consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։
ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
ԳՒՌ (dialectal) Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մևաւութեան) «սանդ» Վրք. հց. ա. 432. Ոս-կիփ. (ըստ ՆՀԲ Հին բռ. գրում է հայանակ, իբր թէ հաւանակ)։
Խթան իշոյ, հաւանիցն հանդարտիցն հաւանական բարի շնորհքն. (Համամ առակ.։)
Յորդորէ զլսողն ի հաւան, եւ ի կլանել զբանսն. (Ոսկ. եփես.։)
Ածել ի հաւան զամենայն մարդիկ։ Կարեմք ի հաւան ածել զաստուած. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. փիլիպ. փիլիմ. եւ այլն։)
Բազում բարեխօսութեամբ ածէին ի հաւան զթագաւորն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անձա՞մբ կարիցէ ածել ի հաւան, թէ բարեկամօք։ Զիա՞րդ կարիցես ածել զքո տէրն ի հաւան. (Սեբեր. ՟Զ։)
Զաշխարհս եբեր ինքն ի հաւան. (Շ. առակք.։)
Ի հաւան եկի զփակեալ մարգարէութիւնն բանալ։ Չկամի գալ ի հաւան, թէ մեղայ. (Ոսկ. ՟ա. թես. եւ Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
Ոչ հակառակ, այլ հաւան։ Միամիտ, հաւան, հլու, հնազանդ։ Առ ամենայն հրամանսն հաւան եւ հպատակք. (Յճխ.։)
Իբրեւ ամոլք հաւանք եւ հաւասարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առեալ զաշակերտսն իբր զբարեսէրս եւ զհաւանս հրամանաց քրիստոսի. (Կաղանկտ.։)
Հաւան առնել զանհաւանս։ Օրինակօք հաւան արարից զքեզ. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Արար հաւան եւ հնազանդ զամենայն ազգն. (Ուռհ.։)
Կեղծաւորութեամբ հաւան լինէին նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Ոչ իշխէր յանդիմանել զթագաւորն, այլ հաւան կայր կամաց նորա. (Մեսր. երէց.։)
Հաւան հաճութեամբ. իմա՛, հաւանողական, կամակար. (Լմբ. սղ.։)
Ա՛ռ զշաքարն ապաշխարութեան, եւ զծաղիկ եղբայրսիրութեան, եւ լի՛ց ի հաւան ողորմութեան, եւ աղա՛ զինքն՝ ծունր ածելով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկիփոր.։)
Արար սողոմոն զթակոյկսն, զշիշն. եւ զհաւանսն զուտ ոսկի. (Ոսկիփոր.։)
ի, աց. Բառ ռմկ. cf. ԱՆԿԱՆ, եւ ՍԱՆԴ. ὅλμος mortarium. կամ որպէս Խնկաղաց. θυΐσκη mortariolum. որ ի Հին բռ. գրի Հայանակ. իբր հաւանակ. հավանիկ։
public-house;
pot-house;
wine-shop.
· Calfa
, ի հլ. «պանդոկ, գինետուն» Ոսկ. (քանիցս), որից աշխարհաւանդիկ կամ աշխարաւանդիկ «գի-նեպան, պանդոկապետ» Ոսկ. մ. բ. 13, գ. 5. Սարգ. յկ. ը. 119բ։
Յաշխարհաւանդ կապեղանոցսն եւ ի կրպակս անխտիր մտանիցեն։ Զի՞նչ օգուտ իցէ բազում ոսկի յանձին կրել յաշխարհաւանդսն ... ի գուսանաց վանս։ Որ բազում տժգին վաճառականութեանն կրպակաց նման է, եւ շահքն անիրաւութեանն հանգոյն աշխարհաւանդից. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ եւ Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
publican;
tavern keeper.
· Calfa
Զագահսն ի մէջ ածցուք, եւ զաշխարհաւանդիկս, եւ դարձեալ զգինեվաճառսն ամօթալից հանգանակացն։ Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս, եւ իշավարս, եւ աշխարհաւանդիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 5։)
Իբր զստրուկս ոմանս կամ զաշխարհաւանդիկս կիսիշօք շրջիմք, եւ ի դրունս իշխանաց յաճախեմք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
incredulous, who makes difficulties;
obstinate, subborn, headstrong.
· Calfa
Ոչ եղէ անհաւան երկնաւոր տեսլեանն։ Լուարո՛ւք ինձ անհաւանք։ Ժողովուրդ անհաւան է։ Սիրտ անհնազանդ եւ անհաւան։ Լուիցես նմա, եւ մի՛ անհաւան լինիցիս։ Ձգեցի զձեռն իմ առ ժողովուրդն անհաւան եւ հակառակօղ. եւ այլն։
Անհաւան բարք, կամ բնութիւն. (Փարպ.։)
Ամանս բարկութեան զանհաւանիցն ոգիսն կոչէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Այս թեթեւ լիցի ասէ՝ առ անհաւանիցն դատաստան. (Երզն. մտթ.։)
Անհաւան լինին ասացելոցն. (Լմբ. սղ.։)
Կամէի անհաւան վիճաբանութեամբն զհարազատ սիրոյն ցուցանել օրինակ. այս ինքն կամաւոր դիմադրութեամբ. (Պիտ.։)
Զկամս անշարժս եւ անհաւանս ի յորդորմունս խօսից նոցա. (Փարպ.։)
Անհաւան միտս նոցա յայնմիկ ցուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Անհաւան եղեալ նոցա ասիցն՝ յաշակերտսն դարձուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
իբր անհաւանելի. դժուարալուր.
Մեզ անհաս է, եւ զբօսացելոցս ի վարս մարմնոյ՝ անհաւան ի հաւատալ։ Գիտելն զԱստուած՝ անճառ բանի, եւ անհաւան ունկան։ Կարծեմ ոչ ումեք թուի ասացեալս անհաւան. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ անհաւան եւ այլն. (Պիտ.։)
եւ ընդ բայի. ἁπειθής. inobediens, contumax, ἁπειθέω. non obedio. Որ ոչ հաւանի՝ մանաւանդ հրամանաց. անհնազանդ. հեստ. անսաստ. չանսացօղ. անլուր. չմըռօղ. տինկլէմէզ. իդաաթսըզ.
improbable, unlikely.
· Calfa
Իբր անհաւանելի.
Երկրորդ՝ անհաւանականաւ (եղծումն լինի). (Պիտ.։)
Եւ իբր անհաւան. անսաստ.
Զիա՞րդ օտարոտի եւ անհաւանական նախնեացն եղեալ՝ պատճառէք պատճառս. (Մագ. ՟Խ՟Ա։)
Զանհաւանական մարմինն զարդարեցին. (ՃՃ.։)
cf. Անհաւանական.
· Calfa
ἁπείθανον. improbabile, non persuabile. Ոչ հաւանելի, անընդունելի. անհաւատալի. անհաճոյ. նամագուլ.
Անկար է եւ անվայելուչ եւ անհաւանելի. (Նիւս. բն.։)
Ո՞չ թուի քեզ անհաւանելի իրդ։ Լուսնոյ նմանեցուցանել ոչ է անհաւանելի զՄովսիսի օրէնս. (Պրպմ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Թ։)
Այլեւ անհաւանելի եւս առաջիկայս։ Այլեւ անհաւանելի էր՝ եւ կուսին լռութեամբ խաղաղանալ. (Պիտ.։)
to differ in opinion, to disagree;
to be obstinate;
to disapprove, to disallow.
· Calfa
Անհաւանեսցի չարին, եւ ընտրեսցէ զբարին. (Ոսկ. ես.։)
Անհաւանեցաւ չարին։ Եթէ ըստ Քրիստոսի յառնելոց եմք, ո՞ ոք անհաւանեսցի. (ՃՃ.։)
Յանհաւանելն քո՝ կորուստ երեցունց աշխարհացն լինի. (Փարպ.։)
Անհաւանելն օրինացն եւ իշխանացն (գործ է անիրաւութեան). (Արիստ. առաք.։)
Լալով զԻսրայէլ անհաւանեալն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Մինչ ոչ էր անհաւանեալ Աստուծոյ սատանայ եւ մարդն. (Յճխ. ՟Զ։)
ἁπειθέω. Անհաւան լինել. որ եւ չհաւանել ( (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 25)) չհնազանդել. եւ անսաստել. ստունգանել.
incredulity;
disapprobation;
obstinacy.
