to contemn, to despise.
· Calfa
Նաբաղեմ ես զքեզ, այսինքն եթէ անարգեմ ես զքեզ. (Եփր. թագ.։)
natron, nitre;
— աղ, saltpeter.
· Calfa
Նադրունն զերդ աղ է, եւ ինքն ի մըսրայ գայ։ Զբակլայն ի ջուր որ թրջել կամենաս, սակաւ մի նադրուն ձգէ ջրի մէջն։ Ոմանք ի խմորի տեղն նդրուն դնեն ի հայսն։ Նդրուն աղ (որ եւ իտ. սալնի՛դրօ). (Վստկ. ստէպ։ Բժշկարան.։)
to exalt, to extol, to eulogize, to load with praises.
· Calfa
Զի ասաց պատկառելով, դերանուամբն վարեցաւ՝ նազաբանելով ըստ պիւթագորականացն (թէ նա ասաց, ինքն ասաց). (Վրդն. ծն.։)
Nazarean;
Nazarene;
— գոլ ի գինւոյ, to abstain from vine.
· Calfa
Եթէ սրամտութիւն վիշապաց գինին է, պա՛րտ է նազարացիս գոլ ի գինւոյ եւ ի ցասմանէ նմանապէս. այսինքն հրաժարել ըստ օրինի ուխտաւորացն աստուծոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Բ։)
excellent, praiseworthy, egregious, honourable, respectable;
honest, brave, gallant, reserved, grave, serious;
delicate, nice, pretty, genteel, charming, gracious;
գնացք —ք, majestic port or bearing;
ճեմք —ք, languishing or languid air.
· Calfa
Պարկեշտ եւ նազելի զինքն կազմեալ ի բեմասացութեան ձեւի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
to honour, to respect.
· Calfa
Որում պատիւ մատուցանեմք, զնա ոչ իշխեմք կոչել իսկ անուամբն, այլ ինքնիւն. աստուստ եւ պիւթագորականացն առեալ զսկիզբն. ի՛նքն ասաց, նազեցուցանելով եւ պանծալի առնելով զպատմօղն վարդապետն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 99։)
maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
· Calfa
Փրկիչն ընդ իւր ելս արարեալ հոգւոյն եւ ազատեալ, նաժիշտս անուանելով զոգիս հայրապետացն եւ մարգարէիցն սրբոց. ինքն հոգին (յիսուսի) ելանէր, եւ նաժիշտքն ընդ նմա ելեալ գային. (Պիտառ.։)
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
· Calfa
Ոմմինքն նախ բնակեալ էին ի նմա։ Տարցի նախ զվասն մեղացն, եւ զերկրորդն արասցէ յողջակէզ։ Նախ վասն իւրեանց մեղացն պատարագս մատուցանել, եւ ապա վասն ժողովրդեան։ Կամէի նախ առ ձեզ գալ։ Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց։ Հա՛ն նախ զգերանդ։ Նախ հրէի, եւ ապա հեթանոսի։ Նախ զռաաքեալս, երկրորդ զմարգարէս.եւ այլն։
Որ ծնանի ոք բարի ինչ կամ չար, իրաւունք են՝ զի նախ ինքն վայելիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
Նա՛խ տեսակ արժանի գոռոզութեան. այսինքն առաջինն տեսլեամբ, կամ նշանաւորն արժանի է իշխանութեան. (Պորփ. յԵւրիպիդեայ.։)
Նախն ժամանակի. այսինքն որ է յառաջ քան զժամանակս եւ զյաւիտեանս. (ՃՃ.։)
Մաքրելի՛ է նախ առաջին զինքն, եւ ապա ընդ սրբոյն խօսելի։ Ծանի՛ր զքեզ նախ առաջին. (Առ որս. ՟Բ։)
to be from the beginning;
to be pre-established;
predestined.
· Calfa
Որով (այսինքն յորում) ամենայն ճառ ամենայն գիտութեան գերագոյ անճառութեամբ նախաբնաւորեցաւ։ Ամենայն ազնիւ միատեսակապէս ըստ պատճառացն նախաբնաւորեցաւ ի յազնուէն յայնմանէ գոլ. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Նախաբուղխ.
· Calfa
Ո՛վ ճշմարիտ աստուածային տունկ, նախաբոյս, եւ ինքնագոյակ կառուցմամբ պատկանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
adj. s. "cf. Յառաջագահ;
— արքեպիսկոպոս, primate;
— նստել, բազմել, լինել, to preside, to be the president, to hold the first place;
—ք, cf. Նախաթոռք."
