basket-maker.
Եդ ի վերայ միոյ դիհաց մուրուացն սալազուգին. (Ոսկիփոր.։)
to take refuge, to hide oneself.
Եզեկիէլ պատմէ զքերովբէիցն զթեւսն տարածեալ ի վերայ գլխոց եւ բովանդակ անձանցն. զի որպէս ի սասկիկ յահէ ընդ թեւօք ասէ սալարէին. (Խոսր. պտրգ.։)
flagstone, flag.
Ի վերայ սալաքարի եդի զնա։ Ետու զարիւն նորա ի վերայ սալաքարին, զի մի ծածկեսցի (ընդ հողով). (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 7. 8։)
Յատակս ջրին ի վերայ սալքարի բուսանի, եւ լինի բուրակն. եւ յոմանս սալաքար ի տեղի բուրակի լինի յեռեալ ի քարի աղն մատնեհար. (Մարթին.։)
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
Եղիցին տալ նմա սակ յայտնի ... ամսոյ ամսոյ հարիւր եւ հիսուն դահեկան։ Թեթեւացուցիչ ի ձէնջ զամենայն սակս հարկաց։ Վասն մտից եւ սակից։ Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս հարկք աշխարհին։ Ի նա հաւատալով զսակս հայոց։ Ստկ, եւ վաճառաշահ իցէ։ Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն։ Եթէ տայցեն անդք տոհմականս, եւ եթէ չտայցեն, նոքա զնոյն սակս պահանջեն։ Ոչ յընչից զրկեալ՝ չընդունելով յառաջագոյն զբժշկութեանն վարձուց սակ. (եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 8։ Պիտ.։)
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
ὄμως, ἁλλά, ἕμπας, ἕμπης tamen, verum. որպէս թէ Սակայն լիցի, այսինքն այնու պայմանաւ։ (գրի եւ իբր ռմկ. ՍԱԿԷՆ, իբր ի սակէն)։ Բայց. այլ յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միանգամայն. ապաքէն. իսկ. չափին. (լծ. յն. օ՛մօս ).
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
Սակաւիկ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւն։ Ոչ դադարեաց եւ ոչ սակաւիկ ինչ յանդիս։ Ես սակաւիկ ինչ բարկացեալ էի ի վերայ նոցա. (Իմ. ՟Գ. 5։ Հռութ. ՟Բ. 7։ Զքր. ՟Ա. 15։)
cf. Սահմանակողմն.
Զամենայն սահմանակիցս ապստամբս հնազանդեցին։ Անդք սահմանակցաց։ Արկ աստուած զահ իւր ի վերայ սահմանակցացն՝ սիկիմացւոց, եւ ոչ ելին ի վերայ յակովբայ. (Եւս. քր. ՟Բ։ Բուզ. ՟Դ. 12։ Գէ. ես.։)
psalm-singing, psalmody.
Զվկայութիւնս ի վերայ բերէ ի սաղմոսերգութենէն։ Որպես եւ սաղմոսերգութիւնն ասէ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. եփես.։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
Տացես առնելու յերկրէս եգիպտացւոց սայլս մանկանց եւ կանանց ձերոց։ Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին, եւ դիք զնա ի վերայ սայլին։ Ետու զեղինսդ յողջակէզս, եւ զփայտ սայլիցդ եւ զցորենադ ի զոհս։ Զոր օրինակ հոլովի սայլ լի օրանաւ, եւ այլն։ Տե՛ս եւ կամնասայլ։ Բերին սայլօք նոցին աւանի ... հաւաքեալ ի սայլսն։ Յառաւել տանջանացն ոչ եւս զօրէր գնալ, այլ ի ճանապարհին սայլով բերէին. (Խոր. ՟Գ. 32։ Ճ. ՟Բ.։)
small cart, truckle, dray-cart;
— ձեռաձիգ, barrow, hand-barrow.
Ոզա քահանայ եբարձ զաապանակն սայլակաւ։ Եդին ղնա ի վերայ սայլակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առաքեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին։ Դրդուեցաւ ի սայլակէ անտի անկանիլ։ Ի վերայ ուսոցն բարձցեն զնտ, եւ ոչ եթէ ի սայլակի. (Եփր. ՟ա. թագ.։ եւ Եփր. ՟ա. մնաց.։)
wheel-chair.
Ա՛ռ զսայլիտն ոսկի, յորոյ վերայ նստաւ կաթողիկոսն. (Կիր. պտմ.։)
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
Իբրեւ զնեբրովթ սկայ ընդդէմ աստուծոյ ... զտայն՝ որ ի վերայ հսկայիցն եւ տիտանեանցն առասպել է՝ ճշմարիտ առնեն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 82։)
to speak imperiously, lordly;
seriously, sensibly.
