sunny.
· Calfa
Ունակ արեգական, կամ լուսոյ արեւու. արեգդէմ, արեւուտ.
Սկսանի յարեգունի տեղիսն հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
strong, violent.
· Calfa
«զօրաւոր, սաստիկ» Պիտ. «գերա-զանց, աւելի բարձր» Երզն. քեր. գրուած է նաև արեգ «մեծ կամ առաւել» Հին բռ. առեգ «առաւել» Բառ. երեմ. էջ 30. և այս բառն է ակնարկում Վանական վրդ. երբ իր Տարե-մըտի մէջ ստուգաբանում է «արեգ-ակն՝ մեծ ակն ասի»։ ՓԲ և ՆՀԲ յաւել. ունին նաև ա-պարեկ «ազազուն» բառ, որ վերոյիշեալ ա-րեկ բառի բացասականն է։ Տե՛ս և ապարեկ։
ՆՀԲ արի. արիական բառից։
Որպէս Արի, արիական. զօրաւոր. զօրագոյն. սաստիկ.
Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)
Նախագահէ զնուազն քան զարեկն։ Արեկ է շինողն քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)
ԱՐԵ՛Կ. Փոխանակ ասելոյ՝ Արի՛ եկ.
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
bloody, sanguinary.
· Calfa
Որ ճեմի յարեան. կամ արիւնազգեաց. արիւնաթաթաւ.
Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
· Calfa
տե՛ս Արեգ։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. արեվ, Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. արէվ, Ասլ. արէ՛վ, Սլմ. mրեվ, Հւր. mրէվ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Տփ. արիվ, Ոզմ. ա՛րիվ, Մրշ. Մրղ. Տիգ. mրիվ, Հճ. այեվ, Սչ. կայ միայն արեվելք։ Նոր բառեր են արեկող, արևբաց, արևալոյս, արևազուրկ, արևահամ, արետ» հաս, արևակոխ, երկայնարև։
ԶԱՐԵՒ ՀԱՏԱՆԵԼ. Բառնալ զկեանս.
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։
Ականն արեւու։ Արեւ արուսեկին. (Նար. յիշ. եւ Նար. տղ.։)
Արեգակն զծայրս արեւու յինքն ժողովելով. (Լաստ. ՟Թ։)
Ի հեշտ արեւս արեգականն. (Բուզ. ՟Դ 13։)
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Քրիստափայլ արեւով (կամ արեւաւ). (Սիսիան.։)
Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)
Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))
նմանութեամբ, Կեանք, կամ կենդանութիւն. տեսութիւն լուսոյ ի կենցաղումս.
Երդուեալ յարեւն փարաւոնի. (Ծն. ՟Խ՟Բ 15։)
Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)
Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)
Յիւրաքանիւր կենաց յարեւէ աստի օտարանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
Շնորհել զարեւն իւր՝ պարգեւ արարեալ։ Ոչ են արժանի զարեւ կրելոյ. (Բուզ. ՟Ե 38։)
ՅԱՐԵՒԷ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԱՆԿԱՆԻԼ. Բառնալ կամ բառնիլ ի կենաց.
Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)
(Յարեւէն եւս անկաւ, այլ փոփոխութեամբ կարգի բանիցն։) (Սարգ. յկ. ՟Թ.)
Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե 18. ի կելոյ վերջացեալ լինէիր։)
Փոխանակ կեանս առնելոյ՝ զարեւ հատէք, ասէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԱՐԱՒ ՏԱԼ. Ծագել զարեւ կամ արեւու.
Որ տաս պարգեւես արեւ քաղցրութեան. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Յորժամ անձրեւ լեալ իցէ, եւ արեւ տայցէ. (Եզնիկ.։)
ՅԱՐԵՒՈՒ, կամ ՅԱՐԵՒԻ. իբր Մինչդեռ լոյս է. լուսով.
Զի՞ է՝ զի յարեւու (կամ յարեւի) եկիք այսօր. (Եւ. ՟Բ 18. յն. փութացայք։)
Փրկել ի հովուացն զդստերսն ռագուէլի, եւ յարեւի ածել ... Գան յարեւի. (Արշ. ՟Ժ՟Ը։)
ԱՐԵՒ ՏԵՂԻ. (առաւել ռմկ) իբր Արեգունի կամ արեւուտ տեղի.
Որպէս տանջի արեւ՛ տեղի, եւ արեւն ոչ տագնապի. կոփի երկաթ հրացեալ, եւ ոչ տանջի հուր. (Ոսկիփոր.։)
ԱՐԵՒԿԱՅ կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
objection;
proposition;
purpose.
· Calfa
Առարկ. առեղծուած առարկեալ ի գիտել։
Ծածկել կամեցաւ զառարկութեան զգիւտն։ Առարկութեանն իմաստութեան միտ դնելով։ Ի միում առարկութեանս այսմիկ՝ ե՛ւ փորձութիւն աշխատութեան երկոց, եւ պարտութեան վնասն կայ. (Փիլ. սամփս.։)
Ձեռնարկութիւն եւ խնդիր առարկեալ ի լուծանել։ (Պերիարմ. բան. ՟Ժ։)
Առաջարկութիւն, առաջարկեալ ինչ. եւ Նախադասութիւն. բան. պատճառ առաջիկայ. ճառ.
Ծանի՛ր զխորհուրդ առարկութեան այսորիկ, զոր խնդրեցեր առ յինէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Առանց նախադասութեանց կամ առարկութեանց թէ ասասցես. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Բազումս ասել առարկութիւնս ճառից։ Ոչ համեմատեն յոյն թուոց առարկութեանցս. (Խոր. ՟Ա. 20. եւ 3։)
փոխանակ գրելոյ ըստ յն. Փոխառութիւն. իսկ ըստ հյ. ձայնին լինի որպէս Ի մէջ արկումն. կամ որպէս Պատահումն ի վերայ եկեալ.
Չար՝ առարկութիւն է. ոչ ոք առարկութիւն գոյացութիւն է. (Նիւս. ամենայն չար.։)
Առարկութիւն, այսինքն արկումն ի բնութիւնս. որպէս յանօթ արկեալ իրս ինչ՝ օտար է, եւ ո՛չ յանօթոյն բնութենէ, այսպէս չարութիւն եւ այլն. (Շ. ամենայն չար.։)
Դէպք. դիպուած. արկածք. պատահար.
Եւ այս առարկութիւն չարչարանաց եւ կապանաց ընդերկարէր։ Տարերք եւս յեղափոխեցին ի մեզ զդառն առարկութիւն չարի. (Յհ. կթ.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Ընդդիմութիւն՝ բանիւ կամ կռուով.
Եւ դարձեալ պատմի առարկութիւն կրիդմեայ եւ նեքտանեբայ. (Խոր. ՟Բ. 12։)
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
· Calfa
տե՛ս Աւել։
Զի ցուցցէ զառաւել մեծութիւն շնորհացն։ Տալ զառաւել շնորհս։ Վասն առաւել գիտութեանն։ Յառաւել տրտմութենէն, կամ ի սիրոյն։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն, կամ պատիւ։ Առաւել եւս պատարագօք քան զնոյնս։ Յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ։ Եթէ թագաւորի, իբրեւ առաւել ումեք (այսինքն առաւելագունի, կամ վսեմագունի)։ Բազմապատիկս եւ առաւելս արասցէ սիրով (յն. բազմապատկեսցէ եւ առաւելուցու). եւ այլն։
Յառաւելսն յորդորել։ Առաւել փառաց հասանել։ Յառաւելն փոխին ի կեանս։ Ի կենդանութենէ յառաւել փոխադրեալ կենդանութիւն։ Յառաւել փարթամութիւնս անցանել. (Ագաթ.։) (Պիտ.։)
Առաւել ինս յաւելուլ եւ վաստակել. (Փարպ.։)
Յառաւել հպարտութենէն. (Եզնիկ.։)
Սակաւ հատուցումն առաւել պարտուցն. (Նար. լ։)
Գտանի եւ հոլովականն.
Ընդդիմակաց բանիւք առաւելօք (կամ առաւելովք). (Ճ. ՟Ա. ՟Բ։)
Չասեմք, թէ առաւելօքն (այսինքն բազմօք) պակասագոյն. (Բուզ. ՟Գ. 9։ եւ Կորիւն.։)
Եւ զայս առաւելովքն արկ ի քնին. (Ոսկ. ես.։)
ԱՌԱՒԵԼ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ, կամ ԳՏԱՆԻՄ. cf. ԱՌԱՒԵԼՈՒԼ.
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով. (Բրս. ընչեղ.։)
μᾶλλον, περισσῶς, ἑπὶ πλεῖον. magis, potius. Աւելի եւս. յաւելուածով. առաւելութեամբ. լիով. կարի յոյժ. յաւէտ. մանաւանդ.
Առաւել բարձրացոյց։ Առաւել փութասջիք։ Առաւել զուարթացոյց. եւ այլն։
Զոմանս առաւել լուսաւորել, եւ զոմանս նուազ. (Սահմ. ՟Ը։)
Առաւել պարտ եւ արժան է զայրանալ. (Պիտ.։)
ὐπερκείμαι. excello, superjaceo. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 46։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 58։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 5։ Փիլիպ. ՟Ա. 9. 26։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 14։)
Տարածեցայ առաւել իբր վիհ. (Նար. ՟Ի։)
Կամ Աւելի քան զչափ.
Մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս. (Ժղ. ՟Է. 17։)
Ի զգուշանալն առաւել՝ յաւէտ վնասեցաւ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
ԱՌԱՒԵԼ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, կամ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ. Առաւելապէս. եւս քան զեւս. մանաւանդ. յաւէտ. ա՛լ աւելի.
Պաշտօնեայք քրիստոսի՞ իցեն, առաւել եւս ես. եթէ վաստակօք, առաւել. եթէ գանիւք, եւս առաւել։ Մի միայն ի գալստեան իմում, այլ առաւել եւս այժմ։ Ես եկի, զի զկեանս ունիցին, եւ առաւել եւս ունիցին. եւ այլն։
Առաւել նոքա գտան կարօտեալ մարդասիրութեան. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Առաւել յորդորէ այս. (Շար.։)
Եւս առաւել զյորդորումն սիրոյ. (Ժմ.։)
Ամենայն իրաց հաստատութիւն՝ առաւել երկուք այսոքիւք են. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ. նախադր. կամ ա. Գեր քան. գեր ի վերոյ. վերագոյն. առաւելագոյն. աւելի, աւելի վեր.
Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Առաւել քան զսողովմոն է աստ, եւ այլն։
Ոչ այնուհետեւ երեւէր տէր առաւել քան զծառայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զօրութեամբն աստուծոյ այն որ առաւելն է քան զբանս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
Առաւել զինքն քան զյոգունս ցուցեալ ի վրէժխնդրութիւն ապստամբին. (Յհ. կթ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ, կամ ՔԱՆ ԹԷ. շղ. Մանաւանդ.
Հնազանդել պարտ է աստուծոյ առաւել՝ քան մարդկան։ Առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք, քան զինուքն. եւ այլն։
Չափոյ պէտք են առաւել՝ քան համարոց. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Արծաթասէրք առաւել՝ քան աստուածասէրք։ Լուսաւորեալ տեղիքն՝ առաւել եւս քան ի տուէ. (Փարպ.։)
Ի տանէ առաւել քան յօտարաց. (Յհ. կթ.։)
Իմաստութեամբ առաւել քան թէ յոլովագոյն ձեռամբ. (Պիտ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ԶԻ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԹԷ. որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼ, ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, ԵՒՍ
ԱՌԱՒԵԼ. Նոյն ընդ վ. այսինքն Մանաւանդ. այլ մանաւանդ. մանաւանդ թէ.
Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն. առաւել զի եւ դուք մարգարէանայցէք։ Կամիմ, զի ի լեզուս խօսիցիք, առաւել զի մարգարէանայցէք։ Առաւել լեզուօք խօսիմ. եւ այլն։
Ո՛վ բռնաւորութեանն եւ մոլորութեանն, առաւել թէ անմտութեանն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որով կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա, առաւել եւս զօրութիւնն աստուծոյ ի բարկութիւն սրտմտութեան փոխէր։ Ոչ ինչ էր օգուտ, այլ առաւել եւս ի դատախազութիւն. (Փարպ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԱՌԱՒԵԼ. մ. Եւս քան զեւս. յոյժ յոյժ. կարի առաւելութեամբ. էւելօք, շատ էւելօք.
Վկայ գտեալ առաւել քան զառաւել. (Ագաթ.։)
Առաւել քան զառաւել աճեցուցանէր. (Փարպ.։)
Հօր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել։ Խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ։ Ճգնէին առաւել քան զառաւել. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 5. 49։)
ԱՌԱՒԵԼ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ. περισσός, περισσώτερος. abundans, amplior, major, κρείσσων կամ κρείσσον, melior, -ius. Աւելի. յաւելեալ. աճեցուն. մեծ. շատ. սաստիկ. էւել, էւելի. կամ Առաւել եւս. իբր մեծագոյն. բազմագոյն, լաւագոյն. գերագոյն. ա՛լ աւելի.
cf. Աւելաբանութիւն.
· Calfa
Աւելորդաբանութիւն. յաւելուած կամ բարդութիւն բանից. բանը մենծցնելը՝ աւելի խօսքերով.
Պատմեաց եւս առաւելաբանութեամբ (կամ աւելաբանութեամբ) զոր ինչ ոչ էր գործեալ հայոց. (Եղիշ. ՟Դ։)
excessive, exaggerated.
· Calfa
Ոչ յառաւելազանցն նկրտի հրամայեցելոցն հասանել։ Զառաւելազանցս զայս չար մարդկային ազգին յոլովագունիւք հրապարակել բանիւք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
ὐπερβολικός. excedens, nimius. Զանցեալ առաւել քան զչափն. ծայրագոյն. չափազանց.
excess, exaggeration.
· Calfa
Առաւելազանցութիւն եւ նուազութիւն ներհական իւրոքանչիւրոց որպէս տեսանի։ Արութիւն ունի իւր ծայրս ըստ առաւելազանցութեան զյանդգնութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Վասն յոյժ առաւելազանցութեանն եւ ոչ հատուցումն համարին հնարս ընդունել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քերթողն հոմերոս՝ բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. նոյնօրինակ եւ զայն՝ որ յուսովն վարի, մարդն (զի ենովս է մարդ, իբր ինսան) ըստ առաւելազանցութեան անուանեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Երիցս անգամ ըստ առաւելազանցութեան շնորհացն զթագաւորութեան օծումն ընկալաւ (դաւիթ). (Վրդն. սղ.։)
ὐπερβολή, ἑξοχή. exsuperatio, excelsus, excellentia, eminentia, praestantia. Զանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցութիւն. չափազանցութիւն, շատութիւն, մենծութիւն, մասնաւորութիւն.
admirable, excellent, magnificent, superb.
