծ. սպի. ախտ. պնկասութիւն. կեղտ. պատճառ բասրելի. ամօթալի ինչ.

Այր յորում իցէ արատ ... այր կաղ եւ կոյր։ Ի թաթից ոտից իւրոց մինչեւ ի գլուխ ոչ գոյր ի նմա արատ։ Զի մի՛ ունիցի ինչ արատ կամ աղտեղութիւն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ 25։ Եփես. ՟Ե 27։)

Ի բարիս քո արատ մի՛ մուծաներ. (Սիր. ՟Ժ՟Ը 15։)

Մեղան, եւ ոչ նմա, որդիք արատոյ. իբր արատաւորք, անարգք. (Օր. ՟Լ՟Բ 5։)

Եդ ի նմա արատ խեղութեան։ Խեղուիթիւնք արատոյ յԱստուծոյ են, եւ մեղք անօրէնութեան ի կամաց են։ Եղեւ ի նմա արատ կաղութեան. (Եփր. ծն. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Անաղարտելի եւ յամենայն արատոյ ի բաց վճարեալ վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)

Ջաղջախեալ եղէդն կարծեմ լինել, որ արատաւ իւիք առնիցէ զպատուիրանս Աստուծոյ. (Բրս. հց.։ Երզն. մտթ.։)

Արատաւ պղծեցին զմիտս։ Շաղախեալքն յիրս կենցաղոյս, եւ յարատոց սորին խարեալքն. (Լմբ. սղ.։)

ԱՐԱՏ. որպէս Վնաս.

Ամենայն արատոյ պատճառ զգայութիւնս է. (Ճ. ՟Թ.։)

Ոչ ի դիւին արատուէ, այլ յտւր չար եւ վատ բարուցն. (Կանոն.։)

Ընդդիմանալ եղեւ նա զօրութեան հրեշտակին առանց արատոյ. (Եփր. ծն.։)

Արար, ոց

s.

act, action, fact, deed, work;
production, creation;
—ք երեւելի, exploit, achievement.

Etymologies (1)

• տե՛ս Առնել։

NBHL (16)

πραγματεία, ποίησις, ποίημα factura, opus, res, tractatio Արարածու. գործած. շինուած. իր. գործ. բանուածք, շէնք, բան. իշ.

Յաճախեցին ինձ արարս։ Կերպարանք անուոցն, եւ արար նոցա իբրեւ զտեսիլ ականց։ Ամենայն արար նոցա ձուլածոյ. (Ժղ. ՟Բ 4. 11։ Եզեկ. ՟Ա 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Է 33։)

Ինքն իսկ արարն (կազմութեան մարդոյս) ո՞չ խրատիցէ զքեզ ... զի ի վեր եւեթ հայիցիս։ Տգեղ եւ անվայելուչ էր՝ մինչդեռ սիկն եւ կաւ եւ ջրոցն բազմութիւն ունէր զարարն երկրի. (Ոսկ. ես.։)

Ելին ի բլուրն երեւելական տեղւոյն արարից դեմետրեայ. (այսինքն շինուածոյն). (Ճ. ՟Բ.։)

Արմաւն զիւր տեսիլն եւ զգոյնն եւ զհամն եւ զարարն բերիցէ. նոյն պէս եւ թուզն զտեսիլս իւրոյ տերեւոյն, եւ զարար կեղեւոյն. (Ագաթ.։)

γεωργία agricultura Երկրագործութիւն. արդիւնագործութիւն.

Զարտրով զարդեամբ պատաղեցան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ 1։)

γέννημα germen Բերք. արդիւնք. ծնունդք.

Օրհնեալ լիցին արարք երկրի քոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 4։)

Ոչ եթէ արարք արմտեաց կերակրեն զմարդ։ Չար է արար նոցա. (իմ. ՟Ժ՟Զ 26։ եւ ՟Ժ՟Բ 10։)

οὑσία substantia, possessio Ստացուածք. գոյք. ինչք. կալուածք.

Գոյք կոչին եւ արարք եւ ստացուածք կառուցեալ հաստատութեամբ առաքինութիւնք. եւ ըստ առաքինութեան գործ. (Փիլ. լին. ՟Դ 148։)

Արարս եւ ժառանգութիւնս գնիցես։ ի բոզս զիւրեանց արար վատնիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20. եւ 18։)

Կիւրինիոս գիր արարոց եւ իւրաքանչիւր բնակութեանց արար։ Զիւրաքանչիւր տունս եւ զարարս առնուլ. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Թողլով զիւրաքանչիւր արարս, եւ գիւղս, եւ զդաստակերտս։ Դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք. (Խոր. ՟Գ 42։ եւ Փարպ.։)

Յափշտակութիւն առէր ընչից եւ արարոյ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Է. ՟Ը։)

Արդու, աց

s.

artabe, epha, (an ancient measure of the capacity of 65 litres).

Etymologies (3)

• . ե-ա հլ. «մի տեսակ չափ է, որ առնում է 72 քսեստ կամ 29 օխած ՍԳր. գոր-ծածուած է 11 անգամ և ուրիշ տեղ չկայ։

• = Հպրս. ἀρτάβη, որ աւանդել են յոյն մա-տենագիրները և որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] irdabb կամ ardabb (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 142 համարում է եգիպտա-կան մի մեծ չափ), խպտ. ertōb, յն. ვρτάβη «ნ6 լիտրա», լտ. artaba, հին ֆրանս. ar-deb, վրաց. არდაჟი արտավի «2 փութ= 80 ֆունտ»։ Ըստ Հիւբշ. մեր բառը փոխա-ռեալ է պարսկականից. բայց այն ժամանակ սպասելի էր *արտաւ ձևը։ Ուղղակի լունա-րէնից են արտաբոս կամ արտափ Շիր. որ տե՛ս վարը արտաբոա։-Հիւբշ. 111

• Բառիս վրայ ընդարձակ խօսել է նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 50-53, ուր տալիս է և վերի համեմատու-թիւնները։ Նրանից յետոյ գալիս են ՆՀԲ Bö̈ttich. Arica 13, Lag. Urgesch. 906 ևն։ -Հիւնք դնում է արդն «նիզակ» բառից։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա. 194 պրս. ❇ ārd «ալիւր» բառից։

NBHL (2)

ἁρτάβη, μέτρον artaba mensura persica, γομόρ, οἵφει gomer, homer Չափ ինչ արմտեաց. պ. իրդէպպ (ի արտ, որ է ալիւր) ըստ եբր. էֆա եւ խօմէր սովորաբար ասի լինել ՟Հ՟Բ քսեստ. այլ վարի ստէպ որպէս հասարակ անուն չափոյ.

Արդու մի ալիւր բաղարջ։ Արդու մի գարւոյ։ Արդուաւ նաշհոյ։ Ա՛ռ զարդու փոխնդոյս։ Որ սերմանցէ արդուս վեց, ժողովեսցէ դրիւս երիս։ Կշիռ ըստ գրուին եւ ըստ արդուին եղիցի։ Զվեցերորդ արդուի ի քոռէ գարւոյ. (Դտ. ՟Զ 19։ Հռութ. ՟Բ 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա 24։ ՟Ժ՟Է 17։ Ես ՟Ե 10։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե 11. 13։)

Արեկ

adj.

strong, violent.

Etymologies (2)

• «զօրաւոր, սաստիկ» Պիտ. «գերա-զանց, աւելի բարձր» Երզն. քեր. գրուած է նաև արեգ «մեծ կամ առաւել» Հին բռ. առեգ «առաւել» Բառ. երեմ. էջ 30. և այս բառն է ակնարկում Վանական վրդ. երբ իր Տարե-մըտի մէջ ստուգաբանում է «արեգ-ակն՝ մեծ ակն ասի»։ ՓԲ և ՆՀԲ յաւել. ունին նաև ա-պարեկ «ազազուն» բառ, որ վերոյիշեալ ա-րեկ բառի բացասականն է։ Տե՛ս և ապարեկ։

• ՆՀԲ արի. արիական բառից։

NBHL (5)

Որպէս Արի, արիական. զօրաւոր. զօրագոյն. սաստիկ.

Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)

Նախագահէ զնուազն քան զարեկն։ Արեկ է շինողն քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)

ԱՐԵ՛Կ. Փոխանակ ասելոյ՝ Արի՛ եկ.

Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)

Արի, րեաց

adj.

valiant, valorous, courageous, manly, strong, bold, intrepid, brave;
Արիք, the Persians.

Etymologies (2)

• «կապիճ». ունի միայն Բառ. երեմ. էչ 37։

• «քաջ ևն»։

NBHL (11)

(լծ. ընդ այր, արու, եւ առաքինի. եւ յառնել, արի՛, թ. է՛ր, էրփէկ. եւ յն. ա՛րիս, արէս չԱստուած մարտի. իսկ ա՛րի. ա՛րիստօս. լաւ, ամենալաւ, եւ քաջ). ἁνδρεῖος fortis, ἅριστος optimus vel egregius (sicut Mars), strenuus, γενναῖος generosus Քաջ. հզօր. անմեղկելի. կորովի. իբր կանգուն յոտս, եւ տոկուն իբրեւ զայր. քաջասիրտ.

Երկչոտն սաքրեաց ընդ արեաւն. (Փիլ. այլաբ.։)

Յարւոյն արամազդայ. (Ագաթ.։)

Զմեծ արին սամփսովն. (Բրս. պհ.։)

Այնպիսին ի հարկէ եւ արի գոյ՝ զախտսն ստորադասելով. (Սահմ. ՟Ժ։)

Առ նկունս, եւ առ արիս։ Արանց արեանց. (Նար. ՟Գ. ՟Թ։)

Զարեանց եւ զքաջացն զառաքինութիւնս ճառել. (Մագ. ՟Ի՟Է։)

Եւ իբր Արիական.

Արի զօրութիւն։ Արի վաստակ. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ձ՟Ե։)

Նիզակն արի. (Խոր. ՟Ա 10. կամ ըստ Մագ. ՟Ծ՟Ը.)

Նիզակն անարի։ ԱՐԻՔ, արեաց. Այսպէս կոչէին զինքեանս պարսիկք եւ մարք, իսկ զօտարազգիս՝ (Անարիս. Եւս. քր.։ Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)

Բարկ

adj.

sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.

Etymologies (3)

• «կծու, թունդ» Ագաթ. «դժնեայ, բարկացկոտ» Ոսկ. ես. մ. ա. 46. Եւագր. «ուժգին, սաստիկ, շատ» Ոսկ. գղ. Անկ. գիրք նոր կտ. 110, 231. «հրավառ, սաստիկ տա-քացած». Վստկ. 134. Թլկր. 49. որից բարկա-նալ «զայրանալ»։ ՍԳր. բարկութիւն «զայ-րոյթ» ՍԳր. Ոսկ. Եփես. «կայծակ» Իմ. ժթ. 12. Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. բարկացայտ Ագաթ բարկացող ԱԳր.. բարկացութիւն Եփր. հա-մաբ. ևն։ (Բարկութիւն և նրտմտութիւն հո-. մանիշների տարբերութեան վրայ մանրամա-՝ սըն տե՛ս Տաթև։ ամ. 235, և մտթ. Եւագր. 74)։ -Արևմտեան գրականում կազմուած նոր բառ՝ է բարկօղի «կոնեակ»։ ❇։ ։

• ՆՀԲ լծ. բարտկ։ *Տէրվ.. Նախալ. 96 սան.. bhrāǰ, զնդ։ barāǰ, յն. φλέγω. լտ. flagrart բառերի հետ հնխ, bharg «շողալ, խորովել, բաղձալ» արմատից։ Müller WZKM. 5, 267 յն.։ φλέήω «վա-

• ռել» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. parcus «ագահ»։ Patrubány SA 1, 218 սանս bhraǰ «փայլ, ցոլք» բառի հետ։ Schef-telowitz BВ 28, 307 լեթթ. bargs «խիստ, անգութ», լիթ. burgeti «կռուիլ», հհիւս. berkja «աղմկել» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 58 յն. φάγρος (կրե-տական) «յեսանաքար» և φοζός «սրա-ծայր» ձևերի հետ համեմատելով՝ հա-նում է հնխ. bheg2 արմատից. հայե-րէնի նախաձևն է հնխ. bhag2-ro բարկ։ Petersson IF 23 (1908), էջ 403 հնխ. bherg արմատից, որ աճած է bher «կտրել» պարզ արմատից. հմմտ. ւն. φάρω, զնդ. bar «կտրել, փորել», հիսլ. barki «կոկորդ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 403 հլ. բուռն բառի հետ՝ սումեր. bar «ձեռք». bar «զօրեղ, կատաղի», էջ 418 թթր. berk «ամուր», ույգուր. berk «յոյժ, ամուր», ատրպտ. berk «կարծր, պինդ», եաքութ. bärkkä «յոյժ, լաւ», չուվաշ. parga «ամուր, հաստատուն»։ Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձ. 396 նգալլ. bragod, bragdy, կորն. bregand, հբրըտ. bra-caut «խմորում», յն. βράσσω «եռալ», լտ. flagrari «այրիլ, բորբոքիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1912, 265 բարկանալ հանում է պրս. barik «բարակ, նուրբ» բառից։ Petersen, Kelt. gram. 1. 109 և Persson,. Beitr. 22-(տե՛ս Pokorny. 2, 188) հիռլ. bərb, borp «յիմար», նիռլ. borb «կոշտ», լեթթ. bārgs «կարծր, խիստ, անգութ, անագորոյն» (Traut։ հաճ, յամառ, անմարդամօտիկ անձ», barkun «կոշտ, անհարթ» բառերի հետ, որոնց նախաձևն է հնխ. bhorg2o-(Po-korny 2, 188)։ Petersson IF 23, 403 և Persson, Beitr. 1, 37 (տե՛ս Boisacq ։ 1101) ստ. գերմ. brakig, հոլլ. brak, ։ անգլ. brack. «դառն, աղի, աղաջուր» բառերի հետ, որ մերժում է Pokorny անդ։ ՒԻՌ.-Տփ. բարգ, Ալշ. Խրբ. Մշ. բ'արգ. մ բ'mրկ, Ախց. բ'արք, Մկ. Սլմ. Վն. պmրկ, Ասլ. բ'ար*.-Տփ. բարգա՛նալ, Երև. բ'արգա՛նալ, Ոզմ. բ'mրգանալ, Ռ. փարգա-նալ, Սլմ. Վն. պmրկանալ, Շմ. պարգանալ, Զթ. բ'արգանոլ, Զթ. Հճ. բ'այգանօլ։ Նոր բա-ռեր են բարկանք, բարկել, բարկնալ։

NBHL (11)

Իբր ὁξύς acer, acutus (լծորդ ընդ Բարակ, եւ արմատ Բարկութեան). Սո՛ւր եւ կծու ըստ որակի. կարի թթու. հատու. կսկծեցուցիչ եւ տոչորիչ. կտրուկ.

Կամ Դժնդակ. կարի խիստ եւ սաստիկ. լի բարկութեամբ. զայրագին. անագորոյն. իբր ὡμός crudelis, δεινός, τραχύς acerbus, acer.

Զոր բարկն անուանեն, գտանի հեզ եւ հանդարտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)

Լա՛ւ է աշխարհական հանդարտ՝ քան զմիայնակեաց բարկ եւ անզգամ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)

Արբեցողն՝ ցասկոտ եւ նախանձոտ եւ բարկ եւ անմիտ լինի։ Այլ զի ամենեւին զբարկ միտսն յայտ առնիցեմք, վերագրաւն հանդերձ գազանս վայրենիս կոչեմք (զչտրս). (Ոսկ. ես.։)

Բերանսեցան ի բարկ բախման անչափ աղէտիցն. (Յհ. կթ.։)

Յամենայն ախտս բարկ եւ չոյտք են ըստ մեզ ի մարտնչել։ Ծանրասիրտ ասաց զգայարանս՝ բարկս եւ նանրախոհս. (Լմբ. սղ.։)

Բորբոքելով՝ գան խիստ ու բարկ. (Շ. եդես.։)

ԲԱՐԿ. մ. Սաստկապէս. սաստիկ, ուժգին.

