honour.
· Calfa
«կարգ, պատշաճութիւն». մէկ անգամ ունի միայն Ոսկ. եփետ. 833՝ հոլովեալ ձևով. «Թեպէտ և զիւրոյ անձինն շուք արկանիցէ և դիւացեալ անկանիցի ի ստուոյ և ի համոյ»։ Սրանից անստի «անկարգ, ստահակ, անհը-նազանդ» Ոսկ. պօղ. ա. 910. «Եթէ եպիսկո-պոսութեան չիցէ արժանի որ որդիս ան-ստիս (յն. ἀνυποτάϰτους) և ստահակս ու-նիցի... եթէ կին ստահակ ունիցիմք կամ որ-դիս անստիս (յն. ἀταϰτον)»։ Նոյնը անստու ձևով Վեցօր. էջ 185. «Արջ... տգեղ անդամօք անստու և անպատշաճ»։
Ստի բառը ունի միայն ԱԲ, որ մեկ-նում է «պատիւ, բարեկրթութիւն»։ Բա-ցասականը գիտեն անստի «անպատիւ. անկիրթ» ԱԲ, անստու կամ անտուս «անկարգ կամ անհամ» Բառ. երեմ. էջ 24, 25, որից և ՀՀԲ։-Վեցօրէից վկա-յութեան մէջ Վենետկի օրինակն ունի անօտու, որ հրատարակիչը ուղղում է անյօդ. Վիեննայի Մխիթարեանց թ. 249 ձեռագիրն ունի նոյնպէս անօտու, թ. 612 ձեռագիրը անոտու. իսկ Ամմատևա-նի ձեռագիրը (Մասիս 1853, թ. 11-60) անստու, որ Այվատեան կցում է Հին բառարանի անստու ձևի հետ։ Այվա-տեան այս ընթերցուածը ուղղում է ան-ստև «անմազ, լերկ», որ գոնէ արջի հա-մար յարմար ածական չէ։ Բառիս ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1911, 303 և 1914 643, Բառաք. դիտ. Բ. 87։
without breast or udder;
without milk.
· Calfa
ԱՆՍՏԻՆ հնչեալ ԱՆԸՍՏԻՆ. Ոյր ոչ գոն կամ չեւ են ի վեր երեւեալ եւ լցեալ կաթամբ ստինք. ծիծ՝ կամ կաթ չունեցօղ.
Թէ կծիցի անստինն. (Եզնիկ.։)
Փոքր եւ անստին եւ անհանճար բնութեանս։ Փոքր այն ստեղծուած, եւ անստին. (Նար. երգ.։)
hence;
here.
· Calfa
Նա եւ մեր իսկ բանս աստստին սմին վկայեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Դասեալ աստստին ի սոյն։ Աստստի ի դատաստանի։ Աստստին ի յիմում մարմնի։ Աստստին կիզեալ։ Կերպարանեցեր հրաշիւք աստստի զհանդերձելոցն նմանութիւն. (Նար.։)
Աստստի կենօք. (Յհ. իմ. ատ.։)
adv. adj. hence, thence;
here;
this, present;
գնասցուք —, come let us go hence;
— սկսանի թագաւորութիւնն Արշակայ, here begins the reign of Arsaces;
— առ յապայ, henceforward;
ի մարդոյ —, from this man;
ի տանէ —, from this house;
— կեանք, this life, the present life;
— եւ անտի, here and there, on each side.
· Calfa
present life, world, temporal things;
youth, young people, yonng folks;
vigour, force, freshness;
firm, sure;
vehement, impetuous, strong;
յ—ս մանկութեան, in the flower of age;
յ—ս երիտասարդութեան, in all the vigour of youth.
· Calfa
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
· Calfa
, ի-ա հլ. «սանդուխի ոտք» ՍԳր. «բաժանմունքներ ժամացոյցի, այժմ նաև ջերմաչափի, երկրագնտի լայնութեան և եր-կայնութեան» ՍԳր. «չափ, կէտ» ՍԳր. Վեցօր. «եկեղեցական կարգ» Ա. տիմ. գ. 13. Ագաթ. Կորիւն. «իշխանութիւն, պատիւ» Խոր. Յճեւ «տան յարկ, դստիկոն» Ոսկ. գծ. «յառաջդի-մութիւն» Կոչ. ժա. որից աստիճանիլ «աս-տիճանների բաժանուիլ, 2. արևի կամաբ կամաց վեր բարձրանալը» Վեցօր. =Շիր. էջ 57. աստիճանաւոր «կարգաւոր, կղեր» Յհ. իմ. ատ. Նոր գրականում՝ աստի-հանաչափ, աստիճանացոյց, աստիճանա-բար, աստիճանական, բարձրաստիճան, երկ-աստիճան, եռաստիճան, քառաստիճան (ընտրութիւն) ևն։ Ս ձայնը ազդուելով յա-ջորդ ճ-ից՝ դարձել է շ և ըստ այսմ ունինո աշտիճան, աշտիճանել, ութաշտիճանեայ Մամբր. իննաշտիճանեան Մագ. նոր գրակա-նում միայն առաջին ձևն է գործածական։
= Ակնյայտնի կերպով կապ ունի հնխ. šteigh-«երթալ, սանդուխի աստիճաններից վեր բարձրանալ» արմատի հետ, որի ժա-ռանոնեռն են սանս. stigh, յն. στείγω «եր-թալ, յառաջանալ», στίχος «կարգ, շարք», στοιχὲω «կարգով առաջ երթալ», գոթ. stei-gan, հբգ. stigan, նբգ. steigen ღելանել, սանդուխից բարձրանալ», stiege «աստիճան, սանդուխ», հսլ. stigna «գալ, հասնիլ», stid-za «շաւղ», լիթ. staigá «շտապ, յանկար-ծակի», հիսլ. tiagaim «երթալ, քայլել» ևն։ Աստիճան բառի հնգոյն ձևն է *աստէճան, որի հետ ճշտիւ համաձայն են հնխ. steigh. արմատի առաջին երկու բաղաձայնները և երկբարբառը. դժուարութիւն են հանում մի-այն նախաձայն ա (հմմտ. սակայն աստղ) և վերջաձայն gh, որ հայերէնում սովորաբար տալիս է գ, սակայն կարող է լինել նաևջ (ինչ. ջեր, ջերմ) և թերևս ձ, ժ (օձ, իժ), բայց ո՛չ բնաւ ճ։ Դժբախտաբար իրանեանում ա-սանդուած չէ բառս, որով կարելի չէ նաև ստուգել թէ իրանեանից փոխառութիւն չէ՞ արդեօք։-Աճ. (տե՛ս Pokorny 2, 614, Wal-He 829, Boisacq 907, Kluge 470, l'raut-mann 285)։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Շմ. աստիճան, Սեբ. ասդի-ջան, Տիգ. mսդիջmն, Ջղ. ասդիջան, ասլի-ջան, Գոր. Ղրբ. mստիջան, ասլըջան, Տփ. ասլիջան, Ախց. չափն ու ասլիճանը ճանչել (Գեղամեան, Զէնիաթ-ղէնիաթ, էջ 24)։
Ի տեղի լսողութեան աստիճանին. (Փարպ.։)
Երթիցէ ստուերն զտասն աստիճանօք (արեգակ նային ժամացուցի). (՟Դ. Թագ. ՟Ի 9. 11։ Ես. ՟Լ՟Ը 8։)
Մի՛ ելանցես ընդ աշտիճանս ի սեղան իմ։ Երկոտասան առիւծք կային ի վերայ վեցեցունց աստիճանացն (աթոռոյ)։ Ի վերայ միոյ աստիճանացան (բեմին՝) ուր նստէին։ Պօղոս կացեալ ի վերայ աշտիճանացն՝ շարժեաց զձեռն. եւ այլն։
Ելանելիս երկաթիս, եւ ի նմա որոգայթս իմն ծածուկս ընդ մէջ աստիճանացն. (Խոր.։)
Իբրեւ աստիճանօք բարձրացաւ. (Արշ.։)
Բարձրացոյց իբրեւ սանղոց աստիճանօք զլսօղսն. (Սարգ.։)
Որպէս յաստիճանէ յաստիճան զգնացսն փոփոխելով։ Խոսր. (։)
Երգ աստիճանաց է. (Ժմ.։)
Յնստիճան մահու հասանէր. (Վեցօր. ՟Ա. այս ինքն ի կէտ, կամ առ դուրս մահու։)
ԱՍՏԻՃԱՆՔ ՏԱՆ. Յարկք. դստիկոնք։ որ ըստ յն. ըստիկսն ...
Անկաւ յերից աստիճանաց եւտիքոս. (Ոսկ. գծ.։)
Իմաստասիրութիւն բազում աստիճանց պիտանայ. քանզի եւ բազում աստիճանք են իմաստասիրթեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Առաջին աստիճան խոնարհութեան է . երկրորդ աստիճան եւ այլն. (Վրք. հց.)
Սուգն պահս ուսուցանէ. պահք աղօթս բերեն. աղօթքն յողորմութիւնս դարձուցանէ. եւ առ սակաւ սակաւ աստիճանաւ յաստիճան ելանեն, եւ դիւաւ յերկինս ելանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Ոչ տակաւ տակաւ աստիճանէ յաստիճան փոփխեալ. յն. ո՛չ ի յառաջատութեանէ (աճեցեալ). (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Թագաւորութեան հասանեն յաստիճան. (Խոր.։)
Յարարչութեան աստիճանի դնէր. (Յհ. իմ.։)
Աշտիճանի փառաց։ Այս պետ պանծալի այսր աստիճանի. (Նար.։)
Որ ելեւէջս աստիճանի՝ բնութեան եմոյծ հաւաստրի. (Շ. խոստ.։)
Զբարեկամացն Քրիստոսի ընկալարո՛ւք զաստիճան. (Շ. ընդհանր.։)
Սարկաւագունք ... որ բարւոք պաշտիցեն, աստիճան բարի անձանց իւրեանց շահին. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ 15։)
աստիճան պաշտաման երիցութեան, կամ վարդապետութեան. (Ագաթ.։ Կորիւ։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Ձեռնադրութիւնքն ըստ ամենայն աստիճանաց։ (Կամրջ.։)
Առ դասս քահանայիցդ՝ որք աստիճանաւ երկրորդ էք եպիսկոպոսացդ. (Շ. ընդհանր.։ Տե՛ս եւ Լմբ. պտրգ. եւ Մխ. դտ. ինն աստիճանս երկրաւոր եւ երկրաւոր դասակարգութեանց։)
s. adj. dignitary, graduated;
gradual.
· Calfa
Ունօղ զաստիճան եկեղեցական. ժառանգաւոր. կղերիկոս. կարգաւոր.
Նշխար կազմի աստիճանաւորաց ձեռօք. (Վրդն. յաւետար.։)
Դնէ զյովհաննէս մկրտիչ ի դէմս ամենայն աստիճանաւորաց. (Բրսղ. մրկ.։)
Աստիճանաւոր պատուովք զնախապատուեզին բարեպաշտել՝ յառաջ մատուցանելով նախկին զփսաղտն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զարս սուրբս աստիճանաւորս եւ դպիրս օրինացն Ատուածոյ կոչէ. (Երզն. մտթ.։)
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
· Calfa
ἕνθεν, ἑντεῦθεν hinc Յայսմ տեղւոջէ.ի տեղւոջէս յայսմանէ. եւ յայսմ բանէ. աստից, ասկից, ասկէ, սկից, հոսկից.
