preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
Հաւատոյն եւ սիրոյն, որ քան զայն միութիւնն չիք նախամեծար. (Ածազգ. ՟Դ։)
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
Որ նախ միջամուխ լինի. յանդուգն. եւ Ձեռներէց լինելով.
cf. Նախայայտնի.
Նախայայտ է, զի ոչ մի երկպառակութիւն էր յամենեսին։ Նախայայտ է, թէ եւ այլն. (Բրս. հց.։ Կիւրղ. գանձ.։ Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)
cf. Նախայաւիտենական.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
existing before all ages, eternal, self-existent, increate;
— որդի, the Son of God before all eternity.
ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵԱՆ ՆԱԽԱՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ. προαιώνιος qui est ante saecula, aeternus. Որ յառաջ է քան զամենայն յաւիտեանս. անեղ. անժամանակ. միշտ էն.
predisposed, willing.
προαιρετός, προαιρετικός spontis, spontaneus, volens, lubens. Յօժար. յօժարական. նախայորդոր. ինքնայորդոր. յօժարամիտ. նախահոգակ. ընտրողական.
delineated or designed beforehand;
prototype, original.
Խնամով հայել ի նախանկար ինչ պատկեր, եւ անտի ի միւս եւս տախտակին գրել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
Իբրեւ զնախանձաբեկս, եւ ամենայն մարդկան փրկութեան թշնամիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Որ ուսուցանէ զորդի, նախանձաբեկ առնէ զթշնամիս. (Սիր. ՟Լ. 3. նոր։)
to bear envy, to envy, to be jealous of, to grow invidious, to be tormented with envy;
to rival, to vie with, to emulate;
— զնախանձ տեառն, to burn with zeal for the Lord.
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
Կին առ քերբ իւրով մի՛ առնուցուս նախանձընդդէմ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
Ցաւ սրտի եւ սուգ՝ կին նախանձընդդէմ առ միւս կին. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 9։)
Նախանձընդդէմ իմն թուէին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին միշտ աշակերտքն Յովհաննու առ աշակերտսն Քրիստոսի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 6։ եւ յհ. ՟Ա. 28։ յորմէ եւ Իգն.։ եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Նախանձորդ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
Հուրն նախանձոտ կերիցէ զթշնամիսն. (Եփր. եբր.։)
envious, jealous, invidious;
emulous, rival.
Նախանձորդ թշնամին եսպան զնա. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսմիկ եւ մեք լիցուք նախանձորդք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Միասնական կեանք քան զմիայնութիւն է նախապատիւ։ Աստուածասէրն ո՛չ զաստէն, եւ ո՛չ զհանդերձեալ փառացն խնամ տանիցի, այլ առ աստուած զսէրն՝ ամենեցուն նախապատիւ համարեսցի. (Բրս. հց.։)
first cause, author (God).
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
Յաղագս մեծատանց պատուիրէ, զի մի՛ նախապատուեսցին քան զաղքատսն յեկեղեցիս. (Նախ. յկ.։)
preeminence, preference, advantage.
Ոմն վէմ կոչի, եւ միւս ոմն սիրի առաւել. եւ համբարեն այլք զնախապատուութիւն։ Պարտ եւ արժան էր՝ ծննդեանն պատիւ ընդունել, եւ կուսութեան՝ նախապատուութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ. եւ Ածաբ. ծն.։)
Մի եւ զանդամոց նախապատուութիւն (մի քան զմի) արհամարեսցուք. (Լմբ. ատ.։)
cf. Նախապատուար.
Ե՛կ ի հովանի վիմին մերձ առ նախապարիսպն (կամ առ պատուարաւ պարսպիդ). (Երգ. ՟Բ. 14։)
predestination.
προορισμός praedestinatio, prafinitio, ordinatio, dispositio. Կարգաւորութիւն աստուծոյ ի յաւիտենից. բան որոշեալ ի միտս աստուծոյ ըստ բնական եւ գերբնական նախախնամութեան. հրաւիրան ընտրելոց.
Յարացոյցս (կամ տեսակս) ասեմք գոլ, զորս ի յաստուած էացուցիչս եւ միեղէնս նախագոյացեալ սահման էիցս, զոր աստուածաբանութիւն նախասահմանութիւնս կոչէ. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Նախասացիկ.
Ըստ նախասացեալ բանին։ Սկսանիմ քեզ զնախասացեալս։ Զի մի՛ ի նախասացեալ չարիսդ տնկանիցին։ Եկին ի նախասացեալ գաւառն. (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ե։ Գր. հր.։ Ճ. ՟Ա.։)
predicted, foretold.