Միշտ բարկս բարբառել՝ ի խստութիւն վարէ. (Ոսկ. գղ.։)

Յանկարծակի բա՛րկ ծիծաղելով։ Ամիրյան բարկ ծիծաղեցաւ. (որ է քրքջալ. քա՛հքա՛հ խնտալ ). (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկիփոր.։)

Բաւիղ, աւղի, ղաց

s.

maze, labyrinth.

Etymologies (2)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լաբիւրինթոս» Եւս. քր. ա. 212. Նար. էջ 105. «ծածկուած մութ տեղ՝ նկուղի նման» Ոսկ. եփես. 804. Սարկ. տո-մար. գրուած է նաև բաւիլ, բաւեղ. որից բաւ-ղակ «ծածկուած մութ տեղ» Ոսկ. եփես. 804 «Բաւիղս և բաւղակս շինիցեմք» (արևի ջեր-Արմատական բառարան-28 մութիւնից ազատ մնալու համար). բաւղակա-ձև Եւս. քր. ա. 212։

• Լծ. նառ. մեկնում է «բաւիղ. քիւ տեղի. կամ շինուած պատուածով»-Հին բռ. «բաւիղ, բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ կամ առոյգ (ա-ռուք) մանուածոյք, ստուերական»։ Սը-րանից է, որ ՀՀԲ և սրա անմիջական հե-տևողը ՓԲ, մեկնում են բառս իբրև «քիւ, քարանձաւ, պարսպապատ լեռ»։ Հիւնք. հանում է Բաբելոն բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի լտ. papilio «վրան», որից ֆրանս. pavillon։

NBHL (4)

λαβύρινθος labyrinthus գրի եւ ԲԱՒԻԼ, ԲԱՒԵՂ, իբր ղաբիւրինթոս. ռմկ. լապիրինթոս. եանղըլթմաճ, տօլապ. Տեղի ոլորտաշաւիղ, դիւրամուտ, եւ իբր անել.

Ղամպարէս զբաւիղ զբաւղակաձեւ գերեզման շինեաց իւր. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Երկրակոխ նիւթական մարմին զնսեմականն բաւիղ, արտամերժելով զստուեր խաւարային մեղաց. (Սարկ. տոմար.։)

Բաւիղ. (քիւ տեղի. կամ շինուած պատուածով. Լծ. նար.։)

Բդեաշխ, եշխի, աց

s.

cf. Բդեշխ.

Etymologies (6)

• , ի-ա հլ. «մեծ իշ-խան, կուսակալ» Ագաթ. Փարպ. Խոր. «հիւ-պատոս» Ոսկ. եբր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 94). որից փոխանակ բղեշխի «փոխ-հիւպատոս» ՍԳր. կամ բդեշ-խափոխ Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 381. բդեշ-խութիւն Խոր. Մագ. գրուած է նաև բդիշխ։

• = Իրանեան փոխառեալ բառ է, որի ղա-նազան տառադարձութիւններն են՝ ասոր. [syriac word] palaxšā, յն. πιτιύζης, πητιάζης, βιτάζης, βίστος (կարդա՛ βίτας), վրաց. ბიტი-ახმი պիտիախշի, ჭატიახმი պատիախշի, 3ატიაϑხი պատիաշխի (որից տառառարձա-ած է իրր յատուկ անուն՝ հյ. Պատիաշխ, աե՛ս Պատմ. վրաց, էջ 86). և վերօատես յոյն բառի յետին հնչումից տառադարձոած լտ. vitaxa (Ամմիանոսի մօտ)։ Հայ. բդեաշխ կարող է գալ հնագոյն *բիդիախշ ձևից. ասորին, յն. πιτιάζης և վրաց. պիտիախշի ենթադրում են *pitiaxša-ձևը. վրաց. պա-տիախշի կամ պատիաշխի կարող է տալ հպրս. *patiaxša-կամ *paitiaxša-, որ ան-շուշտ կազմուած է paiti-> պատ-նախա-մասնիկով։ Կայ նաև պհլ. pātaxšāh, որ տա-լիս է պրս. [arabic word] pādšāh կամ pādišāh «թագաւոր» և որ Horn § 266 դնում է հպրս. *pati-xšayaϑlya «արքայ, թագաւոր» ձևից։ Բայց այս բոլորից ո՛չ մէկը ճշտիւ համաձայն չէ հայերէնին. միայն յն. βιτάζης բառն է, որ իր նախաձայնով համապատաս-խանում է հայերէնին և որի հետ էլ նոյն է գալիս պհլ. [other alphabet] bitaxš «տեղակալ, փոխարքայ»։-Հիւրշ. 119։

• Առաջին անգամ Lag. Gesam. Abhd. 187 համեմատում է լտ. ձևի հետ, որի վրայ Lag. Arm. Stud. § 375 աւելաց-նում է յունարէնը։-Տէրվ. Altarm. 86-87 դնում է հպրս. *patty-axš, զնդ. *paitiaxša, իբր axš «դիտել, նայիլ» բառից, paiti-մասնիկով։ Նոյն, Մասիս 1882 օգոստ՛՛ 31 հպրս. պատեաշխ «հսկել, պահել». հայերէնը փոխառեալ է պհլ. պատ +աշխ ձևից։ -Հիւնք. դշխոյ բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծա-նոթ. 128 պհլ. pālaxšah և պրս. padi-šāh։ Հմմտ. նաև Marquart ՀԱ 1903, 118, որ հպրս. paiti-axša մեկնամ է paiti-մասնիկով և axša բառով. հմմտ. Աշխեն, Աշխադար յատուկ անուններ։ Stackelberg WZKM 17(1903), 52չատ լաւ համեմատեց պհլ. bitaxš բառի հեա. Սիօն վրդ. Եզիդի կուրմանժ, Ախալցխա

• 1910, էջ 15 շեխ (իմա՛ արար. [arabic word] šayx) բառի հետ! Karst, Յուշարձան 405, 406 սումեր. isse «իշխան», pateši «իշխան, տէր, փոխարքայ»։ Րopщъ, թրգմ. Մշակ 1914, л 121 կցելով վերի բառերին՝ նախատիպը համարում է զնդ. *bitya-xšaya «երկրորդ իշխան», իբր «թագաւորի երկրորդը»։

• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'դ'էշխ «ջլթիկ, փողոցային աղջիկ»։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ արաբ. [arabic word] bīθq s «բդեշխ», որ գործածուած է Ագաթանգեղոսի արաբերէն թարգմանութեան մէջ. [arabic word] = բնագրում՝ Երկրորդ իշխանն Աղձնե-աց (>արաբ. Արտանուջ), որ է (արաբ. «անուն նորա») բդեաշխն մեծ (տե՛ս Mlaker WZKM, հտ. 32, էջ 134)։

NBHL (9)

ԲԴԵԱՇԽ ԲԴԵՇԽ. ὔπατος consul, dux Հիւպատոս. դուքս. սահմանակալ. կողմնակալ, կուսակալ. զօրավար. մագիստրոս. փաշայ, խան, պէյ.

Բդեաշխն նահանգին։ Ի դասուց բդեշխին լիւսիասայ. (եւ այլն. ՃՃ.։)

Եւ ի զինուորական կողմանէն զչարեսին գահերէցս իւրոյ տաճարին, որ բդեշխն կոչէին. (Ագաթ.։)

Վրաց բդեշխի մեծի։ Փութացուցանէր բդեշխն վրաց. (Խոր. ՟Բ. 10։ Փարպ.։)

Կարգէ եւ բդեաշխս։ Բդեաշխն աղձնեաց։ Փոխանակ բդեշխացն պայազատէր զաշխարհն աղձնեաց. (Յկ. կթ.։)

ԲԴԵՇԽ կոչիւր եւ Տարեւոր իշխանն կամ պետն ծերակուտին հռովմայ. լտ. գօ՛նսուլ. յն. ի՛բադօս

Անուանեսցն ոք բդեշխ (կամ բդիշխ), եւ կացցէ հիպատոս. (Ոսկ. եբր.։) cf. ՀԻՒՊԱՏՈՍ

ՓՈԽԱՆԱԿ ԲԴԵՇԽԻ. ἁνθύπατος, ἁνθυπατεύων proconsul Փոխանորդ եւ ետեղակալ հիւպատոսի. անթիպատոս.