Աստի առ ձեզ անցանել։ Բարձին աստի։ Երթիցու՛ք աստի. եւ այլն։
Եւ ոչ ի տուն իմ դարձայց. բայց ի նոյն (այս ինքն միանգամայն) աստի իսկ ի վանս երթայց. (Վրք. հց. Դ։)
Աստի սկսաք լինել առանց թագաւորի. (Լմբ. ատ.։)
Զի մի՛ խնղճ ինչ աստի երեւեսցի. (Ոսկ. յհ. Ա 3։ Ռամկական է ասելն.)
Ես այլ աստից ոչ գնացից. (ՃՃ.։)
Երկուս եւս այլս աստի եւ անտի, եւ ի միջի զՅիսուս. (Յհ. ԺԲ 18։)
Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի։ Ցանգ աստի, եւ ցանգ անտի. (Թուոց. ԺԱ 31։ ԻԲ 24։)
Անտի մերժումն ի տանջանս, եւ աստի մերձումն յարքայութիւնն. (Իսկ Ագաթ.) իմա՛, յիրէ անտի, ի բանէ աստի։
Վասն յաճախութեան ազգի ազգի մտացն (այս ինքն իմաստից) որ աստի յորդին. (Սեբեր. Ե։ ա.)
(ԶԱվ եղեալ) աստի անտիքն՝ պատուականքն եւ առաջինք եւ հուպք եւ մերձաւորք անուանին զօրութիւնք։ Պաշտօն առնլով միջինն յերկաքանչիւրց յաստից անտից զօրութեանցն. (Փիլ. իմաստն.։)
Յիշխանուենէ աստի զմեզ ի բաց մերժել, եւ յոգւոց աստի մերոց։ Յաշխարհէ աստի. ի մարմնոյ աստի. զայսպիսեաց աստի. եւ այլն։
Ի մերոց աստի. (Ագաթ.։)
Ի միջոյ աստի մերմէ։ Ի հեռաստանէ աստի. (Յհ. կթ.։)
Ի յերկրածնացաստի։ Ի ստորնայնոցս աստի։ Ի ներքոյ աստի հոսեալ. (Նար.։)
Յախտէ աստի յայսմանէ։ Յազգէ աստի խոտորելոյ յայսմանէ. եւ այլն։
ὀ, ἠ, τὸ ἑντεῦθεν կամ ἑνταῦθα quod est hic vel hinc, hujus vitae, terrenus, temporalis Որ ինչ է աստի ծագեալ. կամ որ ինչ գտանի աստ, մանաւանդ եղեալն յայսմ աշխարհի. ժամանակաւոր. երկրաւոր. այս. սոյն
Յայտարարեալ զանտի վնասն, եւ զաստի օգուտ։ զի այսպէս յաստի եւ յանտի բարութիւնսն վայելեսզուք. (Ոսկ. մ. Բ 20։)
Հայցեսցուք զանդ հանգիստն, ընկեսցուք զաստի ճոխութիւնս. (Ածաբ.)
Մեծաօտունն զրկեցաւ ի դրախտէն վասն աստի փափկութեանն. (Բրս. հց.։)
Ամբարտաւանութիւն աստի կենաց. յն. լոկ, կենացս. (Ա յհ. Բ 16։)
Զաստի կարծիս։ Աստի յաւիտենիս. Յաստիս բերկրիցիք յաւիտենի. (Ագաթ.։)
Ոչ վասն աստի աստի ինչ իրաց. (Պիտ.։)
Յետ աստի փառացս. (Խոսր.։)
Աստի սգովս անդ մտնեմք ժառանգել. (Լմբ. սղ.։ Յորմէ ա. գ.)
Զփափկութիւն եւ զկամս աստիս քան զյաւիտենականն լաւ համարեցար. (Գրք. հց. Բ։)
Ամենայն ինչ աստիքս իբր զստուեր երեւի. (Ոսկ. յհ. Բ 41։)
Աստիս (այս ինքն աստի կեանք) է ձիր եւ շնորհ։ Զոր յաստիս կրեն մարդիկ։ Յաստիս տալիով եւ այլով. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Մին աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Զաստեացս միշտ հոգացեալ դիպուածս։ Կնքելոց յիմաստից աստեացս։ Ի կենցաղ աստեացս։ Զաստեաց կենցաղոյս պատկեր։ Զհոգին յաստեացս փրկեաց. (Նար. Լ. ԽԶ. ՀԹ. ՁԱ. ՁԵ. եւ Նար. մծբ.։)
Տե՛ս եւ զայջորդ բառս։ ԱՍՏԻ 2 (աստւոյ, ւոջ, տիք, տեաց կամ տից.) ա. որ եւ ԱՍՏԻՆ, ԱՍՏԵՒՈՐ, ԱՍՏՈՅ, ԱԶԴՈՅ. Հաստատ. հաստատուն. անյողդողդ. պինդ. տոկուն. առաքինի. եւ Սո՛ւր. սաստիկ.
Իմաստունն եւ աստին. աստին, եւ վատթարն։ Աստի իմաստունն ողորմութեամբ վարի առ ամենեսին։ Առաքինութիւնն ազգակից է աստւոյ եւ իմաստնոյ բարուց։ Ընդ աստուածպաշտութիւն, եւ ընդ այլ եւս ընդ աստի առաքինութիւնս։ Անորդութիւն աստի իմացուածոց կարգաց։ Առաքաինութեան, զոր գաւառ ոդւոցն աստեաց եւ առաքինեաց կարծելի է. (Փիլ. ստէպ։)
Աստի՛ է զայրումն բարկութեան քան զամենայն բոց. (Ոսկ. յհ. Ա 3։ Ի Հին բռ. դրի.)
Աստի. հաստատամիտ, կամ զօրաւոր։ գ. ԱՍՏԻ. գ. Հաստատութիւն. պնդութիւն. զօրութիւն. առոյգութիւն. cf. ԱԶԴ, cf. ՅԱԶԴՈՋ։
Յաստւոջ (կամ յաստիոջ) հալածանացն էր յագարակն ուրեմն ղօղեալ. (Ճ. Ա.։)
Եւ եւս յետոյ առաւել աստիք առ կռնաւն. (Եզնիկ.։)
Յորժամ յաստիս յուժի զօրացաւ կեղծաւորական բարի համբաւն. (Լաստ ԻԱ. ԻԲ։) Ուստի եւ Արբունք. հասակ առոյգ.
Յաստիս մանկութեան. (Բուզ. Դ 3։)
Յայնմ մանկութենէ աստեաց՝ հասանէ յաստիս երիտասարդութեան. (Լմբ. սղ.։)
Աշխատութիւն յաստիս մարմնոյ, պտուղն եւ վայելք ի ծերութեան յանցեալ ժամանակի։ Յետ աստեացն մանկութեան անցանելոյ ապա առ զկինն. (Ոսկ. մ. Գ 14։ եւ եբր. ԻԴ։)
Երինջ երեմեան է, այս ինքն յաստիսս յուժի զօրութեան, ի մեծութեան ի փափկութեան. (Ոսկ. ես.։)
Առ հակառակն աստեօք երիտասարդութեանն արիապէս մարտնչի։ Մինչեւ յաստուածպաշտութեանն եւ արդարութեանն եւ սրբութեան ած յաստիս. (Շ. ա. յհ. ԻԳ։ Ի պէսպէս միտս ձգի ասելն.)
Ո՞ւր այն իմ ժամանակ, յորում ընդ ասել բանին եւ ես (երկիրս) յոքնազան վերաբերէի բուսակաս ի կենցաղաւէաս աստից։ Օդ քաղցրաշունչ ի ձեռն արեւելեան ցօղոյ, եւ բազմագութ խնամով սնուցանէին զիմ աստիցն զարմ. (Պիտ. Ժ 5։)
աստիք, աստեաց. Իբր Երկրաւորք, եւ իբր Աստեւորք. եւ իբր Արբունք. տե՛ս ի վեր անդր ԱՍՏԻ. ա. գ.։
ԱՍՏԻՃԱՆԵՄ կամ ԱՇՏԻՃԱՆԵՄ Հանել յաշտիճան պատուոյ. տալ զաստիճան եկեղեցական.
without education, uneducated, ungoverned.
· Calfa
Զի մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ իցէ։ Ջերմութիւն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
ἁπαίδευτος. imperitus, indisclipinatus. Ոչ դաստիարակեալ. անկիրթ. անհրահանգ. եւ անպայման. թէրպիէսիզ.
from, since, as soon as, when;
radically, originally, naturally;
anew, afresh;
even then;
— ի մանկութենէ իմնէ, from my infancy;
— յարարչութենէ աշխարհի, from the creation of the world.
· Calfa
Անդստին ի կաւոյ ստեղծ։ Գնդակ ի ներքոյ երկուց ստեղանցն անդստին ի նմանէ։ Քերովբ ի վերայ գլխոյ քաւութեանն անդստին ի քաւութենէ անտի։ Անդստին ի մեքենովթայն ուսք իւր։ Խորշք նորա անդստին ի նմանէ. եւ այլն։
Անդստին յօրինացն։ Ադստին ի նոցին բանիցն. (Եզնիկ.։)
Անդստին ի տղայական հասակէն։ Անդստին ի սկզբանց։ Ի մատաղն իսկ անդստին սա տիոց. (Պիտ.։)
Անդստին յինքեան ունի. (Նար.։)
Անդստին իսկ ի տղայականն տիս. (Պիտ.։)
Ըստ անդստին բարեբարոյ մտաց իւրոց. (Յհ. կթ.։)
Զիմաստութիւնն Աստուծոյ զանդստինն. (Կոչ. ՟Գ։)
իբր անդրէն՝ վերստին. նորանց. թէքրար, եէնիտէն.
Ի զառամանալն պարարելոյս՝ անդստին այսպիսեօք դարմանօք բարեկրեալ գրգի. (Պիտ.։)
Անդստին յոճն առաջին մատեայ. (Նար.։)
Անդստին ընդ յառնելն՝ փառս զգենուցուն։ Անդէն եւ անդստին ի գործ արկեալ զանդադար վարդապետութիւնն. (Ագաթ.։)
Մոռացի՛ր զթիւս չարեացն, եւ անդստին համարձակեցայց։ Մատո՛ մատն այցելութեան, եւ անդստին իսկ կատարեցայց. (Նար.։)
uncertain, unassured, doubtful;
contingent, casual.
· Calfa
Որ ինչ յանհաւաստին հայէր բանն եւ մտածութիւն։ Ասելն ոմանց անհաւաստի մարդոց ըստ յօժարութեան, եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Խոր. ՟Բ. 61։ եւ ՟Ա. 21։)
ἁσαφός. incertus. Ոչ հաւաստի. անստոյգ. աներկբայելի. անյայտ. եւ անստուգաբան. պէլիրսիզ. շիւպհէլի.
cf. Բարեբախտ.
