adj. s. inhabitant, native, indigenous;
inherent;
habitation, dwelling;
sepulchre, tomb;
բնակք, cf. Գերեզման, cf. Շիրիմ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «բնակարան, բնակած տեղը» Շար. Նար. Մագ. Սհկ. կթ. արմաւ-«գերեզման, մեռելի թաղ» Ծն. իգ. 9. Կիւրղ. ծն. որից բնակիլ ՍԳր. Եփր. ղևտ. Եւս. քր. բնակիչ ՍԳր. Եւս. քր. բնակեցուցանել ՍԳր. Եւս. քր. բնակարան Նար. բնակութիւն ՍԳր. բնակունակ կայեանք «գերեզման» Պիտ. բնակակից Եզն. անբնակ Բուզ. եղեգնաբնակ Ագաթ. Փարպ. դիւաբնակ Կաղանկատ. ՅՀ. իմ. Ոսկ. գծ. հեռաբնակ Ագաթ. վրանաբնակիչ Դատ. ը. 1. մարդաբնակ Լաստ. Պիտառ. Սա-նահն. անմարդաբնակ Վրք. հց. լեռնաբնակ Չենոբ. երկնաբնակ Նար. առաք. բնակչու-թիւն, ազգաբնակութիւն (նոր բառեր). տար-բեր է բնակ «բնիկ», որ տե՛ս բուն բառի տակ։
= Պհլ. bunak «տուն, բնակարան» ձևից, որ թէև այս իմաստով աւանդուած չէ, սակայն հաստատելու համար ունինք պրս. [arabic word] buna «տուն, հայրենիք. 2. կահ-կարասիք», պհլ. bunak «կահկարասիք», Բելուճ. bunag «կահ-կարասիք»։ Իրանեան բառերը ծագում են պարզական bun ձե-վից, որից փոխառեալ է հյ. բուն. այս պատճառով բնակ բառի և բուն բառի ա-ծանցները շատ անգամ իրար հետ շփոթւում են, կամ այնքան են իրար մօտենում, որ դժուար է լինում որոշել թէ ո՛ր արմատից են ծագում. այսպէս օր. բնականալ «բնակիլ, բնիկ դառնալ, ընտանենալ», բնակցութիւն «բնակակցութիւն» (առաջինը անշուշտ բուն արմատից, երկրորդը՝ բնակ արմատից)։ Պհլ. bunak «բնակավայր, wohnsitz» նշա-նակութեամբ գործածուած է Städteliste § 36 (Մարքվարտ, նամակ 1926 յունվ.)։ -Հիւբշ. 121։
ՆՀԲ հանում է բուն բառից, կցելով բնակ «բնիկ» բառին։ Ուղիղ մեկնեց Lagarde, Symmicta 34, 92, որ կցում է պրս. buna և արաբ. bunak բառերին. բայց սա էլ նորից միացնում է բնակ «բնիկ» բառին։ Երկու արմատների զանազա-նութիւնը երևան հանեց նախ Հիւբշ.։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დაბუნაგება դաբունագեբա «nогеnять. բնակեցնել» Չուբինով, էջ 352 բայց չկա պարզ բունագեբա ձևը։
αὑτόχθων, ἑγχώριος indigena (ի բառէս բուն, եւ ինքն արմատ բնակել բառին) Բուն բնակիչ. բնիկ քաղաքացի, գաւառական. երկրցի, տեղացի.
Բնակն, եւ պանդուխտն. յեկաց եւ ի բնակաց երկրին. եկին եւ բնակի երկրին. բնակին եւ եկին. եւ այլն։
Ի բնակաց գաւառին. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
ԲՆԱԿ. գ. Բուն բնակութիւն կամ տեղի. բնակարան. յարկ.
Զքեզ բնակ հրեղէն աստուածութեան. (Շար.։)
Բնակ բարձրելոյն ոտից (եկեղեցի)։ Ծով՝ բոլոր էից գոգ, անքոյթ ծոց, եւ բնակ բանակի։ Նախ զբնակն, ապա զբազմեալն. (Նար.։)
Զհօրն ժառանագեաց բնակ. (Մագ. ՟Կ՟Է։)
Ի բնակաց ելանէ ի գործ իւր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
ԲՆԱԿՔ. Սեպհականեալ բնակարան մեռելոյն. գերեզման. շիրիմ.
Տացէ ինձ զայրն կրկին ի ստացուած բնակաց. այսինքն շիրմի. (Ծն. ՟Ի՟Գ. 9։)
Տո՛ւք ինձ ստացուած բնակաց ընդ ձեզ, զի թաղեցից զմեռեալդ իմ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ի վերայ դայեկաց բնակաց տոհմային քաղաքացւոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Ի բնակ երկրի մերում. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Այլ են ոմանք որ իբրեւ բնակ իմն համարէին (զսէր մարմնաւորաց) ... զի բազմաց ըստ բնութեան թուի. (Ոսկ. ես.։)
living in a lonely place, eremitical.
· Calfa
ԶԵղիա անապատաբնակ. (Երզն. մտթ.։)
that dwells in heaven or light.
· Calfa
Երկնաբակ. լուսաբնակ.
Հոգեճաշակք եւ արփիաբնակք։ Արփիաբնակ խումբ. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
very populous.
· Calfa
Ի բազմաց բնակեալ. ուր բազում են բնակիչք. մարդաշատ. բնակիչը շատ, շէ՛ն.
Շինել քաղաքս բազմաբնակս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Երագեալ ի բուն բնակութիւն բազմաբնակ քաղաքին՝ սքանչելւոյն Կոստանդնուպօլսի. (Նար. խչ.։)
that inhabits the world or a country;
cosmopolitan.
· Calfa
Ժողովեսցսն բազմութիւն մանկտւոյ զճիւաղաբարոյ զաշխարհաբնակն։ Անասնաբարոյ աշխարհաբնակքն. (Ագաթ.։)
Աշխարհաբնակք մարդկան, որ ժողովեալ էին. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Զբազումս յաշխարհականացն հրապուրեալ զկնի ինքեանց՝ ի հետիոտս տանէին ի մարտ հետեւակ զրուն՝ որ յաշխարհաբնակ մարդկնէն էին. (Ղեւոնդ.։)
where God dwells.
· Calfa
Եւ որպէս Դիւցաբնակ. սրբազան ըստ հեթանոսաց. ζάθεος divinus, sacer
Սուրբ կոյս աստուածաբնակ տաճար. (Տօնակ.։)
Խորանաց աստուածաբնակաց։ Խորանի աստուածաբնակի։ Յաստուածաբնակ յայս ելանել իմանալի լեռան. (Նար. ՟Լ՟Ա. եւ Նար. յիշ. եւ Նար. երգ.։)
Որ Քրիստոսասեէր անձն էր եւ Աստուածաբնակ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Տե՛ս եւ Փիլ. ել. ՟Բ 74։ եւ նխ. ՟Բ։ Լծ. կոչ.։)
ՅԱստուած խրախուսեալ սուրբ աստուածաբնակ զօրացն հայոց՝ կատարեցան ի Քրիստոս. գուցէ լաւ եւս՝ աստուածաբանակ, որպէս բանակ Ատուածոյ։ (Արծր. ՟Բ 1.)
Գառինս արածէր յելիկոնայ յաստուածաբնակ լերինն (եսիոդոս՝ ըստ ասելոյ իւրոյ). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
dwelling in the abyss;
infernal;
spread over the abyss.
· Calfa
Որ հալածեալ վանեաց զանդնդաբնակ խաւարն. (Զքր. կթ.։)
without beginning, that has existed from all eternity.
· Calfa
Անսկզբնական զօրութիւն։ Սկիզբն անսկզբնականին գոյութեան. (Ագաթ.։)
Զանսկզբնականն՝ աստուածութեան օրինակ եդ. (Ոսկ. ես.։)
Անսկզբն բանն ծնեալ յանսկզբնական հօրէ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Անսկզբնական բանդ աստուած։ Անսկզբնական բանին հօր. (Ժմ.։ Շար.։)
Սկզբնաւորել անսկզբնական բանին հօր. (Սարկ. տոմ.։)
equally without beginning, coeternal.
· Calfa
Անսկզբնակից, եւ մշտնջենաւորակից. (Առ որս. ՟Գ։)
Ըստ աստուածութեանն անսկզբնակից էր ընդ հօր. (Լմբ. սղ.։)
(Հայր) սկիզբն անսկզբնակցացն, եւ պատճառ անքննաբար. (Ոսկիփոր.։)
Կէսք անսկզբնակից ընդ աստուծոյ կամեցան դնել։ Ոչ միայն երկու անսկզբնակիցք գտանին, այլ երեք. (Եզնիկ.։)
cf. Անմարդ.
· Calfa
Անմարդաբնակ տեղիք կամ վայրք. (Վրք. հց. ՟Ը։ Ի գիրս խոսր.։ Ուռհ.։ Ոսկիփոր.։)
houseless;
uninhabited, desert;
— առնել, to depopulate, to unpeople.
· Calfa
Որ չունի զբնակարան. անյարկ. անտուն. նժդեհ. տարաբնակ. զարիպ, զուրպեթտէ օլան. ἁνέστιος, παρεπίδημος, tecto carens, peregrinus.
Ուր չկայցէ բնակիչ. անմարդի. անշէն. ամայի. զայրի մամուր, զայրի մեսքուն.
Հնգամասանց երկուս հաշիւ ընկալան մարդիկ, եւ անբնակք մնացին երեքն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զբազում անբնակ երկիր ելից բնակչօք։ Չափեցին զծով եւ զանբնակ. (Խոր. ՟Ա. 13. 24։)
Անբնակաց տայ արեգակն զլոյս. (Շիր.։)
Անմաքուր այսն ոչ ներէ անտուն լինել եւ անբնակ։ Օտար առաջի անկեալ՝ անտուն, անբնակ, ընկա՛լ յաղագս այնորիկ՝ որ վասն քո օտարացաւ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Անբնակ էի, եւ հաւաքեցէք զիս. (Զքր. Մտթ.։)
Եւ մեք անբնակ իմն վայրագացեալ. (Յհ. կթ.։)
Պակասեալք եւ անբնակք ի դալար վայրէ. (Երզն. լս.։)
Անբնակն վաչկատուն զօրութիւնք. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
իբր անբնական.
Յումմէ՞ լուան զանբնակ գործոյդ լուր. (Թէոդոր. Մայրագ.։)
artificial, unnatural.
· Calfa
Անբնական յինքն ունելով զվայելչութիւն։ Զանբնական իրս՝ բնականս կացուցանէ։ Յանբնական իրաց է՝ ցամաքայինց ընդ ծով ճանապարհորդել. (Պիտ.։)
Ես զբնականացն ասեմ, դու զանբնականսն ի ներքս մղես. (Յհ. իմ. երեւ։)
Անբնական մահ հոգւոյ (մեղքն)։ Յանբնականացն ախտից բժշկել. (Շ. ամենայն չար. եւ Շ. ընդհ.։)
Ամենայն բնական եւ անբնական մեղօք լցեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի մարմնական հեշտութիւնս՝ որ բնական եւ անբնական՝ շաղախեալ էր. (Կլիմաք.։)
Անբնական հեշտախտութիւն. (Լմբ. անառակ.։)
Խոտորեցան յանբնականս ( ի պաշտամունս կռոց), եւ յանբնական խառնակութիւնս. (Սկեւռ. ես.։)
Յանբնականացն զմեզ ծառայեցուցչաց. (Լմբ. հանգ.։)
native, natural;
— գաւառ, native country.
· Calfa
Ի բնէ կամ բո՛ւն բնակութիւն եղեալ. հայրենի. բուն. սեպհական.
Անդէն ի նմին ազգային եւ բնաբնակ գաւառին մոկաց. (Նար. խչ.։)
that dwells together;
cohabitant.
· Calfa
σύνοικος, συνοικίτης cohabitator, contubernalis Ընկեր բնակութեան. կից բնակութեամբ. յարակակից. որ կայ ի միասին ընդ այլում.
Ընդունիցի՞ս բնակակից զոմն եւ կամ դրացի, որ յոյժ գոյ արիագոյն, եւ ոչ իցէ ողջախոհ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Զվնասակարն հեռի ի բաց բնակեցուցանել, եւ զօգտակարսն միայն բնակակից լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զիա՞րդ կարէ ոք ապրել, թէ ընդ սողունս եւ ընդ գազանս բնակակիցս արարեալ էր զմեզ. (Եզնիկ.։)
Պահապան մատնիչ, բնակակից չարախօս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Արժանացոյց (տէր զզաքէոս) բնակակից եւ սեղանակից առնել. (Իգն.։)
Զսուրբ հոգին ետ մեզ Քրիստոս բնակակից եւ ուսուցիչ. (Լմբ. առակ.։)
Հրեշտակք բնակակիցք մարդկան, եւ մարդիկ հաղորդք հրեշտակաց. (Շ. մտթ.։)
Մարմին զօրհանապազ բնակակից մեր լինելով. (Պղատ. տիմ.։)
Որոտմունք եւ փայլատակմունք, եւ այլ որ ինչ բնակակից է սոցունց. (Արիստ. աշխ.։)
cohabitation.
· Calfa
Ի միասին բնակիլն. ընկերութիւն.
Պատրաստեաց Աստուած (մեզ) զհրեշտակաց բնակակցութիւն՝ օգնական. (Լմբ. սղ.։)
natural;
—, — իմաստասէր, այր, philosopher;
physician;
—ն, physics;
—ք արուաց, genitals;
—ք, — լոյս, օրէնք, light of nature, natural law.