Որ էր ընդ փոխանակի բդեշխին սերգեայ։ Ող խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Տեսեալ փոխանակի բդեշխին աքայեցւոց. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7. 8. 12։ ՟Ժ՟Թ. 38։)

Բդեշխ, եշխի, աց

s.

consul;
mayor;
prince;
փոխանակ —ի, proconsul, cf. Անթիհիւպատոս, cf. Անթիպատոս.

Etymologies (6)

• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'դ'էշխ «ջլթիկ, փողոցային աղջիկ»։

Բեզակ

s.

sun;
light;
thunderbolt.

Etymologies (3)

• (սեռ. -ի) «փայլատակում» Եւազր. էջ 11 (երկու անգամ). «իբրև զտեսակ բեղա-կի, որպէս դժուարինս նուագելով... բեզակի որ է փայլատական». գրուած է նաև բեզէկ (սեռ. բեզեկի) «արեգակ» Մագ. թղ. 70, 135. բեզեկա «արեգակն» Հին բռ. որից բեզեկեան «արեգակնափայլ, արեգակնային» Մագ. թղ. 62, 219։

• = Եբր. [hebrew word] bazaq «փայլակ» բառն է [hebrew word] bzq «ճեղքել, պատռել» արմատից, ըստ որում փայլակը ամպերը ճեղքելով դուրս է ցայտում)։ Այս բառը գտնւում է միայն Ե-սեկ. ա. 14 հատուածում և տառադարձուած է յունարէնում βέ︎εϰ (Sophocles, էջ 304բ «lightning, փայլակ»), Վուլգատայում besec, վրացերէնում՝ ბეზეკი բեզեկի, սակայն հա-յերէն թարգմանութեան մէջ, փոխանակ մեւռնեռի նման տառադարձելու, թարգմա-նուած է «արեգակն»։ Սրանից հետևում է այն, որ բեզեկ բառը մեր մէջ մտել է առա-ջին անգամ Եւագրի թարգմանութեամբ յու-նարէնից, ուր իրօք որ գտնում ենք βζεϰ։

• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Ալիշան, Հին հա-ւատք, էջ 85, յիշում է Միջին Ամերիկայի Չոլոյ ցեղի լեզուով բեզէա «արեգակ», որի նմանութիւնը բոլորովին պատահա-կան էս

NBHL (6)

ԲԵԶԱԿ կամ ԲԵԶԵԿ. յորմէ եւ ԲԵԶԵԿԵԱՆ. βέζεκ besec Բառ եբրայական պաշագ. որ է Փայլիւն լուսոյ կամ Փայլակն. փայլատակումն. կայծակն. եւ լայնաբար՝ Արեգակն. (որպէս թարգմանի ի մեզ, (Եզեկ. ՟Ա. 14։))

Կապուտակ ի վեր կրկնեալ՝ իբրեւ զտեսակ բեզակի ... այլ իբրեւ զտեսակ բեզակի, որ է փայլատական. (Եւագր. ՟բ. ի տեսիլն եզեկիէլի.)

Բեզէկ, որ փայլատակումն, կամ արեգակն։

Մագիստրոս եւս վարէ զԲեզէկ փոխանակ արեգական յասելն.

Եւ բեզէկ զփայիթոն (որ կոչի որդի արեգական) նախընթացիկ շահատակմամբ յղէր։ Յորժամ պարառաբար անցեալ բեզեկին՝ մտանէ ի խոյն։ Զբեզեկեանն արփի փեռեկել. (Մագ. ՟Կ՟Ա. ՟Հ՟Ը. ՟Ի՟Ը։)

Բեզեկա, արեգակն. (Հին բռ.։)

Բելիար, այ

s.

Belial;
devil, demon.

Etymologies (5)

• (սեռ. -այ) «սատանայ» Բ. կոր. զ. 15. Ոսկ. բ. կոր. Նար. Գառն. 48. որդիք բելիարայ Դատ. ի. 13։

• -Եբր. [hebrew word] bəli-ya'al բառն է, որ կազմուած է bəli «ոչ, ան-» և ya'al «օ-գուտ» բառերից. ուստի բուն նշանակում է «անպէտք, անօգուտ, անպիտան», բայց լե-տոյ նաև «չար, վատ, ապականօղ» և յատ-կացուեց սատանային. «չար» իմաստով գոր-ծածուած է Դատ. ի. 13, ուր Ս. Գրքի աշխար-հաբար թարգմանութեան մէջ իրօք գտնում ենք «չար զաւակ մարդիկը», իսկ Բ. կոր. զ. 15 առնուած է «սատանայ» իմաստով։ Ս. Գրքի յունարէն թարգմանութեան մէջ տառա-դարձուած է բառս βeλίαλ և βελίαρ (այլուս կայ և βελίας. տե՛ս Sorhocles 305 ա), Վուլ-ռատայի մէջ belial, ասոր. [syriac word] beliar, որից կամ յունարէնի երկրորդ ձևից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։

• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ, Աւետիքեան, Մե-կըն. թղ. Պօղ. բ. 134 և ՆՀԲ։-Հներն էլ ծանօթ էին բառիս մեկնութեան. հմմտ. Ոսկ. բ. կոր. «Բելիար ի հեբրայեցւոյ (sic). սրա համար է որ Հին բռ. գրում է «բելիար. ապստամև»։

• ԳՒՌ.-Շմ. բէլյար (գործածական է միայն անէծքների մէջ)։

• ՓՈԽ.-Վռաց. ბელიარი բելիարի կա-րող է լինել թէ՛ հայերէնից և թէ՛ յունարէնից։

NBHL (7)

Բառ եբր. պէլիյալ կամ վէլիէսալ. βελίαλ belial Դիմակաց, կռուօղ, ապստամբ. ժանտ. անօրէն. հնացեալ յանզգամութեան, իբր սեփական անուն սադայէլի կամ բանսարուին սատանայի, որ եղեւ առաջին ապստամբեալն յԱստուծոյ.

Զի՞նչ միաբանութիւն է Քրիստոսի բելիարայ. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 15։)

Երախտիք փրկչին հենգնեալ, եւ բելիար զուարթացեալ։ Յամառեալ քարացեալ սրտիւ, որպէս օրինակն է բելիարայ. (Նար. ՟Դ. ՟Կ՟Դ։)

Բելիտր ի հեբրայեցւոց բարբառոյ անտի թարգմանի ապստամբ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.)

ուստի եւ ի (Հին բռ.) ասի.

Տեսէ՛ք զարսն զամպարիշտս զգաբաացիս զորդիսն բելիարայ. (Դատ. ՟Ի. 13։ որ ի ՟Ժ՟Թ. 22.) կոչին

Որդիք անօրինաց։

Բեկար

s.

tribute, impost;
vicar.