Արդ ահա ընդ միտ ածեալ, առ աստուած տիրաբանէ։ Մի՛ ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուծոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ։ Իսկ աստ բարբառք տիրաբանեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 54. եւ իմաստն։ Ոսկ. ղկ.։ Տիրաբանեն՝ զբավանդակ զերկին նմա առանձինն ստանալ. Եփր. աւետար.։)
cf. Տիրապէս.
Բռնութեամբ տիրաբար ի վերայ արքունի իրացն հասեալ՝ շրջէր յաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Իշխեցեալս եւ տիրացեալս եւ կարծեցեալս նուաճել։ Բռնութիւնն սատանայի դարձեալ տիրացաւ ի վերայ մարդկան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ.։)
plotting against one's master.
Ի բերանոյ տիրանենգն փիսակայ։ Տիրանենգք եւ ընկերադաւք։ Ի վերայ տիրանենգ եւ տիրասպան ժողովրդոց։ Ի տիրանենգ զարմէ. (Բուզ. ՟Գ. 20։ Տօնակ.։ Փարպ.։ Երզն. լս.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Տիրապէս ունիմք իշխանութիւն ի վերայ սորա (այսինքն լեզուի). (Շ. յհ. ՟Խ։)
slaying one's master.
Ի վերայ տիրանենգ եւ տիրասպան ժողովրդոց։ Տիրատեացք, տիրասպանք. (Փարպ. Մեսր. երէց.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
Տիրացուցանէ (կամ տիրեցուցանէ) ի վերայ ազգին զեղբայրն սաթինկան։ Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին։ Անվայելուչ եւ զմամոնայն տիրացուցանել ինքեան, եւ պաշտել։ Զօրք սատանայի, զոր կամաւ եւ ախորժելով քեզ տիրացուցեր. (Խոր. ՟Բ. 49։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։ Մաշկ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Տիրեաց ի վերայ նոցա սրտմտութիւն բարկութեան նորա։ Տիրեաց ի նորա ցասումն բարկութեան. (Մծբ. ՟Գ. ՟Ժ՟Թ։)
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
Համբուրեալ (մոգուց) զոտսն յիսուսի, եւ դնելով զաստուածային ոտսն ի վերայ տից եւ երեսաց իւրեանց. (Եպիփ. ծն.։)
to grieve, to fret, to be afflicted, sorry, to deplore, to bewail;
to be in mourning for.
Ի վերայ թագաւորի թշուառութեանցն տխատէր տրտմեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Սգային ի վերայ ապականացու երկրին իսրայէլի, ոչ ուղիղ մտօք տխատէին. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Տխրալից.
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
full of sadness or affliction, greatly dejected, oppressed with sorrow.
Գձուձ եւ տխրալից կարօտանօք զկենցաղս անցուցանեն։ Խաւար խոր եւ գիշեր տխրալից էր ի վերայ բնութեանս մերոյ մեծուցեալ. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
Երեսք իւր այլ ոչ եւս տխրեցան։ Տխրեալ եւ լքեալ։ Տխրեցաւ ի վերայ նորա լիբանան. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 18։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 43։ ՟Ի՟Ա. 4։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 15։)
cf. Հիւանդանոց.
Նոյնպէս եւ ի տկարանոցս՝ հայել եւ տեսչաւորել։ Ոմանք յազատաց ի վերայ տկարանոցաց ունին իշխանութիւնս, եւ առնեն. (Կանոն.։)
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Այս է սովորութիւն նորա առ տհասսն, եւ յարձակել ի վերայ նորահասակացն. (Աթ. անտ.)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
Տղայ էր իսրայէլ. եւ ես սիրեցիզնա։ Ի վերայ մանկան միոյ տղայոյ։ Ի տղայ մանկանցն բերանոյ զստինսն ի բաց կորզէին։ Ի բերանոյ մանկանց տղայոց. եւ այլն։
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
Երկիր տղմացեալ՝ լինի ջուր։ Երկիր ի ջուրցն՝ որ կային ի վերայ նորա՝ տղմացեալ կաւացեալ էր։ Ջրով տղմացեալ սկացեալ. (Նիւս. բն.։ Վեցօր. ՟Դ։ Գէ. ես.։)
economy;
stewardship, housekeeping, management, direction, administration, distribution;
Providence;
the mystery of the incarnation;
առտնին, քաղաքական —, domestic, political economy.