· Calfa
Փոխանակեցին զպետս բնականս ի պէտս անբնականս։ Թողեալ զբնական պէտս. (Հռ. ՟Ա. 26. 27։)
Ի վերայ բնականացն, ի վերայ արուեստականացն։ Բնական ասի չարամերձութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ։ Բնական մահ է անջատումն հոգւոյ ի մարմնոյ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Ը։)
Կիրքս՝ բնակա՛ն մարմնոյ եւ ոգւոյ կարիք։ Ես զբնականացն ասեմ, դու զանբնականսն ի ներքս մղես։ Բնականք ասին՝ ըստ բնութեան (այսինքն ի բնէ) ի եզ տրամադրեալք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զօրէնսն յաւելուած բնականացն արարեալ։ Իմանալ զԱստուած ի նիւթականացս բնականօք։ Ծովու եւ կղզեաց օրհնել եւ ցնծայ ասեն՝ բնականաւ, եւ ոչ բնականաւ. (Արշ.։)
Օրէնք բնական, գրաւորական, աւետարանական։ Բնականն տուաւ Ադամայ. (եւ այլն. Վրդն. քրզ.։)
Երթեալք հանգչէին ի բնական ոստանին հայոց. (Փարպ.։)
Իբրեւ հատանին ի բնական մօրէն. (Վրդն. ել.։)
Որով եւ բնականդ իսկ էք նորա (Աստուծոյ) ընտանութեամբ, ըստ քրիստոնեական հաւատոցն։ Բնական սփոփանօք լցուսցէ զձեզ. (Յհ. կթ.։)
Չորեքշաբաթն եւ ուրբաթն՝ բնական պահք են քրիստոնէից. Տօնակ.։
Ըստ բնականին եմպեդոկլեայ, Արիստ. (աշխ.։)
Լուայ եւ ի բնական արանց։ Ըստ քաջ բժշկացն եւ բնականաց։ Ի բնականց (այսինքն ի բնականաց) ոմանք ասացին։ Իմաստասիրութիւն ի ձեռն երից մասանցն իւրոց, բանականին, բարոյականին եւ բնականին. (Փիլ.։)
Որք ի բնականէն յաստուածաբանականն ամբառնան. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Զարուացն բնականսն կրճատէ ի պաշտօն իգակեր դիւին. (Լմբ. իմ.։)
naturally.
· Calfa
Եւ οἱκείως domestice, familiariter Որպէս բնակ, որպէս բնիկ, եւ ընտանեբար.
Ի դէմսն շնչէ ... բնականաբար, զի զգայութիւնսն ի դէմսն առնէր։ Այլ եւ այսոքիկ բնականաբար այլաբանին. (Փիլ. այլաբ.։)
Խոտէ առ այս զբնականաբարն (առաքինանալ). (Իգն.։)
Տարբերութիւնն. (բնականաբար նախադասեցաւ յառաջ քան զտեսակն. Անյաղթ պորփ.։)
Գլխաւորք (օտարք), որք բնականաբար սեպհականէին զսահմանս քաղաքացն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ որպէս ի մարգարէսն, այլ առաւելապէս եւս, եւ բնականաբար, եւ առանց մեկնելոյ, ընդ ձեզ բնակեսցէ յաւիտեան. (Խոսր.։)
cf. Բնակեմ.
· Calfa
οἱκέω habito, dego Բնակել. բնակ լինել իբրեւ ի բնիկ տեղւոջ. եւ Ընտանենալ. բնաւորիլ.
Առաքինութիւն հանապազորդ ի մեզ խնդէ բնականալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տեսանել զամենառատ շնորհաց նորին ի մեզ բնականալն տիրապէս. (Խոսր.։)
Ոչ կամք իւրեանց, եւ ոչ բնակացեալ սովորութիւնն կարէր զդէմ ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
naturally.
· Calfa
Իսկ ի ի դէմս շնչէ՝ բնականապէս, եւ բարոյականաբար. (Փիլ. այլաբ.։)
Որ ի պաշտօն բանականին բնականապէս ի յարարչիդ սահմանէ եդաւ. (Սկեւռ. աղ.։)
nature, naturalness;
simplicity.
· Calfa
Ոչինչ զգացուցի մարմնոյ եւ արեան, զառաքելոցն ակնարկէ, եւ բնականութեամբ անուամբ կոչէ զնոսա. (Ոսկ. գղ.։)
habitation, house, home, lodging, dwelling, chamber.
· Calfa
οἱκητήριον, κατοικητήριον habitaculum, domicilium Բնակետղ. տուն եւ տեղի բնակելոյ. որ եւ ԲՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ասի. օթեւան. օթարան. ընդունարան. եւ Տաճար. տուն տեղ.
Լիցուք տաճար եւ բնակարան աստուածային շնորհացդ. (Ժմ.։)
Լեառն դիտակ, եւ բնակարան վկայիցն։ Ի բնակարանս հրեշտակաց, եւ մարդկան քաւարան։ Զքեզ կոյս եւ մայր եւ բնակարան աստուածային ներմարդութեանն։ Զբնակարան անսկզբնակից որդւոյն։ Զմիածնի որդւոյ քո զբնակարան (այսինքն կրօղ յարգանդի)։ Այսօր զբնակարան հոգւոյն սրբոյ (այսինքն զընդունարան.) եւ այլն։ Բնակարան հաճութեան կամաց անեզն աստուածութեան։ Վերակարգելոց թուոցս այսոցիկ բնակարան բաղձալի. (Նար.։)
adapted for lodging;
full of habitations.
· Calfa
Յարմար ի յաւէտ բնակութիւն.
Անտի փոխեալ ի սուկաւէտ՝ լեառն դիտակ, եւ բնակաւէտ. (Գանձ.։)
settled resident, natural
· Calfa
μόνημος permanens, φυσικώτερος, ὀ κατὰ φύσιν naturalis, naturae consonus Որպէս Բնակ կամ բունեալ եւ բնակեալ հաստատութեամբ. մնացական. եւ Բնիկ. բնաւորական. բնական. բնաւորեալ. հաստատուն.
Եղիցի յոյս վախճանի քոյ, ասէ տէր, բնակաւոր որդւոց քոց ի սահմանս նոցա. յն. մնայուն, կամ մշտնջենաւոր. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 17։)
Եւ է ժամ, զի առողջութիւնն հիւանդութիւն լինի, յորժամ ցաւն բնակաւոր լինիցի. (Ոսկ. ես.։)
Զքո բնակաւոր հեզութիւնդ (յն. զըստ բնութեան) ի չբնակաւոր գազանութիւնն հաներ։ Քան զայլսն առաւել բնակաւորք (յն. բնականագոյնք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 17։)
Հարկաւորք բնակաւորք (այսինքն սպասահարկուք ի բնէ)։ Ոչ են եկամուտ ի նա կամքն, այլ բնակաւորք. (Եզնիկ.։)
Բնակաւոր շարժումն բնութեան։ Բնակաւոր կերակուր։ Առեալ ի հօրէ զբնակաւոր զիւր թագաւորութիւնն. (Իգն.։)
Յաղթել բնակաւոր կարեաց մարմնոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Բ։)
to inhabit, to dwell, to lodge, to reside, to make abode, to sojourn, to settle, to occupy;
—ի միասին, to cohabit.
· Calfa
բնակէ կամ բնակի, եսցէ կամ ցի, կել. դիմազ. կր. κατοίκηται habitatur եւ այլն. Ըստ յն. ոճոյ, Բնակութիւն կամ բնակելի լինել. շէն լինել. բնակիչս ունել.
Բնակեաց յայրի անդ։ Յորոց միջի ես բնակեմ։ Բնակեցէ՛ք ի քաղաքս ձեր։ Բնակեցան, կամ բնակեցին անդ։ Բնակեցաւ առ կաղնւոջն մամբրէի.եւ այլն։
Բնակել ի ծակս վիմաց։ Զխաչինս՝ որ բնակեալ են առանձինն յանտառի։ Ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Թռչունք երկնից բնակեալդ ես յերկինս։ Բնակել Քրիստոսի հաւատովք ի սիրտս ձեր։ Ես եկից եւ բնակեցայց ի միջի քում։ ԲԱնն մարմին եղեւ, եւ բնակեաց ի մեզ։ Հոգին՝ որ բնակեաց ի մեզ։ Ի ձեռն հոգւոյն սրբոյ ի մեզ բնակելոյ։ Բանն Քրիստոսի բնակեսցէ ի ձեզ առատապէս. եւ այլն։
Ի նմա հաճեցաւ ամենայն լրումն աստուածութեանն բնակել։ Ի նմա բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս (այսինքն միանալով աստուածութեան ընդ մարդկութեան յանձին բանին). եւ այլն։
Ես յո՞ հայեցայց եւ բնակեցից, բայց ի հեզս եւ ի խոնարհս. (Եփր. ղեւտ.։)
Որ հաճեցաւ ի սմա բնակել, ի սմանէ ոչ մեկնեցաւ, այլ բնակեաց, բնակէ, եւ բնակեսցէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զնորին կողմամբք բնակեցաւ։ Զյորդան գետով բնակեալ էին ամովրհացիքն. (Խոր. ՟Բ. 50։ Եւս. քր. ՟Ա.)
Սուրբ հոգին առ խաղաղարարսն բնակէ. (Լմբ. ատ.։)
Յորում առաւել բնակեաց բան նորա եւ աւանդութիւն. (Նար. առաք.։)
Ոչ բնակեսցէ (Բաբելոն) յաւիտեանս ժամանակաց։ Բնակեսցի քաղաքդ այդ յաւիտեան։ Բնակեսցին քաղաքք, եւ աւերակք շինեսցին։ Զքաղաք մի ... բնակեցեալ զօրօք. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 20։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 25։ Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 13։)
Կորնթոս եւ սիկիոն ի դովրիացւոցն բնակեցան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անապատանալ քաղաքացն Իսրայէլի, եւ դարձեալ բնակիլ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Յամենայն կողմանց խաղաղութեամբ բնակեաց աշխարհ նորա. (Եղիշ. ՟Ա.) բերի ի կրկին նշ. զի հայի յերկիրն, եւ ի մարդիկ երկրին։
dwelling, lodging, residence, abode, station.
· Calfa
Եղեր տաճար Աստուծոյ բանին, եւ բնակետղ հոգւոյն սրբոյ. (Աթ. ի կոյսն.։)
Ուր բնակետղն է անբաւ բիւրոց բնակելոցն ի լոյս. (Համամ առակ.։)
to lodge.
· Calfa
κατοικίζω, ἑνοικίζω, κατασκηνόω habitare facio, colloco Տալ բնակիլ (ըստ ամենայն առման).
Խորան՝ զոր բնակեցոյց (այսինքն եհար) ի մէջ մարդկան։ Բնակեցուցի զանուն իմ անդ։ Զփառս իմ ի հող բնակեսցուսցէ. եւ այլն։
Զերրորդութեանն սրբոյ ի նոսա կոչեալ բնակեցուցանէ զօրութիւնն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Յաչաղանքն նախանձու յառաքինութենէ մեկուսի բնակեցուցեալ է. կր. այսինքն հեռի է. (Փիլ. բագն.։)
Ռոմոս եւ Ռոմիղոս զքաղաքն բնակեցուցանէին, եւ ի մօրն անուն կոչէին։ Թեբայեցիք զկրինէ բնակեցուցին, եւ էր բնակեցուցիչ բատտոս. (Եւս. քր.։)
Եռակի զսպպայսն բաժանելով՝ երիս քաղաքս բնակեցուցանել։ Այլ է ճշմարտապէս օրինադրութիւն, եւ բնակեցուցանելն զքաղաքսն՝ ամենեցուն կատարելագունից առաքինութեամբ տրանց. (Պղատ. օրին. ՟Ա. ՟Գ։)
adj. s. inhabiting, dwelling;
inhabitant.
· Calfa
κατοικῶν, ἑνοικῶν, κατοικός, οἱκήτωρ habitans, habitator, incola Բնակօղ, բնակեալն. բնակ. որ նստի ուրեք իբրեւ ի բնիկ քաղաքի եւ ի տան.
Զամենայն բնակիչս քաղաքացն։ Ամենայն բնակչաց երկրիս։ Բնակիչքն Երուսաղեմի։ Բնակիչք կրետացւոց։ Առ ի չգոյէ բնակչաց.եւ այլն։
Բովանդակ տունն բնակչօք սպառեալ սատակեցան. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Ամրութիւն քաղաքին ոչ քարինքն են, այլ բնակչացն առաքինութիւն։ Ոչ տեղին ինչ օգնէ, եթէ ոչ բնակիչքն լաւք իցեն. (Մխ. երեմ.։)
Հաւատ միմեանց՝ աշխարհին բնակիչք, եւ եկքնտային. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of the same nature or essence, consubstantial;
that dwells together, cohabitant.
· Calfa
ὀμοφυής ejusdem naturae, ὀμοούσιος consubstantialis Բնութենակից. համաբնակից. յաստուածայինս նաեւ՝ Էակից, համագոյակից.
ԲՆԱԿԻՑ. σύμφυτος, συμφυής connaturalis, cognatus Ընդակից. ընդաբոյս. բնաւոր. համաբնական, ազգակից, տնկակից.
Ծնեալ, եւ ոչ արարեալ, բնակից հօր, որով ամենայն եղեւ. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Ի հօրէ՝ բնակից նմա. (Տօնակ.։)
Զի թէ ամենայն ինչ հօր՝ նորա է, յայտ է թէ եւ հոգին հօր՝ նորա բնակիցէ ... Զհոգին զիւր բնակից ետ ի կենդանութիւն մեռելութեան աշխարհի. (Ոսկ. ես.։)
Տե՛ս դու ինձ զբնակից եւ զհամապատիւ տէրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ծ՟Ա։)
Էառ մարմին զիմ բնակիցս։ Էառ ի սրբոյ կուսէն զբնակից մարմինս մեր. (Եղիշ. ննջ.։)
Մարդ է բնակից քեզ՝ միապէս տոհմ եւ ազգ քո. յն. նորին ընդ քեզ հաղորդ բնութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Յաղթեաց նմա տէր մեր մարմնովն, ո՛չ երկնաւորովն, այլ բնակցաւն այնոցիկ՝ որ պարտաւորեցանն ի նմանէ. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Իւրաքանչիւր ոգւոյ բնաւորեալ եւ բնակից է յանդիմանութիւն (խղճի)։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն զցանկութիւնն։ Երկիր բնակից մարդոյն՝ մարմինն է. որոյ մշակ միտքն են. (Փիլ.։)
Եւ այս (ծիծաղականն) միշտ նմա (մարդոյն) բնակից է. (Պորփ.։)
Առաքինութեան, կամ անապականութեան բնակից. (Ճ. ՟Գ.։)
Որպէս այր բնակից կնոջ՝ գլուխ կնոջ. (Եփր. ՟ա. կոր.) իմա՛ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. եւս եւ ըստ յաջորդին։
habitation, inhabitation, inhabitanee, dwelling, residence;
station, lodging, home, establishment, house;
habit, custom.