Etymologies (5)

• «հարկ, տէրութեան վճարուած տուրք» Յհ. կաթ. 169, 203 (բեկարաց), Կա-նոն. էջ 125. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 130 (բց. ի բե-կարէ). գրուած նաև պեկար (ըստ յետին տա-ռադարձութեան) Մխ. դտ. հրտր. Բաստամ. էջ 216. արձանագրութեանց մէջ առաջին ան-գամ յիշուած է 901 թուին (Վիմ. տար. էջ 4) բց. ի բեկարէ ձևով։ Որից անբեկար «առանց հարկի» Մխ. դտ. (ըստ հրտր. Բաստամեանի՝ էջ 212 անպեկար)։ Բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Մանանդեան, Գիտութեան և արուեստից ինստիտուտի Տեղեկագիր 1, 32-37, ուր համարում է «հողային հարկ կամ թերևս պարտադիր զինւորական ծառայու-թիւն»։

• ՆՀԲ լծ. հյ. բաժ և լտ. vectigal, որ է «տուրք»։ Ադոնց, Aрм. Юстин 484 պրս. [arabic word] ba-kār āmadan «գործի գալ»։ Այս ստուգաբանութիւնը, որի վրայ ծանրանում է նաև Մանանդեան՝ անդ, բոլորովին զուրկ է արժէքից (Մա-նանդեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 37 երկու տարբեր բառեր է համարում փալթար, պեկար «հողային հարկ» <պրս. pāikar և բեկար «պարտադիր ձրի աշխատանք» <պրս. bekār) և յառաջացած է նոր պրս. bekar հնչման ազդեցութիւնից։

• Սա մի՛ բառ չէ, այլ kār [arabic word] «գործ» բառի տրականը կամ նախդրիւ հայցա-կանը. ba նախդիրը ծագում է հպրս. patiy, զնդ. paiti, պհլ. pat, պաղենդ. pa ձևից և եթէ հայերէնի մէջ գոյու-թիւն անեցած լինէր, առնտազն պա ձևը պիտի ունենար, որով սպասելի էր *պակար և ո՛չ բեկար (հմմտ. Horn § 144),-Տե՛ս նաև փաքար։

• ԳՒՌ.-Տփ. բէգար «տուգանք», Երև. բէ-գար «ձրի պարտադիր աշխատանք»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ბევარა բեգարա «պարտա-դիր ծառայութիւն, որ կատարում են գիւղա-ցիք կալուածատիրոջ կամ պետութեան հա-մար. ինչ. հողի մշակութիւն, հունձք ևն». (Չուբինով ևս հայերէնից փոխառեալ է հա-մարում)։ Ուտ. begyär «պարտադիր ձրի աշխատութիւն»։

NBHL (4)

(լծ. հյ. բաժ. եւ լտ. վէգդիկալ). τέλος, δασμός vectigal որ եւ ԴԻՄՈՍԱԿԱՆ ՀԱՐԿ. Տուրք արքունի.

Զսակ հարկին, եւ զամենայն բեկարս արքունի։ Բեկար արքունի. (Յհ. կթ.։)

Ազատ ի հարկէ եւ ի բեկարէ. (Կանոն.։)

Իսկ որպէս բառ լտ. վիգա՛րիուս vicarius (Լծ. թ. պ. վէզիր, վէքիլ) է Փոխանորդ արքայի, կամ մեծի իշխանի։ Հ.։ (ՃՃ.։) cf. Բիկար։

Բեմ, աց

s.

step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։

• = Յն. βήμα «քայլ, քայլաչափ, շքախումբ, աստիճան, սանդուխի ոտք, դատարան, բեմ-րասացութեան ամրիոն, եկեղեցու բեմ, խո-րան», որ ծագում է βαίνω<*βαμιω «րալլել» բայից (Boisacq 112). յունարէնից փոխաս-եալ են նաև ասոր. [syriac word] bīm, վրաց. ბემი բեմի, ბემონი բեմոնի (որոնք Չուբինով, 104 հայերէնից փոխառեալ է համարում)։-Յն. βημα բառի դորիական ձևն է βαρα, որի հետ պատահաբար միայն նման է յն. βαμά «րարձր տեղ»<փոխառեալ եբր. [hebrew word] bāmā «բարձրութիւն» (Sophocles 296)։-Հիւրշ. 343։

• ՆՀԲ լծ. եբր. բամա, պաւմա։ ՋԲ դնում է եբր. կամ յն. իսկ ԱԲ յն.։ Վերջին ան-ռամ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337. ասո-րերէնից տառադարձուած է համարում։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. բ'եմ, Ախց. Երև. բ'էմ, Տփ. բիմ, Մկ. պիմ, բոլորն էլ «եկեղեցու բեմ» նշանակութեամբ։-Նոր բառ է բեմատակ Ջղ. «եկեղեցու բեմի տակը»։

NBHL (16)

Ատեանքն դատաստանի եւ բեմաց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)

ԲԵՄ որ եւ ԲԵՄԲ. βῆμα (լծ. եւ եբրչ բամա, պամա) tribunal, suggestus Ատեան, կամ բարձր տեղի ատենի. աթոռ դատողական.

Պիղոտոս ... ած զՅիսուս արտաքս, եւ նստաւ ի վերայ բեմին, ի տեղւոջն՝ որ կոչէր քարայատակ. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 13։)

Նստաւ դատաւորն կամ թագաւորն ի բարձր բեմի, կամ ի բեմբն՝ դատել զսուրբ վկայս. (ՃՃ. ստէպ։)

Իջեալ յերկիր տէրն՝ բեմ կազմէ, եւ տայ զվճիռ մեղաւորացն։ Յորժամ բեմ դնի, եւ դատաստան կազմի. (Երզն. մտթ.։)

Բեմ ատենի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

Ահագին է օրն դատաստանին, եւ դողումն առաջի բեմին. (Շար.։)

ԲԵՄ. Ատեան կամ ամպիոն ատենախօսութեան, կամ քարոզութեան.

Եւ կայր եզր քահանայ եւ պատմիչ օրինացն տեառն ի վերայ փայտեղէն բեմի, զոր կազմեալ էր։ Կայր եզրա քահանայ եւ գրիչ ի վերայ բեմի փայտեղինի. (՟Ա. Եզր.։ ՟Թ. 42։ Նեեմ. ՟Ը. 4։)

ԲԵՄ. βῆμα, ἰερατεῖον sacrarium, sacellum Վերնայարկ տաճարի՝ ի վեր քան զդասն, որոշեալ վասն պատարագօղ քահանայի եւ սարկաւագաց. տեղի սուրբ սեղանոյ, լայնաբար՝ Խորան. սեղան.

Եկեղեցի խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին (կամ բեմբին). (Խոր.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)

Ահեղ խորհուրդ քահանային, բազկատարած կայր ի բեմին. (Շար.։)

Բաժանելով միայն առ ի քահանայսն եւ ի պաշտօնեայս բացավիճակեալ տեղի, զոր կոչեմքն բեմ. (Մաքս. եկեղ.։) յն. սրբարան, կամ երիցարան. որ ըստ յունաց անջրպետեալ է յեկեղեցւոյ որմով եւ դրամբք. իսկ ըստ հայոց՝ վարագուրաւ։

ԲԵՄ. Որ եւ է բարձր տեղի. աշտիճան. գահ. բազմոց. գահոյք. նստարան.

Ելեր բազմեցար, ննջեցեր իբրեւ զառիւծ. ո՞ յարուցանիցէ զնա ի բեմէ. (Վրդն. ծն.։)

Բադրոն բեմի. (Յհ. կթ.։)

Բերդ, ից, աց

s.

fortress, castle.

Etymologies (5)

• . ի-ա հլ. «բերդ, ամրոց» ՍԳր. ե-ղիշ. Փարպ. Խոր. «ԴՁ ձայնին պատկանող մի եռանաևի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 100). որից բերոա-կալ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բերդարգել Բուզ. բերդեան Բուղ. Փարպ. բերդնորդ Բուղ. բեր-դապահ Յհ. կթ. բերդաքաղաք Լաստ. Ուոք բերդատէր Ուռհ. միջնաբերդ ՍԳր. ներքնա-բերդ Յհ. կթ. վերնաբերդ Յհ. կթ. բերդամուտ ւինել Սմբ. պտմ. 57։

• = Ասորեստ. [other alphabet] bi-ir-ti կամ [other alphabet] bi-ir-tu «բերդ, ամրոց», յդ. birāte «բերղեր» (տե՛ս Strassmaier Alohabetisch. Verzeichniss der Assyrischen und Akkadisrhen Wörter. էջ 192 և De-litzsch. Asyrisches Handwörterbuch, էջ 185)։ Ասորեստանեան լեզուից փոխառեալ ևն նաև արամ. [hebrew word] birtā, երր. [hebrew word] birā «դղեակ, բերդաքաղաք», թերևս նաև առոր. [syriac word] ︎ mərādā, merdā «դղեակ»։

• Առաջին անգամ Klaproth, Asia, polygl, էջ 100 համեմատեց պրս. [arabic word] bār «պա-րիսպ», արաբ. burǰ [arabic word] և գերմ. Burg բառւերի հետ։ ԳԴ նոյնպէս պրս. bār։-Lagarde, Gesamm. Abhd, 64 ասոր. merda «ռղեակ» բառի հետ։ -Justi, Beiträue 1, 14 (առ Lag. Armen. Stud. § 384) հպրս. vardana «քաղաք» բա-ռի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. ZDMG 30, 140։ ատկ. Maтep. II 22 դնում է իրանեան բառ և կարծում է գտնել Տա-բուրիի argabedh «բերդակալ» բառի մէջ։ Հիւբշ. ZDMG 46, 233 Die Se-mitischen Lzhnwörter im Altarm.