· Calfa
ἁπειθεία. inobedientia, contumacia. Չհաւանելն հրամանաց. հեստութիւն. անհնազանդութիւն. անսաստութիւն. չանսալն. չմռելը. տենկսիզլիք. իդաաթսըզլըգ. ինատ.
Անհաւանութեան որդի՝ որ առնէ զանհաւանութիւն լինի։ Այսպէս նոյն ինքն եւ անհաւանութիւն ասի բանսարկուն. (Բրս. հց.։)
Խռովութիւն հօր առ որդի, եւ որդւոց անհաւանութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
Անհաւանութիւն խորհրդոյն. (Փարպ.։)
Իբր զմտաց անհաւանութիւն. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Անհաւանութիւն յերկուց իրաց գոյանայ. կա՛մ ի տգիտութենէ, կամ ի վէս եւ յամբարտաւան բարուց. (Երզն. մտթ.։)
Զայն յանգիտութեան եւ յանհաւանութեան գործէի. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։)
Որ երդնուն, յանհաւանութիւն կարծիս տայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երկրորդս առաւել անհաւանութեանցն ունի ստաբանութիւն։ Այս եւ ոչ մի ինչ յայտնեաց գոլ ցուցանելով առաջիկայ անհաւանութեամբն. (Պիտ.։)
Կամ անհաւատութիւն. դժուարահաւատն լինել. չհաւատալն, եւ անհաւատալի կամ անհաւանելի գոլն. որպէս յն. ἁπιστία. incredulitas, et incredibilitas.
cf. Ահաւադիկ.
· Calfa
Ահաւադիկ ետու ձեզ զամենայն խոտ։ Ահաւանիկ ի խորանի անդ է։ Ահաւասիկ աստ է Քրիստոսն. եւ այլն։
obedient, submissive.
· Calfa
Հարք բարեսէրք, եւ որդիք բարեհաւանք. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զայս՝ ոչ վասն յանդգնելոց ասէ, այլ բարեհաւանիցն. (Ոսկ. գծ.։)
Բարեհաւանն հօրն՝ միշտ զնորա կամացն զհաւանութիւնն փութայր կրել. (Կլիմաք.։)
εὑπειθής qui facile obsequitur Դիւրահաւան, անսացօղ. հլու. դիւրալուր.
incredulous, obstinate, stubborn.
· Calfa
Չկարէր հաւանեցուցանել, վասն զի դժուրահաւանք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Բարկանալովն ոչ շահիմք. (զդժուարահաւանս. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Որ դժուարահաւանքն են (օրինաց), այնոցիկ պատուհասս հասուցանել։ Քաջահաւան լինիցի ... որ դժուարահաւանն է. (Պղատ. օրին. ՟Ա. ՟Թ։)
Վասն դժուարահաւան բնութեանս. (Իգն.։)
Դժուարահաւան ի բարին, եւ դիւրաշարժ ի չարն. (Լմբ. ժող.։)
Երիվար դժուարահաւան. (Առ որս. ՟Դ։)
Եւ իբր Դժուարաւ հաւանելի. դժկամակելի.
Դժուարին եւ դժուարահաւան լինիցի բնակեցուցողին եւ օրինադրին. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
χαλεπαίνων, δυσαποσπαστῶς ἕχων saevus, acerbus, implacabilis Անհաւան. անամոքելի.
easy, condescending;
credulous;
credible, that can be easily believed.
· Calfa
Հեզ, դիւրահաւան. (Յհ. ՟Գ. 19։)
Դիւրահաւան գոլով առ բարեպաշտութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։)
Որ եդեալ օրինացն դիւրահաւան իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Առ կամս ուղղողին դիւրահաւան ելով (կամ դիւրահաւանելով). (Պիտ.։)
Առ դիւրահաւանս ոմանս, եւ յոյժ ունկնդիրս իւրոյ վարդապետութեան գրէր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Տե՛ս եւ զնոսա դիւրահաւանս (կամ դիւրհաւանս) ոմանս եւ արհամարհելիս. (Ոսկ. գծ.։)
Դիւրահաւան է ազգ մարդկան ի հեշտասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Առ ի խաբէութիւն պարզմտացն, կամ դիւրահաւանիցն. (Առ որս. ՟Գ։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։ եւ Սանահն.։)
Դիւրահաւանիցն պատահիցէք. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Զի կրկին կոչմամբն դիւրահաւան ձգեսցէ առ ինքն. (Շ. մտթ. ՟Դ. 16.) իբր մ. դիւրաւ։
ԴԻՒՐԱՀԱՒԱՆ. Դիւրաւ հաւանելի.
Չի՛ք այլ ինչ, որ ճաշակողաց նորին ոչ է դիւրահաւան. (Լմբ. պտրգ.։)
Դիւրահաւանս առնել ձեզ. (Տօնակ.։)
εὑπειθής qui facile paret, vel obsequitur, credulus Որ դիւրաւ հաւանի. դիւրալուր. հլու. միամիտ. բարեմիտ. դիւրախաբ.
credulity, simplicity.
· Calfa
Դիւրահաւանութիւն ճշմարիտ սիրով առ վերակացուն եղիցի ամենեցուն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Հեզութիւն եւ դիւրահաւանութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ Շ. յկ. ՟Խ՟Զ։)
cf. Գահաւանդակ.
· Calfa
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Որսորդ կաքավի ի գլուխ գահաւանդի. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 32։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
cap, height, ele vation, precipice, very high and steep place.
· Calfa
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Որսորդ կաքավի ի գլուխ գահաւանդի. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 32։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
unanimous.
· Calfa
Միաշունչք՝ միակրօնք, համապատիւք, զուգահաւանք. (Նար. յիշ.։)
unanimous, of the same opinion;
unanimously.
· Calfa
Միաբան միահաւան վառեալ պատրաստեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Ո՛վ միահաւան պահապանք ազգի մարդկան. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Եթող անդ բազում եղբարս միաբանս եւ միահաւանս։ Այս ամենայն եպիսկոպոսք, միաբանք եւ միահաւանք. (Բուզ. ՟Ե. 28։ Եղիշ. ՟Բ։)
Միահաւան ունին զպաշտօն նոցա եւ զօրէնս. (Փարպ.։)
Միահաւան խնդութիւն երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Միահաւանս բարբառելով առաքելական բանիցն. (Իսիւք.։)
consentingly, willingly.
· Calfa
Կամէր հաւանաբար կրել (զմահն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Եթէ ոք յաղագս վկայից աստուծոյ տարակուսեսցի, լուիցէ հաւանաբար. (Կանոն.։)
Տալ հաւանաբար զլսելիս յունկնդրութիւն։ Հաւանաբար ընդունել, կամ ուսանել եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
Ընկալարուք հաւանաբար. եւ առաւել եւս ընկալարո՛ւք յօժարապէս. (Աթ. համբ.։)
Եւ ի հաւանութիւն ածելով. թախանձելով. կամ Հաւանելի եւ լսելի լինելով.
Աղերսէ հաւանաբար, զոր մայրաբար ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
likely, probable;
persuasive.
· Calfa
Նոքա քան զայլսն առաւել հաւանագոյնք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Զզարմանսն տեսանելով՝ հաւանագոյնք լինէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Ոչ ցանկանալն չշնալոյն ո՛չ եթէ ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն. (Եզնիկ.։)
Ես ոչ իմաստասիրեցից հաւանագոյն եւ ճշմարիտ. (Առ որս. ՟Է։)
Այլք խորհրդակից լինելով հաւանագոյն հնարէին խափել. (Ճ. ՟Բ.։)
εὑπειθέστερος, προσετικώτερος obsequentior, diligentior. Առաւել հաւան. դիւահաւան. անսացօղ. միաբան. ձայնակից.
persuasible, likely, probable, plausible;
— է, չէ —, it is likely;
unlikely.