· Calfa
Հրաշալի եւ անկարծելի.
Առաւելահրաշ իր, կամ խրատ. (Պիտ.։)
cf. Առաւելում.
· Calfa
Առաւելանայ ամենեւին բանն՝ քան զոր ի զաւակէն դաւթի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Զի առաւելասցի կսկիծն եւ սուգն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զուգիւ թուովն առաւելու, եւ առաւելանի։ Մէջ ծայրիցն զուգամասանցն առաւելաւ, եւ առաւելանի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
principally, especially, chiefly, rather.
· Calfa
Առաւելապէս պայծառացուցանել, կամ ուրախ լինել, աճել, զայրանալ, երկեցուցանել, կամիլ, գոհանալ. եւ այլն. (Կորիւն.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Նար.։ Ճշ.։)
Լցաւ հոգի իմ առաւելապէս քան զխորիսք մեղու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մարդ՝ ընտանի կենդանի ի բնութենէն, եւ առաւելապէս՝ որ ինչ միանգամ ըստ աստուածային օրինացն է զարդարեալ վարուք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
Շնորհեն ... առաւելապէս եւ առ օտարսն. (Փարպ.։)
Խայտացեալ առաւելապէս՝ քան թէ մեծն դաւիթ. (Նար. խչ.։)
Առաւել. առաւելագոյն.
Վասն առաւելապէս բազմութեանն ասացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Ետ նմա զայնպիսի շնորհս առաւելապէս գիտութեան։ Երեւելի փառաց, եւ առաւելապէս պատուոյ. (Փարպ.։)
greedy, eager;
avaricious.
· Calfa
(Իբր Մեծատուն, եւ Ագահ. ՃՃ.։ Եւ իբր Աւելորդ.)
Պարտ է վերջանալ յառաւելաստաց շաղփաղփութեանց. (Արիստակ. գրչ.)
cf. Առաւելում.
· Calfa
Զսոսա մեծացո՛ եւ առաւելեա՛, եւ որքան կամիս։ Գովէին զքեզ մարդիկ, եւ դու լսէիր եւ առաւելէիր (զբարեգործութիւն). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
Առաւելեա՛ զընթացս քո ո՛րդեակ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Առաւելանալ. աճել.
Առաւելեցին պատիւ եւ փառք մեր. (տպ. առաւելասցի). (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Աղօթից մասամբ առաւելեաց (քան զհարս). (Խոր. ՟Գ. 49։)
Առաւելեաց յառաքինութիւն իւր. (Ստեփ. սեւան.։)
πλεονάζω, προστίθημι. augeo, multiplico, addo, adjicio. Առաւելուլ. յաւելուլ. աճեցուցանել.
to favour, to advantage;
to increase, to augment, to enlarge, to grow, to multiply, to accumulate, to amass;
to raise, to enhance.
· Calfa
Զամենայն շնորհս առաւելուլ ի ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 8։)
Առաւելու զբեղմնաւորութիւն. (Պիտ. ՟Է։)
Այսու առաւելու զհարսինն զգեղեցկութիւնն. (Նար. երգ.։)
Եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն։ Ոչ՝ եթէ ուտեմք, առաւելումք ինչ։ Դիտեմ նուազել, գիտեմ առաւելուլ։ Առաւելուցուք յամենայն գործս բարութեան։ Որ բազումն առ, ոչ առաւելաւ։ Եթէ ճշմարտութիւնն աստուծոյ յիմում ստութեանս առաւելաւ։ Տոհմն նորա ոչ առաւելաւ իբրեւ զորդիսն յուդայ։ Առաւելեալ եմ ուրախութեամբ։ Այլ իմ առեալ զամենայն, եւ առաւելեալ եմ. եւ այլն։
Ջրոց առաւելուլ անօգուտ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յորժամ սահմանն առաւելու բառիւք, նուազին իրք. (Սահմ. ՟Դ։)
Կամ Գերազանցել.
Առաւելոյր ի մարտս պատերազմացն. (Ագաթ.։)
Հմտագոյն իմաստիւքն առաւելուն քան զնոսա։ Թեթեւութեամբն առաւելու զբազմօքն։ Մի քան զմի առաւելուն բարեբախտութեամբ. (Պիտ.։)
Այնպէս առաքինի՛ արա զսա, որպէս զի առաւելու (քան) զվարդապետն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այնչափ առաւելեաւ (կամ առաւելաւ) յիմաստութիւնս արատաքնոցն. (Վրք. ոսկ.։)
περισσεύω, πλεονάζω. addo, augeo, multiplico որ եւ ԱՌԱՒԵԼԵՄ, եցի. Տե՛ս ի վեր անդր. Առաւել առնել. յաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. բազմացուցանել. էւելցնել, մենծցնել, շատցնել.
ԱՌԱՒԵԼՈՒՄ, ելայ. περισσεύω, πλεονάζω, ὐπερέχω. abundo, supero, redundo, augeor, praesto որ եւ ասի ԱՌԱՒԵԼԱՆԱԼ, ԱՌԱՒԵԼԱՆԻԼ, եւ ԱՌԱՒԵԼԻԼ. Առաւելեալ լինել յո՛ր եւ է կարգի. էւելնալ, շատնալ, մենծնալ.
to grow, to increase, to augment;
to ahound, to superahound, to overflow;
to be redundant;
to overcome, to surpass, to exceed, to excel, to predominate, to prevail;
to remain.
· Calfa
growth, increase, addition, augmentation, redundancy, superabundance, superfluity, exuberance, diffusion, transcendency;
enhancement of price;
excess;
prerogative, distinction, superiority.
· Calfa
Առաւելութիւն շնորհաց, կամ խնդութեան, կամ գոյից։ Ձար առաւելութիւնդ ի նոցա պակասութիւնն. զի եւ նոցա առաւելութիւնն եղիցի ի ձերում պակասութեանդ. եւ այլն։
Առաւելութիւն հաւուց, կամ բերոց, բարեաց, բարերարութեան, տանջանաց, բոցոյ, երկիւղի, պարտուց, ժամանակաց. եւ այլն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Յճխ. Եզնիկ.։ ՃՃ.։ Շ. ամենայն չար.։ Նար. եւ այլն։)
Զառաւելութիւն երկաքանչիւրոցն ի միմեանցն նուազութիւնս հարթէ, եւ զնուազութիւնսն յառաւելութեանցն լնու. (Պիտ.։)
Եւ ոչ զհանգիստն. ի մեծ մասնէ առաւելութեան համարել. (Վեցօր. ՟Բ։)
Է առաւելութիւն իմաստութեան քան անմտութեան. որպէս է առաւելութիւն լուսոյ քան զխաւարի։ Զի՞նչ առաւելութիւն է իմաստնոյն քան զանմտին։ Ոչ ըստ առաւելութեան ինչ բանից իմաստութեան։ Ոչ եթէ փառաւորի վասն առաւելութեան փառացն։ Զի առաւելութիւն զօրութեանն իցէ յաստուծոյ, եւ ոչ ի մէնջ։ Զի մի՛ առաւելութեամբ յայտնութեանցն հպարտացայց. եւ այլն։
Սահման, որ ասէ զիմաստասիրութիւն, արհեստ արհեստից, յառաւելութենէ է։ Իսկ առաւելութիւն ա՛յլ է այնմ՝ առ որ զառաւելութիւնն ունի. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Մինչ իսպառ լրբել՝ առաւելութիւն չարի է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի կերակրոց եւ յըմպելւոյ առաւելութենէ լինի լլկանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Յառաւելութիւն գինւոյ տուեալ զանձն. (Շ. ընդհ.։)
Յանդուգն ըստ առաւելութեան շարժելով՝ ոչ պահէ զչափաւորութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Ամենայն ուրեք առաւելութեամբ տարերացդ (կամ որակութեանց) վտանգի յերկաքանչիւրոց ծայրիցն առաւելութենէ. (Պիտ.։)
Առաւելութեամբ ասէ։ Զայս առաւելութեամբ իմն ասէ. (Մխ. երեմ.։ Գէ. ես.։)
Պօղոս ասէր, ես ոչ եկի առաւելութեամբ բանից. (Սեբեր. ՟Դ։)
περίσσεια, περίσσευμα, πλεονασμός. abundantia, redundantia. Առաւելն գոլ. յաճախութիւն. առատութիւն. լիութիւն. մեծութիւն. սաստկութիւն. բազմութիւն. յաւելուած. շատութիւն.
ὐπερβολή, ὐπεροχή. excellentia, praecellentia. գերազանցութիւն յոր եւ է կարգի.
Առաւելազանցութիւն. ὐπερβολή. excessus exsuperatio. չափազանցութիւն
in vain.
· Calfa
«ի ցուր. վայրապար, պարապ տեղը» Փիլ. լին. 82, 95. Լաստ. էջ 4. որից առվիրական «ի զուր» Մագ. թղ. 237. թէ առա-ւիր «ի զուր, ընդ վայր» Հին բռ. կամ միա-ցեալ ձևով թառաւիր Հին բռ. և Մագ. գա-մագտ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 374)։
= Յայտնի չէ թէ բառիս մէջ առ նախդի՞ր է թէ արմատսկան։
ՆՀԲ «յորմէ արհաւիր, իբր ահ վայրա-պար, լծ. թրք. պրս. ավար, ավարt նոյն ընդ ձայնիցս ընդ վայր, վայրա-պար», Հիւնք. արհաւիր բառից։ Buoge IF 1, 453 հսնում է իր բառից, առ նախդիրով և ան բացասակսանտվ. ուր և փոխուել է ւ։
ԱՌ ԱՒԻՐ. ԱՌԱՒԻՐ (յորմէ Արհաւիր, իբր ահ վայրապար. լծ. թ. պ. ավար. ավարէ) Նոյն ընդ ձայնիցս Ընդվայր. վայրապար.
Ո՛չ առ աւիր եւ վայրապար հերակլիտոս ա՛զգ զնա կոչէ։ Ոչ առաւիր եւ վայրապար՝ ասեմ զբանն այսպէս պարունակեալ յինքեան ի քառասուն աւուրս եւ ի քառասուն գիշես. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5. եւ 14։)
Եւ այս ո՛չ եթէ առաւիր եւ ի զուր անց ընդ նոսա. (Լաստ. ՟Ա։)
Առաւիր. ընդ զուր, եւ ընդվայր։ Թէ առաւիր. ի զուր, կամ ընդվայր։
bladder.
· Calfa
«միզափամփուշտ». մէկ ան-ամ Նեմես. բն. էջ 59. ուրիշ օրինակ չկայ։
ՆՀԲ «նոյն ընդ փամփուշտ»։ Տէրվ. Al-tarm. 80 առա մասնիկով ւուշտ ար-մատից, որի հետ համեմատում է սանս. vasti «ուռույցք»։
Են ինչ՝ որոց առաւուշտ ոչ է, որպէս հաւուց, եւ ամենայնի՝ որ ոչ միզիցէ. (Նիւս. բն. ՟Դ։)
κύστις. vesica cf. Փամփուշտ.
diurnal, daily.
· Calfa
ԱՌ ԱՒՈՒՐ. Իբր Առօրեայ. օրուան.
Այսպէս հանապազ զառաւուրն ի ցանկութիւն վարէ, եւ զյոյսն յապա առնէ ի մէնջ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
morning;
ածջոյն —, forenoon;
ընդ —ն, ընդ —ս, the —, cf. Առաւօտու;
ընդ —ս ընդ —ս, every -;
յառնել ընդ —ն, վաղքաջ ընդ —ն, — առնել, to rise early or betimes;
յ—է մինչեւ ցերեկոյ, from till evening.
· Calfa
, ի, ու հլ. «այգ, առտու» ՍԳր. Վե-ցօր. Սեբեր. Ագաթ. որից առաւօտանալ Ա-գաթ. առաւօտել Սիր. դ. 13. առաւօտին, ա-ռաւօտու, առաւօտուն, առաւօտուց ՍԳր.։
Շրէօդէր, Thesaur. 45 փոխառեալ եբր. [hebrew word] 'arabot «երեկոյ» բառից։ ՆՀԲ երևոյթ կամ արւուտ, կամ առ յարոյթ «ժամ ւառնելոյ ի քնոյ» և կամ աւօտ բառից՝ որ տե՛ս։ Էմին, Վահագն վիշա-պաքաղ (Изcлыд 76) սանս. arvat «ա-րագ, վազող (արևի ծագման համար ասուած)»։ Տէրվ. Altarm. 79 առաւաս-տու մեկնում է առա+ւաստու, վերջինը հմմտ. սանս. vastu «այգ, լուսաբաց»։ Հիսնք. արև բառից։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 159 առ+ աղօտ կամ առ+ աւօտ, ինչպէս ունինք ց+այգ։ Pat-rubány SA 1, 218 հնխ. *pro+ զնդ. av «երթալ»+t մասնիկ։ Նոյն SA 2, 13 pro+ άπό +au-ti «երթ»։ Նոյնը վեր-
ջսպէս ՀԱ 1906, 341 առ մասնիկ, իսկ աւ՝ հմմտ. ւտ. aurōra «արշալոյս», յն. ἐως «այգ» ևն։ Ղափանցեան ЗВО 23. 351 զնդ. hav «ծնիլ», յն. δίος «որդի» ևն։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ ar-i-wa-ar հոմանիշի հետ։ Նոյնը Ա-ճառ. Նորք 1925, л 5, էջ 393arriwar։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. առավօտ (բայց նաև Երև. առավօդը), Ջղ. առավոտէնց, Մկ. m-ռmւոտուն, Շմ. առօօտ, Մրղ. Սլմ. առատուն (սեռ. Մրղ. առատվա), Ոզմ. առավտօն, Ննխ. առավդուն, առադուն, Սչ. առվադու, Վն. ա-ռատուն, առավտուն, առատման. Սեռ առ-դըվանց, Զթ. առդըվօնց, Մշ. յառդու, Պլ. Ռ. առդու, առդըվան, Ասլ. առդիւ, Ակն առդօնց, առդիւ, Ղրբ. ըռութա՛նա, Գոր. ըո-վըտա՛նա, Տփ. արուտեհան, արուտիան, ա-րուտնիրը, արուտվա, Մժ. ըռվօտ «առաւօտ». րովօտաց «առաւօտեան», իսկ Ագլ. գործած. ւում է քշm՛րmվ, Տիգ. գանուխ, սրանց մօտ առաւօտ բառը գոյութիւն չունի։ Նոր գաւա-ո սկան բառեր են՝ առաւօտադէմ, առաւօ-տականչ, առաւօտախառն, առաւօտահան, առաւօտահով, առաւօտմեց, առաւօտատեղ ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Բոշայերէն ըրադուհին, ըրադուին «առաւօտեան», արատույնի «այսօր». արա-տույն, ըրատույն «գիշերը, երեկոյին» (տե՛ս Firek. Die sprache der arm. Zigeuner. ЗАН 1909, էջ 106)։
Իբրեւ եղեւ առաւօտ։ Իբրեւ զամպ առաւօտու։ Եթէ առ քե՞ւ կարգեցի զլոյսն առաւօտի։ Յառաւօտէ մինչեւ ցերեկոյ. եւ այլն։
Գեղեցիկ են խնդիրք առաւօտիդ. (Եղիշ. յար.։)
Ի գիշերոյն խաւարէ առաւօտիւս լուսաւորեցեր. (Խոսր.։)
Առաւօտն դրացի ի գիշերոյն եւ տունջեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Առաւօտն վախճան է խաւարին, եւ սկիզբն լուսոյն. (Լմբ. սղ.։)
Առաւօտն լուծիչ է թանձրութեան խաւարի գիշերրւոյ. (Նար. յովէդ.։)
Յառաւօտէ յառաւօտ անցցէ. որ է միջոց ՟Ի՟Դ ժամուց, կամ ամբողջ օր. (Ես. ՟Ի՟Դ. 19։ Իսկ Սեբեր. ՟Դ.)