· Calfa
Մին իշխէ, եւ նախագահ նստի. եւ մինն ածեալ լինի (այսինքն առաջնորդի) եւ ուղղի. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
· Calfa
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)
traced, delineated before;
delineation, sketch, outline, firstdraught, minute;
acrostic.
· Calfa
Զինքն առաջի եդեալ նախագիծ օրինակ այսմ առաքինութեան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Թէ այր ոք առնէ իսօն (բառ յն. հաւասար), այսինքն նախագիծ կտակի, եւ ոչ գրի նոյնն հաստատութեամբ, ոչ է ընդունելի կտակն. (Մխ. դտ.։)
ՆԱԽԱԳԻԾ. գ. ὐπογραμμός, προχάρασμα exemplar εἷσον aequale, par. Ուրուական օրինակ. նախկին գծագրութիւն. հաւասարն գրութեամբ. միւսէվէտէ, ելի՛, այսինքն զոյգն կամ նմանն. էօրնէկ.
written before;
prescribed;
title;
exordium, preamble.
· Calfa
Վայրապար խօսք՝ պոռնկութիւն է շրթանց, եւ նախագիրք մեղաց (այսինքն՝ սկզբնաւորութիւն). (Համամ առակ.։)
author, inventor.
· Calfa
Յառաջ քան զլինել մարդկան, սկիզբն մեղաց՝ ամբարտաւանութիւնն եղեւ ի կամակոր մտաց նախագիւտ դիւին, որով եւ ինքն անկաւ. (Վրք. հց. ձ։)
adj. s. chief, principal.
· Calfa
Թէ ոք ի նոցանէ ընդդէմ դառնայ նախագլուխ իշխանին, այսինքն՝ կոմսին, եւ կամ տրիբունին։ Գնայ ի նախագլուխ իշխօղն։ Տացեն ի նախագլուխս ճակատուն (ի զօրագլուխս). (Մխ. դտ.։)
cf. Նախագոյակ.
· Calfa
Զնախագոյս ամենայն զօրութեան նորա (այսինքն սատանայի) ընկճեաց. իմա՛, զնախկին հանգամանս կամ սպառազինութիւնս։
προϋπάρχων, προών, προϋφεστώς կամ -στικώς prius existens, qui est, ens primus. Անդստին ի բնէ գոյաւոր. ինքնագոյ. որ էն. առաջին էն՝ աստուած.
writing beforehand;
prescription, usucaption.
· Calfa
Աննայ՝ որ տուաւ յովակիմայ ըստ նախագրութեանդ (այսինքն ի վեր անդր գրութեան). (Ճ. ՟Ժ.։)
Գանձ է անուն գրոցս. շարադրեալ է ըստ ենթագրեցելոցս նախագրութեանց, որոց ի գիրս են գլուխք. այսինքն ըստ առաջիկայ ցուցակիս. որպէս եւ առնթեր դնի ցանկն. (Կիւրղ. գանձ. յռջբ։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
· Calfa
Զբոլոր նախադասեալն սմա (այսինքն զնախընթացն) պարտ է յուղարկել զգիշեր. (Յհ. իմ. ատ.։)
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
· Calfa
Յետնեալս ի նախադրութեանց արժանաւորաց (այսինքն ի նախակարգեալ լաւութեանց). (Նար. ՟Լ՟Բ.)
Ընկալաւ եւ մանաւանդ թագաւորութիւնս մեր զքո պատուականութեանդ նախադրութիւն. այսինքն առաջարկութիւն. (Կիռ. ման. առ գր. կթ.։)
cf. Նախագահ;
—թոռք, first seat, highest place.
· Calfa
Սիրեն զնախաթոռս ի ժողովուրդս (այսինքն ի ժողովարանս)։ Խնդրել զնախաթոռս ի ժողովուրդս. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
· Calfa
Յորժամ իսկ օտարացան՝ բնակելով առ ձեզ նախածինքն մեր. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
first father or mother;
—ք, forefathers, ancestors.
· Calfa
Դնել զազգն, եւ զնոյն բաժանել ի գաւառս, եւ ի նախածնողս եւ ի հարս։ Նախածնող սորին լինելութեան։ Բարւոք նախածնողին (այսինքն արարչին). (Պիտ.։)
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
· Calfa
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
to instruct beforehand;
to exercise, to prepare or form by exercise.
· Calfa
Ներհմտութեամբ՝ նախակրթեալ. այսինքն փորձեալ բազում հմտութեամբք. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
· Calfa
Այս բաագրատ նախաձեռն ընծայ ըստ կամաց մատոյց զինքն վաղարշակայ. (Խոր. ՟Բ. 3։)
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
· Calfa
Լեզու ունիս, նախամուտ ինքնագործել քեզ զմեղս. (Մաշկ.։)
foreknown.