· Calfa
οἵκησις, οἵκισμος, κατοίκησις, κατοικία habitatio, habitaculum եւ այլն. Բնակելն. բնակիլն.
Քաղաք, կամ երկիր բնակութեան։ Բնակութիւն քաղաքիս բարի է.եւ այլն։
Լաւ համարէին զգազանաբար բնակութիւնն աստուածապաշտութեամբ ի քարանձաւս կելոյ. (Եղիշ. ՟Է։)
Մանաւանդ՝ Բնակարան. տուն եւ տեղի բնակելոյ. յարկ. բուն կայանն.
Քաղաքս շինեաց, եւ բնակութիւնս։ Յամենայն բնակութեան ձերում։ Ի բնակութիւնս քո։ Արձակեաց զայր ի բնակութիւն իւր։ Յերկնից ի բնակութենէ քումմէ.եւ այլն։
Մերժեալ յիւրաքանչիւր բնակութենէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ոչ կեալ յԱյրարատ ի բնակութիւնս արքայի. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Զմերն կորուսեալ զբնակութիւն զդրախտն. (Խոսր.։)
Եթովպացի գոլ ասելով՝ յաղագս բնակութեան սահմանացն ընդ Եգիպտոս. (Խոր. ՟Ա. 4։)
sepulchres.
· Calfa
ԲՆԱԿՈՒՆԱԿ ԿԱՅԱՆՔ. Գերեզման. շիրիմ. որ եւ Բնակ ասի, որպէս բուն եւ յերկար բնակելի տեղի.
Եթէ առ Ռաքէլ (ապաւինեցայց), նա անդ ի տեղւոջն ունի զբնակունակն կայեանս. (Պիտ.։)
consubstantiality;
cohabitation.
· Calfa
ԲՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. συνοίκησις, συσκηνία contubernium Բնակակցութիւն. ի միասին բնակելն, որ լինի իւիք ընտանութեամբ.
Լոյս ասեմ, որ ի հօր եւ յորդւոջ եւ ի սուրբ հոգւոջն տեսանի, որոց ճոխութիւն է բնակցութիւն։ Երից անբաւիցն անբաւ բնակցութիւն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զի՞նչ է հաղորդութիւն սոցա առ իրեարս, եւ բնակցութիւնն, եւ միաբանութիւն։ Պատուեա՛ զբնակցութիւնն, պատկառեա՛ ի սկզբնատպէն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Գնտակ է այգւոյն առ մշտնջենաւոր կեանսն յարմարութիւն եւ բնակցութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Ի բաց քերեսցի առ ի բարին բնակցութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
Յաղագս բնակցութեանն առ նա ելանէ. Տօնակ.։
Ետ նմա օգնական զկինն, եւ արար զնա բնակել ըստ նմա. քանզի գիտէր թէ բազում լինէր նոցա օգուտ ի բնակցութենէս յայսմանէ։ Բազում շահս տեսանեմք, որ եղեւ ի բնակցութենէ առ միմեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Քեւ չափ բնակցութեամբն հիմնափայլեցեր զպանծալի եւ զփայլեալ զփառս տանս այս (եկեղեցւոյ). (Շար.) (ուր իմանի եւ մարդեղութեամբ ընդ մեզ բնութենակցութիւն։)
Անճառելի է խնդութիւնն (յերկինս), եւ ընդ հրեշտակս բնակցութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
desert, where the beasts five.
· Calfa
Ուր իցէ բնակութիւն գազանաց. ճանավար եաթաղը.
Գազանաբնակ անապատ, կամ կողմն ծովու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։ Եւ Բնակեալն ընդ գազանս.)
Նա՝ որ գազանաբնակն էր ընդ առիւծս եւ ընդ ինձս. (Նար. երգ.։)
where demons dwell.
· Calfa
Ուր դեւն է բնակեալ. բնակարան դիւաց եղեալ.
Դիւաբնակ բանտն դժոխոց. (Ոսկ. գծ.։)
Դիմեցին ի դիւաբնակ անապատն։ Դիւաբնակն բագնաց, կամ կաղաղանաց։ Զմեհեանս դիւաբնակ. (Կաղանկտ.։ Անան. եկեղ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Է։ Վրդն. օրին.։)
Դիւաբնակ սպասաւորք, կամ նենգաւոր. (Յհ. իմ.։ Շ. եդես.։)
countryman.
· Calfa
Գիւղաբնակ. բնակեալ ի գեղջ. գեղը նստօղ. քէօյլիւ.
Այր գեղաբնակ էր, այլ մեծատուն էր յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
that dwells in heaven, inhabitant of heaven, celestial.
· Calfa
Որպէս աստուած երկնաբնակ. (Ճ. ՟Գ.։)
Դիտապետք երկնաբնակք. (Նար. առաք.։)
believing in two natures in Jesus Christ;
having two dwelling-places.
· Calfa
Որ յեկուս տեղիս բնակէ.
Զի՞նչ է երկաբնակդ անուն ... ո՞ւր անդանօր բնակեցաւ յերկուս. (Գր. տղ. առ տուտ.։)
Մակաբնակ. երկաբնակ, կամ վերաբնակ, կամ բնակ աւելի. (Հին բռ.։)
Սովորութեամբ հակառակաբան անգիտաց լեզուի՝ Երկաբնակ ձայնեցաւ եւ դաւանօղն երկուց բնութեանց ի քրիստոս. որպէս եւ Միաբնակ՝ ասօղն մի բնութիւն։ (Ասող.։ Կամրջ.։ Տաթեւ. եւ այլն։)
dwelling in places planted with reeds or canes.
· Calfa
Ընթացեալ յեղեգնաբնակ երամէն գազանացն միջոյ. (Ագաթ.։)
Սնուցանէ զեղէգնաբնակ ազգս աքարաց. (Փարպ.։)
cf. Արքայանիստ.
· Calfa
Ուր արքայ բնակէ.
Զանցանէր պայծառութեամբ քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Թագաւորաբնակ քաղաք. (Ճ. ՟Ա.։)
Դղրդեաց ի հիմանց զթագաւորաբնակ աշխարհս. (Արշ.։)
that lives or dwells together, neighbouring, adjacent.
· Calfa
Յաղթելով մի ի բազմացն՝ յաղթողին նման լինիցի, նորին զուգաբնակ մնալով. (Պղատ. տիմ.։)
Ելանէ յանմարմնականացն դադարս, եւ ընդ նոսա ... զուգաբնակն լինել երգակցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յամուսնութիւնս եւ ի զուգաբնակութիւնս շարամերձեսցին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զամենայն հնար գտանել, որով այսպիսի ամենայն զուգաբնակութիւնս միշտ բարբառիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. (գրեալ էր, զուգաբանութիւնս)։)
Ի սակս մանկանց զուգաբնակութիւն առնել (լծակցաց). (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
ԶՈՒԳԱԲՆԱԿ ԼԻՆԵԼ. ԶՈՒԳԱԲՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. συνοικία societas Իմիասին բնակել. բնակակիցն լինել. կենակցութիւն.
where he dwells;
of his habitation.
· Calfa
յիւրաբնակ խորանէին մերժել. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
highlander, mountaineer;
hermit, anchoret;
dwelling in the mountains;
mountainous.
· Calfa
Տեսանել տեղիվայելուչ եւ լեռնաբնակ. (Զենոբ.։)
co-habitation.
· Calfa
Ասէ օր մի, զի սահմանեսցէ զչափ տուընջեան եւ գիշերոյ ի միաբնակութիւն կողմանցն երկոցունց. (Վեցօր. ՟Բ։)
antipodes.
· Calfa
Ի ներքոյ մեր կամ ի վայր քան զոտս մեր բնակեալք. հակոտնեայք. տակի կամ վարի աշխարհքի բնակիչք.
Եթէ ոչ էին մեզ ընդդիմոտունք ներքոյաբնակք, ո՞ւմ մարդեօք արեգակդ տայր զլոյս (ի գիշերի)։ Լսէի՝ եթէ ոչ գոն այլ ներքոյաբնակք կենդանիք. (Շիր.։)
living in the neighbourhood, neighboring, adjacent, circumjacent;
s. geog. —ք, perioecii, perioecians.
· Calfa
Գրեցին շրջաբնակ ազգքն առ արտաշէս. (Նախ. ՟ա. եզր.։)
Սկիզբն զօրանալոյ ազգին քաղըրթն եղեւ, որ էր իշխան սակաւ իսմայէլականաց շրջաբնակաց. (Պտմ. վր.։)
Շրջաբնակ իշխանքն ասորւոց ոտնահար եղեն նոցա. (Լմբ. միք.։)
Զաշխարհ ձեր առաջի ձեր օտարք կերիցեն, այլազգիքն շրջաբնակք։ Զշրջաբնակ քաղաքսն աւերէին. (Գէ. ես.։)
περίοικος, -οι accola, vicinus, circumhabitatores. Շուրջ բնակեալն. մերձաւոր բնակութեամբ. սահմանակից. դրացի.
circuit, territory;
neighbouring towns or districts.
· Calfa
Տեսանե՞ս զտէրն մեր եւստռատիոս՝ զիշխանն ամենայն շրջաբնակութեանս մերոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
περιοικία territorium, circuitus. Շուրջ եղեալն բնակութիւն. շրջակայ վայր. արուարձանեայք. շրջակայք.
village;
country;
գնալ՝ բնակել ի —, to go or live in the country.
· Calfa
(որ և գեւղ, գեաւղ, գեօղ և գաւառա-կան ձևով գեղ), ի հլ. (նաև սեռ. գեղջ, բց. գեղջէ, յետնաբար գրծ. գիւղօք) «գիւղ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ., որից՝ գեղաքաղաք Մրկ. ա. 38, քաղաքագիւղ Ադաթ., լեռնագիւղ Եփր. մն.. գեւղեան կամ գիւղեան Բուզ., գեղաստա-նեայք (գեօղաստեայք, գեօղաստայք) Կաղն-կտ., գեղօրէք Մխ. դտ., գեղջեայ «գիւ-ղացի» Եփր. վկ. արև. 184. Վրք. հց. Ա. 19, գեղջուկ Խոր. Փիլ. Նար., գեղջաւագ Կանոն., գեւղջացի «գիւղացի» (նորագիւտ բառ) Վրք. Աբերկիոսի (ՀԱ, 1910, էջ 373, տող 86), ան-գեօղ Ոսկ. ես. 385 ևն։ Նոր գրականում ըն-դունուած ձևն է գիւղ, որից կաղմուած են գիւ-ղացի, գիւղատնտես, գիւղատնտեսութիւն, գիւղատնտեսական, գիւղախումբ, գիւղանը-կար, գիւղական, գիւղաբնակ, բայց նաև գեղջկական, գեղջկուհի ևն։
ԳԻՒՂ κώμη, χωρίον , φρούριον, ἁγρός vicus, pagus, castellum, villa, rus գրի եւ ԳԵՒՂ, կամ ԳԵԱՒՂ, ԳԵՕՂ. մանաւանդ ԳԵՂ. ... Շէն. աւան. բնակութիւն ի վայրս անդաստանաց, հանդերձ ագարակօք եւ անդէոք.
tent, pavilion;
— ժամու, Tabernacle;
— հարկանել, կանգնել, to pitch a tent, to dress a pavilion;
ի —ս բնակել, to dwell in tents;
բառնալ զ—ն, to strike a tent.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վրան, չատըր» ՍԳր. ո-րից վրանաբնակիչ Դատ. ը. 1, վրանայարկ Արծր. վրանանման Զքր. կթ. վրանապահ Որբել. Սմբ. պտմ. հրտր. 1856, էջ 34. վրա-նատեղ Վրդն. սղ. նոր գրականի մէջ վրանտ-բնակ։
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։
ՎԱՅՐ. ἁγρός ager, -rus, regio. Տեղի արտաքոյ բնակութեան. դաշտ. անդաստան՝ ուր լինի վար եւ հունձ. եւ Երկիր անգործ ի բացի. անապատ։
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
· Calfa
Klaproth. As. pol. 105 կցում է ա-րաբ. qal'a «բերդ» և վրաց. քալաքի ռառերին։ ՆՀԲ քաղել բայից (բնակու-թիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղե-լով ժողովելոց ի մի վայր)։ Lag, UIr-gesch. 908 ասոր. kərax, karxa «քա-ղաք»։ Müller SWAW 41, 13 պհւ. [arabic word] և արամ. [arabic word] kra k «ամրութիւն, քաղաք»։ Justi, Bundeheš 199 արար [arabic word] qala, պհլ. [arabic word] qar'ak? Տէրվ. Altarm. 70 քաղդ. karxa, kərax։ Գա-րագաշեան, Քննակ. պտմ. Ա. 194 ռեմական խալահ «բերդ» բառից։ Սրու-անձտեան, Համով հոտով 1884, էջ 63 տար բառ, որի բուն հայ ձևն է վան, վանք. Andreas, ի Pauly-Wissowa, Realencvcl. Akola բառի տակ մազանդ. kälā «քաղաք, գիւղ», պրս. kalat «բերդ» (բայց տրանք արաբերէնից են փոխառեալ)։ Հիւբշ. 318 ատորի ձևերին անհամաձայն, իսկ այս վերջինն էլ ան-հաւանաևան է գտնում։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāγak «ուրախութիւն» բառից։ Bittner WZKM 14 (1900), 163 արաբ. [arabic word] qal'a բառի յգ. [arabic word] ︎ qala'ǰāt
πόλις civitas ἅστυ urbs, astu. (լծ. ասիթեանէ. տե՛ս եւ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ. եւ ԹԱԳԱՒՈՐԵԱԼ ՔԱՂԱՔ) Բնակութիւն բազմութեան մարդկան իբր քաղելով ժողովելոց ի մի վայր. շինուած բնակութեանց՝ բաժանեալ ի տունս տունս եւ ի փողոցս եւ ի հրապարակս. եւ ներքին իսկ բնակիչք.
house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.