Յորժամ զկարապետն՝ զարեւելից զառաւօտն արձակիցէ, փախստական առնէ զամենայն գունդս աստեղաց. իմա՛ արշալուրշ։
ԱՌԱՒՕՏ ԱՌՆԵԼ. Առաւօտել. կանխել։ (Սղ. ՟Կ՟Բ. 2։ ՟Հ՟Է. 34։ Սիրաք. ՟Զ. 36։)
ԸՆԴ ԱՌԱՒՕՏՆ. ԸՆԴ ԱՌԱՒՕՏՍ. որ եւ ԱՌԱՒՕՏՈՒ, ԱՌԱՒՕՏՈՒՑ. Յառաւօտեան ժամո. առաւօտը, առւըտանց, առտու, առտըւանց կանուխ.
Կանխեալ աբրաամ ընդ առաւօտն։ Ընդ առաւօտս հացիւ յագեսջիք. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 27։ Ել. ՟Ժ՟Զ. 12. եւ այլն։)
Կանխեալ նդ առաւօտս. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 22։) cf. ԿԱՆԽԵՄ.
ԸՆԴ ԱՌԱՒՕՏՍ ԱՌԱՒՕՏՍ. Յիւրաքանչիւր կամ յամենայն առաւօտու.
Ընդ առաւօտս առաւօտս ծխեսցէ խունկ։ Ընդ առաւօտս առաւօտս բանային զդրունս տաճարին։ Առաքեցի առ ձեզ զամենայն զծառայս իմ զմարգարէս ընդ առաւօտս առաւօտս. (Ել. լ. 8։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 27։ Երեմ. ՟Խ՟Դ. 4։)
Երեւեալ ընդ առաւօտս առաւօտս. (Ագաթ.։)
πρωί, ὅρθρος. mane. Այգ. սկիզբն տունջեան. արեւագալ. (որպէս թէ երեւոյթ կամ արեւուտ, կամ ըստ համեմատութեան յունին՝ առյարոյթ, ժամ յառնելոյ ի քնոյ) առւօտ. որ եւ ՎԱՂՈՐԴԱՅՆ, իբր վաղուեան այգ.
to dawn, to get light.
· Calfa
ԱՌԱՒՕՏԱՆԱԼ. Առաւօտ լինել. լուսանալ աւուրն. առաւօտ ըլլալ, լուսնալ.
Ընդ այգոյն առաւօտանալն. (Ագաթ.։)
Յառաւօտանալ ժամուն. (Ասող. ՟Գ. 29։)
Առաւօտանայ, վաղըն լուսանայ, աստուած քաղցրանայ. (Գանձ.։)
morning, early;
— ժամերգութիւն, matins.
· Calfa
Իբրեւ զամբ առաւօտեայ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Առաւօտեան սուրբ կանայք. եւ այլն. (Շար.։)
cf. Առաւօտ առնեմ.
· Calfa
որ եւ ասի ԱՌԱՒՕՏ ԱՌՆԵԼ. Կանխել ընդ առաւօտն.
Որք առաւօտեն առ նա, լցցին ուրախութեամբ. (Սիր. ՟Դ. 13։)
Առ քեզ հոգի իմ առաւօտէ։ Ընդ կայանսն իւղաբերս առ քեզ առաւօտեմք. (Շար.։)
Առաւօտէ հոգին առ աստուած, յորժամ յաղջամուղջ խաւարէ արտաքս ելանէ։ Յառաւօտելն առ նա՝ յառնելով ի մեղացն. (Լմբ. սղ.։)
Արուսեակդ առաւօտեալ. (Շար.։)
իբր Առաւօտանալ.
Յառաւօտելն՝ անհաւատ հեթանոսքն ասեն եւ այլն. (Ասող. ՟Գ. 7։)
morning, early;
յառաւօտինսն, every morning.
· Calfa
Յառաւօտին պահուն։ Ըստ առաւօտին զոհին։ Վասն առաւօտին օգնականութեանց։ Զողջակէզս առաւօտինս։ Առիցն առաւօտնոցն։ Աստղ պայծառ առաւօտին. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ի՟Թ. 41։ Սղ. ՟Ի՟Ա. 1։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 35։ Անգ. ՟Բ. 15։ Յայտ. ՟Ի՟Բ. 16։)
Աղօթից պէտք են, մանաւանդ առաւօտին աղօթից, եւ ցայգութեանց. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
Կիրակէի աւուր առաւօտինքն։ Յերեկորինս եւ յառաւօտինս (պաշտամունս). (Յհ. իմ. ատ.։)
ՅԱՌԱՒՕՏԻՆՍՆ. Ընդ առաւօտս. առաւօտները.
Յառաւօտինսն յորժամ ի քաղաքէն ելանէր։ Յառաւօտինս ճռուական երգովք զերկրագործսն զարթուցեալ. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
πρωινός, ἐωθινός, ὁρθρινός. matutinus. Առաւօտեան. որ ինչ հայի յառաւօտու ժամն. առաւօտվան.
very early in the morning.
· Calfa
ԱՌԱՒՕՏՈՒ ԱՌԱՒՕՏՈՒՆ ԱՌԱՒՕՏՈՒՑ. գրի եւ ԱՌԱՒՕՏՈՅ. Ընդ առաւօտն. ընդ առաւօտս. առւըտուն, առտու.
Առաւօտու եղիցի ուրախութիւն։ Լցաք առաւօտու ողորմութեամբ քո։ Պատմել առաւօտու զողորմութիւնս քո։ Հրաման ետ աստուած որդանն՝ առաւօտուն։ Եւ առաւօտու՝ այսօր մրրիկ. եւ այլն։
Ամենայն առաւօտոյ՝ նորագոյն սկիզբն չարեաց առնէին. (Լաստ. յիշ.։)
Ամենեւին ցամաքեցոյց, զի էր առաւօտուն ծով չոր եւ անթաց. (Նիւս. սքանչ.։)
Վաղիւ առաւօտուն ցուցանեմ ձեզ փիղս վառեալս. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Զարթեայց առաւօտուց։ Առաւօտուց տեսջիք զփառսն տեառն։ Մատուցանել ողջակէզս առաւօտուց եւ երեկորին. եւ այլն։
Վաղիւ առաւօտուցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պահս քարոզէ, եւ առաւօտուց ուտէ. (Եփր. յաւետար.։)
adj. s. envoy, messenger;
apostle;
emissary;
missionary.
· Calfa
Եւ ես եմ առաքեալ առ քեզ խստութեամբ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Եւ ոչ առաքեալ մեծ քան զայն՝ որ առաքեացն զնա. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 16։ Որպէս եւ զքրիստոսէ՝ որ կոչեցաւն հրեշտակ մեծի խորհրդոյ, ասի.)
Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետն, եւ այլն. (Եբր. ՟Գ. 1։ Եւ վասն անդէպ պատգամաւորի ասի.)
Առաքեալ խռովարար. (Նար. ՟Ժ՟Զ։) Որպէս եւ Սուտ առաքեալք. եւ այլն։
ԱՌԱՔԵԱԼՔ կոչին սեպհականեալ անուամբ երկոտասան աշակերտք քրիստոսի, եւ լայնաբար եօթանասունքն, եւ աշակերտեալքն նոցա, կամ առ նոքօք երեւելի քարոզք բանին. որպէս եւ Լուսաւորիչն մեր, եւ նմանօղք նորա.
Ընրեաց ի նոցանէ երկոտասանս, զորս եւ առաքեալս անուանեաց։ Զորս եդ աստուած յեկեղեցւոջ, այս են. նախ՝ զառաքեալս։ Նշանք առաքելոյ գործեցան ի ձեզ. եւ այլն։
Նոյն կանոն եւ առաքելովք, կամ առաքելօք. (Ագաթ.։ Շար.։ Խոր. հռիփս.։)
Առաքելաւ յակոբաւ. (Շար.։)
ստէպ ասի պարզապէս՝ վասն Պօղոսի, որպէս եւ վասն միոյ ուրուք յառաքելոց՝ ի կոչելն ի վկայութիւն, եւ այլն։
կոչի երբեմն եւ թուղթ առաքելոց.
Կէս սարկաւագաց. գործ է սոցա Առաքեալ կարդալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Սոյնպէս ասի ԱՌԱՔԵԼՈՅ կամ ԱՌԱՔԵԼՈՑ ՄԵԿՆԻՉ կամ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ. այսինքն թղթոց նոցա։
ἁπόστολος. missus, legatus, nuntius, apostolus. Այն՝ որ առաքի ի պատմել զհրամանս առաքչին հրեշտակութեամբ իւիք. խրկուած.
apostolically.
· Calfa
Իբր Առաքելական.
Զառաքելաբար շնորհս յանձին ցուցանելով. (Ագաթ.։)
ἁποστολικῶς. apostolice. Իբրեւ առաքեալ քրիստոսի. ըստ նմանութեան սուրբ առաքելոց.
Վարին առ այսոքիւք՝ եւ առաքելական ձայնիւն, ոչ առաքելաբար իմանալով. (Առ որս. ՟Ժ։)
Առաքելաբար հրաման տալ, կամ տալ զողճոյն, կամ տալ զհոգի, կամ զլոյս աւետարանին յանձինս ընդունել, կամ իմանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Խոր. ՟Գ. 60. եւ Խոր. հռիփս.։)
who does or lives after the manner of the apostles;
— մատեան, the Acts of the Apostles.
· Calfa
Առաքելագործ եպիսկոպոսաց. (Ժմ.։)
ԱՌԱՔԵԼԱԳՈՐԾ. Ուր ճառին գործք առաքելոց.
Յառաքելոց գործեալ, այսինքն ձեռնադրեալ. կամ Գործող իբրեւ զառաքեալս. առաքելաշնորհ.
Որպէս եւ պետրոս յառաքելագործ մատենին ասէ։ Սկիզբն դնէ առաքելագործ գրոցն. (Ագաթ.։)
that is said or spoken like an apostle.
· Calfa
Խօսեալ կամ գրեալ յառաքելոց, եւ հանգոյն առաքելոց.
Թուղթս առաքելախօսս (կամ աստուածախօսս). (Ագաթ.։)
Ըստ պօղոսի առաքելախօս վարդապետութեանն. (Թէոդոր. կուս.։)
apostolic.
· Calfa
Առաքելական եկեղեցի, աթոռ, պատիւ, սահման կամ քարոզութիւն, գլուխ, կանոն, բան, հաւատք, դաս, գւոնդ, արիւն, հարսն, բուրաստան. եւ այլն. (Ժմ.։ Շար.։ Ագաթ.։ Կոիւն։ Խոր. հռիփս.։ Յհ. կթ Նար.։ Մագ.։ Եպիփ. եւ այլն։)
Թուղթ կամ բան եւ վարդապետութիւն առաքելոց. ... եւ Առաքեալ գլխովին.
Սոյնպէս եւ յովհաննէս յառաքելականին իւրում. (Ագաթ.։)
Զմտաւ ածելով զառաքելականն։ Յառաքելական անդր դատապարտեցաք. (Կորիւն.։)
Սովաւ շրջէին առաքելականացն լծակցութիւնք. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ἁποστολικός, -κή, -κόν. apostolicus, -ca, -cum. Սեպհական կամ պատշաճեալ առաքելոց. եւ որ ինչ լեալ իցէ առաքելովք.
companion of the apostles, companion of mission.
· Calfa
Ընկեր առաքելոց. կցորդ առաքելութեան.
Ըստ խրատու սոցին առաքելակցին ձերոցս առաքելոց. (Ագաթ.։)
Պատմէ զիւր առաքելակիցս. (Կորիւն.։)
ԱՌԱՔԵԼԱԿԻՑ ա. Կցորդ եւ ընկեր առաքելոց եւ առաքելութեան. մի երկոտասանից.
որպէս են նոքա քաղաքացիք, նմանապէս եւ եղեն առաքելակից. (Եպիփ. ծն.։)
who has the sign of the apostles;
who performs miracles like the apostles.
· Calfa
Որ նշանակէ՝ պատմէ զառաքելոց զգործս եւ զնշանս. եւ Որ առնէ զնշանս հանգոյն առաքելոց.
Յառաքելանշան յերկրորդ մատենին զորպիսութիւն իրացն կարգեալ. (Ագաթ.։)
Առաքելանշան քահանայքն բժշկէին զխեղեալս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
who has the gifts of the apostles.
· Calfa
Ունօղ զշնորհս առաքելոց.
Առաքելաշնորհ տէր գրիգորիոս։ Առաքելաշնորհ հայրապետ. (Շար.։ ՃՃ.։)
Առաքելաշնորհ վարդապետութիւն. (Փարպ.) իմա՛ նաեւ շնորհեալ կամ աւանդեալ յառաքելոց։
Ներսէս՝ զնոյն հարցն նորոգեաց զառաքելաշնորհս. (Բուզ. ՟Դ. 4.) իմա՛, զառաքելական շնորհս։
chief of the apostles.
