further.
eldest, first-born.
Միածին անդրանիկ բնութեանն Հօր։ Միածինն Հօր՝ եւ քեզ (կուսիդ) անդրանիկ։ Միածին անդրանիկ Աստուածամայր տիրածին Կուսին. (Նար.։)
much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.
incorruptible, indissoluble;
indelible, not to be effaced;
inviolable.
Անեղծ հոգիդ քո է յամենեսին։ Զփառս անեղծին Աստուծոյ։ Թագաւորն յաւիտենից՝ անեղծի։ Անեղծ ժառանգութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Հռ. ՟Ա. 27։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 17։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 4։)
wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.
Հայր հարսին՝ աներ կոչի փեսային. գայնաթա. πενθερός. socer (եւս եւ γαμβρός, որ եւ փեսայ, որպէս եբր. խաթան gener)
Մերթ իբր որդի աներոյ, այս ինքն եղբայր հարսին. աներձագ. գայն.
Աներոյ նորա Եւթաղեայ։ Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. (Խոր. ՟Բ. 77. 79։) Եւս եւ ամենայն տունն հարսին կոչին
cf. Աներեւակ.
Գործարան (հատու) վաղվաղակի մաշելով՝ այնպիսին աներեւան գտանէր, եւ լինելոյ այլ ոչ էր հնար։ Արհեստքն յայնմ ժամանակի աներեւանք էին. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
unadorned, without embellishment;
unpolished, uncivilised.
Անզարդ ի գեղեցկութեանն մասին։ Անզարդ յարտուստն զարդարանաց. (Պիտ.։)
first day of the month, calends.
Ազատեաց զմեզ ի շաբաթապահն կրօնից, յամսագլուխն լուսնաց". այլ յն. է մի բառ՝ որպէս նորամսութիւն, կամ նորալուսին։ (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. իբր ածակ. ասի ի հյ.)
to shut up strongly, to lock well, to preserve;
to fasten, to bar, to close.
Ամրափակեալ էր տուն կուսին յամենայն կողմանց. (Վրք. հց. Ի։)
to assemble, to concentrate;
to enclose, to confine;
to fold, to furl, to tighten, to pack, to tuck;
to shorten, to restrain, to contract;
to straiten, to stint, to limit, to bound;
— զմիտս՝ զանձն, to recollect one's self, to collect one's ideas;
— զմեռեալն, to bury the dead, to inter;
— զսուրն, to sheathe a sword.
Երկամանակք ասին, վասն զի երբեմն ձգտին, եւ երբեմն ամփոփին. (Թր. քեր.։)
to contain, to be closed or shut up;
to draw closer, to be contracted, concentrated, to assemble;
to fold up;
to fall back;
to reflect.
Կամ ծածկիլ. թաքչել. պատկառիլ. գումարիլ. նուաճիլ. պահուիլ, կծկտիլ, քաշուիլ, սըմքիլ. կիզլէնմէք. սինմէք. չէքինմէք.
shame, confusion, abashment;
bashfulness;
ignominy, turpitude;
baseness;
յ— առնել, to put to shame, to confound;
յ— լինել՝ զամօթի հարկանել, to be ashamed, to be confounded, to blush;
—ք, privy parts.
Որ ոք ամօթ համարեսցի զիս եւ զբանս իմ։ Ապա թէ ոք ամօթ համարեսցի վասն կուսին իւրոյ. (Մրկ. ՟Ը. 38։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 56։)
cf. Ամօթլեած.
Արուեստգիտութիւն (տեռատեսին) բժշկութեան դիպեցաւ ամօթղեած տանջանացն". իմա՛ իբր ամօթածու. պատկառելի։ (Եփր. համաբ.)
that, this, the.
Վասն այդր բանի։ Վասն այդորիկ։ Յետ այդց բանից։ Ոսկերքդ այդոքիկ. ոսկերացդ այդոցիկ. ցոսկերսդ ցայդոսիկ։ Յարանցդ յայդցանէ։ Ի մասինդ յայդմիկ։ Ի կարգի այդց պարծանաց. եւ այլն։
so much, so many;
so, so much, to such a degree.
Պատմեսջի՛ր զայդչափ մեծութիւն զօրութեանցն Աստուծոյ առ ամենեսին". յն. լոկ, զմեծամեծսն Աստուծոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 34։)
another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
but, yet, still, however;
only, but;
now, then.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
besides, moreover, more.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
allegory;
symbol, type;
emblem;
figure, metaphor;
enigma, riddle, rebus.
foreigner, stranger;
pagan, gentile, heathen;
foreign;
different, unlike.
Ոչ որոշեմք յերիս այլազգիս եւ օտարոտիս, զի մի՛ զԱրիոսին մոլիցիմք. (Առ որս. ՟Բ։)
variegated;
diversified;
mixed.
Մի՛ զգենուցուս այլայլախառն՝ զասր եւ զկտաւ ի միասին. (Օր. ԻԲ. 11։)
disjunction, separation;
virginity.