· Calfa
(տան, տամբ, տանց, տամբք) «տուն կամ ուրիշ շինութիւն, ինչ. տառա-ւար, պալատ, ապարանք, եկեղեցի ևն», նաև սենեակ, վրան, տան բնակիչները, ազգա-տոհմ, ցեղ, փխբ. «ոտանաւորի տուն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. «տան յարկ» Եփր. աւետ 324 (Ի վերնում տան «վերի յարկում»). նշանակում է նաև «երկիր, աշխարհ». հմմտ. Անգեղտուն կամ Բուզանդի հետևեալ հա-տուածները. «Զմեծ տունն յԱտրպատական աշխարհին. Ձեռն իշխանութեան տանն Հա-յոց թագաւորին, որ էր զԱտրպատական աշ-խարհաւն. Զտուն թագաւորին Հայոց որ յԱ-տըրպատականին էր». մհյ. աղաւնեաց տունն «Աղուանք» Մխ. բժշ. 79. Վրազտուն, Պարս-կացտուն Դրնղ. 517, 518, 504. հմմտ. ասոր. bεϑ «տուն և աշխարհ»։ ինչ. d-beϑa d oslān «Աշխարհին Ոստանայ», bēϑ Mok-sāyē «Աշխարհ Մոկաց», ինչպէս նաև Կով-ևասի հայոց գործածած Վրաստուն. Պարո-կաստուն, Հայաստուն, Տաճկաստուն ձևերը փխ. Վրաստան ևն (տե՛ս Հիւբշ. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, էջ 64)։ Յետնաբար ըս-տացել է «կին» նշանակութիւնը. հմմտ. Տաթև. ամ. 197-8. «Առանց կնոջ՝ աւեր է ռունն. և տան շինութիւն՝ կինն է. և դարձ-եալ՝ զի առն քաղաք և գաւառ և տուն՝ կինն է... զայս սովորութիւն կալան այժմ և կո-չեն զկինն տուն. Տուն ունի՞ս. Տուն առնեալ ես»։-Ածանոման մէջ մտնում է երեք ձևով. L Տուն, ինչ. մեծատուն ՍԳր. Սեբեր. ան-տուն Ոսկ. ես. ձմերատուն Երեմ. լց. 22 գետնատուն Վեցօր. սայլատուն Ոսկ. բ. կոր. ժե. կրակատուն Եղիշ. միջնատուն Ծն. զ. 16 ներքնատուն ՍԳր. Եւս. պտմ. սակատա-տուն Եւթաղ. 170. վերնատուն ՍԳր. վաչ-կատուն Բուզ. գ. 7. թոքատուն Վստկ. տըն-տեսատուն (նորագիւտ բառ) Հայել. 239. զանգակատուն Յիշատ. ևն։ 2. Տն. ինչ տնանկ ՍԳր. տնակից Ոսկ. ես. տնակալ Եզն. տնաշէն Ոսկ. ես. միատնութիւն Ագաթ. տնտես ՍԳր. տնիկ Վկ. շուշ. 15, 26 (ներգ. ի տնկանն), առտնին ՍԳր. Փարպ. տնային, տնտեսագէտ, տնտեսագիտութիւն ևն (նոր բառեր). 3. Տան, ինչ. տանուտէր ՍԳր. տա-նիք ՍԳր. Եւս. պտմ. տանեստան «տանիք» Եւս. պտմ. 159. տաներես Գր. տղ. ընտանի ՍԳր. անընտանի Եզն.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dōm-ձևից. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. dam-(dámpatis ռտանուտէր». բարդի մէջ), սեռ. dán-(patir dan «տէր» ձևի մէջ), dáma-, māna-«տուն», սնդ. nmāna-«տուն, բնակարան» (փխ. dmāna-, ինչպէս կայ հին զնդ. dəmana), dam-«տուն» (ներգ. dam, սեռ. deng), քուչ. tanāpate «տանուտէր», յն. δῶ, δῶμα ռտուն», ὄόμος «տուն, բնակարան», ὄօլ-(սեռ. *δενς, որից δεσπότης <հնխ. dem-spotis «տանուտէր, տէր»), ἔν-ὄον «ի տան», δα-πεδον «տան յատակ», լտ. domus, հսլ. domú, ռուս. домъ, սերբ. ϑóm, չեխ. dum, լեհ. ϑom, գնչ. tan «տուն», լիթ. dim-štis «բակ, ինչք» ևն, որոնք ծագում են հնխ. domo, domu-, dom-, dem-, dm-, dm-ձևե-րից։ Այս բառերը յառաջացած են հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատից. որ հայերէնի մէջ չէ պահուած, բայց նրա ժառանգներն են յն.δέμω, գոթ. timrjan, հոլլ. timmeren, հբգ. zimberen գերմ. zimmern «շինել», հիսլ. timbr, հբգ. zimbar «շինա-փայտ», նբգ. Zimmer «սենեակ» ևն։ Իսկ այս հնխ. dem-, demā-«շինել, կառուցել» արմատն էլ համարւում է աճած՝ պարզա-կան dē-«կապել» արմատից, որի ժառան-գըն է հյ. տի «կապ» (Pokorny 1, 187, Walde 241, Trautmann 44, Berneker 210-211, Boisacq 195, Kluge 544)։ Լիթ. դար-ձել է բառս՝ նախաձայնի փոփոխութեամբ (որի պատճառը յայտնի չէ) nāmas, սովո-բաբար յգ. գործածութեամբ namai, ճիշտ ինչպէս այժմ՝ Երև. տներ՝ փոխանակ տուն։ Հյ. տուն յառաջանում է հնխ. dōm ձևից, սակայն domu-ձևն էլ պահուած է տանու-տէր բառի մէջ (տե՛ս Ernout-Meillet 271)։ -Հիւբշ. 498։
οἵκος, οἱκία, οἵκημα , οἵκησις, οἱκίσκος domus, habitatio, habitaculum, aedes, aedificium. (լծ. լտ. տօմուս ի յն. տօ՛մոս, որ եւ ՏԱՆԻՔ) Յարկ. շինուած բնակութեան՝ որմնապատ՝ յարկածածակոյթ՝ բաժանեալ ի սենեակս՝ դրամբք եւ պատուհանիւք. եւս եւ Տաղաւար. ապարանք. պալատն. տաճար. էվ, խանէ. եբր. պէյթ.
ՏՈՒՆ. որպէս Մասն տան. սենեակ. օթարան. եւ Կողմն վրանի. բնակարան. տեղի.
roof;
ceiling;
story;
roof-tree, roof, home, house;
shelter, refuge, cover;
— բնակութեան, abode, dwelling;
ընդ —աւ, under shelter, under cover, in security, secure or sheltered from;
— ի վիմի, tomb, sepulchre;
բառնալ զ—ն, to unroof.
· Calfa
δίαιτια habitatio, domicilium στέγη (լծ. դստիկոն, եւ ձեղուն) tectum, tegmen ὅροφος, ὁρόφημα tectum, camera (լծ. շէնք), σκήνωμα scena, tabernaculum, tentorium σκέπη tegumentum, operimentum եւ այլն. Շինուած ի վերայ արկեալ բնակչաց. բնակարան. տուն. տաղաւար. խորան. ապարանք. տաճար. եւ Ծածկոյթ տան, ձեղուն. եւ Իւրաքանչիւր դստիկոն եւ սենեակ տանց մինչեւ ի վերնայարկս. շէնք, տուն, տան ծածք, տանը խաթ.
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
· Calfa
Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։
cf. Վայրաբնակ;
local.
· Calfa
Վայրաբնակ. եւ Վայրական.
Ապենիազն աստուած վայրակեաց բնակութեան եւ կայանաւոր սահմանացն. (Ագաթ. այսինքն անկարօտ տեղւոյ։)
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
· Calfa
Այս օրէն է զատկի։ Օրէն մի եւ նոյն կացցէ բնակին եւ եկին։ Օրէն յաւիտենական։ Այս օրէն է ողջակիզին։ Այս իրաւունք օրնի են՝ զոր հրամայեաց տէր։ Ըստ օրինի իւրում՝ ըստ պայմանի իւրում արասցեն զնա (զզատիկն).եւ այլն։
s. adj. desert, hermitage, solitude;
solitary, uninhabited lonely, unfrequented.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ամայի, անշէն, անբնակ (իբր ած.). 2. ամա-յի և անբնակ տեղ (իբր գոյ.) ՍԳր. Վեցօր. Ա-ռաթ. 3. զուրկ, անմասն» Փիլ. Մանդ. Մագ. «4. քաղաքից հեռու գտնուած վանք» Յիշատ. Վրք. հց. որից անապատական ՍԳր. Վեցօր. Եզն. անապատակեաց Բուզ. անապատացեալ Ագաթ. անապատասէր Կոչ. ևն։
= Պհլ. anāpāt, պազենդ. anāwādān, պրս. [arabic word] nā ābād «անշէն, անբնակ», որոնք բացասական ձևերն են պհլ. apātān, աա-զենդ. awādān, պրս. [arabic word] ābād, [arabic word] ābā-dān «շէն, բնակեալ» բառերի. արմատը ապատ ունինք նաև առանձին, և մի խումբ ւատուկ անունների ծայրը. ինչ. Վաղարշա-պատ, Պերոզապատ ևն։-Հիւբշ. 97։
Այլ առաւել՝ ἕρημος, ἑρημία, ἑρήμωσις, desertus. ամայի. վայրի. անբնակ. աւերակ. դաշտ աւազոյ. չէօլ, չէօլլիւք, պէրիյէ խարապ.
small market town, borough, village.
· Calfa
= Պհլ. փոխառեալ բառ. կայ հպրս. āva-hana-«գիւղ, աւան», որ է սանս. āvasana «քաղաք» (արմատը՝ vas «բնակիլ». Bar-tholomae 333, արմատի մասին տե՛ս գոյ, Pokorny 1, 306). այս բառը պիտի տար պհլ. *āvahan, որից հյ. *աւահան և հայ-երէնի ձայնական օրէնքներով աւան. հմմտ. փողահար >փողար, ականջահատ>ական-ջատ։-Հիւբշ. 112։
Brosset JAs. 14(1834), էջ 36ე-4n։ համեմատում է բառս հյ. վանք, սանս. vani և վրաց. վանի բառերի հետ։ ՆՀԲ վան արմատից, որից նաև իջավան, օթեւան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Եւրոպա 1849, էջ 200։ Lagarde, Ges. Abhd. 149 ասոր. [hebrew word] avan, իբր երկուսն էլ van «բնակիլ» արմատից։-Lag. Urgesch. 909 զնդ. aonya «ա-նագ» բառի հետ՝ սրա նշանակութիւնը սխալ հասկանալով։ Haug GGA 1854, 250 զնդ. *avaāhanəm բառի հետ՝ ás «նստիլ» արմատից։ Մորթման ZDMG 31, 421 նոյն ընդ հյ. վան, սանս. vas «րնակիլ», որից āvasana «քաղաք». հպրս. āvahana, շօշական բևեռ. uvanis «քաղաք», գերմ. wohnen «բնակիլ». ասոր. avan (որ փոխառեալ է դնում), խալդ. [other alphabet] . որ կարդում է van կամ avan «քաղաք»։ Հիւնք. յն. αυονή «ցա-մաքութիւն»։ Müller WZKM 8. 183-1 պհլ. μ «պալատ», թալմուդ. [hebrew word] avnā «իջևան», արմատը aw, հմմտ. յն αυλή, լտ. aula «բակ»։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, 281 ագանիմ բառի հետ։ Մառ տե՛ս Վան։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. avani «երկիր, հող», քրդ.
awani «շէնք, շէն տեղ», ասոր. ❇ avvana «բնակարան, իջևան, օթևան»։
Աւանն գեղօաքաղաք ասի. (Վրդն. ՟Աշխարհ։) Բայց է՛ զի եւ վարի որպէս գիւղ, եւ քաղաք անխտիր ի սուրբ գիրս եւ յայլ մատեանս։ Ըստ ինքեան՝ ԱՒԱՆ, որ եւ ՎԱՆ, է բնակարան բազմութեան մարդկան. ուստի եւ ԻՋԱՎԱՆ կամ ԻՋԵՎԱՆ, ՕԹԵՒԱՆ։
abortive;
Easter;
cf. Անցք.