· Calfa
Պետ եւ գլուխ առաքելոց. մակդիր սեպհական սրբոյն Պետրոսի.
Ընտրեցաւ ի մեծէն սիմովնէ յառաքելապետէն. (Եփր. ի ստեփ.։)
that is founded or transmitted by the apostles, apostolic.
· Calfa
Աւանդեալ յառաքելոց անտի, կամ յառաքելոյն.
Զոր եւ առաքելաւանդ բանիւն ուսանիմք (ի պօղոսէ). (Լմբ. հանգ.։) (Կանոն.։)
mission;
apostle-ship.
· Calfa
Առաքեալ եղեւ նոյն մագիստրոսն յառաքելութիւն ինչ ուրեք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եթէ մարմնական առաքելութեամբ առաքեալ զնա իմանայցես։ Առաքելութիւնն (քրիստոսի) ոչ տեղական ինչ փոփոխումն, այլ զտնտեսութեանն յայտնութիւն ցուցանէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Մի՛տ դիր, զիա՞րդ ի դէպ ժամանակի է առաքելութիւն։ Մեծ էր ցուցումն ի նմանէ առաքելութեան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Առ հեղիաս առաքելութիւն աստուածային հրամանատարութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Գործ պաշտաման առաքելոցն քրիստոսի, եւ այլոց աշակերտաց, եւ հետեւողաց նոցա. Տե՛ս (Հռ. ՟Ա. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 2։ Գաղ. ՟Բ. 8։)
Զառաքելութեանն իւրոյ շնորհս ի ձեռն տալով նմա. (Խոր. ՟Բ. 71։)
Է՞ր վասն զառաքելութեանն պատիւ՝ ըստ նմանութեանն պօղոսի ի կարգին ոչ դնէ. այլ զծառայն լինել յարգանօք գրէ, որ բարձր է քան զառաքելութեանն պատիւ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
ԱՌԱՔԵԼՈՒԹԻՒՆՔ. իբր ի թանձրացեալն, Առաքեալք.
Դուք օծութիւն ունիք զսրբոյն՝ ասաց երջանիկն առաքելութեանց։ Նեղին առաքելութիւնք դերաքրիստոսին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Ղ՟Ա։)
ἁποστηλή. missio, apostolatus. Առաքումն ի հրեշտակութիւն. առաքիլն դեսպանութեամբ. պատգամաւորութիւն որպիսի՛ եւ իցէ.
who fills the office of anapostle.
· Calfa
Կոյս կամ կին առաքելաբար քարոզ եղեալ աւետարանին.
Զոր (զնունէ) համարձակիմք ասել՝ առաքելուհի եղեալ։ Առաքելուհին գայիանէ։ Զմեծ առաքելուհին (հռիփսիմէ). (Խոր. ՟Բ. 83։ եւ ճառ հռիփս. եւ պտմ. հռիփս։)
Երանելին թեկղ ի պարուն կանանց առաքելուհի. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։ եւ ՃՃ.։) ուր վասն փոտինայ գրի Առաքեալուհի.
Քորս կանայս զառաքելուհի կանանցն ասէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Տօն սրբուհի առաքելուհեացն (իւղաբերից). (Հ. կիլիկ.։)
after the manner of the apostles, apostolically.
· Calfa
Առաքելօրէն զխայթոց բանսարկուին կոխեաց. (Նար. մծբ.։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
· Calfa
Զո՞ առաքեցից ... ահաւասիկ ես, առաքեա՛ զիս։
Զիա՞րդ քարոզեսցեն, եթէ ոչ առաքեսցին։ Ոչ առաքեց զիս քրիստոս մկրտել։ Առաքեմ զձեզ իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց։ Որպէս առաքեաց զիս հայր, եւ ես առաքեմ զձեզ։ Եղեւ այր մի առաքեալ յաստուծոյ. եւ այլն։
Առաքեաց յակոբ հրեշտակս յառաջ քան զինքն առ եսաւ։ Պատարագս առաքեաց եսաւայ եղբօր իւրում։ Առաքեաց առ նոսա բանս խաղաղութեամբ։ Առաքեաց առ նա հրովարտակս. եւ այլն։
Առաքեաց նեեմի (արս) զհրոյն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։)
Զնմանէ այնուհետեւ առաքէր փաղաքշանօք եւ կաշառաօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Նմանութեամբ եւ պէսպէս ոճով ասի.
Առաքել զամենայն պատահարս, կամ զմահ, զբարկութիւն, զձեռն, զնետս, եւ այլն։
Առ աստուած առաքել զբարեկամութիւն. եւ այլն։
Առաքեցե՞ր երբօք զհայեցուածս քո յերկինս. (Վեցօր. ՟Զ։)
Առաքեմ զաղօթսն տէրունականս նմին գան մահու. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Շառաւիղս ի խոնարհ առաքեալ ոստքն. (Նար. խչ.։)
Ընդ յստակութիւն ջուրցն առաքելով զիւր ճառագայթսն։ Զձայնն եւեթ բերանովքն ի դուրս առաքեն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Աղօթս առ աստուած առաքել. (Ագաթ.։)
Զպտուղ ըղձից առաքել առ քեզ։ Զայս ձայն մաղթանաց յերկինս առաքել. (Նար.։)
Աղօթեալ՝ առաքեաց զամէնն. (ՃՃ.։)
Որ զյորդանանու սրավարժ վայրեկութիւն ի թիկունս առաքեցեր. այսինքն յետս դարձուցեր. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Պատգամին սինայ՝ որ ի տէրունեանցն արտաքս առաքիւր. այսինքն ելանէր. (Նար. ՟Ղ՟Թ։)
ի ձայնէս աք. այաք. իբր յոտս հանել) ἁποστέλλω, ἑξαποστέλλω , ἑπαποστέλλω, πέμπω. mitto, dimitto. եւ այլն. Դնել զոք ի ճանապարհ. արձակել ի տեղի ուրուք. յղել զմարդիկ կամ զիրս կամ զբան կամ զգիր. ուղղել. կարգել. արկանել. ձգել. խրկել, խաւրել. որ է յղել, յուղի արկանել.
virtuously;
bravely, courageously.
· Calfa
Ոչ աղքատն գոլ է թշնամանելի, այլ ոչ բերել առաքինաբար աղքատութեան. (Բրս. բարկ.։)
Առաքինաբար անցանեն ընդ վիշտս. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ծանր վիշտ ունի զրպարտութիւն, եթէ ոչ առաքինաբար տանիցիմք. (Խոսր.։)
Յաղթեցին առաքինաբար. (Շար.։)
Առաքինաբար ի վերայ եկեալսն ընդունել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Կարի քաջ առաքինաբար կանոնս դնելով. (Պիտ.։)
Շահատակել առաքինաբար. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
εὑγενῶς, γενναίως, ἁνδρικῶς. generose, viriliter, fortiter. Առաքինի կարգօք. արիաբար. անմեղկելի սրտիւ. քաջութեամբ. անվեհեր. առաքինի կամ կտրիճ կերպով.
more or very virtuous;
very courageous.
· Calfa
Քաջ մանկունքն, առաքինագոյն ծնօղն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Առաքինագոյն ուսուցիչ. (Պիտ.։)
Աւանդութիւնս իմն առաքինագոյնս այսու ձայնիւ վարդապետիմք. (Նիւս. երգ.։)
γενναιότερος, ἁστειότερος. generosior, fortior, solidior. Առաւել առաքինի. արիագոյն. սետագոյն.
who acts virtuously or bravely;
virtuous;
courageous.
· Calfa
Ուր իցէ գործ առաքինի. եւ Առաքինական.
Առաքինագործ աշխատութեամբ երթալ անդր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
Որովայնամոլութիւն խափանեալ՝ տեսութիւն ծնաւ առաքինագործ. (Նեղոս. յն. գործնական։)
cf. Եմ.
· Calfa
, ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. el «ելնել, բարձ-րանալ, աճիլ» արմատից. այս արմատի պարզ կամ աճած elu-, eleu-ձևերից կամ նաև dh*/, աճականով ձևից են՝ յն, ἐλεύϑω, ἡλνβον. δλβον, ἐλϑς, ❇ϑω, ἔλϑοιμι, ἐλϑών, ἐλϑεῖν. [arabic word] λήλουϑα, έλήλυϑα, ἔλήλυμεν, ἐλένσομαι, որոնք կազմում են «գալ» բայի զանազան ժամա-նակները. նաև προσ-ήλυτος «վերաբնակիչ» ἐπ-ήλυτος «եկող հասնող», ἔπ-ηλος «եկւոր օտարական», կրետ. ἐπελεῦσαι «բերել» (իբրև անցողական «գալ տալ»), արկ. ϰατενϑοντας, կոր. ηνმς (որոնց մէջ 19 վերածուել է ν). սանս. födhati «րարձրանալ, աճիլ», զնդ. raoδaiti «աճում է», գոթ. liuoan «աճիլ» (Walde 426, Boisacq 242)։ Հայերէնի մէջ ելանեմ ծազում է el-պարզ արմատից, իսկ ելուզանեմ՝ elu-աճականից։ Այս արմատին են կցւում նաև գալլ. el «թող երթայ», լտ. amb -ulo «շըր-ջիլ», ex-ul կամ exs-ul «տարագիր, աք-սորական», alacer «աշխոյժ», ըստ Meillet, Dict. etym. lat. 41։
A Acoluthus. Obadias armenus, Lipsiae, 1680, էջ 51 «procul dubio ab ébr. [hebrew word] derivatum est» (անկաս-կած եբր. 'āla բառից ածանցուած է), Peterm. 29, 259 եբր. [hebrew word] 'alāh. ա-րաբ. [arabic word] 'alā «վեր բարձրանալ»։ Mül-ler, SWAW, 42, 257 նոյն ընդ եղանիլ= զնդ. ərə. հմմտ. պրս. šudan «երթալ» և «լինել»։ Տէրվ. նախալ. 62 լառնել և երթալ ձևերի հետ՝ սանս. rhōmi, լն. ὄρνυμι, լատ. orior, հհիւս. arna, որոնք հնխ. ar արմատից է դնում։ Bugge, KZ, 32, 53 յն. τελλω. τελλομαι «ելնել, բարձրանալ», τέλλειν, τέλλεσϑαι «ծա-գիլ աստեղց», *ανα-τολή «արևելք», τελος «վերջ, ծայր», τέλη «ելք, ծախք» բառերի հետ միացնելով՝ հանում է հնխ. qel, k2êlo-արմատից՝ նախաձայ-նի յապաւումով։ Bartholomae սանս. iyarti «շարժման մէջ դնել», գերմ. ei-len «աճապարել, փութալ», հբգ. ilen։ Հիւբշ. 441 յիշում և մերժում է վերջին երկու մեկնութիւնները։ Միևնոյն տե-ղում. Meillet-ի բերանն է դնում մի նոր համեմատութիւն. յն. πšλω. πέλομαι «շարժիլ», περιπλόμενος «շրջապատեալ, գերազանցեալ», սանս. čar «շարժիլ» չունի մի այսպիսի մեկնութիւն։ Ակնար-կուած տեղը (MSL, 7, 162, ինչպէս նաև 10, 282) նոյն πελομαι բառը համեմա-տուած է եղանիլ բայի հետ։ (Հիւբշ. սխալուէլ է անշուշտ t կարդալով 1)։-Հիւնք. եղանիլ բայից։ Pedersen. Հայ
դր. լեզ. 144 յն. ἐλαύνω «յառաջ մղել» = ելանել, ἔλενσομαι «պիտի գամ» =հլ. ելուզանել։ (Ըստ այսմ առաջին ուղիղ մեկնիչը պէտք է հաշուել Pedersen)։ Scheftelowitz, BВ, 28, 300 ելուզանել = սանս. rohayati «աճեցնել», ruh «ճիւղ» ևն։ Karst, Յուշարձան, էջ 399 ասուր. elu «վեր բարձրանալ», elenu «վերին», 405 սումեր. il «բարձրացնել», 407 սո.-մեր. sil «վեր հանել», zil, sil «մեծ, վեհ», 419 ալթայ. al, ol, ul, il «բարձր, բարձրանալ», ույգուր. uluk «մեծ», ul-kamak «բարձրանալ», չաղաթ. olgay-mak «աճիլ» ևն։ Վերի ձևով մեկնեց բառս Meillet, BSL, л 79, էջ 7։ Pokor-ny, 1, 155-6 մերժելով այս բոլորը՝ դր-նում է հնխ. elā-«վարել, շարժել, եր-թալ» արմատը, որից սանս. iy -ar-ti «շարժել», յն. ἰάλλο «ուղարկել», հյ ելանել, ելանիլ, յն. ἐλάω «վարել», ελαόνω «վարել, քշել», կելտ. elwyf, կորն. yllyf «գնում եմ», անգսք. lanu «նեղ ճանաաաոհ». հոլլ. lann «ճեմելիք» ևն։ Շէֆթէլովից, KZ, 53 (1925), էջ 268 ե-լուզանել դնում է=սանս. rukša «ծառ». rohati «աճումն», որ Pokorny, 2, 416 դնում է ledh-«աճիլ, բարձրանալ» ար-մատի տակ։
ԳՒՌ (dialectal) Վն. էլնել, Մշ. չէլնել, Սչ. յէլէլ, Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. էլլէլ (կտր. Ննխ. էլ-լա, միւսները էլա), Ասլ. Խրբ. Պլ. ելլալ, Ակն. էլլիլ, Հմշ. էլլուշ, Տիգ. էլլ'mլ, Մկ. իլնիլ, Զթ. իլլիլ, Սվեդ. իլնիլ, Ոզմ. ըլնիլ, Սլմ. ըլել. Մրղ. ըլէլ, Հճ. իննել.-Կովկասահայ բար-բառներում առհասարակ ուրիշ դարձուածնե-րով է բացատրւում. ինչ. դուրս գալ, վերև բարձրանալ ևն. սակայն կայ իլլէլ Ղրբ., ըլ-չիլ Երև. «եփուելով վեր բարձրանալը, զե-ղուլ (հեղուկի, կերակուրի)», նելնել Երև. «հեծնել», Ջղ. վիրնել, Շմ. վէլլիլ, ՀՋղ. վիլ-լիլ «վեր բարձրանալ, հեծնել (ձի ևն)»։ Նոր բառեր են՝ ել «զառիվեր», ելման «յորդ», ե-լուարի «ե՛լ և արի՛» (իբր ձայնարկութիւն է գործածւում), ելուկ «բողբոջ», ելվեր «զառի-վեր», ելփուք «շնչահեղձութիւն», ելտեղ, ել-ցընել, ելիվեր։
Ոչ էր նոցա՝ ոչ ել, եւ ոչ մուտ։ Եւ ոչ ել ումեք գոյր ի ներքուստ արտաքս, եւ ոչ մուտ արտաքուստ ի ներքս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 49։ ՟Ժ՟Ե. 25։)
Ի ձեռն մտին (ի տապանն) ... ի ձեռն ելին. (Փիլ. լին.։)
Ոմանք մինչ յաղօթից ելանեն, որպէս ի հնոցէ հրոյ առնելն զելն. (Կլիմաք.։)
Յիշիցէք դուք զօրն ելից ձերոց յերկրէն եգիպտացւոց։ Ելք երիվարաց կամ կառաց յեգիպտոսէ։ Եւ եղեւ ի դառնալ տարւոյն՝ ի նոյն ժամանակ ելից թագաւորացն։ Ուրա՛խ լեր զաբուղոն յելս քո.եւ այլն։
Ոչ ել միայն, այլ եւ էջ հրեշտակաց ասացեալ է. էջն եւ ել զարագ յեղյեղումն եւ զփոփոխումն յայտնէ խորհրդոյն. (Փիլ. լին.։)
Ի փոքունցն ի կատարելագոյնն առնէ զելն. (Նիւս. կազմ.։)
Յելս ասկաղոնի։ Ընդ ելսն ղովիթայ։ Յելս ճանապարհաց։ Ելք իմ են ելք կենաց։ Տէր պահեսցէ զմուտ եւ զել քո։ Ո՛չ գիտեմ զել եւ զմուտ իմ։ Եխից զելս ջրոցն.եւ այլն։
Զըմպելւոյն ելն այն, որ ի ձեռն թոքոցն զըմպելին առ երիկամունսն ի բուշտն մզեալ՝ արտաքս առաքէ. (Պղատ. տիմ. (ռմկ. ջրվաթի ճամբան )։)
Ելք է ապականութեան։ Խողովակ է, եւ ել ջրոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ԵԼ, ելի. Վախճան. եւ Լրումն. կատարած. վերջ.