Ըստ նախասացեալ բանին։ Սկսանիմ քեզ զնախասացեալս։ Զի մի՛ ի նախասացեալ չարիսդ տնկանիցին։ Եկին ի նախասացեալ գաւառն. (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ե։ Գր. հր.։ Ճ. ՟Ա.։)
prediction.
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
Կատարումն օրինաց, եւ նախասկիզբն շնորհաց։ Նախասկիզբն միանձանց. (Շար.։)
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)
created first.
Ուր ադամային մարմինն նախաստեղծիկ մարդոյ անկեալ կայր. (Կիւրղ. խչ.։)
already long since.
Զարթնլով իսկ, եւ յառնելով միշտ նախավաղ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
Նախավկայք ճշմարտութեանն (մանկունք Բեթղեհեմի). (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
Քան զամենայն թշնամիս իմ եղէ ես նախատ դրացեաց իմոց։ Եղեւ նա նախատ դրացեաց իւրոց. (Սղ. ՟Լ. 12։ ձը. 42։)
Յամենայն ժամանակի նախատ լիցի։ Ամօթ կրէ, եւ նախատ լիցի։ Զի մի՛ նախատ լինիցիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Թ. 26։ ՟Ի՟Ե. 10։)
Պէն պատուիրէ կալ անբամբաս, եւ մի՛ նախատ ի կեանըս յայս. (Շ. այբուբ.։)
cf. Նախատինք.
Ոչ ի նախատանս առաւել՝ քան ի գութ նախատանց։ Ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս, ի ձեռն որոյ շիկնեսցեն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
Ի նանիր նախատեցին զանձն իմ։ Նախատեցին զիս թշնամիք իմ զօրհանապազ, եւ գովիչք իմ ինեւ երդնուին։ Եթէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք։ Հատո՛ նախատինս, զոր նախատեցին զքեզ տէր։ Նախատել զաստուած կենդանի։ Նախատեաց զճակատս աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
foresight, prevision;
prophecy.
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
Եղէք մեզ նախատինք առ նոյն թշնամինսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
lordly, seignorial, princely.
Նախարարականացն ազգաց եւ տոհմից։ Նախարարականացն ծննդոց յերից անտի որդւոյն Նոյի։ Ի ծննդոց երից նախարարականացս այսոցիկ արանցս. (Խոր. ՟Ա. 2. 4. 8։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
Մարմին մարդկան ոչ մեղաց նման է, եւ ոչ արդարութեան, այլ ներընդունակ յարարչէն հաստատեալ նախարարութեան. (Ժող. շիրակ.։)
cf. Նախագիտութիւն.
Վասն նախգիտութեան, որ աստուծոյ միայն է գործ։ Տե՛ս զնախգիտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
preposition.
Սերմանքն են նախդիրք պտղոցն. ծննդոց, որպէս մի թիւրըն՝ բիւրոցս. (Հին քեր.։)
Յերկար նախադրաւս երեւեցուցանել կամի զինքն յաստուծոյ իմաստնացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
pre-existent, uncreated.
Նախագոյ. նախագոյակ. կամ որ յառաջ է քան զեղականս, միածին որդին աստուծոյ.
Ընդ նախեղակ գոյակն միացեալ. (Նար. կուս.։)
cf. Նախերգան.
Որպէս պատմի ի սկիզբն նախերգութեան նորին. (Երզն. մտթ.։)
to taste or try beforehand, to savour.
ՆԱԽԸՄՊԵԼ. προπίνειν (յորմէ լտ. propino վարի որպէս մատռուակել). ante bibo, praegusto. Առնուլ նախ ումպ ինչ. փորձել զճաշակ ըմպելւոյն. խումի համտես ընել՝ չէշնին առնել, չէշնիկիր ըլլալ.
cf. Նախընթացիկ.
Յովհաննէս խայտայր, եւ որպէս նախընթաց շուրջ ընթանայր ցնծութեամբ։ Որպէս զկարապետ եւ նախընթաց նմին։ Արուսեակդ առաւօտեալ՝ նախընթաց ճանապարհի որդւոյն աստուծոյ տնօրէնութեան. (Ճ. ՟Գ.։ Շ. թղթ.։ Շար.։)
fore-running;
progress, advancement.
Զի մի՛ յոլովութեամբ ճառիս նախընթացութեան՝ ի ստորեւ մնասցուք խորհրդոյս զօրութեան. (Լմբ. ատ.։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
Վարդատեսակ արիւն սուրբ վկայիցն. որոց նախընծայ՝ մանկանցն Բեթղեհեմի ծաղկաձեւ ցօղ արեան նոցա զարդարեաց զեկեղեցի. (Տօնակ.։)
Զի մի՛ պատճառ ինչ լսողացն տացէ, ոչ նախընծայ առ հեթանոսս ճառէ զբանն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
herd of black-cattle.