· Calfa
, ի հլ. «անցնելը, ճամբայ, նեղու-թիւն, դիպուած, պատահած բան» ՍԳր. Եւս. պտմ. «վիժուած» Փիլ. Պիտ. այս արմա-տից են անցանել (կտր. անցեաւ ձևն ունի Կնիք հաւ. էջ 12) «անցնիլ, երթալ. 2. առաօ անցնիլ, գերազանցել, չափից ու սահմանից անցնիլ. 3. զանց առնել, ձգել անցնիլ, թող-նել. 4. անցնիլ, փճանալ, ոչնչանալ. 5. մա-րիլ, շիջանիլ, հանգիլ. 6. պարապիլ մի գոր-ծով կամ խօսքով (խօսիլ, ճառել, պատմել). 7. գլուխը գալ, պատահիլ» ՍԳր. Բուզ. Եզն. Վեցօր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Սեբեր. Ոսկ. ան-ցանել զգինեաւ «սթափիլ», անցանել ընդ քուն «երազափորձիլ», անցանել ընդ կին «մերձաւորիլ», ի բաց անցանել «բնական պէտքը հոգալ», անցանել յաշխարհէ «մեռ-նիլ», անցանել զաւուրբք «ծերանալ», ան-ցուցանել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. անցա-կան Ագաթ. անցանակ «զատիկ» (իբր թրգմ. պասեք բառի, ինչպէս են նաև անցարան, անցիկ) Նիւս. կազմ. անցաւոր ՍԳր. Ագաթ Կորիւն. անցութիւն Ագաթ. անցուցանք «օ-րօրոցի կապ» Հին բռ. անցնող «մի տեսակ ջերմ» Մխ. բժշ. անցուորիկ «շաքարախտ» Բժշ. անցւորական (նոր բառ). հարևանցի, ի հարևանցի «վեր ի վերոյ, վարկպարազի իմն» Ա. կոր. ժզ. 7, Ոսկ. մ. ա. 16, յհ. ա. 32. հարևանցիկ առնել Ոսկ. յհ. բ. 4. երա-գանցուկ Ոսկ. ես. թափանցանց ՍԳր. լու-սանցոյց Եզեկ. խա. 16. խբ. 11. պարանցիկ Դատ. թ. 27. վաղանցուկ Գե. ես. անանց Ոսկ. ես. Ագաթ. զանց առնել ՍԳր. Ագաթ. զանց լինել «վրիպիլ» Եսթ. ժ. 5. զանցանել ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եփր. ել. Վոչ. Ագաթ. զանցուցանել ՍԳր. Սեբեր. Եւս։ քր. ուխտազանցութիւն Երեմ. գ. 11. գե-րազանց Պիտ. անցուրդ «շատ ճամբա-ների անցման կէտը» Առաք. պտմ. 271 (չունի ԱԲ). առանց ՍԳր. Եզն. առան-ցանել «բանդագուշել, զառանցել» Բ. կոր. թ. 11. Ոսկ. ես. և Եփես. առանցիկ «ա-ռասպելական» Եւս. քր. առանցք ՍԳր. զա-ռանցել «սաստիկ ծերանալ» Ոսկ. մտթ. ա, 2. «ցնդաբանել» Բուզ. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ. Եփես. 805՝ Մինչև ցե՞րբ ոչ դադարէք յառանցեալ ի զառանցեալ բանից). զառան-ցուցանել «խաբել» Կող. բ. 4. զառանց «ա-պահով» Օրբել. պատուիրանազանցութիւն Ոսկ. յհ. ա. 4. յանց «յանցանք» Ոսկ. Եբր. Եփր. թգ. յանցանել ՍԳր. յանցաւոր ՍԳր. յանցանք Կիւրղ. ղևտ. ևն։ Այս արմատից պէտք է լինի նաև թանց «առանց, բացի» Յհ. իմ. ատ. և երև. որից տարբեր է թարց։
Փեսեկդ թարգմանի անց. արդ զենուն զանցարանս՝ զբնակութիւն փոփոխեալ ըստ հրամանաց բանին. (Փիլ. ել.։)
world, universe;
land, country, region;
փոքր —, microcosm;
հանդերձեալ —, the other world, future life;
ընդ ամենայն —, through all the world;
— ամենայն, all the world or people, every body;
ըստ — հանել, to expatriate, to exile, cf. Արտաքսեմ, cf. Աքսորեմ;
ելանել՝ փոխիլ յաշխարհէ, to go in the other world;
գալ յ—, to be born, to come into the world;
յաչս —ի, in the eyes of the world;
զուլ զ—, to leave the world.
· Calfa
, ի-ա հլ. «աշխարհք, երկիր, գաւառ ևն» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւս. (գրուած է աշխարհ՝ Տիմոթ. կուզ էջ 216 և 297 շատ անգամ. Փիլ. իմաստ. 33 գրուած է աշխարհ և յետոյ ր տառը քերուած հանուած. Փիլ. այլաբ. 143 և յետոյ՝ յաճախ ունի աշխարհ). որից աշխարհագիր ՍԳր. աշխարհաբնակ Առաթ. Բուզ. աշխարհագոյժ Ոսկ. մ. ա. 19, 25. աշխարհագործ Ագաթ. աշխարհագոր-ծութիւն Եւս. քր. աշխարհագունդ Ագաթ. աշխարհակոծ Մաշտ. աշխարհահեղձ Մշտ. աշխարհադիտել Յես. ժը. 8. աշխարհազօր Բուզ. աշխարհաժողով Ագաթ. աշխարհա-կան Կոչ. Կորիւն. Բուզ. Ոսկ. Ագաթ. (հմմտ. ասոր. [syriac word] 'almā «աշխարհ» և [syriac word] *almāyā «աշխարհական, laicus»). անաշ-խարհիկ ՍԳր. Ագաթ. տարաշխարհ Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 7. տարաշխարհական Ոսկ. ես. մտթ. և Փիլիպ. միջնաշխարհ Բուզ. համաշ-խարհի Բ. մկ. գ. 18. Կորիւն. գերաշխարհիկ Պիտ. Յհ. իմ. երև. չնաշխարհիկ Ոսկ. մտթ. և յհ. Եւս. քր. աշխարհաբառ Մխ. անեց. 14 (չունի ՆՀԲ). բարդութեանց մէջ կրճատ-մամբ՝ աշխարհալած Կորիւն. աշխարհամար ՍԳր. նոր բառեր են անդրաշխարհ, անդրաշ-խարհային, աշխարհագրական, աշխարհա-գրագէտ, աշխարհահանդէս, աշխարհահըո-չակ, աշխարհածնութիւն ևն։
որպէս Մարդիկ. բազմութիւն ամբոխին. ռամիկ. բնակիչք աշխարհաց.
κόσμος, οἱκουμένη. mundus, orbis. Տիեզերք. երկինք եւ երկիր միանգամայն՝ հանդերձ բնակչօքն. եւ իբր զանազանեալ՝ ՎԵՐԻՆ կամ ԻՄԱՆԱԼԻ կամ ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ ԱՇԽԱՐՀ կոչի երկինքն, եւ ՍՏՈՐԻՆ կամ ԶԳԱԼԻ ԱՇԽԱՐՀ՝ երկիրս, որ բաղկանայ ի ցամաքէ եւ ի ծովէ. աշխարք. տիւնեա. ալէմ. ճիհան. (Աշխարհ, լծ. ըստ պ. թ. աշիքեար, յայտնի, կամ որպէս հյ. աչքառ, (տեսանելի, երեւել) հաճոյ աչաց, կամ ազգեր. ասկեր։) Յիմարաբար ասի.
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
· Calfa
(սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։
ἕρημος desertus Թափուր կամ թօթափեալ ի բնակչաց. անշէն. անապատ. աւերակ. անկոխ. խարապ. վերան. եզսիզ.
Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)
nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.
· Calfa
, ո հլ. «թռչունի բոյն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 25. «գազանի որջ» Ես. ժա. 4 Մխ. Երեմ. Ներս. մոկ. «հիւղակ, խրճիթ» Թուոց իդ. 21, 22. «ծակ, խորշ» Փիլ. լին որից բունիկ «խեղճուկ բոյն» Վեցօր. 169 Լասա. ռունել բունիլ «բոյն դնել, այնտեղ բնակութիւն հաստատել» Երեմ. խր. 28. Սիր. ա. 16. Մծբ. բունանալ Փիլ. Երզն. մտթ. բունաւորիլ Սոկր. բունկէն «խորշ խորշ» Հևն բռ. (=Բառ. երեմ. էջ 58). մեղուաբոյն Սե-բեր. ուղղաբոյն Մեկն. ծն. սաղմաբոյն Ոսկ. մ. ա. 4։
[hebrew word] bānā «շինեց» բառից։ Müler SWAW 38, 578 պրս. [arabic word] buna «տուն, հալրենիք»։ Lag. Arm. Stud. § 406 զնդ. buna բառից, ինչպէս ունինք գոյն
ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. Տփ. բուն, Ալշ. Ախց. Երև Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'ուն, Հմշ. պուն, Ռ. Տիգ. փուն, Ագլ. բիւն, Ասլ. Ոզմ. բ'իւն, Ղրբ. Մկ. Շմ. պիւն, Վն. պհն, Ակն. Խրբ. բ'օն, Զթ. բ'ը՝ն, Սլմ. պուէն, Մրղ. պըին, Հւր. բին։-Նոր բառեր են բունկալ, բնակալ, բունաւեր, բունբուն, բունբունալ, բնբնալ, բունբունա-տել, հաւաբոյն, խոզաբոյն, բունկալնոց։
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (կայ նաև սեռ. բնոյ Եփր. Փիլիպ., գրծ. բնիւ Բուզ.) «ծառի իրանը, այն է արմատից վեր՝ մինչև ճիւղերի ռաժան-մունքը եղած մասը» Յոբ. ժդ. 8. նմանու թեամբ՝ «աշտանակի հիմնական մասը, որի վրայ հաստաուած են ստեղները կամ ճրագ-նեոր» Ել. իե. 31, լէ. 17, Թուոց ը. 4. «նիզա-կի կոթ» Ա. թագ. ժէ. 7. «խաչի կոթը, եռ. կար թևը» Շնորհ. թղթ. և բարձր. «սանդու-խի երկու կողմի գերանները, որոնց վրայ ամրացած են աստիճանները. montant» Վրք. հց. «խարիսխ, հիմ» Ոսկ. զ. ճառ Ղազարու. (Զբունս սրտին շարժեալ սասանէր. յն. ἐձ βεuέλια (ոհիմունս) τῆς ϰαρδίας. áá զբոյնս, զբոց, զբոյժս. ՆՀԲ ուղղում է զբոյ-նըս. Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 յաջող կեր-աով սրբագրում է զբուն). «բուն բանակը կամ բանակատեղին (համեմատութեամ թևերի)» Ա. մակ. թ. 35. Ագաթ. Բուզ. «մէկի կամ մի բանի ծագումը, նախապատճառը. սկիզբը» Ոսկ. մ. բ. 26. Մծբ. Եզն. Եփր. Փի-լիպ. «բնիկ, բնական, իսկական, ճիշտ ու ճիշտ» Սգր. Ոսկ. ես. և Եփես. Եւս. պտմ. և քր. Կորիւն։ Այս այլևայլ առումներից են ծա-գում ի բուն «ցվերջ, ի սպառ» Ագաթ. Ոսկ. ես. ցբուն «ցվերջ, ընդ միշտ» Ոսկ. մ. բ. 6, z. ես. և եփես. ի ընէ «բնականից, ի սկըզ-բանէ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հռ. Եւս. պտմ. և քր. Ագաթ. Բուզ. Եզն. Կիւրղ. թգ. բուն կանգնել «որսալու մի ձև է. որսատեղին մարդկանցով ու շներով շրջապատելով՝ երէներին խըրտ-նեցնում էին և քշում դէպի կենտրոնը» Անան. գիտ. 25. ի բնմէ Բուզ. Ոսկ. յադամ. ի բնո-ջէ Կիւրղ.. գնձ. բնաւ, բնաւ իսկ, ոչ բնաւ-ընդ բնաւ ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. բնաւին Ոսկ. մ. ա. 4. բնաւոր Ոսկ. մտթ. և ես. բնակ «բուն, հարազատ» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. «տևական, մնայուն» ՍԳր. Ոսկ. ես. բնի Ոսկ յհ. ա. 11. բնիկ Փարպ. Խոր. բնութ Տիմոթ. կուզ. էջ 178. բնութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. բնական Հռ. ա. 26, 27. Կորիւն. բնաբարձ Մծբ. Ոսկ. ես. բնադիր «բանակա-տեղի» Յուդթ. ժե. 7(բուն «բանակ» բառից). բնածին Բ. պետ. բ. 12. բանիբուն Ոսկ. Սե-բեր. Եւս. քր. անբուն Հռ. ժա. 24. նիզակա-բուն Եփր. թգ. Բուզ. միաբան Ագաթ. Կիւրղ. յես. համաբնեայ Եզն. ողորմաբուն «բնապէս ողորմած» Մ. Մաշտ. 226բ ևն ևն։ Նոր բա-ռեր են՝ բնաձիր, բնապաշտ, բնատուր, բնա-կանոն, բնածուխ, բնագէտ, բնագիտութիւն, բնոյթ, բնութագիր, բնութագրութիւն ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Մեր զանազան առումներից կազ-մուած ձևեր են՝ վրաց. ბუნი բունի «ար-մատ. բուն, բնիկ, կոթ», ბუნაური ռունառι-րի «տուն, բնակարան», ბუნება բունեբա «բնութիւն, նկարագիր, յատկութիւն, մարդ-կային բնութիւն, ցեղ, սեռ», ბუნებით բու-նեբիթ «բնականաբար», ბუნებითი բունե-բիթի «բնական», ბუნთურკი բունթուրքի «բուն թուրք» (Մառ Иппoл. 62), ბუნიკი բու-նիկի «դաշոյնի կոթ» (Մառ ЗВО 22, 79), թուշ. ბუნებ բունեբ «բնութիւն», կիւրին. փուն «արմատ, հիմ»։-Իսկ արաբ. [arabic word] bunk «բունը, սկիզբը», [arabic word] tabannuk «բնակիլ, հաստատուիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 76) ուղղակի իրանեանից են։-Պա-տահական նմանութիւն ունի չեչէն. bun «վրան»։
ԲՈՒՆ. որպէս Բանակ կամ բնակութիւն. եւ գունդ եւ աղխ բանակի.