Համարեցան չարչարանք ելք նոցա. (Իմաստ. ՟Գ. 2։)
ԵԼ, ելք. ἁνάβασις, ἕξοδος, διέξοδος ascensio, egressus, meatus Ճանապարհ, ընթացք, անցք.
Ի յելիցն աւուր. (Նար. ՟Բ։)
Զտօն կատարածի ելից տարւոյն. (Ել. ՟Ի՟Գ. 16։)
Յաւուրն ութերորդի ելք լիցին». այսինքն շաբաթագլուխք. (Թուոց. ՟Ի՟Թ. 34։)
Յելս իրացն հայեա՛ց. (Եղիշ. յես.։)
Յելից իրացն ոչ կամեցան ուսանել. (Սարգ. ՟ա. յհ.։)
ԵԼ, ելք. Յաջողութիւն. հնարք.
Արասցէ ընդ փորձութեան եւ զելսն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 13։)
Զելս իրացն խորհել մարթասցուք։ Զելս իրացն հնարէր յարդարել. (Խոր. եւ այլն։)
Իսկ ելի աղագս. cf. աղագ։
ԵԼ, ելք. Ծագումն. եւ Արեւելք. ցաթելը, արեւին ցաթելու դին.
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա։ Յելս առաւօտու, եւ ընդ երեկոյս։ Յարեան ընդ ելս առաւօտուն.եւ այլն։
Մերձեալ էր ժամ ելից արեգական. (Փարպ.։)
Զասորեստան յելիցն արեւու, եւ զյոյնս ի մտիցն արեւու. (Ես. ՟Թ. 12։)
Յաղագս ընթացից լուսաւորացդ ի մտի յելս կոյս. (Շիր.։)
Յելից կալով գերմանացւոց. (Խոր. աշխարհ.։)
Ելք արտասուաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Եթէ անկանի ի վերայ ելից իշոյ, եւ կամ այլ աղտեղի իրաց. (Մխ. ապար.։)
ԵԼ, ելք. Հրաժարումն. հեռացումն.
Զելն յաշխարհէ հարցանէր ցնա։ Նա ուսուսցէ քեզ զօրինակ ելոյն (այսինքն ելին) յաշխարհէ. (Վրք. հց.։)
ԵԼ, ելք. Ծախք.
Եթէ բազում են մուտք, եւ դուզնաքեայ ելք, այնպիսին ընդ ագահս հաչուի. իսկ եթէ դուզնաքեայ մուտք, եւ առաւել ելք, այնպիսին ընդ անառակս է. (Սահմ. ՟Ի։)
Ամենայն գիր ելի մտի թագաւորին ի ձեռին նորա. (Տոբ. ՟Ա. 23։)
Արարածք, եւ ելք, եւ թիւք. (Սարգ. եւ այլն։)
Ժողովուրդ զժողովրդեամբ ել եւ ել առնիցէ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 23։)
Յառաջատեալք՝ զմիմեամբք առնեն ելեւել. (Պիտ.։)
Վասակ քան զամենայն զօրսն ելեւել առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Բազմացան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք։ Ելեւելս արարեալ յառաջէին. (Փարպ.։)
Յառաջ խաղացուցեալ զբանս՝ ճառ զճառից ելեւել արարից. (Շիր.։)
Ի վերայ այսքանեաց գերութեանց ... մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
ԵԼ ԵՒ ԷՋ. իբր երկու բառ. Է ելումն, եւ իջումն.
Յամենայն բաժանման ել է, եւ էջ. (Լծ. պորփ.)
Երկնաւոր զօրացն էջք եւ ելք արարան. (Շար.)
ԵԼԵՒԷՋՔ, ԶԵԼԵՒԷՋՍ. իբրու բարդեալ բառ, Ի վեր եւ ի վայր խաղացումն. եւ Աշտիճան բարձրութեան եւ ցածութեան.
Զելեւէջս անդադար սահմանացն. (Ագաթ.։)
Զաստիճանս անձանց եւ զելեւէջսն ... ի բաց թող լի է. (Նիւս. բն.։)
Որ ելեւէջս աստիճանի՝ բնութեան եմոյծ հաւասարի. (Յիսուս որդի.։)
ԵԼ ԵՒ ՄՈՒՏ. ելի եւ մտի. իբր երկու բառ, է ելանելն եւ մտանելն. եւ ելեալն եւ մտեալն.
Զել եւ զմուտ բարեկամացն (առ ինքն) (Խոր.՟Ա. 31։)
Ըստ իւրաքանչիւր գործոյն համարոյ ելին եւ մտին ամսոյ ամսոյ յն. մտելոյն եւ ելելոյն։ (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է 1։)
ԵԼԵՒՄՈՒՏՔ, ելեւմտից. բարդեալ՝ նովին նշանակութեամբք. որ եւ ԵԼՈՒՄՈՒՏ, ԵԼԱՄՈՒՏ.
Ժամս որոշէ ելեւմտից եւ խորհրդոց։ Լիցի սպասաւորաց արքունի եւ ամենայն ելեւմտից (այսինքն ելողաց եւ մտողաց) ճանապարհ. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 37։)
Կամ որպէս Հետք. ἵχνος vestigium
Դիտել զելեւզմուտ աշխարհիս եկեալ էք։ Զելեւզմուտ երկրիս եկեալ էք տեսանել. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 9. եւ 12։)
ἑκόρευσις, ἕξοδος, ἑξοδία, ἑξόδιος egressio, egressus, exodus Ելումն արտաքս ի ներքուստ.
ԵԼ ԵՒ ԵԼ կամ ԵԼԵՒԵԼՍ ԱՌՆԵԼ. ὐπερέχω superare Ջանալ գերազանցել. գեր ի վերոյ գտանիլ. զմիմեամբք ելանել. եւ Կուտակիլ. ստէպ յաճախել. մէկմէկու յաղթելու ջանք ընել, ու իրարու վրայ գալ.
cf. Եղբորոս.
· Calfa
(գրուած նաև եղբորոս, ղերե-րոս, ղեբորոս, եբորոս, եբուրոս) «մի տեսակ բոյս. վրացի կոճ. helleborus» Վեցօր. 83, 89. Վրդն. ծն. Բժշ.-հյց. զեղեբորոն ձևով ունի Ոսկ. բ. տիմ. էջ 237.-նոյն բառը Բաս. երեմ. էջ 85 գրում է եղդորոս և մեկնում է «ցմախ», իրօք էլ ցմախտակ՝ սպիտակ վրա-ցի կոճն է։
= Յն. ἐλλέβορος կամ ἐλλέβορος, հյց. ἐλλέβορον, որից լտ. helleborus. ֆրանս. ellébore, անգլ. hellebore ևն, նոյն նշանա-կութեամբ։ Յոյն բառի ծագումը անյայտ է, տե՛ս Boisacq, 244։-Հիւբշ. 348։
Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
Սխալ երեւի գրեալն ի Հին բռ.
Եղդորոս, ցմախ»։
ԵՂԵԲՈՐՈՍ գրի եւ ԵՂԲՈՐՈՍ, ՂԵԲԵՐՈՍ. Բառ յն. էլլէ՛վօռօս. ἐλλέβορος helleborus, -um;
veratrum μελαμπόδιον helleborum nigrum Բոյս դառն յանջրդիս, որ լինի դեղ մաքրողական. ի մեզ ասի Վրացի կոճ, որ լինի եւ՛ սպիտակ եւ՛ սեաւ. (Վեցօր. ՟Է։ Վրդն. ծն.։ Բժշկարան.։)
wild lettuce;
succory, endive.
· Calfa
. ե-ա. դ հլ. կամ ԵՂԵՐԴՆ, ն հլ. (-դան, դանց), և -ակ նուազականով՝ եղերդ-նակ կամ եղերդակ (գրուած նաև եղրդակ, հիղերդակ, լեղրդակ, լերդակն (Բառ. երեմ. յաւել. 575). նախավերջին ձևը յիշում է միայն ՀԲուս. § 903. նախաձայնի համար հմմտ. եղիճ և լեղիճ) «ճարճատուկ բոյսը, վայրի հազար, դառնիճ, ասորեակ, տճկ. հինտի-պա, ֆր. chicorēe, լտ. cichorium intybus 1 (ըստ Տիրացուեան, Contributo, § 568)» Գաղիան. Մխ. բժշ. Վստկ. 167, 174 (Տիգ-րանեան, Բառ. բժշ. բոյսերի, էջ 15 համա-ռում է taraxacus)։
ԳՒՌ (dialectal) Լեղվրտակ Պրտ. (ժողովրդական ստուգաբանութեամբ կապուած լեղի բառի հետ՝ բոյսի դառնութեան պատճառաւ)։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ალერდი ալերդի «առ. ւոյտ, դալար կանաչ խոտ»։
Բաղարջ ընդ եղերդի կերիցես։ Բաղարջն նշանակէ զսուրբ մարդկան զբարի գործսն, եւ եղերդնակն զդառնութիւն եւ զզեղջ դարձելոց. (Ոսկիփոր.։)
ԵՂԵՐԴ ԵՂԵՐԴՆ ԵՂԵՐԴԱԿ ԵՂԵՐԴՆԱԿ. κιχώρη , κιχώριον cichorium, intuba, endivia իտ. cicoria, radicchio, indivia. ռմկ. եւս էղրտակ, ըղէրտակ. Բանջար դառն եւ ախորժ. որպէս եղէգ, եւ դառնիճ. որ լինի աղցան օգտակար մաքրիչ արեան։ Ասի եւ Ասորեակ. Վայրի եղրդակ, Վայրի հազար, Հինդք, Ճարճրուկ. (Մխ. բժիշկ.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
endive, succory.
· Calfa
(սեռ. եղեգի, եղիգի, գըծ. եղեգով, եղիգով) «եղերդ, դառնիճ, chicorèe» Ել. ժբ. 8 Թուոց թ. 11, Եփր. ել.։
Հիւնք. լեղի բառից։ Կապ ունի՞ յա-ջորդ եղէգն կամ հոմանիշ եղերդն բա-ռի հետ։
Բաղարջ ընդ եղեգի (կամ եղիգի) կերիցեն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 8։ Բաղարջով եւ եղեգով (կամ եղիգով) կերիցէ զնա. Թուոց. ՟Թ. 11։)
Եւ զի ասէ, եղէգ կերիցեն. (Եփր. ել.։)
ԵՂԷԳ ԴԱՆԱԿ. գ. Բառ ռմկ. իբր Դանակ եղեգնեայ։ (Վստկ.։)
ԵՂԷԳ πικρίς (որպէս եւ եբր. մէրօրիմ. այսինքն դառն ինչ) amarigo, herba vel lactuca amara, cichorium sylvestre գրի եւ ԵՂԷԳՆ. Դառնիճ. դառն հազար. նոյն ընդ Եղերդ կամ ընդ եղերդակ վայրի.
destruction;
refutation;
spoilt, corrupted, misshapen, bad;
— զեղծ, disorderly, confusedly.