· Calfa
Քահանայական շնորհի հաւանական կամօք արժանի լինել։ Անխզելի պահել զմիաբանութիւն եղբայրութեան հաւանական սուրբ սիրովն. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ի՟Գ։)
Հաւանական միտս դարձի ստանալ։ Ոչ երբէք հաւանական միտս ի հնազանդութեան սակի ստացեալ. (Յհ. կթ.։)
Զակամայիցն ընդ կամաւորացն, զբռնացելոցն ընդ հաւանականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Աղաւնին միամտութեամբ եւ հաւանականաւն պատարագեալ տեառն. (Բրս. տեառնընդառաջ.։)
Գրէ նմա գիր հաւանական. այսինքն հաւանութեան. (Լաստ. ՟Է։)
Միաձայնեալ ժողովուրդն՝ զամէնն եւ զհաւանականն ասիցեն. (Խոսր. որպէս թէ զայոն. (զի եւ արմատն Հաւան ձայնիս, երեւի այո՛. հա՛)։)
Հանուրց հաւանական. (Եւկղիդ.։)
Որ իմաստնոց է՛ լսելեաց հաւանական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Շարակարգելով զբանս հաւանականս ի սակս իմ ասելով՝ լցուցին զականջս ձեր. (Պղատ. սոկր.։)
Որ զխաչն ասեն իշխանութիւն ի վերայ ուսոցն յելանելն ի գողգոթայ, որով կալաւ զընդ երկնաւսն, է հաւանական. (Գէ. ես.։)
Հաւանական լինի ի միտս ամենեցուն՝ կենցաղոյս ունայնութիւն։ Զչարն որպէս բարի՝ հաւանական ցուցանէ։ Լիցի հաւանական ստոյգ հայեցողացն. (Լմբ. սղ.։)
Ա՛յլ ի նոյն՝ հաւանական (ցուցումն). (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի վեցն անկեալ մարդն առաջին, հաւանական բանիւ նորին. (Շար.։)
Հաւանական բանիւք խաբեալ որպէս զմանուկ անմիտ։ Գրէ ըստ իւրում իմաստութեանն թուղթս հաւանականս. (Ճ. ՟Ա.։)
πεπεισμένος, εὑπειθής persuasus, obsequens. Հաւան. հաւանօղ. ընդունօղ. բարեհաւան. դիւրահաւան. ինքնակամ. մտադիւր. հլու. եւ Հաստատողական. ստորասական.
ՀԱՒԱՆԱԿԱՆ. πειθανός, πειθός probabilis, acceptus, persuasorius. Հաւանելի, ընդունելի, վասն որոյ եւ հաւանեցուցիչ, համոզիչ, կամ պատիր. հրապուրիչ.
probably, likely.
· Calfa
Հրաժարականաբար պատմութեամբ զօրինացն ասէ, ոչ էք մատուցեալ ... հրամայելով եւ հաւանականաբար պատմութեամբ ըստ եկեղեցւոյ ասէ, մատուցեալ էք ի սիոն լեառն. (Ճ. ՟Գ.։)
probability, likelihood, plausibility;
—ականութեանց հաշիւք, calculation of probabilities.
· Calfa
Պարտ է երկուօքն վարիլ առ օրինադրութիւնս, հաւանականութեամբ, եւ բռնութեամբ։ Մխիթարութիւն եւ հաւանականութիւն օրինադրելոցն ոչ եւ մի ինչ պարգեւէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գոլով փոքր ինչ հաւանականութիւն առ այսպիսիս. (անդ. ՟Ժ։)
Հաւանողական բան. հաւանեցուցանելն. եւ Հաւատարմութիւն. πειθώ, -οος persuasio, fides, ratione inductio.
cf. Հաւանեցուցանեմ;
cf. Հաւանիմ.
· Calfa
Ոչ այնպէս զօրութիւն եւ քաջութիւն անձինն կարեն հաւանել զլսողն. (Ոսկ. ես.։)
Հաւանեա՛ (կամ հաւանեցո՛) զնա ի ձեռն թղթոց. (Վրք. ոսկ.։)
Ոչ հաւանեաց անժուժկալութեամբ սպասաւորիլ յայլոց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to persuade, to induce to believe, to convince;
to advise, to induce to do.
· Calfa
Այնու հաւանեցուցեր զթշնամիսն մեր, եթէ դու ես՝ որ փրկես զմեզ։ Հաւանեցո՛ զկինն հեբրայեցի ուտել եւ ըմպել ընդ մեզ։ Հաւանեցուցին զժողովուրդն, զի խնդրեսցեն զբարաբբայ։ Հաւանեցուցանէին զնոսա կալ մնալ ի շնորհսն աստուծոյ.եւ այլն։
Քան զերծուցանել ի մահուանէ՝ հաւանեցուցանելն արհամարհել զմահ կարի մեծ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Ի ձեռն այսորիկ հաւանեցուցանեմ զձեզ խոնարհ լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։)
Բարի է իսկ ճշմարտութիւնն եւ տեւական. եւ թուի իսկ ոչ դիւրին գոլ հաւանեցուցանել։ Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զառաքինի անձն ոչ ոք կարէ հաւանեցուցանել գործել ազնպատշաճս։ Եւ զի՞նչ հաւանեցոյց զնոսա յայս։ Հաւանեցոյց ընդ ինքեամբ. (Շ. մտթ.։)
πείθω persuadeo. Հաւան առնել. ի հաւան ածել. հաճել. յօժարեցուցանել. խելամուտ առնել. ամոքել. համոզել. հաւատացուցանել. եւ Հրապուրել. հաւնեցընել, հաւտացընել, խօսք հասկըցընել, որսալ.
pair, couple.
· Calfa
Տեսանե՞ս զգեղեցիկ հաւանընկերսն՝ զաղօթս եւ զողորմութիւնս. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
to be persuaded, convinced;
to acquiesce, to hear, to consent, to agree, to condescend;
to accept, to admit, to approve;
չ-, to disapprove;
որպէս —եալ եմ, as I believe, as I think;
որ լռէ՝ —ի, silence gives consent;
—իմ, —իմ ընդ այս, I agree to it.
· Calfa
Ո՞ր մատակ առիւծ զիւր հաւանին ուտէ. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
Հաւանին տեսլեամբն, թէ բարւոք են երեւելիքս։ Ստիպեաց զնա առնուլ, եւ ոչ հաւանեցաւ։ Հաւանեցան նմա։ Որ ընդ նմայն հաւանեալ էին։ Մի՛ հաւանիցիս նմա, եւ մի՛ լուիցես նմա։ Հաւանեալ մեզ՝ լե՛ր ընդ մեզ։ Մի՛ հաւանիցիս ընդ անիրաւի լինել վկայ անիրաւ։ Ճշմարտութեանն չհաւանել, եւ այլն։ Ես՝ ո՛վ արք աթենացիք, համբուրելով սիրեմ զձեզ, բայց հաւանիմ աստուծոյ մանաւանդ՝ քան եթէ զձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
Հաւանել միմեանց երկիւղիւ տեառն։ Հաւանեալ ամենեցուն ի կամս առաջնորդին։ Զառաջնորդն դիւաց հանդերձ իւր հաւանելովքն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ. եւ ՟Ժ։)
Կարճառօտ հատանել հաւանեցայ. (Մագ.։)
Որ աստուծոյ հաւանի, առաւել նա լուիցէ նմա. (Պիտ. ի Հոմերոսէ։)
Մեծաց բարութեանց պատճառք հաւանելեացն.
πείθομαι, πείσομαι persuadeor, confido συνθέλω consentio եւ այլն. (Արմատն է Այո՛. հա՛. թ. էվվէթ. լծ. ընդ Հաւատ. եւ Դաւան. եւ այլն) Հաւան լինել. ի հաւան գալ. անսալ. հաւատս ընծայել. համոզիլ. ամոքիլ. յօժարիլ. հաճիլ. անսալ. լաւ վարկանիլ. ընտրել. յանձն առնուլ. զիջանիլ. կամակից կամ համախոհ լինել. հաւնիլ, տեղիք տալ.
persuasion, consent, agreement, acquiescence;
approbation, suffrage;
միաշունչ, միաբան հաւանութեամբ, unanimously, by common accord or agreement, in concert, by a common or unanimous consent, jointly;
by mutual agreement;
ի հասարակ հաւանութենէ, by common consent;
— բերել, to consent, to accord, to agree;
ձեռն տալ հաւանութեան, to consent to, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
առանց քոյն հաւանութեան, without your consent.
· Calfa
Ածել կամ ալ ի հաւանութիւն. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 2։ Եղիշ. ՟Գ. Խոր. ՟Գ. 12։)
Հասարակաց կամ միով հաւանութեամբ։ Ի հասարակաց հաւանութենէ։ Հաւանութիւն միաբանութեան կամ հարազատութեան.եւ այլն։
Քաղցր հաւանութեամբ, եւ հեզ հանդարտութեամբ. (Եղիշ. միանձն.։)
Հաւանութիւն բերել առ արարչական զօրութիւնն։ Կոխեցին զանհնազանդութիւնն հլու հաւանութեամբ. (Պիտ.։)
ՀԱՒԱՆՈՒԹԻՒՆ. Թելադրութիւն, բան հաւանեցուցիչ. ցոյց. ապացոյց. համոզումն. հաւանեցուցանելն ասողին, եւ հաւանելն լսողին.