Ի բուն բնակութիւն. (Նար.։)
φυσικός, ὀ κατὰ φύσιν, γνήσιος, αὑτός naturalis, gnuinus, ipse, idipsum , ἔτερος socius, familiaris, καίριος tempestivus, opportunus Բնիկ. բնաւոր. բնական. որ ինչ է ի բնէ՝ ի բնութենէ՝ ի ծնէ՝ ի բուսոյ բարուց. հին. վաղեմի. իսկ. իսկական. էական. հարազատ. ընտանի. ճշմարիտ. ճշգրիտ. դիպօղ. նոյն իսկ ինքն.
province, region, country;
sky, climate;
native land.
· Calfa
= Կովկասեան կամ խալդեան ընտանիքից փոխառեալ բառ է. հմմտ. վրաց. ვვარი գվարի «տեսակ, ցեղ, սեռ, ընտանիք», ვვა-რიანი գվարիանի «ազնիւ ընտանիքից, ըն-տիր, ցեղընտիր», ვვარობა գվարոբա «սեռ. բնակիլ, ապրիլ», ვვარტომობა գվարտոմոբա «ծագում». թուշ. ვორ գոր «ընտանիք, ցեղ»։ Այս բոլորը ունենալով աւելի ընդհանուր և նախնական նշանակութիւն, չեն կարող հայե-րէնից փոխառեալ լինել։-Աճ.
vestibule, court, forecourt, porch, portico, —, — ոչխանրաց, sheepfold, sheepcote;
— եկեղեցւոյ, parvise.
· Calfa
մայր» բառերի հետ։ Պատկանեան, Փորձ, 188Ո մարտ, էջ 84 պրս. gāv «կով» բա-ռից։-Տէրվ. Նախալ. 108, vas «բնակիլ» արմատից, իբր> գահ-իթ> զաւիթ. «կրնայ նաև զնդ. գաւյա-իտի, հնդ. գա-ւյու տի «մակաղատեղի» բառերուն հետ համեմատութեան բերուիլ և այն թերևս աւելի հաւանականութեամբ»։-Հիւբշ. 126 մերժում է զնդ. և սնս. բառերի հա-մեմատութիւնը, որոնք ո՛չ նշանակու-թեամբ և ո՛չ էլ ձայնապէս համաձայն են հայերէնին.-Հիւնք. գօտի բառից։-Datrubány, ՀԱ, 1908, 154 հնխ. vəbhā-«հիւսել» արմատիզ։ ԳԻՌ.-Առհասարակ պահուած է «եկեղե-ցու գաւիթ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Պլ. գավիթ (հին լեզւով), քավիթ (նոր լեզւով։, Ախց. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ա-վիթ, Ռ. քավիթ, Ասլ. գ'ավիթ, գ'ավի՝ ևն։
αὑλή Atrium Բակ տան եւ ապարանից եւ տաճարի, եւ այլն. որմեալ բացօթեայ կամ սրահ՝ արձակավայր յարտաքին դրաց ցներքին դրունս բնակութեան. բակ. հայաթ, այաթ, ավլու.
home, house.
· Calfa
«տուն, բնակարան». անստոյց բառ, որ մէկ անգամ ունի Լաստ. ժը. տպ. 1844, էջ 78 «Ջայս լուեալ իշխանացն, գնա-ցին առանց պատասխանի տալոյ յիւրաքան-չիւր գբայաթ» (մէկ ձ. «գբայաթ, այն է տե-ղիս», իսկ մէկ ձեռ. բառի վրայ սրբագրում է «ի պալատ». տպուած է պալատս)։
Կալ արաբ. [arabic word] bayt «տուն, բնակա-րան», յգ. [arabic word] buyut կամ [arabic word] aby-āl «տներ»։
Բառ անյայտ՝ որպէս տուն, բնակարան. (զոր իմաստակ գրիչն գրէ՝ պալատ. )
cf. Գաղթ.
· Calfa
(սեռ. գաղթի) «հայրենիքը թող-նելով՝ փախչիլ ուրիշ տեղ երթալ բնակիլը» Եփր. թգ. և դտ. Փիլ., որից գաղթել «փախ-չիլ երթալ ուրիշ տեղ ապաստանիլ» Բ. թագ. դ. 4. Ագաթ., «ժողովուրդը տեղահան անե-լով քշել, վտարել» Ասող. գ. 5, գաղթական Ա. մակ. զ. 53. Եփր. ծն. Բուզ. Եւս. քր., գաղ-թականութիւն Եւս. քր.։ Սրանցից և գաղութ բառի խոտորնակ հոլովներից սխալ ենթա-դրուած մի ձև է գաղթ «գաղթել ուրիշ տեղ բնակիլը» Ճառընտ. Փիլ. Գէ. ես. Տօնակ., «գաղթողների՝ փախստականների խումբը» Յհ. կթ.։ Նոր գրական լեզուի մէջ կազմուած ձևեր են՝ գաղթավայր, արտագաղթ, ներ. գաղթ, գաղութային, գաղթականական։
= Ասոր. ❇ gāluϑa «աքսոր, գաղթ» (Brockelm. 55 ա), եբր. արամ. [hebrew word] gālūϑ «աքսոր տարուիլը, աքսորականներ, գաղթականներ». այս բոլորը բնիկ սեմական բառեր են, որոնց պարզ արմատն է [hebrew word] gālā «բանալ, ծածկոյթը հանել, գաղտնիքը պարզել, բնակիչներին դուրս վտարելով եր-կիրը դատարկել ևն», որոնց հետ նոյն է ա-րաբ. [arabic word] ǰilā նոյն նշ. նաև «փայլ», այն է «կեղտերը հանելով՝ մաքրել»։ Ըստ այսմ վե-ոի ձևերի մէջ ծ մասնիկ է. ասորերէնի մէջ gālūϑā -սաստկական ձևն է, որի բաղա-դրեալն է gāluϑ և բացարձակը՝ gālu։-Հիւբշ. 301։
Զառաջին գաղութ բնակափոխութեան ի քաղդէացւոցն երկրէ ի խառանացւոցն ասի առնել։ Գաւառ է նորա արփի եւ երկին, եւ գաղութ՝ երկիր։ Առաքեալ հանեն առ սուրբ եւ աստուածային տեղին զգաղութն. (Փիլ.։)
Դաւիթ անց գնաց ի գաղութս, քանզի հանդերձ կանամբք եւ որդւովք գնաց նա։ Հատան մնացին դաշտք իսրայէլի, այսինքն ի գաղութ ելին ի բնակութենէ գեօղքն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. դտ.։)
earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land.
second;
secondly, in the second place.
· Calfa
, ի-ա հլ. (կայ նաև գըծ. երկրիւ Կիւրղի ղկ.) «երկիր, ամբողջ աշխարհը. 2 երկրի մէկ մասը, գաւառ. 3. գետին, հող. 4. երկրի բնակիչները, մարդիկ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ա. վերջին նշանակութիւնից յառաջա-ցած է «մարդիկ, օտար մարդիկ» Վրդն. պտմ. էջ 158 (չունի ՆՀԲ), որից՝ երկիր պագանել ՍԳր. կամ միացած՝ երկրպագել Նեեմ. ը. 6, բուբ. 25. Ագաթ., երկրպագիլ Եւս. պտմ. ե. իր. 409. Ա. գ. 25, Լաբուբ. 20. 23 ևն (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 408), երկրպագելի Պրպմ. 260բ, երկրաւոր ՍԳը., երկրաբիր «հող փո-րող» Ոսկ. փիլիպ., երկրաբուղխ Ագաթ., երկրագործ Ա. մնաց. իէ. 26, երկրածին Ա-ռակ. բ. 18, թ. 18. Կորիւն. Եւս. քր.. երևրա-կալ Ագաթ., երկրական Եզն. Ոսկ. ա. տիմ., երկրակեաց Ագաթ., երկրաչափ Զքր. բ. 1. Վեզօր., երկրմայր «մի տեսակ սողուն կամ նաև բոյս» Բժշ., երկրեալ «գետնի վրայ պառ-կեցրած» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40 (նորա-գիւտ բառ), ստորերկրեայ Նոնն., երկրատես «կէսօրուայ ժամը՝ երբ արևը հասնում է մի-ջօրէականի վրայ» (նորագիւտ բառ), մի-ջերկրեայ Խոր. Պիտ. նոր գրականում՝ երկ-րաբան, երկրաբանութիւն, երկրագունդ ևն։
head;
chief;
summit, top;
individual;
the first place, the first rank;
— գրոց, chapter;
— նաւի, prow;
— գործոց, master-piece;
— ցամաքի, point, cape;
— անկեան, angular stone;
— սեան, capital;
— գրամոց, capital, funds, principal, capital or principal sum;
ըստ գլխոյ, ըստ գլխոց, ըստ —, առ —, by head, for each person;
so much a head;
զայն ութ օրն ի —, all this week;
ծածկել —, to be covered, to put on one's hat;
բանալ զ—, to uncover, to take off one's hat;
ի — հանել՝ տանել՝ ածել, to finish, to conclude, to bring to a head, to end, cf. Գլխաւորեմ;
ի — ելանել՝ հասանել՝ գալ՝ երթալ, to be finished or brought to a close, to end, to come to an end;
— ամսոց, the first day of the month, new moon;
— տարւոյ, new year's day;
— բանից, exordium, preamble;
point, article;
— ճանապարհաց, end of the street;
— տողին, beginning of a verse;
առնու Տէր զտէրդ ի զլխոյ քումնէ, Lord will take away thy master from thee;
ունել զթիւ գլխոց որդaւոցն, to take the number of the children;
քանի՞ —ք պատժոց, how many punishments ?
հանել ընդ —ն or ընդ կառափն զյանցանս ուրուք, to have one's revenge, to punish;
— ամբառնալ, to revolt;
անկանիլ զգլխով, to fall suddenly on the enemy;
դնել զ— ի կշիռս, to put one's life in jeopardy;
կալ ի —, to put one's self at the head, to be the leader;
— բանիցս, finally, at length, in conclusion.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] kəlōx «գանկ» (այս բա-ռը Justi, Dict. kurde համեմատում է պրս. [arabic word] kulūx «հողի կոշտ» բառի հետ, որ յայտնապէս սխալ է։-Տեղական անուն է Կարնոյ թրք. բարբառով Քար-գլուխ «Նիխախ գիւղին մէջ ապառաժի մը գլուխն, ուր հին գերեզման մը կայ և ուխտատեղի է բնակ չաց» (Բևեռագիր, Բիւրակն, 1898, 627)։
Եղիցի գլուխ ամենայն բնակչացս գաղտադու։ Եղիցես մեզ ի գլուխ։ Կացուցին զնա ժողովուրդն ի վերայ իւրենաց գլուխ եւ առաջնորդ. (Դտ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
cessation, rest;
pause;
establishment, dwelling;
station;
—ք գազանաց, den;
—ք խաշանց, անասնոց, stable;
—ք հաւուց, roost;
perch;
—ք նաւուց, harbour.
· Calfa
, ո հլ. «հանգիստ» ՍԳը, «կանգ-նելու տեղ, յոգնութիւն առնելը» Եւս. քր., «վերջ, սպառիչը» Յհ. կթ., «բնակարան, մէ-ջը կենալու տեղ, ինչ. տուն, գոմ, փարախ, բոյն, որջ ևն», ՍԳր. Խոր. Յհ. իմ. ատ. (այս իմաստով անեզական է և մէկ անգամ հր. լովուած դադարոց Մծբ.), որից՝ ղաղարել «հանգչիլ, կանգ առնել, վերջացնել, իջևա-նիլ» ՍԳր. Եղիշ. Խոր., դադարեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 27, դաղարիկ Կիւրղ. ծն., դադարուն «անշարժ կեցած» ԱԲ, անդադար «անընդհատ, յարատև, միշտ» ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Վեցօր. ևն։
ԴԱԴԱՐՔ. գ. σκηνή, ἕπαυλις, οἷκος, κοίτη, νοσσιά, σκέπη tabernaculum, caula, habitaculum, tegmen, cubile, nidus Տեղի դադարելոյ յապահովի. բնակարան. յարկ . տուն տաղաւար. որջ. բոյն. գոմք, փարախ, եւ այլն.
paradise;
garden, orchard;
— կորուսեալ, Paradise Lost.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ.) «ծաո-նոց, պարտէզ» ՍԳր. Վրք. հց. Վրդն. ծն., «Ադամի պարտէզը, Եդեմ» ՍԳր. Եզն., «երկ-նային արքայութիւն» Ղկ. իգ. 43. Բ. կոր-ժբ. 4, որից՝ դրախտաբաց Փարպ., դրախ-տապան «պարտիզպան» Եփր. ծն. քս. 31, դրախտատունկ Վրդն. յանթառ., դրախտա-ճուն Պիտ. դրախտանալ Արշ. Լծ. Կոչ. Յայսմ. Նոր բառեր են՝ դրախտաբնակ, դրախտահաւ, դրախտային. դրախտանման ևն.-հին գա-ւառական մի ձև էր դրաստ «ծառաստան, պարտէզ» Պիտ. Փիլ. այլաբ. (գրուած ղա-րաստ Բառ. երեմ. էջ 74), որի վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս բախտ։
Բնակեա՞լ իցեն մարդիկ առ դրախտաւն ... Ադամ առ դրախտաւն բնակեցաւ։ Կիւրղ. (ծն.։)
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
· Calfa
, ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։
στάσις, ἔδος, ἔδρα , καθέδρα, βάσις . ուստի եւ լտ. situs, status, sesio, sedes, basis, locus. (Արմատ Նստելոյ. իսկ արմատ իւր է՝ սա, ըստ, եստ, իստ, աստ, ստան, եւ այլն, ի բազում լեզուս. որպէս եւ սանս. նիզդա՛ է բնակութիւն) Զետեղումն. կայք, դիրք, հանգիստ. տեղի. վայր ստթորին. յատակ. նստուածք.
woody, wild forest.