· Calfa
Յետինքն զերիցագունիցն գերակայ բոլորմունս ոչ ունին, բայց մասնաւորս ի նախայայտնից լուսափայլութեանց ի ձեռն առաջնոցն համեմատաբար ի նոսա անցեալ. (Դիոն. երկն.։)
predisposed, willing.
· Calfa
προαιρετός, προαιρετικός spontis, spontaneus, volens, lubens. Յօժար. յօժարական. նախայորդոր. ինքնայորդոր. յօժարամիտ. նախահոգակ. ընտրողական.
to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.
· Calfa
Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։
cf. Նախանձորդ.
· Calfa
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
first cause, author (God).
· Calfa
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Նահապետ.
· Calfa
ՔորքնՂազարու, այս ինքն նախապետքն եւ մարգարէքն։ Բերանով նախապետացն եւ մարգարէիցն. (Տօնակ.։)
Անուանք կանանց նախապետացն (այս ինքն նախահարց). (Ոսկիփոր.։)
to predestine.
· Calfa
Ոչ է հակառակ բանս. որպէս վարկանիմ, նախասահմանեցելոյն (այս ինքն նախաճառելոց). (Դիոն. երկն.։)
predestination.
· Calfa
Պօղոս սամոստացի խոստովանի (զբանն աստուած կամ զՔրիստոս) նախասահմանութեամբ յառաջ քան զյաւիտեանս գոլով (որպէս զայլ մարդիկս անգոյս), իսկ էութեամբ ի նազարեթէ ցուցեալ (այս ինքն ի կուսէ սկիզբն առեալ). այսպիսի է նորա ամբարշտութիւն. (Աթ. ՟Դ։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
· Calfa
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
· Calfa
Բարեկամ մարդոյն աստուած էր. յորմէ նախատ եղեւ հայրն մեր՝ ասելով, կինս զոր ետուր. Համամ առակ. ուր կա՛մ ընթերցի՛ր, յոր նախատ (այսինքն նախատօղ) եղեւ ադամ. եւ կնո իմա՛, յանդիմանեալ եղեւ, եւ ետ պատասխանի անտեղի։
foresight, prevision;
prophecy.
· Calfa
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
cf. Նախատօնակ.
· Calfa
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
eve of a feast.
· Calfa
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
premier noble.
· Calfa
Հաճոյ լինել զօրավարին, այսինքն մերոյ նախարարապետին եւ թագաւորի Յիսուսի Քրիստոսի. (Սարկ. քհ.։)
s. pl. satraps, seigneurs, grandees.
· Calfa
այսինքն Նախարարք. աւագորեար. աւագանի.
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
· Calfa
Զնոյն ինքն զբանսարկուն ցրուեաց, եւ զընդ նովաւ զնախարարութիւնս դիւաց. (Ճ. ՟Գ.։)
s. gr. preposition.
· Calfa
Յերկար նախադրաւս երեւեցուցանել կամի զինքն յաստուծոյ իմաստնացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
prescience, foreknowledge;
presentiment.
· Calfa
Իւրաքանչիւր ոք յեղելոց կատարելոցն՝ նախ իմացութեամբ խնամոց, եւ առաքինաւոր հանճարով լինի։ Զի՞ (այսինքն զիա՞րդ) նախիմացականն առանց նախիմացութեան լինի եւ իմաստունն առանց իմաստութեան. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ձեւ աշխարհիս, որպէս եւ ինքն իսկ աշխարհս, եղեւ նախիմացութեամբ գնդաձեւ. (անդ. ՟Բ։)
cf. Առաջին.
· Calfa
Նախկին (կամ առաջին) գոյացութեան զինչ ինչ լիցի ներհական։ Նախկին է ամանակին եւ վերջին։ Մինն նախկին է ի թուել՝ երկուց (այսինքն քան զերկու)։ Զգալին՝ նախկին քան զգայութիւն։ Յաղագս նախկընի։ Նախկնին յեղանակք այս են. (Արիստ. ստորոգ.։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
· Calfa
Առաջին վասն նախնական ինքնութեան ասէ. (Ագաթ.։)
province, region, country;
climate.
· Calfa
ἑπαρχία provincia Գաւառ կամ երկիր նախարարութեան, կամ նահապետական, եւ բդեշխական. կուսակալութիւն. ըստ յն. եպարքոսութիւն, եւ նոմոս, այսինքն օրէնք. եւ կլիմայ, բաժին կամ կողմն երկրի.
patriarchal.
· Calfa
Առաջինքն նահապետական տոհմին շառաւիղք՝ տեսանողք անուանակոչեալք. (Նար. ՟Լ՟Գ։)