· Calfa
Մինչդեռ բարեբաստիկն ջուանշիր զաշխարհակալ տէրութիւնն վարէր. (Կաղանկտ.։)
Քանզի յայսոսիկ քաջահաճոյ՝ բարեբաստիկք, եւ ոչ նոյնպիսիքն՝ եղկելիք անուանին. (Սկեւռ.։)
Որ պարտեցաւն՝ թշուառական է, իսկ որ վարեցաւն՝ բարեբաստիկ։ Սոդովմայեցւոց գաւառն յառաջ քան զբոցակէզ լինել կարի յոյջ բարեբաստիկ էր։ Կատարած է բարեբաստիկ կենաց՝ առ ի յԱստուածն նմանութիւն. (Փիլ. ստէպ։)
Ընդ հրեշտակացն բարեբաստիկ կենացն հանդիսանալ. (Շ. բարձր.։)
Բարեբաստիկ վայելչանաց ամբարումն. (Պիտ.։)
cf. Բարեբախտանամ.
· Calfa
Մինովս զայսոսիկ օրէնս եդ իւրոցն քաղաքացւոց, ի ձեռն որոց կրետէ զամենայն ժամանակս իւր բարեբաստի. (Պղատ. մինովս.։)
preceptor, tutor, pedagogue.
· Calfa
, ի-ա հլ. «տղոց վարպետ, ուսուցիչ և խնամակալ» Ա. կոր. դ. 15, Գաղ. գ. 24, 25, Բուզ., որից՝ դաստիարակել Կիւրղ ղկ. Պղատ. տիմ. Յճխ., դաստիարակեղէն (նորագիւտ բառ) Պտրդ. 250, դաստիարակա-պէս Մաքս. դիոն., դաստիարակարան Նար., դաստիարակութիւն Յճխ. Նար. խչ., դաստիա-րակչուհի, ղաստիարակչական (նոր բառեր)։
ՆՀԲ պրս. տէսթկիյր «օգնական», որ ձևով յարմար չէ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Գ Տէօլվէթեանց, Դաստիարակ, 1873, էջ ա, նոյնը յետոյ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 657, Տէրվ. Լեզու, 123, Müller, WZKM, 8, 275։-Հիւնք. պրս. տէսթկիր և տէսթեար։-Müller անդ և 10, 179, Ալիշան, Հին հաւ. 353, 466, Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծան. 57 պհլ. dastur «հոգևոր պետ» և պրս. [arabic word] dastur «փոխարքայ»։
Զտղայս դաստիարակն հրահանգէ ի բաց կալ ի վնասակարաց։ Հեզութիւն դաստիարակ է մանկութեան. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
Դժուարընտել դաստիարակաւ խաչին վարժեալ կրթեցար. (Նար. կուս.։)
Սոքա դաստիարակք մերս իմաստից. (Նար. առաք.։)
place of educa-tion;
preceptor.
· Calfa
Տեղի եւ գործի դաստիարակութեան. կրթարան, եւ կրթիչ.
Զքեզ (զխաչդ) եդ առաջի բանալիք բացարան, իբրեւ զընդակից դաստիարակարան. եւ այլն. (Նար. խչ.։)
to bring up, to educate, to instruct, to train up, to discipline.
· Calfa
Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւք զայսպիսիքս. (Պղատ. տիմ.։)
Դաստիարակեսցուք զմիտս եւ զզգայարանս մեր. (Խոսր.։)
Միանձունք զորովայնս դաստիարակեցին պարկեշտութեամբ. (ՃՃ.։)
Եւ ի հրեշտակաց դաստիարակին ի հոգեղինացն վարս. (Յճխ. ՟Լ՟Ա։)
Որ զարուսեակին անզգայ էութիւն իբր երաստնաւ իմն դաստիարակես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Զի դաստիարակեալ զպատշաճականն ... մի՛ լքայց. իմա՛, ուսեալ։
Դաստիարակեաց զմեզ ի հեզութիւն։ Դաստիարակեցեր զժողովուրդն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Բազմապատիկ խնամակալութեամբ դաստիարակէ բնութեանս մերոյ. (Իգն.։)
Ծնելոցն ոչ ոք դաստիարակէ զսնունդ օրինացն. (Երզն. լս.։)
Որք ոչ այսպէս զանձնէ դաստիարակեսցեն, ոչ իշխեն տիրապէս սաստել (դիւին). (Կիւրղ. ղկ.։)
Ակամբ դաստիարակեցելով վարել. (Բրս. թղթ.։)
παιδαγωγέω, παιδεύω instruo pueros, instituo, eudio, moderor, deduco Կրթել որպէս դաստիարակ. հրահանգել. ուսուցանել. խրատել. առաջնորդել իբր ձեռամբացի. ուղղել. ուսումն եւ մարդավարութիւն սորվեցընել, ճամբա բերել.
story, floor.
· Calfa
(սեռ. ի) «տան յարկ» Գծ. ի. 9, թ. 37. Նար. էջ 178. Ճառընտ. դստիկոնք լար-կաց Պիոն. հրտր. WZKM, 28 (1914), 380, ղստիկոնիս «պատշգամբ» Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 5։
= Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։
Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր. (Գծ. ՟Ի. 9։)
Լուացին զնա, եւ եդին ի դստիկոնի անդ. (Գծ. ՟Թ. 57։)
Լցաւ ամենայն հրապարակն, եւ դստիկոնք յարկացն. (Ճ. ՟Ա.։)
to shoe, to put on shoes, or boots.
· Calfa
Ունել. հի՛զան, ըստիմանի, զինի։ Ունելն նշանակէ զըստիմանելն, զինելն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Մակ ունելոյս բաւական ասաց գոլ զըստիմանելն, զզինել. (Անյաղթ անդ։)
cf. Զնստանիմ.
· Calfa
ԶՆՍՏԱՆԻՄ եւ ԶՆՍՏԻՄ. Ի վայր նստիլ, իբր զիջանել. ցածանալ. ցածնուլ. խոնարհիլ. հանդարտիլ. զետեղիլ. վար իջնալ.
governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.
· Calfa
, ի-ա հլ. «վերակացու, հրա-մանատար, իշխան, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. Եւս. քր. «արաբների կողմից դրուած կուսակալ Հայաստանի վրայ» Սեբ. Յհ. կաթ. (նոր գրականում «կարգապահութեան հսկող հասարակ քաղաքապահ»). որից կապանք ոստիկանք «պահապաններով բանտ» Ա մակ. ժգ. 3 (որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 583 սրբագրում է պարեկապանս ոստիկանս), ոս-տիկանութիւն ՍԳր. Եւս. քր. ոստիկանաբար ԱԲ. նոր բառեր են ոստիկանապետ, ոստիկա-նական, ոստիկանատուն։
ՆՀԲ լծ. թրք. իւսթէ՝ իւսթտէ տուրան, ուսթատ, ուստա։ Peterm. De ostikanii arabicis, Berolini 1840, հյ. թրգմ. Երե-ւակ 1859, էջ 15 մեկնում է հյ. ոստ «ճիւղ, բլուր» կամ ոստան «մայրաքա-ղաք» բառերով, բայց առաջինի իմաս-տը յարմար չէ. երկրորդը պիտի տար ոստանական, ուստի դնում է թռո. իւոտ «վերին, բարձր» արմատից, որից նաև
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։
Ոստիկան՝ եղիազար որդի ահարոնի։ Ոստիկանաց զօրուն։ Եգ քահանայն ոստիկանս ի տան տեառն։ Արար ոստիկանս ըստ ամենայն տեղիս։ Ոստիկան արանց պատերազմողաց։ Երիկամանց նորա է վկայ աստուած, եւ սրտի նորա ոստիկան ճշմարիտ.եւ այլն։
Պիղատոս ոստիկան հրէաստանի. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Իբրեւ հաւատարիմ ոստիկանս յանձն առնէր նոցա զհեռաւոր մարզն։ Ո՞չ զիս ոստիկան արարին ի վերայ ձեր երկոցուն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Գանձուց ոստիկան երկմիտ։ Հրեշտակն պահպանողական կենակից՝ հզօր ոստիկան. (Նար. ՟Ծ՟Զ. ՟Հ՟Թ։)
Բազում ոստիկանս եւ դէտս անձանց կացուցէ՛ք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Հրամայեաց կապել զնա ի կապանս ոստիկանս, եւ դնել զնա ի բանտի». իմա՛ իբր ոստիկանաւոր, այսինքն հանդերձ պահապանօք. ըստ յն. դնել ի պահեստի բանտին։
prefecture;
inspectorship;
ministry, office.
· Calfa
Իշխանք ցեղիցն կային ի վերայ ոստիկանութեանն։ Ի վերայ ոստիկանութեան իսրայէլի յայնկոյս յորդանանու։ Պահապանք ոստիկանութեամբ կային ապողոնեայ ի վերայ նոցա. (Թուոց. ՟Է. 2։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 30. եւ ՟Ժ. 75։)
Զփիլիպպոս որբ մնացեալ փայփայէր ոստիկանութեամբ ոմն յազգէ թագաւորութեանն։ Կղաւ դիոս զփեղիքս հրէաստանի ոստիկան առաքէ ... Ի փեղիկեայ հրէից ոստիկանութեան եւ այլն. (Եւս. քր.։)
Ոչ սողոմոն կամ զօրաբաբել՝ մահկանացուաց ոստիկանութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Աստուծոյ ոստիկանութիւնն ի միտս հեթանոսացն գրեաց զօրէնս առանց ուսման. (Լմբ. իմ.։)
terrestrial;
dry, arid, parched, adust, burnt up;
— օձ, land serpent.
· Calfa
Երկիր ծարաւուտ, որ ոստին է անջրդի. (Ոսկ. ես.։)
Յոստինս տեղիս. (Վեցօր. ՟Ե.)
Իբրեւ զմանուկ յոստին երկրէ, ի կուսէն ասեմ. (Կամրջ.։ Տօնակ.։)
Ոչ ի գնացս ջուրց, այլ ի յոստին տեղիս տնկեալ՝ յամայի եւ յանջրդի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Անդաստանք ջրարբիք լիցին ընդ հնգեկեաւ, այլ ոստինք տասանորդեսցին. (Մխ. դտ.։)
Միւս եւս ծառ՝ որ կոչի միւրիկէ, որ ջրարբին եւ ոստին է. զի ընդ ջրարբի է, եւ ընդ ոստինս ոստին համարի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Որք ջրասունք են, եւ որք ոստինք, դաշտականք եւ լեռնայինք (ի բոյսս). (Վրդն. ծն.։)
Հաց բազմացուցեալ, ջուր յոստին (վայրի) բղխեալ. (Գանձ.։)
Շրջի ընդ ոստին (կամ ոստի) հոգիս, այսինքն ցամաք ի զղջմանէ արտասուաց. (Մաշկ.։)
Սատակեաց զքարբոն ոստին. (Հ. մայ. ՟Ա.։)
to sit down, to be seated;
to repose;
to lodge, to reside, to dwell;
to be settled, to be resident;
— զօրաց, to be encamped, to encamp;
շուրջ — զքաղաքաւ, to besiege, to blockade, to block up;
ի դարան —, to lie in ambush, in wait;
to plot;
— ի սեղան, to sit down to table;
— յաթոռ ի պէտս, to go to stool, to evacuate;
— յինքեան, to retire from business, to live alone;
— ի վերայ աւանդի, to neglect one's deposit.