· Calfa
«անտառ», որից շահարազի «ան-տառաբնակ», մէկ անգամ ունի Մարթին. ἐԿոչեցաւ սիլուանոս, որ է շահարացի, վասն զի ի շահար և ի մայրիս սնաւ»։
inhabited place;
village, hamlet;
inhabitation;
edifice;
peopled, inhabited;
in good state, prosperous;
fertile, fruitful;
happy, gay;
ոչ միայն —ս, այլեւ յանշէնս, not only in inhabited but also in desert places;
եւ որ —ն մնասցէ, and that which shall not be destroyed.
· Calfa
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «շինուածք, շինութիւն լինելը» Ոսկ. յհ. ա-22. Նխ. ա. եզր. «աւան, գիւղ» Բուզ. Եւս-պտմ. «մարդաբնակ, բնակելի, արգաւանդ, ուրախ, զուարճալի» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Եփր. թգ. որից շինել ՍԳր. շինութիւն ՍԳր. Եղիշ. շինական Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. շինանանա-գոյն «կարի վայրենաբար»! Բ. մկ. ժդ. 30 շինականաշէն Բուզ. շինակեաց Ագաթ. շի-նամէջ Ոսկ. մ. ա. 15. Ագաթ. շինարար Եփր. ծն. անշէն ՍԳր. Ոսկ. նորաշէն Ոսկ. ես. և ա. տիմ. մարդաշէն Բ. մկ. թ. 17. բարեշէն Մա-ղաք. գ. 15. Ոսկ. ես. երդաշէն Ոսկ. եփես. խորանաշէն Ագաթ. հաստաշինած Բուզ. մե-հենաշէն Ագաթ. շինասէր «շինարար» (չունի ԱԲ) Սմբ. պտմ. 114. շինուածանիւթ, շինա-րարական (նոր բառեր). նաև բազմաթիւ տեղանունների ծայրին. ինչ. Հայկալէն, Հա-մամաշէն, Շակաշէն, Վարդաշէն, Արտաշէն, Վասակաշէն ևն։
= Պհլ. šēn ձևից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. šēn «տեղի հանգստեան» (Gauthiot, Gram. sogd. 96)։ Այս բառը ծագում է իրան. ši «բնակիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. siti-«բնա-կարան», -šayana «բնակութիւն, բնակառան» anašita-«անբնակ», šōiϑra-«բնակավայր». սանս. kšaya-, kšiti-«բնակարան», որոնց ցեղակից են յն. ϰτίζω «շինել, հիմնել», εύxτίμενος «բարեշէն», հռոդ. ϰτοίνα «բնա-ևաւռան. գաւառակ», լտ. situs «շինուած, հիմնւած, զետեղուած, դիրք»։ Բոլորի հնխ. արմատը k'bei-«բնակիլ, հաստատուն բնա-կութիւն հիմնել» (Walde 718, Pokorny 1, 504, Boisacq 526)։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ասոր. [syriac word] ︎ šainā «մշակեալ երկիր, ւաջողութիւն, երջանկութիւն, խաղաղութիւն, չէն, բարեբեր»։-Հիւբշ. 213։
166 սանս. kš̌i, յն. ϰει-(εύϰτἰμενος ձևի մէջ)։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 զնդ. ši «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 244 սանս. kši։ Müller SWAW 42, 254 զնռ. ši, յն. ϰτίζω։ Justi, Zendsp. 95 xši «բնա-կիլ» արմատի տակ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 զնդ. šayana, ինչպէս նաև բար. դութեանց վերջում, ինչ. Հայկաշէն, ճիշտ զնդ. Suγδōšayana։ Նոյնը նաև Müller SWAW 78, 431, Armeniaca IV 425 և Հիւբշ. KZ 23, 39։-Մորթման ZDMG 26, 565 բևեռ. šinidai կամ šini-dai «շինել տուի»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 93 շէն «գիւղ»=զնդ. šayana, իսկ շէն «ուրախ»=թրք. šen պատահա-կան է։ Justi, Kurd. Gr. 211 քրդ. niži nim «շինեմ»։ Տէրվ. Նախալ. 127 հնխ skaina ձևից։ Հիւնք. բոլորն էլ շէն «ու-րախ» բառից։ Հիւբշ. Arm. Gram. 213 դրած էր վերի ձևով՝ իբր իրանեան փո-խառութիւն. բայց Strassburger Eestsch. rift, էջ 70-71 ընդունելով որ ասորի բառը ըստ Nöldeke բնիկ սեմական է և պահլաւ բառը գոյութիւն չունի, հրա-ժարուեց նախորդ մեկնութիւնից և հայե-րէնը դրաւ բնիկ՝ իբր ցեղակից վերի բա-ռերի հետ, հնխ. kῥoinā-ձևից. միայն կասկածելի է համարում kի->շ ձայնա-փոխութիւնը, որ այլուր չի պատահում։ -Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. čik, բուրեաթ. šike, seke, կալմուկ. tsekele, թունգուզ. tseke, seke, թրք. čun, čin կըրկըզ. šijn, šen «ուղիղ» բառերի հետ. Սանտալճեան, ՀԱ 1913, 409 խալդ. §i։ Վերի մեկնութիւնը հաստատեց Sale mann ИАН 1913, էջ 1130, հայերէնի հետ դնելով նորագիւտ սոգդ. sin ձևը։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 88 խալդ. -xinili։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. შენი շենի «շինուած, բնակ-եալ, գիւղ», მენობა շենոբա «գիւղ, շէնք», ნამენი նաշենի «շէն, շէնք, շինուածք», აღმე-ნება աղշենեբա, ამენება աշենեբա «շինելի». შენება շենեբա «շինել, կառուցել, հարստաց-նել», დამენება դաշենեբա «հաստատել, գաղ-թեցնել, բնակեցնել» Սղ. ժդ. 1.დამენებული դաշենեբուլի «բնակեալ, շէն». მომენე մոշե-նե «բնակիչ», მომენება մոշենեբա «տակին կամ կողքին տուն շինել, տարածել, բազմա-պատկել», გარდამენებაգարդաշենեբա «բնա-կութիւնը փոխել տալ, ջնջել, աւերել», უშენი ուշենի «անմարդաբնակ, անշէն, անապատ», უმენობაուշենոբա «անշէնութիւն, անբնակու-թիւն», թուշ. მენობ շենոբ «շէնք, շինու-թիւն», (Վ'apaя, Объ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 38 սրանց է կցում նաև ափխազ. sən «շի-նել, կառուցել»), քրդ.❇ [arabic word] šini «բնակուած տեղ, շէն գիւղեր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 267), շէն «շէն» (օր. Օնա՛ղէդը շէն պի «0ջա-ղըդ շէն մնա՛» Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հա-յաստ. Ա. 89), տնշէնօ «տնաշէն» (Միրա-խորեան, Նկարագր. ուղև. Գ. 96), շէն պըն «քաջալերուեցէք» Գծ. իէ. 22, 25, 36. չա-ղաթ. [arabic word] šin «ուրախ, ոգևորեալ, շէն, մար-դաբնակ, մշակուած», šinlik «զուարճութիւն, ուրախութիւն, յաջողութիւն, շէն երկիր». ռամ. [arabic word] šen «ուրախ, զուարթ, շէն, մարդաբը-նակ, բազմամարդ», [arabic word] šenlik «ուրա-խութիւն, հանդէս, տօն», [arabic word] senlenmek «զւարճանալ, շէննալ, բազմամարդ դառնալ», [arabic word] šenletmek «զուարճացնել, շէնաց-նել, բազմամարդ դարձնել», գւռ. թրք. Ակն. šen «ուրախ, շէն» (օր. šen olasən «շէն մը-նաս»), նաև «շէնք՝ որ պարզ գետնի վրայ չէ շինուած, այլ տակին ուրիշ բնակութիւն կայ», թրք. գւռ. Տ. šenksiz «անշնռոհո» (Բիւր. 1899, 799).-թուրքերէնի միջոցով բառս անցել է նաև բալկանները. այսպէս՝ հին սլով. šeniligū, սերբ. šenli, šenlenk, senlok, šelmuk, šenlučiti, šemno, ռում. šenlik կամ šinlik։
κώμη (լծ. հյ. գոմք) vicus, pagus χώρα (լծ. գաւառ) regio, spatium. Արմատ բայիս Շինել. (յորմէ յն. լտ. եւ իտ. սքինի՛, սշէնա, զէնա ). Աւան, գիւղ. հաւաքումն հիւղից, եւ տաղաւարաց. բնակարան գեղջկաց. գեղ.
Ագցո՛ւք ի շէնս եւ ի պարտէզս։ Երթիցեն շուրջ ի շէնսն։ Եհան արտաքոյ շինին ... յորժամ ի շէնն մտանիցես, մի՛ ումեք ասիցես ի շինին։ Տէր արար զշէնս եւ զանշէնս, եւ այլն. ((իբր մարդաբնակ վայր. ռմկ)։)
Թողոյր զքաղաքն, եւ եկեալ բնակէր ի մի ի շինացն. (Բուզ. ՟Դ. 7։)
ՇԷ՛Ն ա. εὕκοσμος, κατοπικουμένος bene ordinatus, habitabilis եւ βαθύγειος fertilis. Շինեալ, զարդարեալ բնակչօք. մարդաբնակ. բնակելի. զուարճալի. բարեզարդ. բարեկարգ. եւ Արգաւանդ. եւ Ուրախ.
isle, island.
· Calfa
(-զւոյ, -զեաց) «ծովի մէջ ցամաք» 1Գր. որից կղզային Պիտ. կղզեակ Վրք. հց. Յայսմ. նոր բառեր են ցամաքակղզի, թե-րակոզի, կղզեբնակ, կղզիանալ։
νῆσος insula Ցամաք ջրապատ ի մէջ ծովու՝ հանդերձ բնակչօքն. ատա, ճէղիրէ.
the north, septentrion;
north-wind, aquilon, Boreas;
գոռ, ամեհի —, the bleak north-wind, the lowering boreal winds.
· Calfa
, ո հլ. (գրծ. -իւ Սղ. հէ. 26) կամ հիւսիսի, -սւոյ (գրուած նաև հիւսիւս, հիւ-սիւսի, հիսիս, հիսիսի, հւուս) «հիւսիսային կողմը» ՍԳր. Եզն. «հիւսիսային քամի» Երգ. գ. 16. Երեմ. իե. Նար. որից հիւսիսական Ա-գաթ. հիւսիսակողմ Եզեկ. խր. 10. հիւսի-սային Երեմ. խզ. 24. ես. խա. 25. Յովել. բ. 20. հիւսիսանալ «ցրտիլ» Վանակ. յոբ. հիւ-սիսաբնակ Ճառընտ. դերհիւսիսական «հակ, արջային» Արիստ. աշխ. նոր բառեր են՝ հիւ-նիսափայլ, հիւսիս-արևելք, հիւսիս-արևե-լեան, հիւսիս-արևմուտք, հիւսիս-արևմտեան ևն։
Հիւսիսի եւ հարաւ (բեւեռային կողմանք) ոչ ունին բնակիչս. (Վրդն. ծն.։)
onocentaur;
centaur, hippocentaur;
siren, mermaid.