• թրզմ. Տաշետն, Ուսամն. հաս. կսԽտս բառից. էջ 16 կասկածով յիշամ է ասոր. merdā, որ յայտնի կերպով մերժոմ է Հիւբշ. Arm. Gram. 301, բ և m ձայ-ների անհամաձայնութեան պատճառով։ Հիւնք. բուրդ բառից։ Bugge, Lуk Stud. 1, 37 Լիկայոնիոյ Γlερτα տեղա-նուան մէջ է ուզում տեսնել։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Բ. Խալաթեանց, Բանաս. 1902, 166 և ՀԱ 1902, 309։-Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35 դնում է ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 345-6 արմատակից է դնում բարձր և բերձ բառերին, ինչ-պէս որ Solmsen KZ 37, 575 դոթ. baurgs, հբգ. հսաքս. burg «րերդ» հա-նում է «բարձրանալ» արմատից. «բեր-դերը յառաջագոյն լէրանց բարձանց վրայ գտնուող ամուր վայրեր էին նե-ղութեան և վտանգի ժամանակ ապաս-տանելու»։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. birtu, Nieberg տե՛ս վերը Բարդ։

• ՓՈԽ.-Գւռ. թրք. Կր. pert «արտի թումբ» (Բիւրակն 1898, 626)։-Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. berd «ժայռ»։

NBHL (6)

ἅκρα, ἁκρόπολις, πύργος ars (arcis) Շինուած բարձրապարիսպ ի վերնակողմն քաղաքի՝ իբրեւ ամրութիւն. ամրակողմ քաղաքին բրգօք եւ աշտարակօք. կամ ուրոյն շինեալ աւան անառիկ՝ հանդերձ զօրօք եւ զինուք. դղեակ. ամրոց. ակառն.

Եւ շինեցին զամրակողմն գլուխ քաղաքին ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. եւ եղեւ նոցա այն իբրեւ բերդ ի բերդի ամրացեալ քաղաքին։ Գալ մարտ դնել զբերդաւն՝ որ յԵրուսաղէմ էր։ Ի ներքս ընդ բերդաւն։ Հազարապետն դղեակ բերդին (բերդաքաղաքին, ըստ յն)։ Ամրացան ի բերդս երկում ամուրս։ Եթող ի վերայ բերդին զշիմոն։ Վասն բերդիցն պաշարման։ Զբերաւն նստէին։ Ի բերդն արշաւեցին. եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. Մակ.։)

Նստան շուրջ զբերդաւն. (Խոր. ՟Գ. 35։)

Յարձակէին ի վերայ բերդից եւ աւանաց. (Եղիշ. ՟Գ։)

Բերդիւք. զբերդիւն. (Խոր. աշխարհ.։ Յհ. կթ.։)

Ամուր բերդից. (Փարպ.։ Տե՛ս եւ Բերդեան։)

Բերրի

adj.

fruitful, fertile.

Etymologies (3)

• (-րւոյ, -րեաց) «բարեբեր, ար-գասաւոր, պտղաբեր» Ագաթ. Փիլ. Խոր. Պեա-Նար. ունինք նաև բերիւր Մծբ. 108, բեր-րիւր Մծբ. 102 հոմանիշները (վերջինը ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. բերրի)։

• -Կազմուած է բեր-արմատից (բերել, բերք), -րի, -իւր անծանօթ մասնիկներով (տե՛ս բեր). հմմտ. բերուկ, բերունակ և լտ. fertilis «բերրի» հոմանիշները՝ տրոնք ծագում են նոյն բեր=լտ. fero արմատից։

• ՆՀԲ բերիւք լի, այսինքն բեր-լի։ Ե, Գեանօեղեան ZAPh 1, 58 բեր-առմա-տից -ro մասնիկովս

NBHL (8)

εὕφορος fertilis, ferax, fecundus որ եւ Բերիւր, Բերունակ, Բերուկ. Բերիւք լի, բարեբեր, արգասաւոր, արգաւանդ, պտղատու, բազմապտուղ, իրօք կամ նմանութեամբ.

Արգաւանդ եւ բերրի լինել դաշտացն՝ հասկաց լրութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Ի դաշտ մի արգաւանդ եւ բերրի։ Եւ է արդարեւ բերրի եւ թագաւորական դաստակարտն. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 39։)

Բերրի էր երկիրն նոցա. (Պիտ.։)

Մատուսցէ զատոքութեանն բերրի զպտուղ՝ սերմանողացն. (Ագաթ.։)

Որթ բերրի տնկեցի ի նմա. (Սարկ. քհ.։)

Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռս. (Պիտ.։)

Տունկս բերրեաց՝ բերողաց բարեաց։ Հաստատեալ ի տունկն կենաց բարեացն բերրի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)

Բեք

adj. int.

rich, potent;
o! oh!

Etymologies (2)

• , ի հլ. «մեծ. 2. աւագ, իշ-խանաւոր» Համամ. քեր. 275. Երղն. և Ն։ քեր. «ո՛հ, ի՛նչ զարմանալի, ի՛նչ հիանալի» (զարմացական ձայնարկութիւն) Թր. քեր. 33, Երղն. և Նչ. քեր. որից բաքասական «զար-մացական» (իբր բա՛ք, բե՛ք ասելու) Թր. քեր. 33. Երզն. և Նչ. քեր.։ Նոյն բառն է, որ դար-ձել է Բառ. երեմ. էջ 54 բեոգ «մեծ»։

• ՆՀԲ թրք. [arabic word] pek «պինդ, յոյժ», [arabic word] berk «ամուր, պինդ», [arabic word] bōyūk «մեծ». Lag. Arm. Stud. § 389 պրս. [arabic word] bax (միջարկութիւն գովութեան)։

NBHL (3)

ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս.

Բեքն, մեծ. եւ ջեքն (որպէս թ. չէ՛գ ... ) աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)

Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. փէ՛հ, փէ՛հ փէ՛հ (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)

Բէք

cf. Բեք.

Etymologies (2)

NBHL (3)

ԲԵՔ կամ ԲԷՔ, ի, ից. Ձայն անսովոր՝ որպէս Մեծ. աւանդ. ճոխ. իբր այլազգականքս, զի ասի.

Բեքն, մեծ. եւ ջեքն աւելի մեծ եւ բարձր։ Բէքիցն աւանք, եւ ջէքիցն խումբք սոսկականք են եւ գեղաղէշք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)

Բաքասականն է, որ հրաշանալով լինի ասացեալ. բե՛ք, այնպէս գեղեցիկ էր սկիզբն. բե՛ք, այնպէս պայծառ են հրեշտակք. այս է իբր այլազգական մջ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)

Բզաք

s.

goat castrated.

Etymologies (3)

• «արու այծ» Մագ. քեր. 240 և Երղն. քեր.։

• = Պրս. ❇ buz «այծ» բառի [arabic word] buzak «ալծիկ» նուաղականից. բուն հայ ձևը տե՛ս. բուծ. հմմտ. ասոր. [syriac word] bzqā «փոքր խոյ, aries parvus» (Brockelm. 35), որ նոյնպէս պարսկերէնից է փոխառեալ։-Աճ.