Յետ այսր ամենայնի հաւանութեանց յամառեալ. (Եզնիկ.։)
Զայս ամենայն հաւանութիւնս գրեցի քեզ վասն հրոյ։ Ընկա՛լ դու զայս հաւանութիւն։ Տաց քեզ սակաւ հաւանութիւնս. (Մծբ. ստէպ։)
Անդուստ (ի մարգարէից) տայ նմա հաւանութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ոչինչ կարօտիմք նորոգ բան ի պէտս հաւանութեան ի մէջ ածել. (Լմբ. յանառակն։)
Որ զանազան իմաստիւք հաւանութիւն տան քեզ այսոցիկ. այսինքն տան հաւանել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
Ոչ միայն ճարտասանականն է հաւանութեան արարչական. այսինքն համոզիչ. (Սահմ. ՟Դ։)
consent;
persuasion.
· Calfa
Հաւանելն. հաւանութիւն.
Զորս յաստուածաշունչ գրոց յառաջ բերեալ ի հաւանումն. (Պրպմ. ձ։)
Ի զանազան ախտից հաւանումն դրդելով։ Մատնեալ ի մարտ խորհրդոցն եւ ի հաւանումն։ Չար խորհրդոց հաւանումն. (Լմբ. սղ.։)
Նուաճել հաւանեցուցանողականաւ կամ բռնաւորականաւ բանիւ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Դարձեալ կապանքն եւ ոչ հաւանեցուցիչք էին. (Ոսկ. փիլեմ.։)
Այլ ինչ հիմն քան զայն մի՛ խնդրեր, եւ մի՛ միտս ինչ հաւանեցուցիչս. (Ոսկ. ես.։)
Զզօրաւորն եւ զհաւանեցուցիչն առնու ի ձեռն զզէն. (Սկեւռ. աղ.։)
ՀԱՒԱՆԵՑՈՒՑԱՆՈՂԱԿԱՆ ՀԱՒԱՆԵՑՈՒՑԻՉ. πειθανός persuasorius. Որ կարէ կամ օգտէ հաւանեցուցանել. ամոքիչ.
Կամաւորապէս եւ հաւանողական հաճութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Զոմանս հաւանողականաւ, իսկ զոմանս բռնաւորականաւ. (Յհ. կթ.։)
adj. s. right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.
· Calfa
Աջ հաւանութեան ետուն ինձ եւ բառնաբայ. (Եփր. գաղ.։)
unanimous, of one mind, agreeing;
conformable, equal, uniform, analogous, similar, identical, the same;
with one accord, in concert, unanimously;
cf. Միաբանակեաց;
— հաւանութիւն, unanimity, concord, consent;
— լինել, to agree, to conform to.
· Calfa
Միաբան խորհրդով, կամօք, հաւանութիւն. եւ այլն։
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
· Calfa
Հասարակ հաւանութեամբ։ Ի հասարակ կամաց հաւանութենէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 30։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 6։ ՟Ժ՟Ե. 36։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
· Calfa
Ձգել զձեռն, եւ առնուլ։ Մխել զձեռն յոք կամ ի գործ։ Հնազանդ լինել ընդ ձեռամբ։ Ձեռք նորա յամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի նա։ Հանեալ զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Երկուս ապարանջանս ի ձեռս նորա։ Վաստակք կամ արդարութիւն ձեռաց։ Գործել ձեռօք։ Ահաւանիկ աղախին քո ի ձեռս քո։ Ի գործոց մերոց եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Լինէր ձեռն տեառն ի վերայ քաղաքին.եւ այլն։
deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.
· Calfa
ՆՀԲ «և անդը կարկառեալ, մատու-ցեալ, տե՛ս և գահաւանդ, սարաւանդ, լծ. լտ. ante, իտալ. avanti «յառաջ»։ Windisch. 42, Lag. Urgesch. 108 սանս. avanidhā ձևի հետ, որով հայ բառը բաղկացած է լինում աւա=սանս. aυα և ն=սանս. ni մասնիկներով՝ -դել ար-մատից։ Gosche 69 հայերէնը ռնաւմ է հնագոյն *աւա-դնել ձևից, աւա = սանս. ava մասնիկով և հյ. դնել բա-յով կազմուած, համաձայն յն. παρα-τι-βέναι և սանս. ava-ni-dhā ձևերին։ Haug GGA 1854, 250 աւան բառից։ Müller SWAW 88, 15 a մասնիկով band արմատից. այստեղ է պատևա-նում նաև Avesta իբր «աւանդութիւն». սակայն WZKM 10, 177 պար-աւանդ և ապա-ւանդակ բառերի հետ՝ իրրև
Այսպիսում ծիծաղական աւանդից հաւանել. (Շ. թղթ.։)
proud, haughty, presumptuous, arrogant.
· Calfa
, ի հլ. «ամբարտաւան, հը-պարտ, բարձրամիտ» ՍԳր. որից ամբարհա-ւանիլ Ա. կոր. ժգ. 4. Ագաթ. Եփր. մն. 490. ամբարհաւանութիւն Իմ. ժէ. 7. Ոսկ. ամբար-հաւաճումն Կոչ. գրուած է նաև ամպարհաւաճ, ամբարահաւաճ Անկ. գիրք հին. կտ. Ա. էջ 12Ո։-Կառծելով ինչ որ հաւաճ արմատից կազմուել է նաև ուղիղհաւաճ «ուղղադաւան, ուղղահաւատ» Յհ. կթ։-Ամբարհաւան, ամ-բարտաւան, հպարտ և սնափառ հոմանիշնե-րի տարբերութեան վրայ խօսում են Մտթ. եւագր. էջ 130 և Տաթև. ամ. 244։
Հներից Լծ. նար. մեկնում է «ոչ (=ան-) բարին հաճեայ»։ Մտթ. եւառը. 130 «ան-բարի հաճութիւն»։ ՀՀԲ ամբարտաւան և ամբարձեալ բառերից։ ՆՀԲ «ամբարձեալ մտօք, հաւան և հաճ ընդ ինքն», ՋԲ «որ ոնդ ամբառնալն հաճի»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. էջ 652 և Պատկ. Изслыд 18 հաւան=յծ. հաւախ։ Թիրեաբեան, Կարնամակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։
ԱՄԲԱՐՀԱՒԱՃ կամ ԱՄՊԱՐՀԱՒԱՃ. Բարձրամիտ, որ ամբարձեալ մտօք՝ հաւան եւ հաճ է ընդ ինքն. ամբարտաւան եւ փառասէր, փքացեալ. անձնահաճ. անձնացոյց. սէգ. սնափառ. եւ գեղապանծ, այս ինքն պանծացեալ ընդ գեղ իւր. ինքը իրեն հաւնօղ, հպարտ. քիւսթահ. միւթեքէպպիր. մազրուր. հաթտինի պիլմէյէն. ὤρα. venustas իբր iactans de venustate,. τετυφώμενος. inflatus, σοβαρός (լծ. սոպռ. եւ լտ. severus ), իբր fastosus, magnificus,. ὐπερφίαλος superbus, arrogans, insolens
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. անձ, Սեբ. անձ, Ակն. օնձ «մարմին» (ինչ. անձը չփլախ «մերկ» ևն). սճերով ասւում է՝ Շմ. անձը փափուկ պահել, Ալշ. անձի միս ուտել «շատ նեղութիւն կրել». Ակն. անձինը վրայ է «մտաւորապէս թոյլ է», Տփ. Ինչ անձէն չէ, էն աշխարէն չէ (ա-ռած), օխչընձօվ «ողջ անձով, կենդանի կերպով». նոր բառեր և առումներ են՝ անձ Վն. «յղի կովի իգական անդամը», ան-ձամեռ Դվ. «թուլամորթ, ծոյլ, պղերգ», ունձ-կուտուր Վն. (<անձկոտոր) «նազելով քայ-լող, հպարտ, ինքնահաւան», անձիկ Ակն. «անձ», առընձի Ալշ. «առանձին». իսկ անձ-նահուր Ապ. «առասպելական էակ» ձևափո-խուած է ազնաւոր բառից։
ՅԱՆՁՆ ԱՌՆՈՒԼ. ἑπιδέχομαι, ἁναδέχομαι, αποδέχομαι, προσέχομαι, suscipio, recipio, accipio, αἰρέω, eligo, ἑπινεύω, innuo, annuo, adsento, συγχωρέω, concedo. Ի վերայ իւր առնուլ. ըստանձնել. ընդունել. զիջանիլ. հաւանել. հաճիլ, տանել. անձը առնել, վըրան առնել.