Հասարակական նախիր ի հասարակէ ժողովեալ։ Չորքոտանի կենդանեացն հոյլք, յոլով անդէոցն նախիրք (յն. (մի բառ). Նիւս. կազմ.։ Ածաբ. ժղ.։)
Յայնչափ ի բազում ի նախրաց փիլիսոփայիցն աստուածոց՝ եւ ոչ մի աստուած ըմբռնել (եպիկուրեանց). (Եզնիկ.։)
cf. Առաջին.
Կրկին պատուհասից պարտապան իցէ միոյ իսկ եւ յաստուածոցն՝ եւ նախկոյ, եւ երկրորդում ի ձեռն օրինաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Առաջին.
Հայր նախկին ասի որդւոյ ըստ պատճառի միայն, այլ ոչ ըստ բնութեան կամ երիցութեան. (Քեր. քերթ.։)
tripe, gut, chitterlings.
Թո՛ղ թէ զմիս կամ զգինի ճաշակել. որ զնախճամէջ պարն յուղացուցեալ մաճկացուցանէ, եւ զճարպն եւ զերիկամամբքն պատեալ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
slaughter, carnage, blood;
great loss, prejudice, waste;
—րս արեան գործել, to slaughter;
—րս գործեցին դժնդակս ընդդեմ թշնամեաց, they made a dreadful slaughter of the enemy.
Կոտորած սաստիկ յորսս կենդանեաց, եւ ի պատերազմի մարդկան. վնաս. զեան. ոճիր. հարուած. պրս. նախջիր, որ եւ շիքեար, որ է որս. եւ նախշ, վնաս, հարուած. (որպէս եւ նօգսան, լտ. նօ՛քսա, վնաս).
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
ἁρχαῖος antiquus, pristinus, priscus, vetus. Սեպհական նախնի իրաց եւ նախնեաց. հին. վաղեմի. հայրենի, եւ նախկին. առաջին. նախագոյ. սկզբնական, եւ անսկզբնական.
Սկիզբն ի հօրէն մեր նախնական՝ (յԱդամայ), մինչ ի վերջին դարուս վախճան. (Շ. վիպ.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
ՆԱՀԱՆՋ. ἑμβολισμός, βίσεξτος, ἑμβόλιμος ἠμέρα bisextilis, intercalaris, vel bisextus dies. Ըստ տումարի՝ միօրեայ յերկարումն տարւոյ ի չորրորդ ամի միանգամ՝ հանգէտ չորեքամեայ ոլոմպիադաց. զի յաւելուածով միոյ աւուր յամիսն փետրվար՝ յետս ընկրկի տարին այն աւուրբ միով. քէպիսէ. (ըստ յն. միջանեակլ ասի, եւ ըստ լտ. կրկին վեցեան, զի վեց աւուրբքն յառաջ քան զկաղանդս մարտի՝ կրկին թուեալ լինէր ի նահանջ ամի).
Ժբ ամիսք լուսնի՝ ժբ աւուրս պակաս են քան զժբ ամիսս արեգականն, որ ունին 365 օր, եւ ժամս 3. վասն որոյ միաւորելով չորից երրորդացն ի չորրորդում ամին՝ օր մի կատարի, որ կոչի նահանջ. եւ լինի յայնմ ամի 366. (Դամասկ.։)
Զի՞նչ է նահանջ. զերիս ժամսն՝ որ ի դ ամի՝ օր կատարի, որիշ կարգեցին, եւ կոչեցին նահանջ. որ է որոշումն ժամանակաց. (Տօմար.։)
Առնեն զագոնն (ոլոմպիադաց) ի հինգերորդ ամին, յորժամ դ լնու, եւ ե սկսանի. եւ այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոլիմպիադն, եւ նահանջն մի է. (զի յոլոմպիադէ յոլոմպիադ անցանէր ժամանակ դ ամաց, եւ ժե աւուրց). (Անան. չափ եւ կշռ.։)
intercalation;
solstice.
Ո՞չ տեսանէք զնահանջմունս երկիցս ի տարւոջ, եւ զուգաւորութիւնս հանգոյն նմին. (Շիր.։)
patriarchal.
Առաջինքն նահապետական տոհմին շառաւիղք՝ տեսանողք անուանակոչեալք. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
agonotheta, athlotheta.
Այն որ ամի իշխան առաջնորդն է (աստուած) զօրէն նահատակադրի. Եդեալ լինի նահատակացն մրցանակ՝ առաջին եւ երկրորդ եւ երրորդ ի նահատակադրացն. (Փիլ.։)
Ի նոյն միւսանգամ յուսացեալ ի նահատակադիրն աստուած. (Պիտ.։)