· Calfa
«տձև, անշուք, խանգարուած» Ոսկ. բ. տիմ. ա., «շինծու» Պղատ. օրին., «վատ, պակասաւոր» Ոսկիփ. «հերքում» Պիտ.. ո-րից՝ եղծանել (կտր. եղծի, հրմ. եղծ) «աւրել, փճացնել. ջնջել, ապականել, քանդել» ՍԳր. «ասածը հերքել» Պիտ. կամ եղծել Ոսկ. գաղ. եղծնուլ Լծ. կոչ., եղծուած Ոսկ. մ. բ. 27, եղ-ծանելի ՍԳր., եղծագործ «ապականիչ» Եւս-քր. Ոսկ. մ. ա. 19, եղծագործել Ոսկ. մ. բ. 9, եղծական Ոսկ. եփես., անեղծ ՍԳր., ա-նեղծական Ագաթ. Ոսկ. եփես., դիւրեղծ Հա-մամ. առկ. առեղծանել «քանդել, քակել հանելուկը լուծել» ՍԳր. Սեբեր., առեղծուլ եւս. քր., առեղծուած «երազի մեկնութիւն» Վեցօր., «հանելուկ, առասպելաբանութիւն» Ողբ. բ. 4.-Զ նախդիրով՝ զեղծ «ապակա-նեալ, գէշ, աւրուած, անհոգ» Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. պհ. Եւս. քր. Բուզ., «թուլութիւն, անհո-զութիւն» Փարպ., որից'եղծ զեղծ Ոսկ. բ. տիմ. ա., զեղծանել (կտ. զեղծի, հրմ. զե՛ղծ) «ա-պականել, ջնջել, աւրել» Յոբ. լ. 16, զեղծել Ա. կոր. թ. 18. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 23, բ. 25 զեղծչիլ Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 25, զեղծեցուցա-նել Եւս. քր., զեղծուցանել Դան. բ. 9. Ոսկ. մ. բ. 8, 18, զեղծմտութիւն Եւագր.. շնորհա-զեղծ Լմբ. հանգ., հայրազեղծ Նխ. բ. թգ., մարմնազեղծ Կանոն., ծայրազեղծ «շատ տկար» Բրս. արբ., զեղծում, զեղծարար (նոր գրականի մէջ)։
Ինճիճեան, Եղան. բիւզ. 1824, էջ 21։ իբր ստեղծել=հաստեղծել բայի բացա-սականը. «իբր պակասեալ յեղելութենէ կամ ի հաստատութենէ»։ Windisch. I7 յն. ἀλγέω «ցաւիլ, տառապիլ»։ Հիւնք. առիւծ բառից առեղծուած, որից եղծա-նել, որից էլ զեղծանել և ստեղծանել։ Շէֆթ. BВ, 28, 309 սանս. ruiati «խրո-տակել» և 29, 49 սանս, loga։ Մառ. ИАН, 1914, 359 վրաց. խրծմա հոմա-
նիշի հետ։ (Կապ չունի բառս լուծաննլ ձևի հետ, որովհետև սրա արմատն է լոյծ կամ կրճատ *լուծ, իսկ վերինների արմատն է եղծ)։
Եղծանելն. եղծումն. խանգարումն. լուծումն, իբր աւերումն, եւ հերքումն.
Եղծ զկանտուլեայ։ Եղծ զերակլեայ։ Եղծ զմեդեայ. (Պիտ.։)
ԵՂԾ. ա. ԵՂԾ ԶԵՂԾ. Անշուք. անկազմ. անկերպարան, ապախտ. կեղծ, պաճուճեալ. վատթար. աւրած, շինծու.
Արդ այսոքիւք որպէս առասպելաւ այժմիկ ասացեալքս են եղծք, սակայն արիագոյնք (այսինքն լաւք). (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Աստուած զեղծ ծնունդ վասն սուրբ ծնողացն ոչ ընդունի. (Ոսկիփոր.։)
Մինչդեռ ամենայն ինչ եղծ զեղծ էր. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
lukewarm, tepid.
· Calfa
«գաղջ, տաքուկ, գոլ» Վրք. հց. Ա. 569. որից՝ եղկագոյն «աւելի գաղջ» Արիստ. աշխ., եղկացուցանել «գաղջ դարձնել» Շար.. եղկութիւն «գաղջութիւն» Մագ., կիսեղկ Մխ. բժշ. 98, կիսայեղկ Մխ. բժշ. 55.-Բառիս և ոկրորդ ձևն է լկիլ, որի վրայ տե՛ս առան-ձին։
ՆՀԲ (նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 340) լծ. թրք. ըլըք «գաղջ», ը-ւրճաք «բաւական գաղջ»։ (Սրանք, ինչ-պէս նաև գերմ. lau «գաղջ» պատահա-կան և այն՝ ո՛չ-ամբողջական նմանու-թիւն միայն ունին, որովհետև պակա-ռում է նրանց մէջ արմատական կ)։ Գերմանական ձևը հնագոյն *hläo ձևից է ծագում (ըստ Kluge, 294) և աաա-կանում է հնխ. k'ele-արմատին, որից և լտ. caleo «տաքանալ», հիսլ. hlvr «գոլ» ևն (Walde, 112)։-Հիւնք. հեղգ բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Երկու ձևով էլ ներկայանում է. Ա-ռաջինը վերի եղկ ձևն է, որ պահում են Սլմ, յէխկ՝, Վն. յեխք, Ոզմ. յէխք՝, Մկ. էխք Սեբ. յէղգիգ, Կր. էղկումէղկ, Ախց. յէղկու-մէղկ. նոր բառեր են՝ եղկացնել Արբ. «մի քիչ տաքացնել, պաղը կոտրել», եղկիլ Արբ. «ջուրի կամ որևիցէ հեղուկի մի քիչ տաքա-նալը», եղկուկ Արբ. «գոլ, կրակի կամ արևի առաջ մի քիչ տաքացած ջուր կամ ուրիշ մի հեղուկ», եղկիկ Խրբ. «տաքուկ (օր, օդ)»։-Երկրորդ ձևից ունինք լկիլ Եւդ. «գաղջանալ. տաօանալ», Ակն. Բբ. Խն. Կր. Զն. Ռ. Վն. «ձիւնի, սառույցի կամ սառած կերակուրի տաքանալով հալուել սկսելը, սառած մարմ-նի տաքանալը»։ զըն փայլայր, Որպէս զոսկի ծիրանկտայր»։
ἁλεεινός trepidus cf. գաղջ. (լծ. թ. ըլըգ, ըլըճագ )։
nail;
claw, talon;
hoof;
onyx.
· Calfa
, ն հլ. (եղնգան, -գամբ. -գունք -գանց) (գրուած նաև եղունկն, եղենգունք իբր ռմկ. ըղունկն, ըղընկունք, ղնգունք, ղուն-գըն Ոսկ. ճառք 827, ղանկ Անկ. գիրք նոր կտ. 393) «եղունգ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ., «քանդակագործի գրիչ» Երեմ. ժէ. 1, «քերիչ» ოառընտ., «եղնգնաքար» ՍԳր. «մի տեսակ խունկ» Ել. լ. 34։ Վերջինները թարգմանա-բար յն. ὄνυς բառից, որ նշանակում է «ե-ղունգ, երկաթէ ճանկ կամ քերիչ, եղնգնա-քար և նոյն խունկը»։ Այս բառից են՝ եղնq-նաբերան (նախաձայնի յապաւումով՝ ղնգ-նաբերան) Եփր. վկ. արև., եղնգնաքար «մի տեսակ ազնիւ քար» (սխալմամբ գրուած նաև եղեգնաքար, եղենգնաքար) Եզեկ. իը. 13. Յայտ. իա. 20, եղնգնեայ «նոյն քարը» Տօնակ., լայնեղունգն Անյ. պորփ. Սահմ., սարդեղունգն «մի տեսակ քար է» Բրս. ըն-չեղ.։
-Բնիկ հայ բառ, որի միւս հնդևրոպական կեղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] nakhá-, պհլ. պրս. [arabic word] naxun, քրդ. neinuk. աֆղան. nuk, բելուճ. nākun, nāhun, հինդուստ. naxun, գնչ. nati, nai, յն. ὄνυς, ὄντχος, լտ. un-guis, ungula, հբգ. nagal, գերմ. Nagel, անգսք. noezel, հհիւս. nagl, անգլ. nail, հպրուս. nagutis, լիթ. nagutis, nāgas, na-gá, լեթթ. nags, հսլ. nogūti, ռուս. ноготъ, հիռլ. ingen, միռլ. inga, կիմր. eguin, կօրն. ewin, բրըտ. ivin, բոլորն էլ «եղունգ»։ Հաւաօական ձևից են հպրուս. nage, հսլ. noga, չեխ. noha, ռուս. нora, որոնք նշանա-կում են «ոտք» (Walde, 851, Boisacq, 7C5, Trautmann, 192, Horn § 1016)։ Շատ դր-ժուար է այս յայտնապէս ցեղակից բառերը ձայնական տեսակէտով իրար միացնել և հնդևրոպական նախաձևը երևան հանել։ Բալթիկ-սլաւական ձևերը տալիս են naga և nagut, գերմանական լեզուները հնխ. nogh-lo-կամ nokhlo-(Kluge, 344), Boisacq դը-նում է ընդհանուր [hebrew word] l, nagh, */, nogh ձևերը-վերջինը յատկապէս արիական լեզուների համար։ Աւելի դժուար է մեկնել հայերէնը, որի ամէնից մերձաւոր ձևերն են լատինն ո. գերմանական ձևերը. առաջինը իր u ձայնա-ւորով, միւսները իրենց երրեակ համապա-տասխան բաղաձայններով (n, g, 1)։ Հայերէ-նի մէջ անշուշտ նախաձայն ե յաւելուած է՝ ղ-ի պատճառաւ, իսկ վերջաձայն ն՝ մաս-նիկ է. որով արմատական մասը մնում է *ղունգ <*lung։ Այս է հնագոյն հայերէն ձեր (Pokorny, 1, 180-2, Ernout-Meillet, 1083)։
Ոռաջին անգամ Klaproth, Asia po-lygl. 103 համեմատեց լտ. ungues, un-gula և գաէլ. jonga ձևերի հետ։ Peterm. 25 սանս. ձևի հետ։ Lag. Arm. Stud § 694 վարանում է միացնելու վերի այլև-այլ ձևերին։ -Տէրվ. Երկրագունտ, 1883. 171 և Նախալ. 83, 90 համեմա-տում է վերի բառերի հետ՝ նախաճւ ձևը դնելով *նուգղ։ Եազրճեան, Արևելք, 1884, նոյ. 16 լատ. ungulus։ Հիւնք. էծ 25՝ լտ. unguis-ից։ Bugge, Btrg. 34-35 դնելով ե յաւելուած, ն մասնիկ և դ տեղափոխուած՝ նախաձևը համարում է ունգղ, որ կապում է լտ. ungulus ձե-ւին։-Հիւբշ. իր Քերականութեան մ1ջ մինչև անգամ նշանակած չէ վերի մեկ-նութիւնը։ Meillet, Rev. crit. 1897, 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL, 10, 280 կազմուած է համարում Grammont-ի օրէնքի համաձայն (Dissimilation cons.
էջ 71). նախահայ ձևն էր *nong*h, ո-րից տարանմանութեամբ *ղունգ>ն-ղունգ (անձնական)։ Սրա վրայ խօսում է Osthoff, SA, 2, 114։ Դարձեալ Ost-hoff, Etymologische Parerga, 1, 280 և 294 մեևնում է եղ-ունգն բարդուած եղ «եղջիւր» բառով, որով բուն բառը լի-նում է *ունգն «եղունգ», Scheftelowiiz, BВ, 28, 306 հսլ. raka, լիթ. ranka, լեթթ. rōka «ձեռք» բառերին է կցում։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. յեղունգ, Սլմ. յէղունգ, Վս. յեղունգ՝, Ախց. Կր. էղունկ, Ագլ Հմշ. ե-գունք, Մկ. եղունգ՝. Ակն. Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. ըղունգ, Հճ. mղունգ, Ռ. ըղունգ, ու-ղունգ. Ոզմ. յէղօնք, Զթ. Ննխ. Սչ. օղունգ, Ալշ. Երև. Տփ. ղունգ, Ասլ. mղիւնք, mղիւ Շմ. յղինգ՝, ըղինգ, Գոր. ղէնգըլ, Ղրբ. ղէնգ՝. ղէ յնը։-Իսկ Սլմ. մի յէղունգ նշանակում t «մի քիչ, պատառիկ ինչ»։
ὅνυξ unguis (որ եւ հնչի, եւ գրի իսկ՝ ԵՂՈՒՆԿՆ, եղնկունք. վրիպակաւ՝ եղենգունք. գրի եւ իբր ռմկ. Ըղունկն, ըղընկունք ). ըլունկ ... Պինդ մասն ջղուտ իբր ոսկր բարակ՝ պատիչ ծայրից մատանց մարդոյ, եւ անասնոց, այլ ի նոսա կոչի եւ Մագիլ, Ճիրան, Կճղակ.
Սրբեսցես զեղնգունս նորա. (Օրին. ՟Ի՟Ա. 13։)
Ոչ էր հատեալ զեղնգունս իւր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 24։ Ըղընգամբ կտրատեր զինքն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Գոնէ ատամն մի կամ եղունկն մի գտանել. (Փարպ.։)
Եւ ո՛չ մինչեւ յեղունկն անգամ (այսինքն դոյզն ինչ) շարժել կամէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
ԵՂՈՒՆԳՆ. նմանութեամբ, Քերոց ի ձեւ ճիրանաց. եւ Գրիչ քանդակողաց.
Երկածթի եղնգամբք (կամ ըղընգամբք) քերել. (ՃՃ.։)
Մեղք յուդայ գրեալ են գրչաւ երկաթեաւ, ադամանդեայ եղնգամբ». ուր գրիչք գրեն՝ եղեգամբ. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Յակինթ եւ եղունգն։ Ոսկեակն եւ բիւրեղ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 20։ ՟Լ՟Թ. 12։)
Ընդ եղնգանն պատուականի եւ շափիղայի. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 16. 16։)
Եղունգն՝ նեփթաղիմ. սա համակ խարտեաշ ունի զգոյնն. (Տօնակ.։)
ԵՂՈՒՆԳՆ. ὅνυξ Անուն ազգի խնկոց. անուշահոտ փայտ ի գոյն եղնգան.
Խունկս անուշունս, ստաշխն, եւ եղունգն. (Ել. ՟Լ. 34։) Զոր չէ պարտ շփոթել ընդ Խունկեղէգ, կամ եղէգնախունկ։ κάλαμος
ԵՂՈՒՆԳՆ. cf. Եղնգնաքար. ὅνυξ, ὁνύχιον
pallpallium.