Յանձն էառ Աղկիբիադէս ամենեցուն նոցա. այսինքն հաւանեցաւ՝ հնազանդ եղեւ. (Եւս. պտմ. ՟Ե 3։)
cf. Բարձրաւանդ.
· Calfa
= Կազմուած է բարձ+ւանդ բառերից. վերջինը գտնում ենք նաև սարաւանդ, սա-րաւանդակ, գահաւանդ, գահաւանդակ և դա-րաւանդ բառերի մէջ. այս բոլորի մէջ էլ -ւանդ ունի «բարձը տեղ» նշանակությունը։--ւանդ բառը գտնում ենք նաև մի քանի ուրիշ բառերի ծայրը. ինչ. պարաւանդ, շարաւանդ, վարաւանդ, բահուանդ, որոնց բոլորի մէջ նշանակում է «կապ» և փոխառեալ է իրան. band, wand «կապ» բառից (աւելի ընդար-ձակ տե՛ս բահուանդ բառի տակ)։ Յայտնի չէ թէ այս երկուսը միևնոյն բառե՞րն են. ու-րիշ խօսքով պրս. band «կապ» ունէ՞ր նաև «տեղ, բարձր տեղ» նշանակութիւնը։ Երկու-սին իբրև միջին օղակ ծառայի թերևս հյ. դա-րաւանդ «բարձունք» իբր պրս. [arabic word] dar-band կամ [arabic word] darvand «լեռան կիրճ ևն»։-Աճ.
գրի եւ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿ, ԲԱՐՁԱՒԱՆԴԱԿ, եւ կամ ԲԱՐՁՈՒԱՆԴԱԿ. սեռ. բարձու աւանդակի, կամ բարձուանդակի. (ի բարձր, եւ անդր. լծ. եւ լտ. անդէ. իտ. աւանդի. յառաջ. թ. էռնտէ, էօնտէն ). Բարձր, մանաւանդ առաւել բարձր (վայր) բարձրածայրեալ (տեղի, շինուած) բարձունք. ըստ յն. պէսպէս. μετέωρος , ἅκρα, ὐψυλός, βωμός, ἁνάβασις, κρημνός եւ այլն. այսինքն անդր քան զտեսութիւն. ակառն, կամ բարձր ամուր. բեմ. բագին. ծայր, ծագ, վերելք, գահաւանդ, հողաբլուր, դիտանոց. եւ այլն։
two;
pair;
second;
besides, moreover.
· Calfa
(անեզական. հյց. երկուս, սեռ. տրակ. երկուց, գրծ. երկուք) «2» ՍԳր. Եւս քր. Եփր. ել. Ոսկ. ա. տիմ., որից՝ երկուϑ-րեայ «երկու օրուայ» Եփր. պհ., երկուորիք ՍԳր. Եւս. քր., երկուօրեակ Յհ. ժա. ի. իա., երկուանք «կասկած» Ոսկ. յհ. ա. 34, ընդ եր-կուիլ Պղատ. օրին., յերկուանալ Գ. մակ. ե. 23. Մտթ. իը. 17. Կոչ. Եզն., յերկուական «կասկածելի» Եզն., յերկուումն «կասկած» Փիլ., երկուաւոր «երկուսից բաղկա-ցած» Լծ. պրպմ. 788 ևն.-երևան է գալիս նաև հետևյալ ձևերով.-2. Շրնո-որից՝ երկոտասան «տասներկու» ՍԳր., երկոքին կամ երկոքեան ՍԳր. (հյց. երկոսին, բայց սրա դէմ Սիր. խ. 20, 21 եր-կուսին), երկոտասնեակ «դուժին» (նոր բառ).-3. ⦿րկի-. այս ձևը յայտնապէս երե-ւան է գալիս երկեամ «երկու տարի» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Եւս. քր., երկերիւր «երկու հա-բիւր» ՍԳր. Եղիշ., երկեակ Փիլ. Յհ. իմ. երև., երկևան «երկբայանք» Ոսկ. մ. և Եփես. Սե-բեր. բառերի մէջ, որոնք գալիս են նախաւսր *երկի-ամ, *երկի-հարիւր, *երկի-ակ. *երկի-հաւան ձևերից։ Անկախ և առանձին գործա-ծուած գտնում եմ մէկ անգամ Ոսկ. փիլ. 347 «Մի՛ միայն մի օր և մի՛ զերկի կամ զերիր, այլ զամենայն ժամանակս». բայց այլուր նոյնը երկտի. ինչ. Ոսկ. փիլիպ. 380, 439 Կող., 537. Եփես. 813, 895, որոնց վրայ տե՛ս տի (ըստ այսմ ուղղել երկտի).-4. ⦿րկ-, որից՝ երկարմատեան Եզն., երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., երկապաշտ Ոսկ., երկա-կեաց «երկակենցաղ» Եւս. քր. Ա. 21 (հմմտ. ՀԱ, 1905, 17 և 1914, 122), երկբան Ագաթ. Եւագր., երկմտութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ., երկիցս ՍԳր., երկրորդ ՍԳր. Եզն., երկա-տեսակել «երկու տեսակի վերածել» Պրպմ. 299ա, երկագոյ «երկու տեսակ գոյացութիւն ունեցող» Լծ. պրպմ. 537.-նոր գրականում՝ երկանիւ, երկաստիճան, երկբարբառալին, երկդասեան, երկդիմութիւն, երկզուգաթի, երկընտրանք, երկլեզուեան, երկկայմ, երկ-հատոր, երկհարիւրամեակ, երկյարկանը, երկսապատ, երկտող, երկտողիկ ևն։ Կայ նաև առանձին երկ «երկու» Մագ., որից երկիր «երկրորդ» Փիլ. Լին. Թր. քեր.։ Վերի բառե-ռեզ ոմանք կարող են յառաջացած լինել եր-կի-ձևից. յատկապէս բաղաձայնով սկսող բառերի բարդութեան մէջ. օր. երկբան<*եր-կիբան? Բայց ա-ով սկսվող բառերի, ինչպէս նաև ա յօդակապով ձևացած բարդերի մէջ՝ արմատն է անշուշտ երկ-, ինչ. երկապաշտ =
Պարտ է երկուօքն (այսինքն երկու իրօք) վարիկ առ օրէնսդրութիւնս, հաւանակութեամբ, եւ բռնութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
· Calfa
, ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։
ԳԱՀ, ի, ից. Դար. դարահայեաց տեղի. վախք. գահաւանդ. բարձրաւանդակ. սէթ, ուչուրում.
like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
v. imp. — է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) 1. Երև. Կր. Հւր. Մկ. Ջղ. Սչ. Վն. հփ. նման, Ագլ. նմուն, Զթ. նօմօն, նօմոն, Գոր. Ղրբ. Շմ. մնան, Ախց. Խրբ. Մրղ. Ջղ. (գիւղերը), Սլմ. լման, Հմշ. լմօն, Մշ. նմա-նագ. -2. Ջղ. Սչ. Վն. նմանել, Ագլ. նմա՛նիլ, Խրբ. լմանիլ, Մրղ. Ննխ. լմանէլ, Ասլ. Պլ. Պրտ. Ռ. Սեբ. ըլմանիլ, Ալշ. Տիգ. ըլմընիլ, Հմշ. լմօնուշ, Զթ. ըյմանիլ, ըրմանիլ.-3. Ախց. Շմ. աննման, Զթ. աննօմօն, աննօմոն, Մրղ. Ռ. անլըման, Խրբ. Պլ. ալլըման, Հմշ. օնլըմօն. առաջինները նշանակում են «ան-նման, գեղեցիկ», յաճախ. հեգնաբար գոր. ծածուած, որից և վերջինը նշանակում է «այ-լանդակ»։-Նոր բառեր են՝ նմանուկ, հայր-նմանակ, մայրնմանակ։ -Հետաքրքրական մի ձև է Վն. մանիլ, Մշ. մmնիլ «նմանիլ». որ կարող է ներկայացնել բառի պարզական ձևը՝ առանց ni-նախդիրի յաւելման, բայց աւեւե հաւանաբար յառաջացած է նախա-ձայնի անկումով։
դիմազ. ՆՄԱՆ Է, են. դիմազ. ὀμοῖον, πιθανόν (ἑστι ), ἀρμόζει, δοκέω, δοκεῖ μοὶ , εἱκεῖ, ἕοικε sic apparet, videtur, ut par est, convenit, perinde est ac, ac si, puta probabile est. Այնպէս է՝ որպէս թէ. յարմա՛ր է. ի դէպ գայ. յանկաւոր է. ոչ ինչ ընդհատ է. հաւանալի է. թուի. երեւի. որպէս կարծեմ.