· Calfa
Նստէր առ դուրս խորանի իւրոյ։ Նի՛ստ այրի ի տան հօր քոյ։ Նի՛ստ ընդ աջմէ իմմէ։ Որ նստիսդ ի քերովբէս։ Աստուած նստաւ յաթոռ սրբութեան իւրոյ։ Նստել ի վերայ (գրաստու)։ Շուրջ նստել (զքաղաքաւ, այսինքն պաշարել).եւ այլն։
ՆՍՏԵԼ որպէս Թափել զաւելորդս բնութեան. գործքի նստիլ. աղբել.
Ասեն, գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դտ. ՟Գ. 24։)
καθίζω, -ομαι, καθήμαι, θρονίζομαι sedeo ἑγκάθημαι insideo ἑπιβαίνω ascendo եւ այլն. Ի նիստ կալ, կամ հանգչել ի վերայ զըստի. բազմիլ. ի ստոր զետեղիլ, կամ ի վայր իջանել. ցածնուլ. դադարել. հեծանել. (նմանաւոր ձայնք են եւ յայլ լեզուս. պ. նիզէսթէն, ուստի թ. նիզէսթ էթմէք ... լտ. սէտէրէ, յն. էտրա՛օմէ. եւ գա՛թիմէ ..., այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ).
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
· Calfa
Մկրտութիւնն յովհաննու ուստի՞ էր, յերկնի՞ց, եթէ ի մարդկանէ։ Սմա ուստի՞ իցէ այս իմաստութիւն։ Եւ ուստի՞ է ինձ այս, զի եկեսցէ մայր տեառն մոյ առ իս։ Ուստի՞ ճանաչես զիս։ Ոչ գիտեմ զձեզ, ուստի՛ էք։ Ոչ գիտես, ուստի՛ գայ, կամ յո՛ երթաց.եւ այլն։
Ուստի՞ իսկ է մեզ լինելս, ուստի՞ առաք սկիզբն, կամ յումմէ՞ եղեաք. (Իսիւք.։)
ՈՒՍՏԻ՛ ԵՒ. իբր՝ Ուստի՛ եւ իցէ. անխտիր.
Կայէն (ի պէտս զոհելոյ) ուստի՛ եւ կորզեաց հասկս յոռիս արհամարհանօք. (Եփր. եբր.։)
ԶՈՒՍՏԻ, ՈՒՍՏԻՈՅ. (ի բառէդ Ուստի՞) եւ ՈՒՍՏԵԱՑ (ի բառէդ Ուստեք կամ Ուստի՛ եւ իցէ)
Եղիսէ ասէ ցգեհեզի. ուստի՞ գայիր, իբր ոչ եթէ չգիտեմ զուստին, այլ սուգ առեալ ունիմ զուստիոյդ (այսինքն վասն ուստի՛ գալոյդ). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Դարձայց ի տուն իմ, ուստի ելի։ Գնացին յանտիոք, ուստի էին, յանձն արարեալ շնորհացն աստուծոյ։ Իջեալ ի սիրակուսա՝ եղեաք աւուրս երկուս. ուստի գնացեալ՝ հասաք ի հռեգիովն։ Ժողովես՝ ուստի ոչ սփռեցեր. եւ այլն։
Արդարութիւնն լուսաւորեսցի ի խաչն, ուստի տէրն յայտնեցաւ, ուստի տէրն կախեցաւ, ուստի փառք նորա ծագեցին, եւ լցին զերկիր. (Ագաթ.։)
Ի նոյն բլուր՝ ուստի էջն, վերջոտնեալ ելանէ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ուստի սակաւ մի կասկածէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Ուստի սկսար դու, անտի տաց քեզ պատասխանի. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Ուստի հիմն իցէ շինուածոյն, եւ կատարն անտի լինիցի. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
Ուստի պարտ էր զարմանալ զնմանէն, նոքա անգոսնէին. (Իսիւք.։)
ՈՒՍՏԻ. շ. ὄθεν unde, ideo, propterea. Վասն որոյ. վասն այսորիկ. նմին իրի. ապա ուրեմն. ուստի, անանկ է նէ.
Հաճոյ թուեցաւ հերովդի, ուստի եւ երդմամբ խոստացաւ տալ նմա եւ այլն. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 7։ Տե՛ս ՟Բ. 17։ ՟Գ. 1։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 23. եւ այլն։)
Ուստի եղբարք սուրբք, նայեցարո՛ւք. զՈւստին փոխանակ վասն այսորիկ ասելոյն դնէ. զուստին փոխանակ վասն այսորիկ ասելոյ ասաց. (Ոսկ. եբր.։)
Ընդհանուր աշխարհ ի նմանէ վարդապետեալ ուսանի, ուստի եւ ոսկիբերան կոչեցին զնա. (Խոր. ՟Գ. 57։)
ill-fated, ill-omened, ill-starred, unlucky, unfortunate;
unhappy, miserable, wretched;
rascally, wicked, villainous, impious.
· Calfa
to be created, produced;
to be confirmed, strengthened;
to marry, to wed, to espouse.
· Calfa
creator, producer.
· Calfa
Ո՞վ է հաստիչ բաց յաստուծոյ մերմէ։ Զհաստիչ նորա։ Հաւատարիմ հաստչին. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 32։ Ես. ՟Ի՟Բ. 11։ ՟Բ. Պետ. ՟Դ. 19։)
Պաշտել զաստուած արարիչ եւ զորդին հաստիչ, եւ զհոգին կազմիչ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Ամենից հաստիչ յոչէից. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
Արարիչ եւ հաստիչ ամենայնի. (Իգն.։)
Հաստիչ թալկացելոց. (ՃՃ.։)
Հաստիչ հոգւոց հաց. (Նար. ՟Գ։)
Բազումողորմ աստուած, եւ հաստիչ խաղաղութեան, հաստատեա՛ զանձինս մեր. (Ժմ.։)
corpulent, big-bellied;
strong-limbed or large-limbed.
· Calfa
Եւ էր սմբատ մարմնով հարստի, եւ յոյժ թանձր. (Լաստ. ՟Բ։)
Կին ոմն յազգէ արշակունեաց անձամբ խարստի (կամ հարստի) եւ խոշորագեղ. (Խոր. ՟Բ. 34։)
stallion, entire horse or ass.
· Calfa
Յասպաստանս էշս մեծամեծ՝ զոր կոչեն խարստիս, բուծանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
loadstone, magnet;
magnetic fluid.
· Calfa
«քաշողական ուժ ունեցող մի քար» Նար. էջ 111. գրուած մանգնեստիս Անան. եկեղ. որ և մագնիտ Նիւս. բն. Յայս-մաւ. մանգնիտ. Տաթև. ձմ. կ. մագնիդէմ Բր. երեմ. էջ 200. ուշ ժամանակ՝ մղնադիս (Պատկ. Драг. камн. էջ 46), մղլադուզ էֆիմ. 247 (տե՛ս ժառատ). ժողովրդական ստուգաբանութեա՞մբ դարձած մկնատիզ Մխ. բժշ. 120.-արդի գրականում ընդուն-ուած է միայն մագնիս, որից մագնիսական, մագնիսացում, մագնիսացնել, մագնիսակա-նութիւն։
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
· Calfa
«գօտու ծոպերը կամ ուրիշ մա-սերը». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ ռործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 68.-«Զծոփս գօտւոյն մերթ բանայցէ և մերի ծածկիցէ, մերթ ի կուրծսն ածիցէ և մերթ զգաւակաւն ածիցէ և այսր անդր շոշոկիցէ, բացխփիկ նափորտամբն խաղայցէ, զի զհա-ւաստիս գօտւոյն կարիցէ բազմաց ցուցա-նել»։
Հաւաստի քննութեամբ, կամ ընտրութեամբ։ Ի հաւաստի քննութեան. (Իգն.։)
Ստուգութեամբ իմն հաւաստի զբանն առնէին։ Զյոյժ հաւաստին, եւ զյաւէտ կարելին. (Յհ. կթ.։)
Ի հաւաստի (կամ հաւատարիմ) արանց. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Հաւաստի եղիցի, կամ է, կամ լինել. (Պորփ.։ Խոր. ՟Ա. 4։)
Եւ զի մեռեալն՝ էր կենդանի, թէպէտեւ մահն էր հաւաստի. (Շ. խոստ.։)
Եւ ի նոցանէ՝ զոր ինչ հաւաստին կարծեմք, առնուլ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Հաւաստի ի յունական ոմանս կամ պատմութիւնս. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Հաւաստի մեկնել, կամ գիտել, ուսանել, ի վերայ հասանել. (Նախ. դան.։ Մխ. երեմ.։ Մաշկ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Իսկ Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Այլոցն հաւաստի քննիչքն, կամ քննիչ գոլ, կամ քննիչ լինել. լինի ա. եւ մ։
Անվրէպ զրուցացն հաւաստիք. (Յհ. կթ.։)
Գտանել զժամանակին հաւաստիս. (Լմբ. սղ.։)
Հաւաստիք օրինացն վասն շաբաթուն։ Կարգէ զբանն հաւաստեօք։ Ընտրեն ի մարգարէից անտի զհաւաստիսն. (Իգն.։)
Եւ զպատարագն ընդ նմին յիշեաց, որ գործոցն էին հաւաստիք. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ի քրտան եղեւ, զի զհաւաստիս մարդանալոյն ցուցցէ։ Բազում հաւաստեօք տայր ընդունել զայն։ Դիտեա՛ ինձ զմարգարէութեանցն հաւաստիս։ Պահին բազում հաւաստեօք։ Տե՛ս ո՛րչափ հաւաստեաց պէտք են մեզ, զգուշասցո՛ւք եւ այլն։ Մեծամեծ հաւաստեօք լեալ ամբաստան զնոցանէն։ Նշանա՞ցն հանդէսք, եթէ առաքինութեանցն հաւաստիք. (Ոսկ. ստէպ։)
Զի եթէ յօրինակին եւ ի ստուերին այսպիսի հաւաստիք պահանջէին, ո՛րպիսի ինչ հաւաստիք ապա ի նորս պահանջին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
σαφής certus, manifestus, perspicuus ἁκριβής accuratus, diligens, exploratus, requisitus. (ի ձայնիցս Աստի, հաստատ. յստակ. եւ հա՛. այո. հաւանելի. հաւատալի, եւ այլն) Ճշգրիտ. ստոյգ. հաստատուն. քաջայայտ. աներկբայ. արժանահաւատ. անվրէպ. ճիշդ. անաչառ.
certitude, assurance, good authority, best source;
demonstration, token, testimony, proof;
— բարձր ակնածութեան, assurance of the highest regard;
ընդունել զ—իս մեծարանաց, to be assured of his highest esteem.
· Calfa
to contravene, to transgress, to infringe, to disobey, to oppose;
to be refractory, disobedient, to mutiny, to revolt, to rebel.
· Calfa
Այլք հակառակութեամբ ի բաց հեստին ի հոգեւոր ուրախութենէն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ձեռարուեստակ.