• ՆՀԲ «որպէս պրս. պիւզ»։

NBHL (1)

Այծից արական, քաղ, նոխազ, բզաք. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)

Բէեղզեբուղ

s.

Beelzebub;
satan, devil.

Etymologies (3)

• , ա հլ. «սատանայապետ, դևերի իշխանը» ՍԳր. որից նաև Նար. Լմբ. ժղ. գրուած է նաև պէլզէպուպ Մծբ. 388, բե-հեղզեբուղ, բեղզեբուղ ևն. կրճատմամբ զե-բուղ Տաթև. ամ. 70. բազու Վրդն. առկ. 43. հոլովումը ցոյց է տալիս, որ իբր յտ. անուն է գործածուած։

• = Եբր. [hebrew word] be'elzebub, որ բուն նշանակում է «ճանճիկ աստուած» և փղրշ-տացոց աստուածներից մէկն էր։ Եօթանա-սունք այս բառը մեկնել կամ կարդացել են [hebrew word] be'elzebul, որ նշանակում է «աղտեղութեան կամ աղբի աստուած» (չա-րամիտ բառախաղ!). հմմտ. արաբ. [arabic word] zabīl (ռմկ. zibil) «աղտեղութիւն, աղբ»։ Ըստ այսմ տառադարձուել է յն. βeεrζεβοῦι, որից էլ հայերէն ձևը։ Յունարէնից է նաև վրաց. բելզեբուլի ბელზებული «չար ոգի-ների պետը», որից გამაბელზებელი զամա-բելզեբելի «մոլեդնիլ, դիւահարիլ», իսկ եբ-րայականից կամ ասորականի՞ց է արաբ. [arabic word] belez «սատանայ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 162)։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (4)

βεελζεβούλ beelzebub ԲԷԵՂԶԵԲՈՒՂ գրի եւ ԲԵՀԵՂԶԵԲՈՒՂ, ԲԵՂԶԵԲՈՒՂ, եւ այլն. Բառ եբր. պէէլզէպուպ. Այն է Ճանճիկ աստուածն ակկարոնի. զի պէէլ՝ է բահաղ, բէլ, կամ Աստուած, տէր. եւ զէպուպ, ճանճ։ Առ հրէայս յետինս վարիւր իբրեւ Սատանայ՝ իշխան դիւաց.

Բէհեղզեբուղաւ իշխանաւն դիւաց հանէ գա զդեւս. (Մտթ. ՟Ժ. 25. ՟Ժ՟Բ. 24. 27։ Մրկ. ՟Գ. 2. եւ այլն։)

Բելիարայ զանձն դաւանեաց ... բեհեղզեբուղայ ձեղուն նկարեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)

ԶՔրիստոսի նշանսն բեղզեբուղաւ համբաւել. (Լմբ. ժղ.։)

Բէժ

s.

cover;
curtain.

Etymologies (1)

• (սեռ. ի, գրծ. ով) «վարագոյր» Ճա-ռընտ. Ա և Բ (ըստ ՆՀԲ, որոնցից երկրորռում գրուած է նաև վէժ). հինգ անգամ գտնում եմ գործածուած Կաղանկատուացու մօտ՝ հրտր. Էմինի, էջ 46, 57 (երեք անգամ) և 58. հմմտ. նաև վիժակ։

NBHL (1)

Բէժ կտաւի զմեծ խորանաւն։ Կամէին հարկանել զբէժն (կամ զվէժն) եւ զխորանն. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)

Բէկ

s.

prince, bey.

Etymologies (3)

• «իշխան». յաճախ է պատահում յե-տին մատենագրութեան մէջ։

• = Թրք. [arabic word] beg, օսմ. bey, կիրգիղ. biy, ալթայ. piy, «իշխան». սրանց զանազան աս-տիճանների և պարտաւորութիւնների և իրա-ւունքների մասին տե՛ս Будaговъ 1, էջ 263-5։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (1)

Բառ թուրքաց. պէյ. այսինքն Իշխան։ Ստէպ վարի առ մատենագիրս յետին դարուց։

Բէշկ՞՞՞մշկոյ

s.

beaver, civet, civet-cat.

Etymologies (3)

• «մկան նման մի կենդանի է» Խոր. աշխ. 615 (ՆՀԲ մեկնում է «մուշկ արտադրող կատու»)։

• = Պհլ. beš-mešk՝ նոյն անասունն է, որ յիշուած է մուշկ արտադրող անասունների մի շարքի մէջ. պրս. [arabic word] bēš-mūš «մը-կան նման մի կենդանի է, որ բէշ կոչուած թունաւոր խոտի տակ է բնակում և որի միսը նոյն խոտով թունաւորուածներին իբր հակա-թոյն է ծառայում». ասոր. ❇ bēšmūšk նոյն նշ. իրանեան բառը ծագում t bēš «բէշ խոտը» + [arabic word] mūš (պհլ. mešk. բելուճ. mušk) «մուկ» բառերից։-Հիւբշ. 196։

• ՆՀԲ մեկնում է պրս. [arabic word] pušek «կա-առւ» և [arabic word] mušk «մուշկ» բառերից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւել են միաժամա-նակ Պատկ. Aрм. reorp. 80 և Las Sуmmicta 91, որ սակայն ինքը չէ ռն դունած Arm. St. § 390։ Muller WZKM 8, 185 տեսնում է պրս. [arabic word] բա-ռի մէջ։ Նորայր ՀԱ 1925, 407 հա՛յ բառի ձևը սխալ գտնելով՝ սրբագրում է ոսա պարսկերէնի՝ բիշմուշ. (բայց պէտք չէ առնել պարսկերէնը, այլ պահլաւերենը, որով գոնէ վերջին կ ձայնը արդարա-նում է)։

NBHL (2)

ԲԷՇԿ ՄՇԿՈՅ, ԲԵՇԿԻ ՄՇԿՈՅ. ԲԷՇԿ, ռմկ. փիսիկ. պ. բուշէկ, է Կատու. եւ Մուշիկն է միսկ եաղը. Ուստի Բէշկ մշկոյ՝ է Կատու հնդկային, յորոյ ի բշտից ելանէ մուշկն անուշահոտ եւ ծանրահոտ.

Լինի ի հնդիկս ... եւ մրջմնառիւծք, եւ մկունք, բէշկ մշկոյ, եւ կոկորդիլ գազան. (Խոր. աշխարհ.։)

Բէջ

s.

back, shonlder;
handle of a weavers comb.

Etymologies (4)

• ի-ա հլ. «կռնակ, քամակ» Ոսկ. ճառք 801 (սեռ. բիճաց), Վստկ. 198 (սեռ. բեճին), Մարթին. Մխ. բժշ. 4 (սեռ. բիճին). «Բարձր մասն ի թիկունս սանտեր ոստայնանկի, ընդ որ կալեալ ձգէ առ ինքն և հարկանէ» Կանոն. «կրռնակի ոսկոր կամ թի՝ որով հմայութիւններ են անում» Տաթև հարց. 388. որից բիճհայեաց «բէճով հմա-յող» Վահր. յայտ.։

• Klaoroth. Asia polygl. էջ 104 ռուս. plečo, սլաւ. pleč «ուս» բառի հետ։ ՆՀԲ յիշում է վրաց. բեճի և պրս. pušt «կռնակ»։

• ԳՒՌ.-Զթ. բ'էջ. Ալշ. Խրբ. Տիգ. փէջ (նտե Մշկ. Քղի) «ուս» (Ալշ. յգ. փիջվան), Մկ. Ջրս. «կռնակ», Բլ. «ուսոսկը», Տր. «ոստալ-նանկի սանտր», Հմշ. «ջուլհակի գործիքի այն մասը, որ պարունակում է տֆաները և սանտ-րը», Լ. «ոչխարի թիակոսկրը՝ որով հմայում են». կրկնութեամբ էլ ունինք Ախց. մէչկ ու բ'էչք «մէջքն ու կռնակը»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ბეჭი բեճի «ուս, թիկունք, կռնակի ոսկոր. 2. ոսկոր՝ որի վրայ գրում ևն իբրև քարետախտակ», ბეჭვა բեճվա «հիւս-ուածքի թելերը ոսկորէ դանակով ամբացնել», ուտ. բmծmն «կռնակ», բmծmնկոծ «կուզ», բmծmնղ'արի «ծոյլ». -վրացերէն բառը ցոյց է տալիս, որ մեր կրկին ձևերից ուղղագոյնն է բէճ։

NBHL (7)

ԲԷՋ որ եւ ԲԷՃ բիճի. վր. եւս բիճի պ. փիւշդ. Ողն. ուսք. թիկունք.