supplication, petition, entreaty, instance;
insinuation, persuasion;
suppliant, beseeching, mild, humble, insinuating, persuasive, attractive, fawning;
—ով, softly, humbly, kindly;
յ— ածել, to persuade, to soften, to affect, cf. Յորդորեմ, cf. Յօժարեցուցանեմ;
յ— անկանել, դեգերել, to supplicate, to beg humbly, to entreat, to pray earnestly, cf. Աղերսեմ, cf. Աղաչեմ.
· Calfa
, ո հլ. «աղաչանք, պաղատանք, քաղցր և համոզիչ խօսքեր» Առակ. ժը. 23. Ագաթ. Բուզ. «աղաչական, աղերսական» Ա-ռակ. ժե. 1. Ոսկ. ես. որից յողոք անկանել Բ. կոր. ժբ. 19. Եզն. Ոսկ. գաղ. յողոք ածել «հաւանեզնել» Ոսկ. յհ. բ. 1. ողոքել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ողոքանք ՍԳր. ողոքումն Ժող. ժ. 4. ողոքիչ Իմ. ժ. 9. Ոսկ. մ. գ. 38. անողոք Պիտ. փիլ. ևն։
ՅՈՂՈՔ ԱԾԵԼ. Ամոքել. հաւանեցուցանել.
more, rather, better;
—, -զի, —թէ, above all, chiefly, principally, especially.
· Calfa
ՆՀԲ «լն. μαλλον, μάλιστϰ, μενοονγε, լտ. magis, imo, որպէս և ante, իտալ. avanti, է յառաջ... և գահաւանդ, դա-րաւանդ, սարաւանդ, բարձրաւանդակ, իբր՝ և անդր, կամ յառաջ մատուցեալ ինչ»։ Հիւնք. օն անդր ձևից։
ՄԱՆԱՒԱՆԴ. ՄԱՆԱՒԱՆԴ ԹԷ. ՄԱՆԱՒԱՆԴ ԶԻ. μᾶλλον, μάλιστα , μενοῦνγε magis, potius, immo, imo. Առաւել. յաւէտ. տինա. ... (յն. մա՛լլօն, մա՛լիսդա, մէնու՛նղէ լտ. մա՛ճիս, իմօ , որպէս եւ անդէ. իտ. աւա՛նդի, է յառաջ. առ հասարակ լծորդք ընդ հյ. Մանաւանդ. տե՛ս եւ զբառսն Գահաւանդ, Դարաւանդ, Սարաւանդ, Բարձրաւանդակ, իբր՝ եւ անր, կամ յառաջ մատուցեալ ինչ)
Ես՝ ո՛վ արք աթենացիք, համբուրելով սիրեմ զձեզ, բայց հաւանիմ աստուծոյ մանաւանդ՝ քան եթէ ձեզ. (Պղատ. օրին.։)
faith, belief, creed;
trust, confidence;
fidelity, faithfulness, good faith, sincerity;
proof, testimony, evidence;
Creed;
—ք, յոյս եւ սէր, faith, hope and charity;
քրիստոնէական —ք, the Christian religion;
դաւանութիւն —ոյ, profession of faith;
լոյս, ջահն —ոյ, the light of faith;
մասունք, սահմանք —ոց, articles of faith;
կենդանի, անյողդողդ or հաստատուն, գայթ ի գայթի, մեռեալ —ք, lively, resolute, constant or unshaken, tottering or wavering, dead faith;
անխտիր ի —ս, indifferent as to religious matters;
դաւանել զ—ս, to confess the faith;
ունել —ս, to have faith;
չունել ոչ —ս ոչ օրէնս, to regard neither law nor gospel;
գալ, դառնալ ի —ս, to become converted;
ածել, ձգել ի —ս, to convert;
հաստատուն լինել ի —ս, to be true to the faith;
—ս ի ներքս բերել, —ս բերել, to believe, to give credit to;
—ս ընծայել, to believe in, to give faith to;
—ս ունել յոք, to trust, to place faith in, to put trust in;
— տալ միմեանց, to make a contract, to contract an alliance, to enter into an engagement, to bind oneself;
ուրանել զ—ս, to deny or abjure the faith;
յորում ոչ գոյ —, unbelief;
անցանէ ըստ —ս, it is incredible;
—ոյ, worthy of credit;
cf. Թերանամ.
· Calfa
Հներից Վանակ. հաւատ. = Տաթև հարց. 769 հետևեալ մեկնութիւններն է յարմարացնում. «Հաւատն լոյս. հաւն սկիզբն և ատն՝ զօրութիւն գործոյ. զհոյն գիր ի բաց առ, աւատ ասի. ամենայն ի դէպ բանի ասեն՝ թէ աւօտ կայ. և առա-ւոտ ասեն ոսկիզբն աւուրն, որպէս աւօտ արեգական գալոյ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. հաւա-նութիւն, դաւանումն հաստատ, հա՛. այո՛ յաւէտ, թրք. էվվէթ, եբր. եհուտ «խոստովանութիւն, Յուդա», լտ. fides, իտալ. fede։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. havadubi։ Տէրվ. տե՛ս հաւան։ Հիւնք. Աւետարան բառից։ Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 7, 9 լտ. fides, իտալ. fede, ֆրանս. foi կամ հաւ «սկիզբ» և կամ հաւանուռիւն։ Meillet տե՛ս հաւան։ Pat-rubány SA 1, 210 զնդ. hu «լաւ»+ā+ պրս. vāt «բան, խօսք», իբր յն. εύαγ-Հέλιον «Աւետարան», իսկ ՀԱ 1908, 187 սանս. sabhā «ազգ», գոթ. sibja, հբգ. sippe+տալ՝ այն է «իր անձը ազ-գին նուիրել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 100 հաւաստ բառից։ Karst, Յու-շարձան 421 տե՛ս հաւան։-Մառ, ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան, հաւաստի, համոզել և ամուր դնում է յաբեթական sam արմատից, որից և վրաց. մծամս «հաւատամ»։-Առհաւատչեայ բառը Lag. Armen. Stud. § 2411 համարում է ձևա-ցած ժողովրդական ստուգաբանութեամբ եբր. [hebrew word] 'erābōn «գրաւական» բառից։
ass' foal or colt, young donkey or ass.