· Calfa
Զձեռարուեստիկ իմաստութիւն եւ զբարատեացն սիրեցին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 53։)
supreme, sublime.
· Calfa
Ցուցանել ձեզ զնախաստիճանն եւ զնախանիստն պատիւ. (Ուռպ.։)
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
· Calfa
Միումն հաւանեալք հրամանի առաջիկայի տեառնն՝ իբրեւ նաւաստւոյ վարչի։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի, եւ իշխան ի քաղաքի, զօրավար ի պատերազմի։ Նաւաստւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն, եւ ուղիղ վարել։ Թողեալ նաւաստւոյն զքեղիսն, եւ նաւազքն զայլ եւս զգործիս, զձեռսն յաղօթսն պարզեալ տարածանէին. (Փիլ.։)
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
to be fortified or strengthened by, to be consolidated.
· Calfa
Իբր Հաստիլ ամրութեամբ. հաստատուն կամ հաստաբեստ գտանիլ.
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
· Calfa
Ի դաւաճանութէան ընտանեացն պատրաստին. (Սարգ. յկ. ՟Ծ։)
Պատրաստին ի վնասակարացն. (Յճխ. ՟Ծ՟Է։)
preparer, disposer, dresser;
provider.
· Calfa
Պատրաստիչ հանգստեանցն մերոց յաշխարհն հանդերձեալ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Կացուցանէ պատրաստիչս ձեան ամարանոցած. (Յհ. կթ.։ 3)
to dress oneself splendidly, to wear superb apparel, to bedizen or bedeck oneself elegantly.
· Calfa
suburb.
· Calfa
«քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
-Յս, προάστειον, προάστιον «նախաքաղաք, արուարձան», որից նաև վրաց. მრასტინი պրաստինի «мъстопрeбыванiя բնակավայր» (Չուբինով 1022), թերևս հայերէնի միջ-նորդութեամբ, ինչպէս երևում է ձևից։ Յոյն բառը ծազում էπρό «առաջի» և ἀστν «քաղաք» բառերից։-Հիւբշ. 375։
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
· Calfa
, ո հլ. «նստուածք, դիրք, զետեղ-ման ձև» Օր. ժա. 30. Ոսկ. գաղ. Եփր. թգ. «կայան, աթոռանիստ քաղաք» Ագաթ. «ստազուածք, կալուած» Եզեկ. խե. 7. խը. 21. որից նստիլ «նստիլ, բազմիլ, հանգչիլ» ՍԳր. Եփր. ել. յես. «բնական պէտքը հոգալ» Դատ. ռ. 24. նստել «կծկել, ամփոփել, փոք-ռացնել» Սեբեր. նստոյ տեղի «յետոյք» Ա. գաթ. Եւս. պտմ. երկայնանիստ Խոր. թագա-ւորանիստ Եղիշ. Խոր. զօրանիստ Բուզ. լայ-նանիստ Ագաթ. Վեցօր. գեղեցկանիստ Փարպ. Խռռ. յռանիստ Մծբ. ստուերանիստ Ագաթ. գահանստիլ Ճառընտ. մեծանիստ Վեցօր. նաւանոտտեան Փիլ. նստակլոր «սև բզէզ» (նորագիւտ բառ) Նոր վկ. էջ 317.-զ նախ-դիրով՝ զնստագոյն «աւելի ցած» ՍԳր. զնըս-տուկ «ցած» Եփր. վկ. արև. 38. զնստուցա-նել Գ. մակ. գ. 13. Ոսկ. Եզն. ևն։ Սխալ ձև է նստիք «գահաւորակ» Ոսկ. եփես. ի., որ ըստ լաւագոյն օրինակի՝ պէտք է կարդալ նստի «նստում է» (տես Հիւնք. էջ 92 և ՀԱ 1911, 175)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. nizdo-ձևից, որ կազմուած է ni մասնիկով՝ պարզական sed-«նստիլ» արմատի ստորին zd-ձայնդարձիռ-Պարզ արմատն են ներկայացնում սանս- [other alphabet] sad, [other alphabet] sidati «նստիլ», sá-dah «ևայան, տեղ». զնդ.. ❇ had, հպրս-had «նստեւ», զնդ. և հպրս. hadis «բնակա-րան, պալատ», յն. ἔζομαι «նստիլ», ἔδος «նստարան, կայան», լտ. sedeo «նստիլ», sedo «հանգստացնել», հիռլ. saidim, կիմր. seddu, հիսլ. sitja, գոթ. sitan, հբգ. sizzen, գերմ. sitzen, անգլսաք. sittan, անգլ. sit. հոլլ. zitten, լիթ. sédu, sédmi «նստիլ, նըս-տեցնել», հսլ. sšdčti, ռուս. cидeть «նստիւ». հպրուս. sīdons «նստած», այսպէս նաև հսլ-saditi «տնկել», ռուս. caдъ «պարտէզ», cвдло «համետ, թամբ» ևն, իսկ ni-ով աճած ձևեր են սանս. [other alphabet] nisīdati «նըս-տում է», [other alphabet] nīdá-«դադար, կայան, թըռ-չունի բոյն», զնդ. ❇ nišhiδai ti «նստում է», հպրս. niy-a-sadayam «նըս-տուցանել», պհլ. [other alphabet] nišastan, պրս. [arabic word] nišastan «նստիլ», [arabic word] nišinam «նստիմ», սոգդ. nista «նստած», լտ. nīdus, հբգ. nest, անգլ. nest, միռլ. net, կիմր. nуth, կորն. neid, լիթ. lizdas, լեթթ liozda հսլ. gnézdo, ռուս. rнъздo «բոյն» ևն ևն (Walde 518, 695, Horn § 1633, Boisacn 685, 215, 217, Trautmann 200, 259, Berne ker 313, Pokorny 2, 483-486, Ernout-Meil. let 878-9)։ Այս նոյն արմատից են ծագում դարձեալ հյ. ատեան, հեծանել. տե՛ս և տե-ղի։-Հիւբշ. 178։
Ուղիղ մեկնութիւնը մտածել է նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. նիշէսթէն ձևի հետ։ ՆՀԲ նիստ՝ արմատը ստ, ըստ. եստ, իստ, աստ, ստան ևն, ի բազում լեզուս. որպէս և սանս. նիշդա՛ «բնա-կութիւն».-նստիմ՝ պրս. նիշէսթէն... լտ. սէտէ՛րէ, յն. էտրա՛օմէ և գա՛թիմէ, գաթի՛ զօմէ, այսինքն ըստ կամ ի ստոր զետեղիլ։ Windisch. 42 սանս. niêad-Böttich. ZDMG 1850, 359, 188, Arica 89, 450 սանս. nišad, պրս. nišastan։ Lag. Urgesch. 406 զնդ. nis-haδ-։ Mül-ler SWAW 38, 571, 595 և 66, 275 սանս. ni-sad կամ հին իրան. nišasti ձևից։ Justi, Zendsp. 318 զնդ. had արմատի տակ՝ ծանօթ ձևերի հետ։ Պատկ. Из-cльд. 105 յատկապէս նստիլ=աֆղան [arabic word] nāstil։ Հիւբշ. KZ 23, 13, 16, 33 հնխ. sad, sed արմատներից, իսկ Arm. Stud. § 220 վերի ձևով։ Տէրվ. Նախալ. 110 ծանօթ ձևերի հետ՝ հնխ. sad ար-մատի տակ։ Հիւնք. 146 նստիլ՝ համա-բոտեալ երաստան բառից կամ պրս. նի-շէսթէն։ Ա., Բազմ. 1901, 335 ո՛չ թէ ni+ sed, այլ ni+sta «ցածր կանգնիլ».
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. նստել, Սչ. նսդել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. նստէլ, Ախց. Կր. Ագլ. Մկ. Շմ. Սվեդ. Տփ. նստիլ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Պլ. Սեբ. Տիգ. նսդիլ, Հմշ. նսդուշ, Ռ. նսթիլ, Զթ. նը'սդը՝լ, Հճ. նmս-դել. -(Զթ. նախաձայնը միջին ատամնակա-նին նմանուելով՝ դառնում է նաև դը'սդը՝լ). -նոր բառեր են նստելատեղ, նստելիք, նստկան, նստման, նստուածք, նստուկ, նըս-տոտել։
στάσις, ἔδος, ἔδρα , καθέδρα, βάσις . ուստի եւ լտ. situs, status, sesio, sedes, basis, locus. (Արմատ Նստելոյ. իսկ արմատ իւր է՝ սա, ըստ, եստ, իստ, աստ, ստան, եւ այլն, ի բազում լեզուս. որպէս եւ սանս. նիզդա՛ է բնակութիւն) Զետեղումն. կայք, դիրք, հանգիստ. տեղի. վայր ստթորին. յատակ. նստուածք.
Երեսք ըստ ընջոյ աչացն նստոյ բնաւորեալ։ Ի ձեռն նստին գնացիցն յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի. (Նիւս. կազմ.։)
hope, hopes, expectation, longing;
confidence, trust;
դեռածին, հաւաստի, կենդանի, եռանդուն, մխիթարիչ, մեծ, կոյր —, renewed or reviving, well-grounded, lively, ardent, solacing, great, blind hope;
ընդունայն, տկար, անստոյգ, պատիր or խաբէական, սուտ, խուսափու, անմիտ —, vain, weak, uncertain, delusive or deceitful, false, fleeting, foolish hope;
նշոյլք յուսոյ, the rays of hope;
բառնալ զ—, to take away or put out hope;
զհետ գնալ սնոտի յուսոյ, to abandon oneself to chimerical hopes, to hunt a shadow;
սնոտի յուսով պարարել, ի սնոտի — կապել, to nourish oneself with vain hopes;
քաղցր յուսով պարարիլ, to hug oneself with the delightful hope;
գեղեցիկ յուսով պարարել, թարթափեցուցանել զոք, to feed or entertain one with flattering hopes or chimeras, to keep one in suspense;
to ridicule, to deride;
վհատիլ ի յուսոյ, to lose hope;
հատանել զ— իւր, to despair, to give up all hope, to be in despair;
յուսով կեալ, to live in hopes;
դնել զ— իւր ի վերայ ուրուք, to build on one's hopes;
— տալ, to cause to conceive hopes, to give hope, to inspire with hopes;
ի դերեւ հանել զ— ուրուք, to deceive one's hopes or expectations;
լնուլ, կատարել զ— ուրուք, to fulfil a person's hopes;
ծփել ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to hover between hope and fear;
— է ինձ, I have some hopes;
— մի այսպիսի է ինձ զի, I hope that, I am in hopes that;
— իմ է, that is my only hope;
փակեալ յամենայն յուսոյ ակնկալութեան, hopeless;
— եւս շիջեալ էր յիս, hope died within me;
բարձաւ ամենայն — փրկութեան, all hope of safety was lost;
պակասեալ յամենայն յուսոյ փրկութեան, despairing of life;
հատաւ — նրան, he despaired;
հատաւ — մեր, our hope is vanished;
դու ես միակ — իմ, all my hopes are in you;
cf. Հատանիմ;
արծարծել զ—, to revive hope.