Սպասաւորք էին տնտեսութեանն։ Ճշմարտապէս ըստ տնտեսութեան մարդ եղեալ շրջէր ի վերայ երկրի. (Շ. բարձր.։)
Զտնտեսութիւնն աստուծոյ. զո՞ր տնտեսութիւն. զյաղագս ի վերայ բոլորիցս աստուծոյ մարդանալոյն. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
Հաւատարիմ եւ իմաստուն տնօրինին՝ ի վերայ ամենայն տէրունական ստացուածոցն լինել տէր. (Նիւս. երգ.։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
Մարդ չկարէ բազում ժամս ի վերայ ջուրց ղօղալ. քանզի չկարէ կարի ի տոկս ձգել (այսինքն յերկարաձգել) առանց հանգչելոյ. (Սեբեր. ՟Զ։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
Կուտէին ի վերայ արդարոյն զօրինացն տոկոսիսն, եւ զամբաստանութիւն հայհոյութեանն։ Տացես զտոկոսիս վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
chief of a family or race.
Երկոտասան տոհմապետացն։ Նման այսր եւ ի վերայ տոհմապետացն մարգարէն արար. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
cf. Տողական;
continual;
in series, by order, successively.
Որ պարառաջն էր պարծանաց քում տողանի տէրութեան։ Խրատականս զկնի եկելոց իբրու զտողանի ի վերջ նահանջեալ բարբառի։ Որ եւ ի մեզ հասանէ տողանի։ Ի վերայ գլխոց իւրեանց զարիւնն աստուծոյ ոչ շատանան, ոյլեւ տողանի յորդիս իւրեանց ձգեցին. (Մագ.։)
full of wounds, covered or riddled with wounds, ulcerous;
— առնել, to cover with wounds.
Հեծեծեսցուք ի վերայ վիրալից հոգւոց մերոց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
wounded, ulcerated.
Մտին ի վերայ վիրաւորացն։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Չափեսցեն շուրջ զվիրաւորաւն զվայրս քաղաքին։ Լցէք զճանապարհս ձեր վիրաւորօք։ Առաջի վիրաւորացն քոց։ Ննջեսցես ի մէջ վիրաւորացն սրոյ։ Մերկս եւ վիրաւորս փախչել.եւ այլն։
to wound, to ulcerate.
Ուսուցանել պարտ է, եւ ոչ վիրաւորել զտգէտն։ Վիրաւորեցելումն ի վերայ բերելով զողջութիւն։ Առ որ եւ հասարակաց թշնամին վիրաւորիւք. (Դիոն. թղթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Իսիւք.։)
wound, hurtmed lesion.
Զի թէ տեսանելի էր վիրաւորութիւնն եւ այլն։ Աներեւոյթ է թշնամին, որ բառնայ զսուր վիրաւորութեան։ Ըստ արժանի նոցա զվիրաւորութիւն էած ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. եւ 8։)
club, staff;
pebble, stone.
Առեալ վիրգս ի ձեռն՝ կամէին արկանել ի վերայ առաքելոյն. եւ հարեալ քարամբք զմիմենաս սատակէին. (Ճ. ՟Բ.։)
bearing witness with another;
fellow-martyr;
— լինել, to attest together, to vouch for with another.
Ոչ ընդունելի է իւր վկայութիւն ի վերայ ինքեան, եւ ոչ վկային վկայակից ի վերայ ինքեան պատշաճ է լինել. (Նանայ.։)
to beat off, to drive or beat back, to rout, to scatter, to disperse, to defeat, to crush, to discomfit.
Յառնէ ի վերայ դուդուշն. զոր վկանդեալ պարկիարուխն՝ եհար զզօրս նորա։ Վկանդէր զպարսից զօրն. (Պտմ. առ Լեհ.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
Եդին ի վերայ գլխոյ նորա գրեալ զվնաս նորա, թէ այս է յիսուս թագաւորն հրէից։ Եւ էր գիր վնասու նորա գրեալ, թէ թագաւոր է հրէից. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 37։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
cf. Վիշտ.
Վշտագնութիւն անճողոպրելի ի վերայ հասեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
compassionately, sympathizingly.
Վա՛յ տայ անձին մարգարէս վշտակցաբար, զի գիտէ պատուհասն՝ որ պատահելոց է նոցա։ Զպատիժ պատուհասից դատաւորքն ոչ ածէին վշտակցաբար ի վերայ յանցաւորացն. (Լմբ. միք. եւ Լմբ. ամովս.։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
Արտասուեաց յիսուս, զի զվշտակցութիւն եւ զմարդասիրութիւն առ ազգակիցս մեզ ուսուսցէ։ Կարգ եդեալ ի վերայ վշտակցութեան՝ արտասուեաց. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վսեմ.
Զաստուածայնոյն եւ զվսեմականին բնակութիւն բերելով ի վերայ մեր. (Պղատ. տիմ.։)