· Calfa
, ի-ա հլ. «եպիսկոպոսական խաչազարդ ուրար» (գրուած նաև եմափորոն, եմափորտ, էմիփորոն, եմիփոռոն, եմփորտ. եմոփորտ, եմեփոր, եմափոր, ոմոփորոն, ո-նիփորոն, ոնոփորոն, աւմաւֆաւրոն) Լմբ. մատ. էջ 82, 86. Վրք. հց. Գնձ. Յայսմ. Մխ. դտ. Օրբ. իզ. կե (էջ 314), Մաշտ. Կիլիկ. ա-մէնից ուղիղ ձևն է ոմոփորոն, բայց արդի գրականում գործածական է միայն եմիփո-րոն, ևալ նաև լայնափորոն։
= Յն. ὥμοφόριον նոյն նշ. ծագում է յն. ὥμοφορὲω «ուսի վրայ կրել» բայից (ὥμος «ուս»+φορὲω «կրել»). որից նաև վրաց, ❇მაუორი ամափորի։-Հիւբշ. 517։
է «Ոմոփորոնն՝ ուսոյ զգեստք թարգմա-նի. զի օմոսն՝ ուսք է և ֆօրօնն՝ ոռեսա»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Քահանայապետն ունի ի վերայ իւր զպատուական եմիփոռոնն՝ ի փառս, որպէս եւ քրիստոս զխաչն ... Զարդարեալ խաչանկար եմիփոռոնովս. (Լմբ. պտրգ.։)
Պատրիարգն հանեալ զեմիփորոնն եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Յաստուածածին սրբոյ կուսէն զեմիփորոնն ըղքեւ արկար. (Գանձ.։)
Սպիտակ զգեստիւք, ոսկի եմիփորոնով։ Արս սպիտակազգեստս եմիփորոնաւ որպէս եպիսկոպոսունք։ Խեղդեաց զսուրբն պօղոս խոստովանողն եմիփորոնովն իւրով. (Հ=Յ. ստէպ։)
Հայրապետք ունին զեմափորոն հինգ կրկին։ Արքեպիսկոպոսք եմափորոն չորեքկրկին։ Մետրապօլիտք եմափորտ երեքկրկին։ Եպիսկոպոսունք եմափորտ կրկին։ Քահանայք սքեմ, բայց յեմոփորտէ. (Մխ. դտ.։)
ԵՄԻՓՈՐՈՆ որ եւ գրի ԵՄԱՓՈՐՈՆ, ԵՄԱՓՈՐՏ, եւ այլն. ուղիղն է ՈՄՈՓՈՐՈՆ. յն. օմօ՛ֆօրն. այսինքն ի վերայ ուսոց կրելի. ὡμόφορον humerale, pallium Ուսանոց եպիսկոպոսաց ի վերայ շուրջառի՝ խաչանիշ, եւ խաչաձեւ պատեալ զուսովք եւ զլանջօք. cf. ՊԱԼԻՈՒՆ՝ եպիսկոպոսապետաց սեպհական.
towel.
· Calfa
«անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Վրք. հց. Բ. էջ 614 (այլ խմբ. վարշամակ). ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։
= Յն. ἐγχείριον «անձեռոց». գալիս է γείρ «ձեռք» բառից։-Հիւբշ. 348։
Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Մի՛ ստանար ենքեր, եւ մի՛ կախեր զգօտւոյ քո. (Վրք. հց. ձ։)
Բառ յն. ἑγχείριον mantile, sudarium Անձեռոց. դաստառակ.
pinna-marina.
· Calfa
«կրակի դիմացող մի տեսակ խե-ցեմորթ», որ և էպինէս. Մխ. առ. Վրդն ել Վրք. հց.։ Նոյն է և պին, որ տե՛ս առանձին։
= Յն, αὶ πίνναι ձևից, յօդը միասին առ։ նելով. աւելի ընդարձակ տե՛ս Պին։-Աճ
Ծովային կենդանի՝ կամ խեցեմորթ, որ ասի տոկալ ի հուր. (շփոթելոյվ զյատկութիւնս կոնքեղի կամ պինայի ընդ բոնոսոսի եւ ամիանդայ)
Զհուր վառեալ որսորդաց՝ ետես եպենէսն, եւ առփմամբ կերակուր իւր կամեցաւ առնել. եւ ըմբռնեալ զնա որսորդաց, մերկ զնա արարեալ թողին. (Մխ. առակ.։)
Ծովային եպենէսն, որ ի հուր շրջի, եւ հուր ուտէ. զարսն փետեն, թագաւորական զգեստ առնեն, եւ փոխանակ ջրոյ հրով սրբի. (Վանակ. հց.։)
Են կենդանիք՝ որ ի հրոյ ոչ ծախին, այլ առաւել պայծառանան. որպէս զեպենէսն ասեն, եւ զբոնոսոր գազանն. (Վրդն. ել.։)
bishop.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «ե-կեղեցու առաջնորդը» Ա. տիմ. գ. 2. Տիտ. ա-Z. Ոսկ. փիլիպ. Եփր. ա. տիմ. 242. Ագաթ գրուած է նաև եպիսկապոս Արձ. է դարից Շողակաթ, 174 (այսպէս է գրում միշտ Տի-մոթ. կուզ), եպիսկովպոս Մանդ. Շողակաթ էջ 135 (երեք անգամ), որից եպիսկոպոսու-թիւն Ա. տիմ. գ. 1. Ագաթ., եպիսկոպոսա-կից Փիլիպ. ա. 1. Բուզ., եպիսկոպոսանոց Բուզ., եպիսկոպոսապետ Խոր., յառաջեպիս-կոպոս Բուզ., եպիսկոպոսարան Ճառընտ.. չեպիսկոպոս Բուզ. առանձին տե՛ս արքեպիս-կոպոս, քորեպիսկոպոս։
= Յն. ἐπίσϰοπος «եպիսկոպոս». բուն նշա-նակում է «պահապան, տեսուչ, վերատեսուչ, լրտես» և կազմուած է ἐπί «վրայ» և σϰοπὲω «դիտել» բառերից. սրա համար թարգմա-նուած է նաև հյ. վերադիտող Փոտ. Մագ. Լաստ., մակադիտող Թէոդ. Մայրագ. էջ 155։ Յոյն բառը փոխառութեամբ անցել է բառ-մաթիւ լեզուների. ինչ. լատ. episcopus, ի-տալ. vescovo, ֆրանս. évêque, սպան. bi-spo, գոթ. aipiskaúpus, հբգ. piscof, գերմ. bischof, անգլ. bishop, հսլ. episkupu, pis kupù, լեհ. սերբ. biskup, ալբան. upešk, նսլ. škof հին շվ. bisp, ռուս. enиcкопъ, վրաց. იმისკობოზი եպիսկոպոզի, թրք. piskopos հունգ. puskōp, լափ. bispa, ֆինն. pispa, piispa, նոյնը պիտի լինի նաև արար. [arabic word] asqaf, հակառակ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 779 տրուած ստուգաբանութեան։-Հիւբշ. з48,
Հներից ունինք հետևեալ մեկնութիւն-ները. «Եպիսկպոսութիւն կոչի, որ թարգմանի տեսչութիւն, վասն ամենե-ցուն տեսուչ լինելոյ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 78, «Եպիսկոպոսք՝ որ թարգմանին այ-ցելուք կամ տեսուչք». Լմբ. մատ. էջ 83, «Եպիսկոպոսն անուն ի հելլենացի լեզու է. իսկ առ մերս այցելու թարգմանի» Լմբ. մատ. 137, «Եպիսկոպոսն որ թարգմանի տեսուչ», Յհ. արճիշ. 20, «Ընդհանուր ասի կաթուղիկոսն և տեսուչ՝ եպիսկո-
պոսն» Տաթև. ամ. 52։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47, 382, յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. յեպիսկոպոս, յեպիսկապոս, Վն. յեպիսկոպոս, իպիսկօպօս, Սլմ. յեպիս-կապոս, Ագլ. Ախց. յէպիսկօպօս, Ալշ. յէբիս-կաբոս, Երև. յէբիսկաբոս, Կր. էպիսկօպօս, Ռ. էբիսկօբօս, Պլ. (հին լեզտվ) էբիսգա-բօս, (նոր լեզւով) յէբիսգօբօս, Խրբ. յէբիս-գաբօս, յէբիսգօբօս, Սչ. յէբիսկօբօս, Ննխ. Սեբ. յէբիսգօբօս, Ղրբ. յէբիսկօ՛բուս, Ոզմ. յէպիսկապուս, Մշ. իպիսկոբոս. Զթ. էբիս-գիւբիւս, Ասլ. էբիսգէօբէօ՝ս, Մկ. իպիսկօ-պուս, Շմ. յեկիսպակօս, Մրղ. յեպրսկապրես։ Մաղրական իմաստ է ստացել Ակն. «չափա-զանց գինով»։
ՓՈԽ (borrowing) ოՈԽ.-ուտ. yepiskopos նոյն նշ. փոխա-ռեալ է հայերէնից՝ նախաձայնի պատճա-ռաւ։
Պա՛րտ է եպիսկոպոսին անարատ լինել. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 2։ Տիտ. ՟Ա. 7։)
Զեպիսկոպոսունս վիճակեցուցանէր. (Ագաթ.։)
Ժողովեալ զպատուական եպիսկոպոսս. (Փարպ.։)
Սուրբ եպիսկոպոսաւն աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եպիսկոպոսն, որ թարգմանի այցելու. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Ի ձեռնդրութենէ երիցանց, այսինքն եպիսկոպոսից. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
Ասէ ցեպիսկոպոսերսն. (իբր ռմկ. եպիսկոպոսներ) ահա եղբարք իմ եւ աթոռակիցք իմ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Դ.։)
Բառ յն. էբի՛սգօբօս, ἑπίσκοπος episcopus այսինքն Վերատեսուչ. վերադիտօղ. դէտ. տեսուչ. այցելու. որպէս քահանայապետ, հովիւ եւ առաջնորդ եկեղեցւոյ.
priest.
· Calfa
, որ և եռեւս, երեւս, երեփս «քա-հանայ, երէց» Ղևոնդ. Լմբ. պտրգ. յոգնա-կին՝ երեփսունք Լմբ. մատ. 83. գրուած նաև երիփսունք, որից ՀՀԲ սխալմամբ են-թադրում է երիփսուն. բայց կայ եռիսուն Մեւ. ռտ. հրտ. Բաստ. 255։
= Ձն. iετύς «քահանայ». ծագում է ἱερός «նուիրական, սուրբ, աստուածային» բա-ռից։
Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ էր հներից Լմբ. մատ. 83 «Հինգերորդ դաս աստի-ճանի եկեղեցւոյ երեփսունք և պապասք, որ թարգմանին քահանայք և երիցունք»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ, ՆՀԲ։
ԵՌԻԷՍ կամ ԵՐԵՒՍ, սունք. cf. ԵՐԵՓՍ, եւ Երէց.
Տեսանէին եռիէսունս եւ պապասս, աւետարանօք եւ մոմեղինօք եւ խնկօք առաջի երթալով զօրացուցանէին զնոսա. (Ղեւոնդ.։)
melody, song.
· Calfa
, ի, ի-ա հլ. «բս-նահիւսութիւն, տաղ, երգ» Վրք. հց. Ա. 421-3, 535-6։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
= Յն. εἰρμός կամ εἰρμός «կապակցու-թիւն, կարգ, շարք», յատկապէս հռետո-րական արուեստի մէջ գործածուած ռառ ռ-րից և լտ. hirmos. աւելի յետոյ ստացել է «երգի կամ օրհնութեան առաջին տունը» նշանակութիւնը (այսպէս յունական ծիսարա-նի կամ Մաշտոցի մէջ, ըստ Sophocles, 426)։ -Հիւբշ. 349։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ։ + ԵՍ (հոլովւում է իմ, ինձ, զիս, յինէն, ինև, մեք, մեր, մեզ, զմեզ, ի մէնջ, մեւք ռ. րից մեօք.-կրկնագիր Ագաթ. ունի նաև զի-նեաւ փեխ. զինև. տե՛ս ՀԱ, 1913, 16.-ւեռ նաբար կայ բցռ. յիսանէ Ադամ. 226) «ես» ՍԳր. ևն։ Հին լեզուի մէջ այս բառից ածանց-ներ չկան. բայց նոր գրականը ունի եսա-կան, եսասէր, եսասիրութիւն, եսապաշտ, ե-սամոլ, եսամոլութիւն։
-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. eg'o ձևից, հմմտ. սանս. [other alphabet] ahám, զնդ. azəm, սոգդ. azō, հպրս. [other alphabet] adam, յն. έγώ գռ. εγών, լատ. ego, հիսլ. ek, գոթ. cik, անգսք. ic, հբգ. ih, ihha, գերմ. ich, անգ. l,հսլ. azu, jazù, բուլգար. az, հռուս. язъ, ռուս. я, լիթ. ész, ász, լեթթ. es, հպրուս. es, as, քրդ. ez, կամիս. uk u︎ «ես» (Walde 251 Boisaca 214, Berneker 35, Kluge 228 Trautmann. 72, Pokorny, 1, 115-6, Ernout-Meilleι, 284)։ Այս բառի մէջ է միայն, որ հնխ. g դարձել է հյ. ս։-Հիւբշ. 442։
Առաջին անգամ Klaproth. Asia po-lvol 102 սլ. as, օսս. as, jes, քրդ. as, զնդ. esom, լեթթ. լիվ. Շs։ ՆՀԲ համեմատում է ռուս. ազ, եա ձե-վերի հետ։ Ուղիղ են մեկնում Paterm 16Z Windisch. 19, Böttich. ZDMG, 1850, 354 ևն։ Մորթման, ZDMG, 26, 525 բևեռ. iezi=ես։ Վանեան բևեռա-գրերի ies=ես ձևի վրայ նաև ՀԱ, 1896, 268 և Բազմ. 1897, 53։ Meillet, MSL, 7, 164 համարում է թէ մեր բառի նախ-նական ձևն է *եծ, որ բաղաձայնի մօտ դարձել է ես և յետոյ ընդհանրացել է։ Jlensen, ZDMG, 48, 449 ևն գտնում է հաթեան ձայնաւոր +z+ ձայնաւոր ձևով մի բառ, իսկ Hitt. u. Arm. էջ 98, 130 դնում է հաթ. *s'։ Հիւնք. հանում է եզ «մէկ» բառից։ Սանտալճեան, L'idione 16 իմ=բևեռ. mi։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. iz, giz «ես»։ Մառ. ЗВО. 25 18 մերժում է խալդ. ❇ [arabic word] i-e-še «ես» ձևի համեմատութիւնը, որ
օնդունում են ոմանք։ Մառ, Яз. и лит. 1, 244 վրաց. ese «սա», ափխազ. sa «ես» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Պլ. էս, Ասլ. է՞ս, Խրբ. էս, յէս, Վն. յես, Ջղ. չես. Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հճ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Ոլմ. Սչ. Տիգ. յէս, Հմշ. յէս, յիս, Ագլ. Զթ. Մկ. Մղր. Ոզմ. իս, Մող. Տփ. յիս, Շմ. յէս (սակայն նաև փաղա-քշական և կրկնակ փաղաքշական ձևերով՝ եսիկս, եսիկիկս, եսիկիկիկս)։
ՓՈԽ (borrowing) Հալ բոշայերէն յէս «ես», օhν «զիս» (ըստ Finck, Die Sprache der arm. Zigeuner, ЗAН, 1907, էջ 111 և 121)։
Տունս եռամոսից։ Յեռմոսաց ձայնից։ Գրեն իւրեանց եռամոսս։ Եռմոսից յեղանակօք. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
ԵՌՄՈՍ կամ ԵՐՄՈՍ. Բառ յն. իռմօ՛ս. εἰρμός, ἰρμός իբր Բանահիւսութիւն. տաղ. երգ.
breast of an animal.