· Calfa
Հնեռից Գիրք առաք. 187 բ. ստուգա-բանում է ուս բառով. «Եւ յոյսն ստու-գաբանի ուս, որ բառնայ զծանրութիւն առաքինութեան»։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. վեսավ, սանս. asaya։ ԳԴ պրս. [arabic word] bē̄yūsa «յոյս, ակնկալու-թիւն» ձևից շինուած է դնում անյոյս։-ՆՀԲ արաբ. էյիսէ, ուստի մէէլուս «ան-յոյս» (իմա [arabic word] mayūs «յուսա-հատ». որ գալիս է❇ [arabic word] yās «յուսահա-տութիւն» բառից)։ Չուբինով՝ վրաց. սասո «յոյս», սասոեբա «յուսալ, վստա-հիլ, հաւատք»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, 176, Arica 80, 338, Lag. Urgesch. 996 սանս. āsā «յոյս»։ Հիւնք. խօսիլ բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 [other alphabet] նախդիրով ուս-անիլ բառից։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. iš, ալթայ. izen «յու-ԱԱք
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. τույս, Ագլ. Երև. Շմ. հույս, Սչ. հուիս, Ալշ. Ախց. Մշ. τուս, Կր. ույս, Մկ. հուս, Ոզմ. օւս, Սլմ. թուրքերէն բառի հետ կրկնութեամբ՝ հիւս-ումուդ. -Հմշ. յոյս ստա-ցած է «փափագ» նշանակութիւնը.-Նոր բա-ռեր են յուսատեղ Ղզ. Ղրբ. «յոյսի տեղ, ա-պաւէն», բայական ձևով՝ Ջղ. չուսանալ «յու-սալ», չուսադվել «բարկանալ» (իբր<յուսա-հատուիլ. իմաստի զարգացման համար հմմտ. ֆր. se dèsespérer «յուսահատուիլ». բայց Molière, L'Avare, III, տեսիլ 7րի վերջերը՝ il se dèsespère «սաստիկ բարկա-նում, զայրանում է»)։
ἑλπίς spes, expectatio . (լծ. սպաս, սպասել) եւ confidentia, fiducia, refugium. Ուշ ունելն սպասելով բարւոյ իմիք, եւս եւ չարի. ակնկալութիւն լրման խոստմանց կամ հանդերձելոց իրաց. վստահութիւն. ապաւինութիւն. եւ Ինչ մի ակնկալեալ. վստահելի ապաւէն. յուս. արաբ. էյիսէ. (ուստի մէյուս ՝ է անյոյս) ումուտ, իւմիտ, իւմիզ.
tree;
մատաղատունկ —, sapling;
հինաւուրց՝ զառամ —, old -;
պտղատու —, fruit -;
— արուեստի, the ten Aristotelian categories;
ելանել ի —, to climb trees;
to mount a -;
յօտել, յապաւել զ—ս, to prune;
to lop;
պատուաստել զ—ս, to graft;
ծաղկին —ք, the trees flourish;
փթթին —ք ծաղկօք, ծաղկազարդին —ք, the fruit trees are in full bloom or blossom;
— կացուցանել զհերս, to cause the hair to stand on end;
իւրում —ոց ի վերայ ելանել, to do according to one's will or pleasure, to follow one's own bent.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'rso-ձևից, որ ստորին աստիճանի ձայնդարձն է g'ers «ո-լորել. 2. ճկուն ճիւղերից, թփերից ու մա-ցառներից բան հիւսել» արմատի։ Սրա ժա-ռանգներն են կրետ. γάρρα «ցուպ, գաւա-զան», γάρσανα «մացառ», յն. γέ́ρρον (<*γέρ-συν) «ուռուց հիւսած բան. ցանկա-պատ, ցից, սլաք ևն», հհիւս. kjarr (*ker-za-) «թուփ, թաւուտ, մացառուտք», նորվ. kjarr, kjerr «ծառերի և թփերի ճիւղեր ու-տերևներ», շշվեդ. գւռ. kars, karse «ուռուց հիւսած կողով՝ յատկապէս ձկան համար» ևն (Pokorny 1, 609, Boisacq 145)։
Զարուեստին ծառոյ պտուղս. իմա՛ զծառն պորփիւրի տրամաբանական յաղագս հնգից ընդհանուր ձայնից. իբր ճիւղագրութիւն։
storax (odoriferous gum);
cf. Ստիւրակ;
cf. Շեր.
· Calfa
ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ստեւ-րակ ազգ կաղամախի և խիժ կամ աւիշկ նորա». բայց այս բանը հաստատելու համար ո չ մի ապացոյց չունին և առաջ-նորդուած են թերևս յն. στύρας բառի պատահական նմանութիւնից։ Բայց մի՞-թէ ստիւրակի խէժը պիղծ դեղ է։ Դրուած արգելքից պէտք է հետևցնել՝ որ թիւրակ նոյն է թիւրակէ բառի հետ, որ իժերի մսից պատրաստուած դեղ էր։]
speed, haste, alacrity, diligence;
frequent, instant;
frequently, often, instantly;
— —, quickly, hastily;
very often, continually, incessantly;
ստիպաւ or —պով, in haste, in a hurry, quick, fast, with great speed or alacrity;
eagerly, hotly;
— կալ, to persevere in, to be assiduous, steadfast in, constant in, to apply or addict oneself to, cf. Հանապազորդեմ
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
= Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. ստիպէլ, Տփ. ստի-պիլ, Շմ. ստիբիլ։
Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Դառնալ մեծաւ ստիպով. (Եղիշ. ՟Բ։ Ուստի կազմի յաջորդ մակբայդ։)
Վաղվաղակի ստիպով առաքեալ դեսպան։ Խնդրէին ստիպով ի նմանէ։ Լուան զայնպիսի ստիպով կոչումն. (Փարպ.։)
Ի դուռն կոչէր ստիպով սաստիկ։ Շինէ զեկեղեցին ստիպով. (Յհ. կթ.։)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
· Calfa
= Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
· Calfa
, ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),
ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է մի քանի նշանակու-թեամբ. այսպէս. «ճար, դարման» նշանակու-թեամբ են՝ Ալշ. Երև. Հճ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. դ'եղ. Ագլ. դէղ, Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. դ'էղ, Սլմ. Վն. տեղ, Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մրղ. տէղ, Ասլ. դէղ, Ռ. թէղ, Տփ. դիղ, Տիգ. թիղ. -«թոյն» նշա-նակութիւնն ունին Ալշ. Ղրբ. Ասլ. Մշ. Վն. Տփ., որից՝ Ակն. դ'էղիլ «թունաւորել», իսկ Մժ. տէխկ (իմա՛<դեղք) «թոյն» և տէխկէլ «թունաւորել».-«խոտ» նշանակութիւնն ու-նին Մշ. Սս., որոնց մօտ դեղ նշանակում է «մի տեսակ դաշտային խոտեղէն բոյս, որ պանիրի մէջ են դնում՝ անուշ հոտ տալու հա-մար» (վերջին երկու նշանակութեանց է լա-րում խնդեղն Ղրբ. «օշինդը», որ ծագած է *խնդադեղն ձևից և իմաստի զարգացման կողմից համեմատւում է մոլախինդ, խնդա-մոլի բառերին)։-«Աչքի ծարիր կամ երեսի շպար» նշանակութեամբ են Ակն. Մկ. Վն. Տփ.։-Սրանցից դուրս նոր իմաստներ են ցոյց տալիս՝ Զթ. դ'էղ «վառօդ», Նբ. Վն. «մածունի կամ պանիրի մակարդ, մէրան», Սչ. դ'էղել «կեղտոտել»։-Նոր բառեր են՝ դեղապէտ. դեղաջուր, դեղդիր, դեղդղել, դեղթափ, դեղիկ, դեղկոծել, դեղմաշկ, դեղուկ, դեղրար, դեղ-բունքել։
ἅλειμμα unguentum Իւղ ըստ արուեստի իւղեփեցաց. օծանելիք.
Որ զդեղսն կազմեն, որչափ անուշահոտք են, արուեստիւ հնարին նախ զայն գործել, որ հանապազ նոյնպէս է. (Պղատ. տիմ.։)
hard, stiff, harsh, tough;
sharp, strict, severe, rigorous, rigid, austere;
rough, rude;
cruel, merciless;
haughty, arrogant, supercilious, overhearing;
inflexible, obstinate, untoward, stubborn, untamable;
difficult, inaccessible;
—, խստիւ, harshly;
roughly, cruelly;
severely;
— բանք, harsh words;
— կեանք, austere, hard life;
խստիւ գնալ, to be blunt with;
to treat with brutality or severity, to maltreat;
—ս բարբառել՝ խօսել ընդ ումեք, to speak bluntly or harshly to, to say unpalatable things;
— է քեզ, it is hard forthee.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «կարծր, ամուր, պինդ, դժուարին, ծանր, դաժան, բուռն» ՍԳր. Եւս. պտմ. Սեբեր. Եզն. Մծբ. Եփր. ել. Կոչ. յետ-նաբար և արդի գրականի ու գաւառական-ների մէջ «յոյժ, շատ» նշանակութեամբ. հնագոյն օրինակն ունի Մամիկ. էջ 48 «Խիստ վաստակեցաւ Սմբատ յաւուրն յայն-միկ». աշխ. և գւռ. խիստ բարի, խիստ գե։ ղեցիկ, խիստ ճերմակ։ Նշանակութեան զար-սացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] saxt և թրք. [arabic word] pek, որոնք նշանակում են «խիստ, կարծր, պինդ», բայց ածականների վրայ դրուելով նշանակում են «յոյժ, շատ». ինչ. պրս. saxt suxt «խիստ թոյլ», թրք. pek eyi «շատ լաւ», pek guzel «շատ գեղե-ցիկ»։ (Այս համեմատութիւնը տե՛ս նաև Մասեաց աղաւնի 1863, էջ 202)։ Գաւառա-կաններում էլ ունինք պինդ իբր գերադրա-կան մասնիկ. ինչ. պինդ աղէկ «ամենալաւ», պինդ մեծը «ամենամեծը» (այսպէս Բզ. Հմշ. Սլզ. Սվ.)։-Խիստ արմատից ծագած ձևեր են խստութիւն Սգր. Ագաթ. Վեցօր. Եզն. Ոսկ. խստանալ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Բուզ. խստագոյն ՍԳր. Բուզ. Կոչ. խստաձայն Վե-ցօր. խստաբերութիւն Ագաթ. խստաշունչ Վեցօր. Բուզ. խստասիրտ ՍԳը. խստերախ Ագաթ. խստիւ Ա. թագ. ի. 7, 10. Խստաքար «որձաքար» Մծբ. ռամկաբար խստել «զօ-րանալ, սաստկանալ» (չունի ԱԲ). ինչ. «Այն-չափ խստեց սովն» Սմբ. պտմ. 88. խստա-պահանջ, անխստապահանջ (նոր բառեր)։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ննխ. Ջղ. Տփ. խիստ, Տիգ. խիսդ «շատ, կարի». թերևս նաև Զթ. խինց, խընց «կարի, յոյժ»։ Նոր բառեր են խստիլ Սվ. «սաստկանալ», խստել Խրբ. «վռնտել», խստասէր Զթ. «շատ սիրա՞-ծը»։-Ղրբ. խէ՛շատ «խիստ շատ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხისαი խիստի, ხიმტი խիշտի, ხუხტი խուստի, ხვეხტი խվեստի «կոշտ, յամառ» (Օր. իբ. 18), որից სიხვეხ-ტე սիխվեստե «լրբութիւն, յանդգնութիւն»։
Խիստ եւ անուտելի է կեղեւարմատոյն։ Զի մի՛ ընդ խստի իրիք հարեալ բեկանեցի. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
ԽԻՍՏ. Դժուարին. ծանր. անհարթ. դժնդակ. սաստիկ. բուռն.