Ճշգրտաբանէ զԿուսին զյղութիւնն յանզուգակցութենէ. (Մամբր.։)
inadmissible.
Անընդունելի սինհոդոսին չեպիսկոպոսունքն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
proconsul.
Յաւուրս գրապտոսեայ անթիհիւպատոսին ասիացւոց. (Եւս. պ. ՟Ե. 16։ եւ ՃՃ.։)
uncircumcision;
prepuce.
Հեթանոսք էիք մարմնով որ կոչեցեալն է անթլփատութիւն։ Հաւատացեալ է ինձ Աւետարանն անթլփատութեան, որպէս Պետրոսին՝ թլփատութեան։ Դատիցի՝ որ ի բնէ անթլփատութիւնն, զօրէնսն կատարելով, զքեզ՝ որ գրովն եւ թլփատութեամբն յանցաւոր օրինացն իցես. եւ այլն։
without soul;
spiritless;
inanimate.
Ոչ լսին ձայնք նոցա իբրեւ զԱրիստոտէլին ճոռոմ եւ անհոգի. (Վրդն. սղ.։)
without voice;
mute, without sound;
consonant.
Անձայնք ինն, բգդ, պկտ, թփք. եւ անձայնք ասին, զի առաւել քան զայլսն են չարաձայնք. (Թր. քեր.։)
unformed.
Նախաստեղծեալն լոյս անձեւ գոլով՝ ձեւացաւ ի չորրորդում աւուրն յարեգակն եւ ի լուսին եւ յաստեղս. (Մաքս.։)
narrow;
desirable.
Կենացն անձկալեաց։ Յանձկալի երեսաց։ Մասին անձկալեաց լուսոյ արժանի ցուցեալ. (Նար. ՟Ե. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Բ։)
to be narrow;
cf. Անձկամ.
Ի մեկնել նորա՝ անձկանայ առ նա։ Անձկացեալ եմ տեսանել զձեզ։ Անձկացեալ են առ ձեզ վասն առաւել շնորհացն Աստուծոյ՝ որ են ի ձեզ։ Անձկացեալ եմ առ ձեզ ամենեսին գթովքն Քրիստոսի Յիսուսի։ Ինքն իսկ յոյժ անձկացեալ է տեսանել. (Իմ. ՟Դ. 2։ Հռ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. Կոր. ՟Թ. 14։ Փիլիպ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 26։)
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
Անձն երրորդական, բնութիւն միական, անհատ յաւիտեան։ Անձինք յատկային՝ ի մի գումարին, եւ զանազանին։ Անձն Հօր անծին, բազուկ բարձր Որդին, մատն յայտնեալ Հոգին. Հայր արմատ ծառին, ոստ նմին Որդին, պտուղ Սուրբ Հոգին, միակ յերեքին, Երրեակ միակին։ Լոյս ի լուսոյ՝ Անձն դիմաւոր, Որդի եղեր Կուսին կամաւոր. (Գանձ.։)
Յանձն էառ Աղկիբիադէս ամենեցուն նոցա. այսինքն հաւանեցաւ՝ հնազանդ եղեւ. (Եւս. պտմ. ՟Ե 3։)
Զամենեսին ինձ յանձն արարեալսն ոչ կորուսից. (Նար. ՟Ձ.՟Է։)
presumptuous, vain.
Այնպիսին ժպիրհ եւ անձնահաճ եւ անհաւատ է։ Անձնահաճն յանդիմանի նոյն ինքն եւ անհնազանդ. (Բրս. հց.։)
cf. Անձնահաճ.
Այնպիսին ընդ անձնհաճոյսն դատապարտեալ է. (Բրս. հց.։)
selfish, self-interested;
guilty of egotism;
mild, courteous.
φίλαυτος. sui ipsi amori cedens, φιλόψυχος, huus vitae cupidus. Որ սիրէ զանձն իւր յանչափս. խնդրօղ զանձինն, եւ ոչ զընկերին. կենցաղասէր. քէնտինի՝ քէնտի ֆաիտէսինիսեվիճի.
cf. Աբբայ.
cf. ԱԲԲԱՅ;
զի ասի զԱստուծոյ հօրէ, եւ զՎանաց հօրէ, այսինքն զառաջնորդէ վանաց։
monk, friar;
— լինել, to turn or become monk.
μονάζων, μοναχός Monachus, religiosus. Իբր Ապ՝ այսինքն Հայր եղեալ կրօնաւորութեամբ, մոնոզոն. հրաժարեալ յաշխարհէ ուխտիւք եւ զգեստուք. միանձն. վանական. հաբեղայ. արաբ. էպիլ.
Խորհուրդ միայնականի կատարման, (յաւելու թարգմանիչն,) այսինքն աբեղայից. (Դիոն. եկեղ.։)
to soften, to calm, to compose;
to conciliate, to appease, to allay, to pacify, to reconcile;
to affect, to move, to touch;
to abate, to diminish;
to sooth, to caress;
to engage, to win over, to persuade.