· Calfa
ՆՀԲ «իբր դիւրահաւան հլու. լծ. յն. օ՛նօս «էշ», պրս. ճիվան և սանս. եու-վանա, որ և լտ. ǰuvenis, իտալ. giov։-ne, իսկ լտ. ǰuvencus, ǰuvenca «որթ մատաղ»։ Lag. Urgesch. 184 լտ. ǰu-venis և պրս. jawān։ Տէրվ. Altarm. 54 Մասես 1882 յունիս 7, Նախալ. 101 հա-մեմատելով եւրոպական և ասիական ձևերի հետ՝ ուզում է ընդունիլ իբրև բնիկ, իսկ նոյն, Լեզու 153-5 բնիկ լի-նեւո երկբայական է գտնում։ Մառ. Яфeт. Cбop. 1, 49 վրաց. ჭონი հոնէ «ձի», յն. ὄνος «էշ» բառերի հետ։
ՓՈԽ (borrowing) Թղր. ուռ. Ատն. Եւդ. էնկ. կս. Տ. (ինչպէս նաև Ատանայի և էնկիւրիի թրքա-խօս յունաց լեզւով) avanag «անմիտ, տըխ-մար». օր. avanag oγlu avanag «աւանակի որդի աւանակ», avanag mə sən, ne sin2 «աւանա՞կ ես, ի՞նչ ես», avanag herifin bi-ti «աւանակ մարդու մէկը» (Արևելք 1883 նոյ. 8-9, Բիւր. 1898, 712, 789, 1899, 798, Յուշարձան 328ա)։ Թրք. բառը [arabic word] ︎lāva-naq ձևով յիշում է Կարապետեան, Օսմ. բառ-51 «դիւրախաբ, դիւրահաւան, աւանակ, տխմար, ապուշ» նշանակութեամբ, որից և [arabic word] ︎ avanaqləq «դիւրախաբութիւն, դիւ-րահաւատութիւն, աւանակութիւն, տխմարու-թիւն»։
որ եւ ՅՈՎԱՆԱԿ. πῶλος pullus. Ձագ չորքոտանեաց. (իբր դիւրահաւան՝ հլու). մանաւանդ ըստ հյ. որպէս քուռակ իշոյ. մտրուկ. տրմուղ կրմուղ. ձագ. իշուկ .... (լծ. յն. օ՛նօս, էշ. պ. ճիվան, եւ սանս. եուվանա. որ եւ լտ. եո՛ւվէնիս. իտ. ճիօ՛վինէ. իսկ լտ. եուվէ՛նգուս, եուվէ՛նգա, որթ մատաղ)
content, contented, pleased, satisfied;
consenting;
satisfaction, contentedness;
— առնել, to content, to satisfy;
— լինել, to be content, satisfied, pleased.
· Calfa
, ո հլ. «հաճեալ, հաշտ, բարեհամ-բոյր» Բ. մակ.բ 23. Ոսկ. ես. Մամբր. «հա-ճոյական բան, հաճոյք» Ուռհ. «հաճութիւն» Կիւրղ. ել. որից հաճիլ «հաւանիլ, ախորժիլ, սիրել, հաշտուիլ» ՍԳր. հաճել «սիրտը շա-հիլ» ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. Ագաթ. Ոսև. ես «մեծահոռութեամբ ներել» Ոսկ. հռովմ. 86, հաճոյ ՍԳր. Ոսկ. հաճոյք Սղ. ճե. 4. հաճո-յակատար Ագաթ. հաճեցուցիչ Ագաթ. հաճո-յութիւն Ոսկ. գաղ. Եփր. ղևտ. հաճութիւն ՍԳր. դժուարահաճ Փիլ. բարեհաճոյ Փիլ. տհահ Ոսև. ես. տհաճել Ոսկ. եփես. անձնա-հաճ Փարպ. Խոր. մարդահաճոյ ՍԳր. Եւս. պտմ. մտահաճոյ Կոչ. հաճակից Իրեն. հերձ. 95, 102. ինքնահաճ Խոր. կամահաճոյ Մաշտ բազմահաճոյ Ոսկ. սղ. հաճոյախօսութիւն (նոր բառ) ևն։
= Իրան. hae-ձևից փոխառեալ. հմմտ. զնդ. hač-, պհլ. sačītan, պրս. ❇ sazī-dan, արմատի բուն նշանակութիւնն է «հե-տևիլ», ինչպես ունին յն. ἔπομαι լտ. sequor, հիռլ. sechim, sechur, լիթ. seku, սանս. sá-čatē ցեղակիցները։ Այս նշանակութիւնը հե-տրզհետե զարգանալով՝ դարձել է «յարիլ. յարմարիլ, պատշաճիլ, վայլել, սազիլ», և վերջապէս՝ «դուր գալ, ախորժիլ». այսպէս՝ զնդ. hačaintē «պատշաճում են, համաձայն են» (հմմտ. noit daenā noit urvanō hacain-tē̄ հատուածի մէջ՝ Եասնա խե. 2). պրս. sa-zidan «արժանանալ», sazā «արժանի, պատ-շաճ, վայելուչ», պհլ. sačītan «արժանի լի-նել», sačāk «արժանաւոր», և paiti->pat. նախամասնիկով՝ pat-sac, որից հյ. *պատ-սաճ>պատշաճ «յարմար, վայելուչ». լն. ἐπω «հետևիլ», բայց նաև «պատշաճիլ, յար-մարիլ, համաձայն լինել»։ Հայերէնի մէջ էլ կայ «համաձայն, հաւան» իմաստը. հմմտ. Հաճք և հաւանք և միաբանք. Մամբր. Հա-ճել և հաւանեցուցանել զմարդիկ. Եւս. պտմ. բ. 10։ Այս «պատշաճիլ» իմաստից ածանց-ւում է «ախորժիլ, դուր գալ», որ թէև չէ՛ ա-ւանդուած իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել և կամ յառաջացած է հայերէնում. հմմտ. գերմ. behagen «յարմարիլ, պատշաճիլ, ա-խորժիլ, հաճիլ»։
Հաճք եւ հաւանք եւ միաբանք. (Մամբր.։)
steep place, precipice;
— ի —է, steep, cragged;
ի —ից արկանել, ընկենուլ, մղել or հոսել, to precipitate, to throw headlong down;
անկանիլ or մղիլ ի —ից, to be cast down a precipice.
· Calfa
. ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
ՆՀԲ վախ «գահաւանդ» բառից։ Հիւնք պակնուլ և պախիլ ձևերի հետ՝ պրս. bāk «երկիւղ» բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 ահ, պախ, պակ բառերի հետ։ Ղափանցեան տե՛ս պակ։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
cf. Երկիւղ.
· Calfa
. ե հլ. «գահաւանդ, գահավէժ տեղ» Ոսկ. յհ. ա. 2, 6, 38. Փիլ. Նխ. Յհ. կթ. Վրք հց. որից վախուտ «ափափայ» Պտմ. աղէքս. վախ ի վախէ «գահավիժուտ» Եւագր. 41. գրուած է նաև վահ Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 77 (իսկ պախ ձևի վրայ տե՛ս պախ «եր-կիւղ»)։ Նոյն բառն է ըստ իս նաև վազք «անդունդ», որ վախք>վաղք սխալ գրչու-թիւնից յառաջացած պէտք է լինի. հմմտ. Վազք քարանձաւաց Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 357 (տե՛ս և վերը վազ)։
ՆՀԲ վախ «գահաւանդ» բառից։ Հիւնք պակնուլ և պախիլ ձևերի հետ՝ պրս. bāk «երկիւղ» բառից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 ահ, պախ, պակ բառերի հետ։ Ղափանցեան տե՛ս պակ։
եւ բայիւ. ՎԱԽ κρημνός praecipitium, locus praeruptus. եւ բայիւ κατακρημνίζω praecipitem do, praecipitor. գրի եւ ՊԱԽ. Դար բարձր եւ ահաւոր. դարաւանդ. գահ. գահաւանդ. սեպ վիմի, ընդ որ լինի վիժիլ կամ հոսիլ ի վայր ահագին ցնդմամբ. վախնալու տեղ բարձր.
height, eminence, precipice;
eyebrow.
· Calfa
= Կազմուած է դար «բարձրութիւն» +ւանդ բառերից. հմմտ. սարաւանդ, գահաւանդ, բարձրաւանդակ. աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ։
φατνώματα lacunaria (գրի եւ ԴԱՐԵՒԱՆԴ. որպէս եւ վրիպակաւ ԴԱՐԱՆԱՒԱՆԴ) որպէս թէ Դար եւ անդր. այսինքն Դար կամ գահ երկայնեալ ի դուրս. գահաւանդ. սարաւանդ. արտեւան գետափին, լերին, եւ յօնից, եւ յարկաց.