Խիստիշխան. խիստ դեւ. խիստ լուծ. խիստ ստրկութիւն. խիստ հիւանդւթիւն. խիստ յարձակմունք. (Եզնիկ. ։ Շ. մտթ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Ա։ Պիտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։ Նար. ղ։)
Սաստիկ եւ խիստ տան ջեցի զնա. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Խստիւ տայցէ պատասխանի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի. 7. 10։)
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
· Calfa
Անցանել աստի առ ձեզ, այտի առ մեզ. ի հարաւ. ի մակեդոնիա. մինչեւ ի. առ նոսա. առ դովաւ, առ նովաւ, առ նոքօք, առ մեօք. յայնկոյս յայն կողմն. ընդ ծով, ընդ ջուրս, ընդ գետ, ընդ հեղեղատ, ընդ պարիսպս, ընդ քաղաքս. ընդ արտորայս, ընդ որ, ընդ բաբելոն, ընդ մէջ, եւ այլն։ Անցցէ խաղաղութեամբ զճանապարհս ոտից իւրոց։ Անցցէ ընդ մարմինս նորա նետ։ Եւ ընդ քո իսկ անձն անցցէ սուր։ Անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ. եւ այլն։
disciple, student, pupil, scholar;
foster-child;
seetator, follower;
— արուեստի, apprentice.
· Calfa
Արուեստից նորա տեղեակ եւ աշակերտ լինելով. (Յճխ. ՟Ե։)
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
· Calfa
Ո՞չ զիս ոստիկան արարին ի վերյ ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բայց զքո բանսդ ոչ գիտեմ, խա՞ղ առնողի լսեալս, թէ հաւաստիս խօսողի. (Առ որս. ՟Զ։)
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
· Calfa
Ա՛ռ դու զաղեղն քո եւ զնետ քո. եւ առ (այսինքն էառ)։ Երանելի է մանաւանդ տալ՝ քան առնուլ։ Զի՞նչ ունիս, զոր ոչ իցէ առեալ. եւ եթէ առեր, զի՞ պարծիս իբրեւ զչառեալն։ Տուք փոխ, ուստի ոչ ակնունիցիք առնուլ (ինչ, կամ յետս)։ Ա՛ռ զօրհնութիւնս զայս, զոր եբեր աղախին քո։ Զի ի մշակաց անդին առցէ ի պտղոյ այգւոյն։ Ա՛ռ գնեա՛ յինէն ոսկի. եւ այլն։
Էառ զհնչիւն սաստիկ հողմին (եղիա). (Յիսուս որդի.։)
Առ զոգի իմ յինէն։ Առնու տէր զտէրդ ի գլխոյ քումմէ։ Առէ՛ք զայդ աստի։ Մին առցի, եւ միւսն թողցի. եւ այլն։
Զդստերս ձեր առցէ յիւղագործս. եւ այլն։ Պատճառ իմն առցես զփոքրս աղերս՝ մեծիդ փրկանաց։ Զբարի նաւապետն առցէ աշխարել բանիս յարմարութիւն։ Առեր ի պատիւ մեծաց գովեստից զմարդասիրութիւնն։ Առցէ զայս կշտամբութիւն մաքուրն՝ նիւթ պսակաց. (Նար.։)
Զհանդէս աստստին իսկ առ։ Յիւրմէ արմատոյն առ զհանգամանսն. (Սեբեր. ՟Բ. ՟Ը։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
· Calfa
ՉԱՍԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԻՑԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԱՍՑՈՒՔ, եւ այլն. իբր Կարէի ասել, բայց չասեմ. կամ մի՛ ստիպեր զիս ասել.
not vigilant, careless, inattentive;
յանզգաստս, յանզգաստից, insensibly;
cf. Անզգուշաբար.
· Calfa
Խժականաց եւ անզգաստից՝ ատեցողացն զբարիս ի դիմի հարեալ. (Յհ. կթ.։)
ՅԱՆԶԳԱՍՏՍ ՅԱՆԶԳԱՍՏԻՑ, ՅԱՆԶԳԱՍՏՈՒՑ մ. Առանց զգացուցանելոյ, եւ զգալոյ. յանպատրաստից. յանկարծ. տույմատան, ղաֆիլ.
Յանզգաստից եկեալ հասանէին ի վերայ նոցա։ Գաղտ բնաւ յանզգաստուց զարհուրեալ գնամք. (Փարպ.։)
unprepared, unfurnished, unprovided;
յանպատրաստից, without preparation, unawares, unexpectedly;
cf. Յանկարծակի.
· Calfa
Ձայնն ահագնալուր ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
Որ դոյզն պատկերն է անպատրաստից։ Մնացի անպատրաստ։ Անպատրաստ գտեալ զիս ինքեան. (Նար.։)
Նոքա յանպատրաստի էին ի մարդոյ եւ յանասնոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ոչ իբրեւ զգող ի վերայ հասանէ մեզ, եւ ոչ յանպատրաստից տանի։ Յանպատրաստից ի ձեռս անկանիցիք. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ա։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Պարտիմք զգուշութեամբ գնալ, զի մի՛ երբէք յանպատրաստից անկեալ ի նոսա՝ վնասիցիմք. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ այլն։)
Յանպատրաստից ի վերայ հասեալ. (Լաստ. ՟Դ։)
Եկն եհաս յանպատրաստիցն ի վերայ քաղաքին։ Յանպատրաստիցս, որպէս ասացաք. (Ճ. ՟Ա.։)
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
· Calfa
Նա դիցէ վէրս սաստիկս յոգի եւ ի մարմին քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
to turn, to turn about, to return, to go or come hack again;
to repair;
to be converted;
— յետս or ընդ կրունկն, to recede;
ընդէմ —, to object, to resist, to oppose;
— ի քրիստինէութիւն, to become a christian;
— առ Տէր, to repent, to reform;
— յաստուծոյ, to rebel against God;
— աւուր, to draw towards night;
ի — տարւոյն, the year after;
ի ղէն —, to arm one's self, to take arms.
· Calfa
(յորմէ իտալ. դօռնա՛րէ). ἁναστρέφομαι revertor, redeo Գալ անդրէն՝ ուստի եղեւ մեկնիլ. շրջել զերեսս եւ զգնացս յայլ կողմն.
time;
year;
century, epoch, period;
age;
the end of life, death;
the present life, our times;
season;
opportunity, leisure;
appointment;
ճշմարիտ —, true or correct -;
միջին —, mean -;
արեւային — solar -;
աստեղական —, sideral -;
դիշերահաւաստրային —, equinoctial season, equinox;
—ք Թագաւորաց, The Books of Kings;
անցանել զ—օք, to grow old, to advance in years;
— պատեհի գտանել, to find a favorable moment;
յօգուտ վարել զ—ն, to make a good use of time;
կորուսանել, անցուցանել զ—ն, to lose, to waste one's time, to while away;
դէպ —, a favorable moment;
—ի մնալ, սպասել, or սպասել դիպող —ի, to wait the favorable moment;
— առնուլ, գտանել, to find a favorable occasion or opportunity;
ընտրել զ—ն, cf. Ընտրեմ;
ոչ բազում —ք են, a short time since, not long since, lately, of late;
ոչ սակաւք են, a long time since, a long, long while ago, long since;
առ այնու —օք էր տեսանել, then one saw, it was at that period one saw;
առ —օք Վարդանայ Մեծի, in the time of Vardan the great;
յաւուրս —աց սորա, of his epoch;
ի վաղեմի —սն, in remote ages;
ի սուղ, ի սակաւ —ի, in a short time, in a moment;
ի միում, ի նմիմ —ի, at the same time;
ի յետին —ս, in these latter times, years or days;
անդստին ի —աց անտի, or յառաջին —աց, thenceforth, from the earliest or olden times;
առ նովին —օք, towards this period, about the same time;
հզօր ի —ին, powerful at that time;
— ինչ, some time, a short time;
առ — մի, provisionally, for a certain period, for the present;
—աւ, with time, in the course of time, in time, in the long run;
ընդ or ըստ —ս —ս, from time to time, at intervals, now and then, ever and anon;
զայնու or առ այնու —աւ, զայնու —օք, ընդ —ս, or յամս —ացն այնոցիկ, առ սովիմբ, or զսովին —աւ, ընդ —ս ընդ այնոսիկ, ընդ ամս —ացն այնոցիկ, then, at that time, in those times, at that epoch, during that century;
ի —ին՝ յորում..., in the time when...;
ընդ ամենայն —ս, at all times;
—աւ, once upon a time;
once there was;
formerly;
— ինչ առնել առ ձեզ, I shall remain some time among you;
—ս ձիգս, long time;
բազում —ս աշխատ եղէ ի վաստակս այս, this work has cost me much time;
բազում —ի պէտք են առ այս, that requires much time;
անցանէ —ն, time flies.
time;
time;
tense.
· Calfa
անժամանակ աստուած, եւ հաստիչ ժամանակաց. (Գր. հր. եւ այլն։)
Կամ կենցաղ եւ վիճակ աստի կենացս, եւ անանց հանդերձելոց.
to go, to walk, to repair;
to abandon;
to behave one's self, to conduct one's self;
to flow, to flow away;
to be in circulation;
to act, to prevail;
to run, to overflow;
— զկնի, զհետ —, to follow, — ճանապարհ, զճանապարհաւ, ընդ ճանապարհ, զկողմամբք, to walk;
— ի վերայ ջրոց, to swim;
— ի չորս, to go on hands and feet, to grope;
որ գնայ ի ձեռս or ի վերայ ձեռաց, that walks on its hands, or who walks on his hands;
յապականութիւն անցեալ —, to be corrupted;
ի բաց —, to go away;
to depart;
— յաշխարհէ, to die;
ոչ ինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն, the threats make no impression on them;
ընդդէմ —, to resist;
— արուեստի, to be in use, vogue or fashion;
գործք գնացեալք, things that are past;
ի գնացելում աւուր, yesterday, the other day;
գնացեալ, deceased.