Եփել. մանաւանդ՝ մարսել. ἕψω, πέπτω, συνπέπτω կամ πέττω, πέσσω coquo, concoquo, digero. պիշիրմէք. սինտիրմէք. հազմ եթմէք.
moving towards the clouds, rising to the clouds.
Յերկրէ մինչեւ յերկինս հինգ պարունակք են. առաջին՝ ամպախաղացն, երկրորդ՝ լուսինն, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
which produces clouds.
Ուստի՞ ծնանին օդք ամպածինք, եւ ի նոսին սպառին. (Ագաթ.։ (Իսկ իբր յամպոյ ծնեալ, որպէս մակդիր յուշկապարկաց կամ կենտաւրոսաց։))
free-will;
spontaneity;
կամակարութեամբ, cf. Կամակար.
Եւ ինքն առ կամակարութիւն ի դահճապետէն.. (Նախ. երեմ.) այսինքն ազատութիւն։
crooked, bent, curved, tortuous, sinuous;
indirect, crafty;
cf. Յամառ;
— շաւիղ, winding path, crooked way;
crookedly, against the grain.
Զկամակորն յուղղութիւնն (դարձուցանել) ... զոր եւ եբրայեցին ակովբա ասէ, այսինքն կամակոր. (Ոսկ. ես.։)
to wring, to twist;
to bend, to bow, to curve;
to distort, to overstrain a phrase, to strain, to misinterpret;
to pervert, to deprave;
— զարդարութիւն, to pervert justice.
Կամակորեալք ի ձրիցն զոր ընկալաք. այսինքն խոտորեալք. (Շ. յկ. ՟Ժ՟Ը։)
Իսկ թէ ոք առ այս խորհրդոյ գիտութիւն կամակորի. այսինքն մոլար ընթանայ. (Լմբ. պտրգ.։)
spontaneous, voluntary, free.
Կամաւոր բարուք խորհրդոց (այսինքն խորհրդածեալ կամօք)։ Կամաւոր փոփոխումն, կամ յօժարութիւն, առաքինութիւն, պարտապան, եւ այլն. (Պիտ. ստէպ։)
Թէպէտեւ ոչ ի կամաւորէ սպանցի. իմա՛՝ ի կամեցողէ. այսինքն ի կամաւոր մարդասպանէ։
flail, roller to thrash corn or beat out grain.
ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
cf. Կամն.
ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
voluntarily, willingly, of one's own accord or free will.
Եւ միշտ կենդանին՝ մեռեալ կամովին։ Ես իմ կամովին՝ վասն իմ հաւատին՝ փոխան քրիստոսին մեռանել կամիմ։ Որպէս հօտ յաղին՝ այնպէս դիմեցին ի մահ կամովին. (Գանձ.։)
bridge;
պսակ կամրջի, parapet —.
Ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, այսինքն կամուրջ. (Խոր. ՟Բ. 56։)
bridge-head.
Խելք կամրջի. այսինքն գլուխ կամ մուտ կամրջաց.
will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.
Յօրէնս տեառն են կամք նորա։ Կեանք են ի կամաց նորա։ Տէր ի կամս քո (այսինքն կամօք կամ ի կամիլդ քո) ետուր գեղոյ իմոյ զօրութիւն։ Առնել զկամս քո աստուած իմ կամեցայ։ Զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ տէր։ Առնէր ըստ կամաց իւրոց։ Արասցէ ըստ կամս իւր։ Զկամս շրթանց նորա ոչ արգելեր ի նմանէ։ Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեաց տէր։ Ամենայն կամօք խնդրեցին զնա։ Կամօք իմովք կամ իւրովք. (յն. կամաւորապէս։) Անձրեւ կամաց (այսինքն յօժարակամ)։ Եղիցիք դուք ինձ երկիր կամաց. այսինքն կամեցեալ, ցանկալի. եւ այլն։
ԿԱՄԱՒ Տե՛ս ի վեր՝ (= որպէս մ. Բայց վարի եւ իբրեւ անուն, այսինքն Կամօք.
posture, position, standing still;
stage, pause, rest, stop, halt;
dwelling, lodge, seat;
situation, state;
conduct, customs;
being, substance
existing, existent;
զ— առնուլ, to stop, to pause, to halt, to rest, to cease;
կալ յուղիղ —ի, to remain in uprightness;
ոչ լինիցի — թաթից ոտից քոց, neither shall the sole of thy foot have rest;
կաց ի —ի քում, stand upright !
Ոչ լինիցի կայ թաթից ոտից քոց։ Կա՛ց ի կայի քում։ Կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Զկայս հանգստեան քո գիտեմ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 65։ Դան. ՟Ժ. 11։ Յես. ՟Ժ. 13։ Ես. ՟Լ՟Է. 28։)
Կայցես յուղիղ կայի։ Բառնալ զկայ կենաց նորա (այսինքն զհաստատութիւն հացի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Զիա՞րդ կայիւք (այսինքն կալով) թռչէին շուրջ զնովաւ. (Մաքս.։)