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
· Calfa
cissz), i21 և Arm. stud. § 265 ըն-դունում է Fick-ի մեկնութիւնը։ Տէր-վիշ. Նախալ. 52-53 հնխ. vardh «վե-րանալ, աճիլ» արմատի var պարզա-կանից. հմմտ. սանս. vardh, յն. δρϑος «ուղիղ, վեր», գւռ. βορϑός, Հիւնք. պրս. վէր և պէր։ Bugge, Btrg. 24 և KZ 32, 56 առարկելով թէ հնխ. rs>հյ ռ (ա-ւեւացնենք նաև ա՛յն, որ հնխ. ν-տա-լիս է հյ. գ. և ոչ վ), մերժում է դնել ըստ Fick և Հիւբշ. հնխ. vers-արմա-տից և հին քերականների առաջարկած մեկնութիւնը ձևակերպում է վերի ձե-ւով։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 84 լիւկ. vel-բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 111 վեր, գեր և լեառն կցում է զնո. gairi «սառ. ւեռ» բառին։ Meillet MSL 7, 164 չի ընդունում թէ հնխ. rs>հյ. ռ, իսկ հնխ. w ձայնի դէմ սպասելով հլ. գ, հաւանական է համարում դնել *vers> վեր, որի հետ նոյնացնում է հյ. գեր, ինչ. գեր ի վերոյ։ Հիւբշ. Arm. Gram. 495 խնդրական է գտնում գեր, որով-հետև հների մօտ գոյութիւն չունի, և հնխ. *vers-ձևի հետ յիշում է նաև հնխ. upero-կասկածով։ Վերջապէս Pe-dersen, Նպաստ, էջ 1 ընդունում և պաշտպանում է ուղիղ մեկնութիւնը։ Meillet, Dial. indoeur. 85 ընդունելով հնխ. rs>հյ. ռ ձայնափոխութիւնը, բը-նականաբար նոյնպէս անցնում է նրա կողմը։ Սանտալճեան, L'idiome 10 վերստին բառի մէջ -ստի=ուրարտ. si-di, իսկ վեր=teruni, անդ՝ էջ 13։-Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձրը, գագաթ, մակերևոյթ», 406 meri «բարձրացած», 422 թրք. giru, ge-ri «յետ», 425 թթր. ույգ. oru, óri, չա-ղաթ. uri, ur «վերև, բարձր»։ Վերջին անգամ Meillet BSL л 79, էջ 9 ընռու-նում է մեր<հնխ. uper-, բայց գեր ի վերոյ ձևի մէջ վեր բաժանելով ծանօթ վեր բառից, միացնում է հյ. գեր, գերել, յն. αείρω բառերին։ Պատահական նմա-նութիւն ունին մորդվ. vär «վերևը», vá-ra «վրայ», ճապոն. [other alphabet] ue «վեր»։
Վեր ի վերոյ իմն հաւանութեամբ զայսպիսի կարծիս հաստատեն. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Անախորժ.
· Calfa
Եթէ հաւանականք ձեզ, Աստուծոյ գոհութիւն. ապա թէ անախորժելիս, եւ այնպէս գոհութիւն. (Շ. թղթ.։)
that does not grow, decreasing.
· Calfa
Ելով աճական մարմինն՝ այժմ անաճիցն հաւանի ստորակայիլ։ Որպէս անաճ մարմին, քար եւ երկաթ ... Եղեալ անուանակոչութիւն անմարմնոց եւ մարմնոց, աճականաց եւ անաճից. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ Մագ. քեր.։)
to declare, to express, to utter.
· Calfa
Զոր քննութեամբ արտայայտել հաւանիմք. (Մագ. ՟Է։)
exterior, external, extrinsic;
superficial;
profane.
· Calfa
Զի եւ արտաքին եւս հեթանոսք դիւրաւ հաւանեսցին. (Ոսկ. գծ.։)
that has received a deposit, depositary, trustee.
· Calfa
Ոչ ի հաւանակցութիւն միմեանց խոնարհէին, աւանդողաւն եւ աւանդառուաւն. (Սարկ. մարդեղ.։)
see there, see here;
here is, there is.
· Calfa
Ահաւանիկ. ահա. ... յն. իտու. որպէս թէ՝ տե՛ս.
ruined, destroyed, desolated;
ruin, destruction;
demolition, dismantling overthrow;
waste, damage;
havock, devastation, desolation;
յ— դառնալ՝ լինել՝ մատնիլ, to be ruined, to decay, to be desolate;
յ— դարձուցանել, յ— անմարդի դնել, to ruin, to destroy, to ravage, to desolate, to harass, to infest.
· Calfa
Իբրեւ էր բանակն յաւերս քաղաքին զարեհաւանի. (Բուզ. ՟Դ. 58։)
to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.
· Calfa
Որում ոչ հաւանեալ՝ աքսորեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
veracity, without falsehood.
· Calfa
Որպէս եւ ուսաք իսկ ի բնական արանց, որ անստութեամբ տան հաւանութիւ իմաստնասէր մարդոյ. (Եղիշ. խաչել.։)
invisibility;
incomprehensibility;
blindness;
connivance.
· Calfa
Յորժամ ակն ի մարմնի անտեսութեան հաւանի. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
vase, vessel, pot;
box;
piece of furniture;
tool, instrument;
—ք խոհակերոցի, kitchen-range, set of pots and kettles, յ— առնուլ, խնդրել, to borrow;
յ— տալ, to lend.
· Calfa
Ոչ հաւանիմ ասէր կարկատուն անօթիւք (նաւուք) առ հզօրագոյն թագաւորս մտանել. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
fatigue, trouble, labour, care, endeavour, effort;
work, business;
exeroise;
fabrication;
— մտաց, stretch of the mind, intense application;
աշխատութեամբ, with difficulty, with great trouble.
· Calfa
Բազում աշխատութիւն ի տեղւոջն ցուցանիւր։ Արկանել զանձն յաշխատութիւն հոգեւոր։ Կալեալ է զմեզ բազում անգամ յաշխատութեան (այսինքն աշխատ արարեալ)։ Սաստիկ աշխատութեամբ հաւանեցուցեալ։ Հանգոյց զաշխատութիւնն. (Փարպ.։)
thought or done by universal consent.
· Calfa
Ամենեցուն միաբանութեամբ եպիսկոպոսացն եւ թագաւորին եւ աշխարհախորհ ձուլիւք հաւանութեամբ ի միասին արձակեցան եւ գնացին. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
cf. Ապաշաւ.
· Calfa
Բազում արտասուօք եւ ապաշաւանօք՝ յաղագս փրկութեան այլոց հաւանեսցի (ընդ առաջնորդական պատիւ). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.
· Calfa
Մալեալ կակղէ զջերմութիւն՝ օդոյս հաւանութեամբ, եւ զապառում պնդութեան (կամ զապառումն բրտութեան) հրոյն եռանդմամբ. իմա՛, զսաստիկ ցրտութիւն օդոյն մեղմէ ջերմութեամբ։ (Եղիշ. ՟Բ.)
unbridled, unrestrained, licentious, insolent, impudent
· Calfa
ἁφηνιαστής. effrenis, habenasnon admittens, ἁμείλικτος, αὑθάδης, ὡμός, implacabilis, insolens, immanis. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆ. Աներասան. անսանձ. սանձակոտոր. նմանութեամբ՝ Ըմբոստ. անհաւան. ընդվզեալ. խեռ. յանդուգն. անողոքելի. ապառում.
to confide, to attract.
· Calfa
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
cf. Ապաւինեմ.
· Calfa
Նախ պատուէ նա (նեռն) զաստուած, զի յինքն ապաւինեսցէ (այսինքն ապաւինեցուսցէ) զխաչահաւանսն. (Եփր. ՟բ. թես.։)
that hears, understands easily or readily;
that has fine ears.
· Calfa
ὁξυήκοος. ad auditum expeditus. Որ արագ լսէ. դիւրալուր. դիւրահաւան.
creator;
author.
· Calfa
Առողջութեան արարիչ (բժշկականն)։ Ո՛չ որ միանգամ հաւանութեան արարիչ, ճարտասանական է. (Սահմ. ՟Դ։)
occasion, opportunity, accurrence;
subject, cause, matter, motive, convenience, conjuncture, object.
· Calfa
Ի ստութեանն հօրէ, եւ յամբարշտութեանն առթէ։ Որպէս յանիծից առթէ խորշեալ ամաչէ (ի մեղաց)։ Ի բա՛ց լեր յանիծիցն առթացն (մեղաց) հաւանութենէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Աստեղաբաշխութիւն.
· Calfa
Աստղաբաշխութիւն ի քաղդէացիս երեւեցաւ. եւ ապա եգիպտացւոց եւ հելլենացւոց ուսեալ՝ առաւել եւս զօրացուցին։ Մի՛ ուսանել լիով զարուեստ աստղաբաշխութեան, զի դիւրահաւան է ի մոլորութիւնս. (Շիր.։)
to allegorize, to make use of parables;
to confront, to compare, to resemble;
to expbse to public censure.
· Calfa
Առակս ասէ առցես ի սրտի քում, եւ այնու ածցես զնա ի հաւանութիւն արդար լինելոյ։ (Լմբ.)
tale, fable, story;
tales, idle talk;
quackery, romancing;
mythology.
· Calfa
Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
· Calfa