· Calfa
, ի-ա հլ. «առասպելական մի էակ» Ես. Ժգ. 22, լդ. 11, 14. Եզն. Ոսկ. ես. Եւս. քր. Ա. 7, 13, 22. Պտմ. աղէքս. = Խոր. բ. 60. Վրք. հց. էլ. արիստ. 22. Վահր. երրդ. 165. յուշկապարիկ ծովային «Սիրէնա, յն. žειρὴν» Եպիփ. բարոյ.-ածականաձև գործածուած գտնում եմ մի անգամ Ոսկ. եբր. 34 (տպ. Վիէննա 1855, էջ 14) «ան-հեդեդ յուշկապարիկ գազանացն» (ծովային հրէշների համար ասուած)։ Ս. Գրքի թարգ-մանութեան մէջ մեր բառի դէմ գտնում ենք յն. ὄνοϰένταυρος «իշակենտաւրոս», որի հա-մար էլ Եզնիկ ասում է. «Յուշկապարկաց ա-սեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշա-ռուլս ասէ»։ Բառս գրուած է նաև վշկապարի ևամ վշկապարիք (սեռ. -եաց) «Կատաղիք Դժոխոց» Ոսկ. տիտ. 329 (չունի ՆՀԲ. գիտէ միայն ԱԲ)։
Անդ հանգիցեն համբարուք, եւ անդ դեւք կաքաւեսցեն, եւ յուշկապարիկք բնակեսցեն ի նմա։ Պատահեսցեն դեւք յուշկապարկաց. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 22։ ՟Լ՟Դ. 11. 14։)
Յուշկապարկաց, կամ համբարուաց, կամ պարկաց։ Զոմն յուշկապարիկ, զոմն պարիկ, զոմն համբարու կոչիցեն։ Նոյնպէս եւ գրոց ըստ մարդկան կարծեացն եկեալ, յուշկապարկաց ասեն բնակել յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց, իբրեւ զծովացուլն, եւ զպայն, եւ զառլեզն, զոր արալէզն կոչեն. (Եզնիկ.։)
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
· Calfa
Windisch. 23 մատնել, մատուզանել, մուծանել ձևերի հետ՝ թերևս լտ. me-dius «միջին»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 173, Arica 69, 136 մուտք «բերան» նշանակութեամբ կցում է սանս. mantra և զնդ. manϑra բառերին։ Նոյն, Arica 84, 407 պրս. ā-madan «գալ» ձևի հետ։ Müller SWAW 42, 250 զնդ. maēϑan. «բնակութիւն», հսլ. mjesto «քաղաք»։ Justi, Zendsp. 221 զնդ. maōϑana։ Նոյն, Dict. Kurde 408 քրդ. modin «ծը-խամորճի ծայրը», յն. μύτη «քիթ, դունչ», գերմ. Mund «բերան»։ Տէրվ. Նախալ. 46 մուխ, մուծ, մուղ ևն ձևերի հետ՝ դնում է հնխ. mu «մղել» արմատիռ. ռո-լորն էլ աճած զանազան աճականներով։ Bugge, Etr. u. Arm. 48 ետռ. mutana «դամբան» բառի հետ. հայերէնը կզում է գոթ. gamotjan «մօտեցնել» ձևին, որ
Զմուտ թագաւորին զարտաքին դարձոյց ի տուն տեառն։ Որ բնակեալդ ես ի մուտս ծովուդ։ Մինչեւ ի մուտս եմաթայ։ Ի դրունս հզօրաց սպասէ, եւ ի մուտս օրհնի։ Պահէ զսեամս մտից իմոց։ Ի մուտս նորոյ դրանն։ Առաջի մտից դրանն։ (որպէս նախադրունք. πρόθυρον, πρόπυλον vestibulum ). Լայնութիւն մտին չորեքտասան կանգուն, կամ երկուս կանգունս։ Զմուտսն վեղ կանգուն։ Երկու մուտք տաճարին, եւ երկու մուտք սրբութեանցն։ Երկոցունց շրջանակաւ մտիցն։ Երկու մուտք միոյ, եւ երկու մուտք միւսոյ դրանն։ եւ այլն։
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վրան, տաղաւար» ՍԳր. փոխաբերաբար ասուած է նաև երկնից կա-մարի, տաճարի սեղանի, Հրէից Վկայութեան խորանի, արքունի դահլիճի, որևէ յարկի. տան, ինչպէս նաև աղիւսակի խորշերի հա-մար։ Այս բառից են խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, հյ. ա. 30. խորանանման Ա-գաթ. խորանաշէն Ագաթ. խորանապահ Բուզ. խորանարար Ոսկ. ես. խորանարդ Յոբ. լը. 38 Ագաթ. խորանափեղկ ՍԳր. այս բոլո-րը բխում են առաջին նշանակութիւնից և ոս-ևեդարեան են։-Յետին ժամանակից են խո-րանաձև «կամարաձև» Փարպ. բազմախորան «շատ խորշեր ունեցող (սաղաւարտ)» Նիւս. Թէոռ. խորանակցութիւն «բնակակցութիւն» Սկևռ. Երզն. ևն։
Եհար անդ զխորան իւր ի բեթել։ Խորանօք բնակեաց։ Բնակեալքն ի խորանս։ Չուեաց բնակեաց։ Բնակեալքն ի խորանս։ Չուեաց ժողովուրդն ի խորանաց իւրենց։ Յարեւու եհար զխորան իւր։ Ձգեցեր զերկինս որպէս խորան. (եւ այլն։ Այլ Սղ. ՟ճգ. 2։ Երգ. ՟Ա. 4։ Ես. ՟Ժ՟Դ. 2.) (լծ. թ. տէրի) իմա՛ որպէս խորանափեղկ, վրան մորթեղէն, եւ տեղի վրանաց։
ԽՈՐԱՆ. Նմանութեամբ մարմինն կոչի խորան հոգւոյ մարդոյն, կամ մարդն որպէս բնակարան նստուծոյ. (Նար. ՟ժթ. ՟լե. ՟կե. ՟Ղ՟Գ։)
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
· Calfa
, ի-ա հլ. «հիւղ, վրան, մացա-ռով շինուած խրճիթ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «թատ-րոն» Ոսկ. ա. կոր. «վրան փերեզակաց» Պղատ. օրին. «պարտիզպանի հիւղակ» ՍԳը. որից տաղաւարահարք կամ տօն տաղաւա-րահարար ՍԳր. տաղաւարակից Փիլ. ել. Կիւրղ. կոյս. տաղաւարիկ Վրք. հց. տաղա-ւարիլ «բնակիլ» Յհ. իմ. եկեղ. Ճառընտ. ևն. -ՋԲ ունի նաև տալաւար ձևը. շատ յետին է տեղաւար կամ տեղավար Օգոստ. բաջ. 10, 15։
ՆՀԲ թրք. dal «ճիւղ»+հյ. վայր բա-ռերից, իբր «բնակարան ի վայրի կըրկ-տեալ յոստոց»։ Այվազովսքի, Յղ. հընչ-ման 16 վրաց. տալավարի։ Հիւնք. սկա-վառակ բառից։
Ի տաղաւարս բնակեսջիք զեօթն օր։ Ի տաղաւարս բնակեցուցի զորդիսդ իսրայէլի ի հանել ինձ զնոսա յերկրէն եգիպտացւոց։ Արասցուք երիս տաղաւարս։ Արար նա տաղաւար ի տանիս տան իւրոյ։ Յուզեաց լաբան զամենայն տաղաւարն։ Իբրեւ զտաղաւար յայգւոջ։ Իբրեւ զտաղաւար մրգապահոց.եւ այլն։
Եղբարցն՝ որ բնակեալ են ի տաղաւարս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 23։)
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
· Calfa
= Հպրս. tač̌ara-«պալատ, ապարանք» (որ և գրուած dačara), որից պրս. [arabic word] tajar «ձմեռանոց, տաքուկ բնակարան. 2. ոտեմա-րան, համբարանոց» (Horn § 375)։ Պարս-կից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] tazar «ամառանոս». որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 9 պրս. [arabic word] tazar ձևից է։-Հիւբշ. 251։
ναός, νεώς, νηός, ἰερόν templum, sacrarium. վր. տաձարի . պ. տայիր, տէյր. (ի տավէր, աստուած եւ դիք) որպէս Տուն եւ բնակարան աստուծոյ՝ շինեալն նախ ի սողոմոնէ, եւ ապա ի զօրաբաբելէ, եւ կանխագոյն տեղի խորանին կանգնելոյ ի դաւթէ. եւ յետ քրիստոսի՝ ամենայն եկեղեցի, կամ մատուռն. ժամ. քիլիսէ. եբր. հէյքէլ, տէպիր.
Թէ ոք է տաճար հոգւոյն, նա է տաճար հօր եւ որդւոյ. քանզի ուր հոգին աստուծոյ բնակէ, անդ աստուած բնակէ. (Աթ. ՟Ա։)
cf. Գինձ.
· Calfa
«գինձ, coriandrum». մէկ ան-գամ ունի Ոսկիփ. առնելով Իշոխ ասորուց. «Եդաւ ի սիրտն բնական ջերմութիւն ըստ կերպի սնոպարի գոյնն թուխ և կարմիր և խիտ և պինդ անյաղթելի»։
Եդաւ ի սիրտն բնական ջերմութիւն ըստ կերպի սնոպար, գոյնն թուխ եւ կամիր, եւ խիտ եւ պինդ անյաղթելի. (Ոսկիփոր.։)
a hut & its inhabitants.
· Calfa
«պանդուխտ». մէկ անգամ ունի այս նշանակութեամբ՝ Ճառընտ. «Որպէս ի տաղաւարի եմք ի մարմնի բնակեալք, և ի խիզանի եմք բնակեալ յայս կեանքս»։ Նոյն իմաստով է երևում նաև Սասն. 26 «Յօտա-րըս և յանկայունս, ի խիզանս և յանիրաւս»։ Արևելեան քաղաքավարական ոճով ստացել է յետոյ «կին, աղջիկ» նշանակութիւնը, ինչ-պէս գտնում ենք արդի գաւառականներում և որի աւելի հին գործածութիւնն ունի Դրնղ. էջ 27։
-Վրաց. ხიზანი խիզանի «թշնամու յար-ձակման կամ հիւանդութեան պատճառով մի տեղից փախչելով մի ուրիշ տեղ ապաստա-նած մարդ», որից էլ ունինք Տփ. խիզան «մէկի մօտ ժամանակաւորապէս բնակւող անձ» (օր. Սա նրա խիզանն է)։ Այս իմաս-տից էլ հեշտութեամբ անցել է «կին, աղ-ջիկ, ընտանիք» իմաստին։-Բայց արդեօք վերի վրաց. բառն էլ փոխառեալ չէ՛ պրս. [arabic word] xizān «վեր կացող (իմա փախչող)» րառից (ներկայ դերբայ՝ [arabic word] xīzidan «վեր կենալ» բայից)։-Աճ.
Որպէս ի տաղաւարի եմք ի մարմնի բնակեալք, եւ խիզանի եմք բնակեալ յայս կեանս. (Ճ. ՟Թ.։) (պրս. քեազանէ՝ ձմերոց, տուն ձմերան։)
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
· Calfa
= Կառմուած է տի «մեծ» և եզերք բա-ռերից. տի<հնագոյն տէ-ձևի վրայ տե՛ս տէր. իսկ եզր բառի «աշխարհ, երկիր» նշա-նակութեան համար հմմտ. յատկապէս Ա-ռակ. ը. 26 «Զեզերս բնակեալս. ի ներքոյ երկնից»։
(որպէս թէ Ընդեզերք. որպէս եւ յն. տի, տիա է ընդ շուրջ. այսր. եւ անդր) οἱκουμένη, -ναι, πᾶν, σύμπας orbis, orbis terrarum, totus mundus, universum. Ընդհանուր աշխարհ. համօրէն կոմանք աշխարհի. աշխարհս ողջոյն. ոլորտք երկրի. ամենայն երկիր բնակչօքն. տեղիք բնակութեան. բոլոր աշխարհ, աշխարքիս բոլորտիքը, բոլոր երկիրս ու բոլոր մարդիկը.
Տիեզերք, եւ ամենայն բնակիչք նորա։ Զերկիր եւ զամենայն տիեզերս։ Հիմունք տիեզերաց։ Սատակել զամենայն տիեզերապէս։ Առնել զտիեզերս անապատ։ Հոյակապ ընդ ամենայն տիեզերս.եւ այլն։
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ
. գրուած նաև թոխ և բոխ. առնուած է ասորական Աստուածաշնչի Ծն. ա. 2 համարից, որ մեր թարգմանութեան մէջ թարգմանուած է «աներեւոյթ և անպատ-րաստ»։ Եփր. ծն. էջ 2-3 մեկնելու համար այս դարձուածը՝ գրում է. «Երկիր, ասէ, էր թոհ և բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ և ամայի... երկիր, ասէ, թոհ և բոհ. յոյնն ասէ, աներևոյթ և անպատրաստ... այլ հեբրայեցին փոխանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ և բոխ, խոր և խաւար ասէ»։ Սրա-նից առնելով Վրդն. ծն. մեկնում է. «Ոմանք ի խաւարէ և յանդնդոց ասեն եղեալ զաշ-խարհս, զոր թոհ և բոհ ասացին, որ է խոր և խաւար»։ Այս երկուսից դուրս բառս գործա-ծուած է մի քանի անկախ տեղեր էլ. այսպէս Առծռ. ա. 10 «ամայի, անմարդաբնակ» նշա-նակութեամբ (Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ և ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան). որից կազ-մուած է բոխասեր կամ բոխասէր «դժուար-անցանելի» Նանայ. յռջ։-Հին բռ. մեկնում և քմահաճօրէն «թոհ և բոհ. անկազմ, աներև ւոյթ կամ անպիտան. բոհ, թոհ, բորբ, խա-ւար. բոխ՝ աւերակ»։-Նոր գրականում (արև-մըտեան բարբառ) թոհ և բոհ, մանաւանդ թոհուբոհ գործածւում է «քաօսային վիճակ, կատարեալ խառնաշփոթութիւն» նշանակու-թեամբ։
Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ եւ ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան. (Արծր. ՟Ա. 10։)
strongest side of a fortress, most fortified part;
citadel, castle, fortress.
· Calfa
Շինեցին զամրակողմն զգլուխ քաղաքին։ Ամրակողմն գլուխ քաղաքին բնակութիւն եղեւ հեթանոսաց։ Փախստեայ գնային յամրակողմն ի նուիրեալ տեղին մեհենին ի կառնային. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 35։ ՟Գ. 45։ ՟Ե. 43։)
to establish one's self, to fortify one's self, to be intrenched, strongly posted.
· Calfa
solidity, durability, strength;
re-enforcement, establishment, confirmation, settlement, corroboration;
fort, fortification;
redoubt, outwork.
· Calfa
Ամրութիւն քաղաքին՝ ո՛չ քարինքն են, այլ՝ բնակչացն առաքինութիւն. ապա ուրեմն ամրութիւն քաղաքի՝ բարեպաշտութիւն միայն է. (Մխ. երեմ.։)
indigenous.
· Calfa
Այդր ի բուն եւ ի նոյն երկրի կամ ի քաղաքի ծնեալ, բնակ. αὑτόχθων. indigena. բուն տեղացի, երկրցի, քաղաքացի. ասըլ վիլայէթ լի, եէրլի.
ever, since, from that time, thenceforward, thenceforth.
· Calfa
Ոչ իժիք ազդիցէ այնուհետեւ։ Այնուհետեւ ոչ եւս պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ։ Հայեցաւ ի մարմին իւր այնուհետեւ իբրեւ ի մեռեալ։ Գիտաց՝ եթէ բազում ժամանակք են այնուհետեւ։ Փախստեայ գնացին այնուհետեւ բնակիչք յԵրուսաղեմէ. եւ այլն։
possessed with a devil or evil genius, tormented with a devil, demoniac.
· Calfa
πνευματοφόρος, δαιμονῶν. spiritu (malo) ductus, afflatus, a daemone actus Որ կրէ յանձինս զայսն պիղծ. այսահար. ճինլի. սայալը. կամ բնակարան դիւաց. տիվ եաթազը. տիվապատ.
in this quantity, such, so numerous, thus great.
· Calfa
Այսքանի ժամանակք են՝ որ առ մեզ բնակեալ է, եւ ոչ գիտէաք զդա։ (Ագաթ.) (յն. եւս, այսքան կամ բազում ժամանակք են։)