· Calfa
Ելին գնալ յերկիրն քանանացւոց։ Գնաց անդրէն, ուստի եկն։ Գնա՛ դու յերկիր բարձր։ Գնացին յետս յետս։ Գնասցէ նա ի զօրութենէ ի զօրութիւն։ Ե՛րթ գնա՛ ի մէնջ։ Ի բա՛ց գնա յինէն։ Տեսէք, ո՛ր է ճանապարհ բարի, եւ գնացէ՛ք ընդ այն։ Մի՛ ելանէք յանդս, եւ ընդ ճանապարհս մի՛ գնայք.եւ այլն։
act of concealing, of being concealed;
concealment, secret;
hiding-place;
retreat;
hidden, occult, secret;
թաքստեան լինել, ի թաքուստ մատնել, նստիլ/թաքչիլ ի թաքստեան, լինել ի թաքստի, to be concealed, hidden, placed in ambush;
— ունել, to hide, to abscond, to lie in ambush;
դնել ի թաքստեան, to place or hide upon the sly, or in a dungeon;
ի նմանէ չէր ինչ նորա —, he hid nothing from him, he had no secrets with him;
թաքստիւ, secretly, privately, in a hidden manner
· Calfa
Ոչ ամուր թաքստի, ոչ դաշտ փախստի. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 43։)
Թաքիջի՛ր, եւ նստիջի՛ր ի թաքստեան. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 2.) յն. թաքստեամբ, այսինքն թաքնաբար. κρυφῇ occulte
Թագստեամբ ապրէր։ Տեղի փախստի եւ թաքստի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի տունս ուրեք ի թաքստի եղեն։ Եթէ ուրուք կայր ինչ ի թաքստեան. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
Արար փոքր պատկեր, եւ թագստիւ պահէր յինքեան. այսինքն թաքնաբար. (Ճ. ՟Ա. ի բագարատ.։)
sister-in-law;
—ք, period or cycle of six hundred years, or months;
in, into;
within;
ի — անձինդ, in thyself;
— արհեստին, skilled in art.
· Calfa
Ներ տեղւոջ։ Ներ ի տան։ Ներ արհեստիս. (Թր. քեր.։)
Զի այս անկա՛ր՝ շարագրողին, այլ եւ նոցուն ներ արհեստին. այսինքն ներկուռ եղելոց անգամ յարհեստի անդ. (Շ. եդես.։)
cf. Չարաբաստիկ.
· Calfa
Եւ կամ յերկուս որդիս ըզմին (բաժանելով), ըստ նեստորի չարաբաստին. (Շ. խոստ.։)
swaddling-band, swaddling clothes;
cradle;
ապտել ի —ս, to swathe, to swaddle;
արձակել ի խանձարրոց, to unswathe, to take out of swaddling clothes;
ի խանձարրոց՝ անդստին ի խանձարրոց, from the cradle, from childhood, from infancy;
ուր —ք են նորա, his birthplace;
—ք քաղաքակրթութեան, the cradle of civilization.
· Calfa
Անդստին իսկ ի խանձարրոց ուսեալ, կամ արժան էր ուսանել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. բագն.։)
cf. Մագնեստիս.
· Calfa
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
· Calfa
Ո՞վ պատմեսցէ աբրահամու, եթէ սնուցանիցէ մանուկ սառա։ Յղացաւ ռեբեկա կին նորա, եւ խաղային մանկունք ի նմա։ Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ։ Զի՞նչ արասցուք մանկանն որ ծնանիցի։ Տեսին զմանուկն հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով։ Արի՛ ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր.եւ այլն։
Քառասուն մանկունք սեբաստիոյ։ Զինուորեալ մանկունք թագաւորաց, կամ եկեղեցւոյ. եւ այլն։
shipwrecked;
— նաւաստի, ծովագնացք, the shipwrecked mariners or people, the survivors from a wreck;
— լինել, to be shipwrecked, cast away.
· Calfa
Առ նաւահանգստին բիւրաւոր բեռամբքն նաւաբեկեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
· Calfa
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բնակութեանց, եւ շինութեանց, եւ նաւահանգստից. (անդ. ՟Զ։)
Փոխանակ երկրաւոր նաւահանգստիս՝ հրեշտակական եւ երկնաւոր նաւահանգիստքն եկին ի քեզ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
war, battle, combat;
wrestling;
dispute, quarrel;
ի — պատերազմի պատրաստիլ, to prepare for war;
ելանել ի — պատարազմի ի վերայ ուրուք, to take up arms against;
— գնել, մղել ընդ ումեք, տալ — պատերազմի ընդդէմ ուրուք, to give battle, to make war on, to wage war;
— ընդ միմեանս հարկանել, —եդեալ կռուել, to fight, to combat, to attack;
միշտ —իւ լինել ընդ ումեք, to be in perpetual hot water with, to be continually at war with;
— ի վերայ ուրուք յարուցանել, ի — պատերազմի գրգռիլ, to incite to battle, to excite or create war against;
— պնտերազմի էր նոցա ընդ միմեանս վասն, they were at war for;
անագորոյն —իւ պատերազմաւ, by a bloody battle, by a sanguinary conflict;
—ն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի, the battle remained undecided;
cf. Պատերազմ.
· Calfa
Եղեւ մարտ ի մէջ հովուաց։ Միթէ մարտի՞ւ մարտեաւ ընդ իսրայէլի։ Մարտն սաստկացաւ։ Տալ մարտ պատերազմի։ Ի մարտ պատերազմի պատրաստիլ։ Մարտ դնել։ Մի՛ յանդուգն անկանիցիս ի մարտ։ Արտաքոյ մարտք, եւ ի ներքոյ արհաւիրք։ Մարտի՛ր զբարւոք մարտն հաւատոց (յն. ագոն) եւ այլն։
condition, quality, state;
kind, species, nature;
details, circumstances, particulars;
attribute, disposition, situation;
way, manner;
model;
proof;
— ժամանակին, actual state of things;
ստիպողական —, emergency;
յամենայն —նս, in any way, at all events.
· Calfa
Հանգամանք խրատուց, կամ արուեստից, ճարտարութեան, վնասակացութեան, գործոց, աշխատելոյ, առնելոյ, որսալոյ, հերձլոյ զմարմինս, սպասաւորութեան, աշխարհաշէն կենցաղոյս, պատերազմի, վայելչութեան գեղոյ, իրաց, պարգեւաց, տեսլեան, խորանին. (եւ այլն. Յճխ.։ Եզնիկ.։ Կորիւն.։ Խոսր.։ Շ. մտթ.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Նախ. ել. եւ այլն։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
· Calfa
Զմոգուցն զայրոյցսն, ուստի խաբեցան, ընդ անմեղ մանկտին հանէր. (Շ. մտթ.։)
mute, silent, taciturn;
— բերանով, in silence;
լուռ հաւատք, absolute, blind faith;
լուռ լինել՝ կալ, to be silent, to keep silence, to remain mute, cf. Լռեմ;
լուռ լինել ի թշնամութենէ, to cease from being enemies;
to conceal enmity;
լուռ լինել յաստիճանէ, to be deprived of, to be degraded, deposed;
լուռ լե՛ր, silence! hush! hold your tongue! ի լուռ լե՛ր, do not celebrate;
չկարէր լուռ կալ, he could not refrain from speaking.
· Calfa
Սաստիկ նեղեցաւ ի լուէ, եւ արուեստիւ կալաւ զնա. (Վրդն. առակ.։)
Զի զայլսնլուռ եղէց։ Լու՛ռ լիցին յաստիճանէ քահանայութեան. (Կանոն.։)
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
· Calfa
ԿԵԱՄ 2 (կեմոյ.) cf. ԿԵՄ։ Ուստի յաջորդ բառդ։ (=ԿԵԱՄԱՏԱՐԱԶ)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ձայն պատերազմի է բանակին։ Երկոտասան հազար վառեալ ի պատերազմ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ։ Ի զօրաւոր պատերազմի արար զնա յաղթօղ։ Զբարւոք պատերազմն պատերազմեցայ։ Ուստի՞ պատերազմունք, եւ ուստի՞ կռիւք ի ձեզ.եւ այլն։
cf. Պայծառազգեստիմ.
· Calfa
ՊԱՅԾԱՌԱԶԳԵԱՑ ԼԻՆԻՄ. ՊԱՅԾԱՌԱԶԳԵՆՈՒՄ. λευχειμονέω albis induor, laetitiam prae me fero. Պայծառս զգենուլ. պայծառազգեստիլ. պայծառանալ.
Ի ներքս մտէք յանարատ հարսնարանն, պայծառազգեաց լեալք մաքուր եւ անաղտ իմաստիւք. (Նիւս. երգ.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
· Calfa
Գուցէ յաթոռն նստիցի ի պէտս ի սենեկին. (Դատ. ՟Գ. 24։)
cf. Պրաստին.
· Calfa
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
urgent, pressing, earnest;
— ստիպաւ, hurriedly, most hastily.
· Calfa
Տագնապափոյթ ստիպով դեսպանս արձակեալ. (Ագաթ.։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
· Calfa
Որովայն նորա տախտակ փղոսկրեայ։ Ի վերայ տախտակի զըստին։ Զտախտակէ զստին յակոբայ։ Տախտակ դատաստանաց (որ էր իբր լանջապանակ քահանայապետին). եւ այլն։ Ի տախտակս դատաստանի, որ է կրծանոցն. (Նախ. ել.։)
beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.
· Calfa
Ի ՍԿԶԲԱՆԷ. Երբեմն է մակրայ եւ ի յն. ἁπ’ ἁρχῆς, ἁπαρχῆς, καταρχάς a principio, pridem, antiquitus . եւ երբեմն որպէս հոլով ներգոյական, ἑν ἁρχῇ in principio. Անդստին ի սկսմանէ. ի վաղուց. յաւուրցն առաջնոց, կամ ի յաւիտենից. ի սկզբան անդ. նախ զառաջինն. ի բնէ.
cf. Սաստիկ.
· Calfa
σφοδρότερος, -ον vehementior, -tius ἱσχυρότερος fortior. կարի կամ առաւել սաստիկ.
Որքան սաստկագոյն եւ հաւաստի տեսանել ոք կամիցի (զարեգակն), այսինքն զզգայութիւնս վնասէ. (Առ որս. ՟Բ։)
doctoral, doctrinal, magisterial, preceptorial;
didactic;
dogmatical;
— աստիճան, Doctor's degree.
· Calfa
Վիճակաւորք՝ ծոյլք, ատեցողք արուեստից (գիտութեան), եւ վարդապետական բանից. (Խոր. ՟Գ. 68։)
understanding, intelligence, comprehension, knowledge, capacity;
reflexion, consideration;
synecdoche;
յիմաստիցն ածել —ս, to teach science;
առ քաջ — իրացդ, in order thoroughly to understand these things.
· Calfa
Խելամտութիւն ճշմարտութեան, կամ օրնաց, կամ իմաստից. (Եզնիկ.։ եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
· Calfa
իսկ ծնցես, ն. Ծնցիս. ն. ծնեաւ, ծնիցեալ. τίκτω pario γεννάω, γένναμαι, γίνομαι gigino, genero, gignor, nascor, fio, factus sum. Արտադրել կենդանւոյ զնման իւր. ի լոյս ընծայել. ծագել. յառաջ բերել, եւ գալ. եղանիլ. լինել. ծնանիլ, ծնիլ. (եբր. եալատ. իբր ելանել, ելուզանել. ուստի՝ վէլէտ, էվլատ, եւ այլն)
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
Աւազանին լուսով վերստին ծնանէին ի հոգին սուրբ. (Յհ. կթ.։)
Ժամանակ վերստին ծննդեան. ծնիցու՛ք վերստին. (Ածաբ. յայտն.։)
Ծնեալն ի կուսէդ այսօր վերստին յարութեամբ ծնաւ ի կոյս գերեզմանէն. (Շար.։)