Այսպէս բէջն երկու ոսկր ունի. (Ոսկիփոր.։)

(Ձիոյ) բիճին ոսկր լայն եւ մեծ, ի վերայ մարմնոյն զուսպ. (Վստկ. ՟Յ՟Զ։)

Արք եւ կանայք՝ բազումք ի խռչակն, եւ ոմանք մինչեւ առ ստինսն, եւ այլք ոմանք մինչեւ ցբէջն խոյլս ունին իբրեւ զբաղաբուշտ մեծ, չափ փարչի միոյ, եւ այլ մեծ, եւ այլ մանրունս. (Մարթին.։)

Ոսկերքն եւ ջիլքն, կապքն եւ լարքն կակուղ եւ խռճտամն. ոսկերքն զերդ զբիճին գլուխն. եւ կողերուն ծայրքն, եւ խռչակին հլունքն. (Մխ. բժիշկ.։)

ԲԷՃ. նմանութեամբ, Բարձր մասն ի թիկունս սանտեր ոստայնանկի, ըստ որ կալեալ ձգէ առ ինքն եւ հարկանէ.

Ոստայնանկ (ընդ երեկս) թել մի քարշէ եւ կկոցէ, եւ բիճաւն երիս հարկանէ. (Կանոն.։)

Բէճ

cf. Բէջ.

Etymologies (4)

• Klaoroth. Asia polygl. էջ 104 ռուս. plečo, սլաւ. pleč «ուս» բառի հետ։ ՆՀԲ յիշում է վրաց. բեճի և պրս. pušt «կռնակ»։

NBHL (1)

Մերկացաւ, եւ կտոր մի կտաւ ի բէճն կապեաց. եւ նստաւ ի վերայ սեմոց դրանն. (Ոսկիփոր.։)

Բժիշկ, ժշկաց

s.

physician, doctor.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «բժիշկ, հէքիմ» ՍԳր. Եզն. որից բժշկել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 16. բժըշ-կիչ Եզն. բժշկութիւն ՍԳր. բժշկարան Ագաթ Ոսկ. Եբր. և մ. բ. 7. բժշկանոց Ոսկ. տիմ. և եփես. բժշկապետ Կոչ. նախաբժիշկ Յայսմ. բժշկուհի (նոր բառ)։

• = Պհլ. [hebrew word] bižisk, biǰisk «բժիշկ». biǰiskih «բժշկութիւն», նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] bzišk «բժիշկ» (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8, 61), պրս. ❇ bizišk եամ ︎ bjjisk «բժիշկ». սրանց հևա հմմտ. զնդ. baešazyeiti «բժշկում է». ❇ baēšaza-«բուժիչ, բժշկութիւն, դեղ, դարման» (որից կազմուած է պհլ. bēšazak). [other alphabet] ︎ baēšazya-«բժըշ-կող», սանս. [other alphabet] bhēš̌ajá-«դեղ, բժըշ-կող», bhišaǰyáti «բժշկում է», bhišáǰ «բր-ժիշկ, դեղ», bhišák «բժիշկ», bhēšaǰyá-«բուժարար»։ Այս բոլորը ծագում են զնդ. biš=սանս. bhiš-«դեղ» բառից, ըստ Bart. holomae 915, 966-7։ Բառիս հպրս. ձևը յայտնի չէ. եթէ ի նկատի առնենք սանս. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *biš̌ai կամ *γišaz, իսկ եթէ ի նկատի առնենք զնդ. ձևերը՝ պիտի ունենայինք հպրս. *bišaz։ Պհլ. բառի հնագոյն ձևն էր *bišaǰk կամ *bišazk, որոնց մէջ երկրորդ ձայնաւորը հետևելով առաջինին և š բաղաձայնը հե-աևելով ), z բաղաձայններին, յառաջացան biǰisk և bižišk. վերջինից է հայերէնը։ Կապ չունի բոյժ բառի հետ, որ տե՛ս ա-ռանձին։-Հիւրշ. 120։

• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ։ Peterm. 17, Windisch. 15, Bötticher ZDMG 1850, 352 ևն։ Մառ ИАН 1920, 107 մինգ. մուրիցխ «աս-տըղ» բառից։

• ԳՒՌ.-Ագլ. բժիշկ, բժշկիլ, Տփ. բժշկիլ Երև. բ'ժիշկ, Ոզմ. բ'ժշկիլ, Խրբ. բ'ժշգիլ, Մրղ. պիժիշկ, Տիգ. փժիշգիլ ևն։

NBHL (11)

պ. պիզիշք սանս. պիզաճ. ἱατρός medicus Արհեստագէտ պահելոյ զառողջութիւն մարմնոց, եւ բուժելոյ ըստ կարի դեղովք զցաւս եւ զհիւանդութիւնս.

Ի հիւանդանալն իւրում ոչ խնդրեաց զտէր, այլ խնդրեաց բժիշկս։ Երթեալ իմ առ բժիշկս՝ ոչինչ օգնէին ինձ։ Կամ բժիշկք յարուցանիցեն։ Եւ յոյժ վշտացեալ ի բազում բժշկաց։ Ոչ պիտոյ է բժիշկ կարողաց, այլ հիւանդաց։ Ապաքէն ասիցէք առ իս զառակս զայս, բժիշկ՝ բժշկեա՛ զանձն քո։ Ղուկաս բժիշկ եւ սիրելի։ Բայց դուք ինձ բժիշկք մեղանչականք էք, եւ ողջացուցիչ չարեաց ամենեքեան.եւ այլն։

Ի բժշկութենէ բժիշկ (կոչի). (Եզնիկ.։)

Հիւանդ ես, ես ճարտար բժիշկ եմ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Յորժամ բժիշկ ոք տկարանայցէ, այլ բժիշկ պիտոյ է նմա. (Ոսկ. ապաշխ.։)

Բժիշկ՝ որ ոչ գիտէ զշարժումն երակացն զննել, եւ զչարախառնութիւն նիւթոց, ոչ ասի բժիշկ. (Լմբ. սղ.։)

Ոմանք բժիշկք, եւ ոմանք՝ պաշտօնեայք բժշկացն. սակայն բժիշկս կոչեմք եւ զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Նմանութեամբ ասի.

Զի են մեզ պահք բժիշկք. (Յճխ. ՟Թ։)

Զի՞նչ օգուտ է առ բժիշկն երթալ, յորժամ զվէրս ոչ կամիս մերկանալ. (Մանդ. ՟Ա։)

Առաջի բժշկացդ է վիրացս խայտառակելն. (Լմբ. ատ.։)

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Entries' title containing ն : 10000 Results

s.

s.

vn.

va.

s.

s.

s. mar.

adj.

va.

va.

vn.

va.

s.

va.

s.

s.

s.

adj.

adj.

adj.

adj. adv.

s.

adj.

s.

adj.

adv.

adj.

adv.

adj.

s.

adv.

s.

adj.

s.

s.

adj.

adj. fig. adv.

s. fig.

vn.

adj.

s.

s. pl.

s.

adv.

s.

adj.

s.

s.

Definitions containing the research ն : 10000 Results

s.

s.

s.

s.

s.

adj.

s.

adj.

adj.

s.

s. adj.

adj.

adj.

s.

adj.

s.

s.

s.

s.