· Calfa
, ո հլ. «անասունի կուրծքի միսը. դօշ» ՍԳր. Վստկ. 198, 222։
ՆՀԲ երի բուծեալ։ Böttich. ZDMü, 1850, 354 և Arica, 72, 173 սանս. ar-buda «թէթև ուռեցք»։
Առցես զերբուծն ի խոյէ անտի ... եւ սրբեսցես զերբուծն ի նուէր. (Ել. ՟Ի՟Թ. 6։)
Զճարպ երբծոյն։ Եւ եդին զճարպն ի վերայ երբծոյն, եւ հանին զճարպն հանդերձ երբծովքն. (Ղեւտ. ՟Է. ՟Ը. ՟Թ։)
Ձիոյ երբուծ ցած չլինի, բարձր զերդ այծու։ Որսորդ շան կուրծքն եւ երբուծն շատ եւ ցածահայեաց. (Վստկ.։)
στηθόνιον pectusculum Երի բուծեալ, այսինքն պարարտ լանջակողմն կենդանւոյն. միս կրծոց.
dormer window, sky-light;
roof, house, family.
· Calfa
. ո հլ. «տանիքի լուսամուտ, երդրք» Եզն. Ագաթ. Եղիշ., «տուն, տնւոր, տնեցիք» Ել. ժբ. 3. Ագաթ. Բուզ. դ. 55, որից՝ երդա-կից «տնկից» Ել. գ. 22, երդաշէն «տնա-ոար» Ոսկ. եփես., երդահամար «տների թիւր, ծխահաշիւ» Զենոբ., երդումարդ «տըն-ւոր» Յհ. կթ. 113. Վրդն. պտմ. Կանոն. եր-դաւոր «տնեցիք, տուն» ԱԲ։
Pictet, 2, 244 իռլ. art «տուն»։ Էմին. Հայ հեթ. կրօնը, հայ թրգմ. Յոյս, 1875, 347 և Ист. Aсoxикa, 276 համե-մատում է անգլ. hearth «վառարան» բառի հետ. ար, եր արմատը գտնում է նաև երկինք, երկիր, այրել, արեգ, օր, ե-ռալ բառերի մէջ։ Հիւնք. (ինչպէս նաև Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340) բրք. vu-*d «տեղ, վայր»։ Bugge, IF, 1, 443 սանս. grhá-, զնդ. geredha-բառերի հետ հա-մեմատելով՝ հայր դնում է *գերդ-նա-խաձևից։ Պատահական նմանութիւն բ.-նին գերմ. herd, հ. սաքս. hêrth, անդլ. hearth, հոլլ. haard «վառարան, տուն, երդ» և հյ. երտ «խանձող», որովհետև գերմանական բառերը ծագում են հնխ. qer-«վառել» արմատից (տե՛ս Waide 130, Kluge 215)։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի լտ. atrium «հռովմէական տան գլխաւոր սենեակը, որի կտրի մէջ, տեռում գտնւում էր երդիքը». համար-ւում է ater-«մուր» բառից ածանցուած
(եթէ սակայն ետրուսկէրեն չէ), Ernout-Meillet. 80։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Հէրդ'իկ, Սեբ. τէրդ'իգ, Ախց. Կր. էրթիք, Ալշ. յէրտիկ, Ջղ. յերթիկ, Վն. էրտիս. Խոր. էրթիւ՝, Ս.մ. էրթիս. Սրո. էր-տիս, էրծիս, Տփ. է՛րթիկ, հիրթ, հի՛րթիկ. Ոզմ. հէրտէս, Երև. հէ՛ռթիկ, Գոր. հէրթ, Ղրբ. հիւրթ, Մկ. հիւրտիւս, բոլորն էլ ծառում են երդ, երդիք, հյց. երդիս ձևերից։ Նոր բառեր են՝ աներդիք, երդիբնակ, երդմուխ, երդիս-կալ, երդկակալ, երդկակոճ, երդկատակ.-շատ սղուած մի ձև է Ագլ. ըրբmնmկ «երդիքի ծակը», որ յառաջանում է երդիբնակ ձևից
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. çრდო երդո «տափակ տանիք կամ կտուր, նաւի տախտակամած», մինգր. ერთობა երթոբա «աւան, գիւղախումբ»։
Լուսամուտ տանեաց. պատուհան ի վերուստ յարկաց. երդիք, երդիս.
Շողն ընդ երդ մտանիցէ. (Եզնիկ.։)
Ընդ լուսանցոյց երդոց ի շողսն խաղայցէ մանրամաղ փոշին. (Ագաթ.։)
Կնքէր զերդ եւ զդուրս բանտին։ Ընդ երդն պշուցեալ հայէր յերկինս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զնոցին դիակունս առ երդովքն ուրեմն ի տանիս զեղչեալս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զլուսանցոյց երդ յարկիս։ Երդոցն պահպանարան. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ղ՟Ա։)
ԵՐԴ. լայնաբար՝ իբր Տուն, յարկ. եւ անձինք տան.
Ոչխար ըստ երդ». յն. ըստ տանց հայրենեաց. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 3։)
Կարգեաց չորս չորս հողս երդոյ. (Ագաթ.։)
Խաղացուցին ի յարտաշատ քաղաքէ ինն հազար տուն երդ հրեայս։ Քառասուն՝ երդ հայ։ Երդս քսան հզազր հայ, եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Տ. եւ Երդումարդ։
weevil.
· Calfa
«բոյսերի մի հիւանդութիւն է. քոս, ժանգ կամ ոջիլ» Ովս. ե. 7. Յովէլ. ա. 4. Եփր. ել. էջ 151 (որ մեկնում է «դալու-կըն»), Լծ. նար. (որ մեկնում է «ժանկ, դա-լուկն անկենդան»)։
ՆՀԲ «արմատն թուի երր»։-Հիւնք. յն. ἐ νσίβη հոմանիշից։
Կերիցէ զնոսա երեւիլ. (Ովս. ՟Ե. 7։)
Զմնացորդս ջորեկի եկեր երեւիլ. (Յովէլ. ՟Ա. 4։)
Երեւիլ ասէ, այսինքն դալուկն. (Եփր. ել.։)
Երեւիլն ժանկ է եւ դալուկն անկենդան. (Լծ. նար.։)
Երեւիլ. ժանկ»։
ԵՐԵՒԻԼ. ἑρυσίβη rubigo (արմատն թուի Երր) Չնչին կենդանի վնասակար բուսոց, կամ քոս տնկոց. որպէս յն. էրիսի՛վի, որ թարգմանի եւ Ժանդ, եւ Թրթուր, եւ Ջորեակ.
deer, fawn-coloured animals;
game;
venison.
· Calfa
ո հլ. «որսի վայրի կենդա-նի» ՍԳր. Եզն. էջ 99 (տպ. առ երես. այսպէս ուղղել ըստ Նորայր, Քննասէր, 9). Խոր. Մագ. «կենդանի էակ (ինչպէս և մարդն է)» Ասկ. մտթ. ա. 17 (էջ 270), տիմ. ա. 13. յորդ. էջ 112 (տպուած է երր է. ըստ Նորայր, Հայ-կական բառաքնն. 44 ուղղել երէ). գրուած է նաև երալ Յայսմ. յնվ. 28 (ունի միայն ՀՀԲ). այրէ Վրդն. ծն. յոգնակի՝ երունք «երէներ» Յյսմ.։ Նոյն բառն է նաև Շնորհ. եգես. տող 950՝ «Կամ զերթ առիւծ գոչէ առակ, փախչին երայքն առհասարակ»։ Այս բառից են՝ երէվայրի ՍԳր. Յայսմ., քաջէրէ Խոր., օի-կերէ էլ. արիստ. (հրտր. Մանանդեան), էջ 50, գրուած շիկերիա Մագ. քեր. 239, 240, նրեշերէ Խոր. աշխ. 615, երէորս կամ երէ-սորս Մեսր. եր., էրէխնդիր «որսորդ» (ունի Կ. Սարաֆեանի Բանալի գիտութ. Սանկպե-տերբ. 1788, էջ 50)։
ՆՀԲ (գազան բառի տակ) լծ. լատ. fera «ռազան»։ Tomašek, SWAW, 1893. 66, թրգմ. ՀԱ, 1894, 18 զնդ. ϑraya «սննդատու, սնունդ» բառի ձևն ունի. հմմտ. սանս. trā=զնդ. ϑra «պահպա-նել, սնուցանել»։-Հիւնք. երեք բառիզ։ Bittner M., WZKM, 14 (1900), 370 եթովպ. ვρgφ, arwē «գազան, վայրի ա-նասուն», ասոր. [other alphabet] aryā և եբր. [hebrew word] ari «առիւծ»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, էջ 335 և Karst, Յուշարձ. 403 սումեր. bar, barra «եղնիկ»։ Ն. Ադոնց, Արուեստ. Դիոն քեր. 239 հյ. շիկերէ (որ շէկ և երէ բառերից է) հանում է պոս. [arabic word] šikāri «որսորդ» բառից, որ ո՛չ նշանա-կութեամբ է յարմար և ոչ ձևով (պիտի տար *շկարիկ)։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մշ. Վն. գործածում են երուն-թռչուն, երունք-թռչունք «բոլոր թռչունները» կրկնականը, որի մէջ երունք (հնչւում է է-րունք) Յայսմաւուրքի յոգնակին է՝ երէ բա-ռից։
Երէ վայրի. (Սղ. ՟Հ՟Թ. 14։ Յովէլ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 22։)
Որ որսայցէ որս՝ երէ ինչ, կամ թռչուն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Է. 13։)
Իմ է ամենայն գազան անտառի, երէ լերանց, եւ ամենայն անասուն. (Սղ. ՟Խ՟Թ. 10։)
Յարօտս երէոց. (Ես. ՟Ի՟Է. 10։)
Ի լերինս ... զօրէն երէոց խոտաճարակ շրջել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 6։)
Որսորդութիւնքն առ ցամաքաւս՝ ոչ միայն էրէոցն, այլ եւ մարդկան առ պատերազմաւն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Չորքոտանեաց վայրենեաց մաքրագունից անուանեալ է սեռաբար՝ էրէ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Զայր եւ զկին մինչ երէ գիտէ կոչել». յն. կենդանի։
Գազանս, եւ էրէս վայրի». ի հին ձեռ. գրի, այրէս վայրի (նովին հնչմամբ)։
ԵՐՈՒՆՔ իբր Երէք. էրէվայրիք.
Ժողովէին առ նա ամենայն երունքն, եւ կթէր զնոսա, եւ առնէր պանիր. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Բ.։)
ԵՐԷ կամ ԷՐԷ. θηρίον (որ եւ գազան). γήρα (որս), κτῆνος, μονιός ἅγριος ferus, fera եւ այլն. Վայրի կենդանի չորքոտանի՝ որսալի եւ ուտելի.
desert, uncultivated;
sandy plains.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քարոտ, կոշտ, խոպան» Փիլ. այլաբ. 116. Պիտ., «քարքարուտ տեղ, ապառաժուտք» Մխ. ապար. Մագ., որից երիզուտ Յհ. կթ. Պիտ. սրանից է կազմուած նաև երիզավէմք «ապառաժ քարեր». նորա-գիւտ բառ, որ գտնում եմ գործածուած Այ-ռիվ. 21բ. աղաւաղեալ ձևով. «Փոխեցան ի գլուխ դաշտակին, ի մէջ Իրիզա վիմացն՝ առ եզերբ գետոյ»։
ՆՀԲ ետալ. rezzo, պրս. զէրուտ (ի-մա՛ [arabic word] zarūd «անապատ»)։-Հիւնք. երիզ բառից։ Müller, WZKM, 11, 204 պրս. [arabic word] rēz «փշուր» բառից փոխա-ռեալ. հմմտ. [arabic word] rēza «մանրուք, փո-շուր», rēza rēza «կտոր կտոր, մաս մաս», rēzaxōr «փշրանակեր». բառս հնապէս պէտք է որ ունենար նաև «աւազ» նշա-նակութիւնն էլ. հմմտ. պրս. [arabic word] rek «աւազ», որով ձևացաւ. հյ. երէզ «աւազ». երիզուտ «աւազուտ»։ Նոյն, էջ 293 հա-մեմատում է պրս. [arabic word] rek «աւազ». հսլ. rēka «գետ», զնդ. ric, պրս. [arabic word] rεxtan «թափել» բառերի հետ։
Զթեթեւահողն եւ զերէղն եւ զանպտղաբեր երկիրն ոռոգանիցէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Անտած խնամով զերէզն դերեւացուցանիցէ անդաստան։ Խոյս տալով յապառաժուտ եւ յերէզն տեղեաց. (Պիտ.։)
ԵՐԷԶ. գ. իբր Երիզուտ վայր.
Մի մարդն ո՛չ է թագաւորութիւն ... եւ ոչ մի քարն երէզ. (Մխ. ապար.։)
Ձին յերիզաց զանհանգեցաւ. (Մագ. առ ստեփ. Լեհ.։)
Ա՛յլ է եւ ԵՐԻԶ. զոր տեսցես ի կարգին։
ἕρυμος, τραχύς desertus, asper, scaber, salebrosus. իտ. rezzo. պ. զէրուտ. իբր անապատ. որ եւ ԵՐԻԶՈՒՏ. Ամայի. խոպան. քարուտ. դժուարակոխ. կորդ. կոշտ.
band, bandage, ligature, fillet, string.
· Calfa
, ո հլ. «երկար և նեղ կտաւի շերտ՝ իբր կապ» Բրս. գոհ., որից՝ երիզապինդ Յհ, ժա. 44. երիզապնդեալ Մամբր., երիզապըն-դեայ Նար. բայց երիզ նշանակում էր նաև «բարակ ազնիւ կտաւ, որ ծանրագին գահոյք-ների երեսն էին քաշում». այս իմաստով ա-ռանձին չկայ գործածուած, բայց սրանից է կազմուած երիզապատ «վրան կամ երեսը բարակ կտաւ քաշած» Առակ. ե. 16 Ոսկ. ե-փես. Մծբ.։-Նոր գրականում երիզ նշանա-կում է «մի տեսակ շատ նեղ ժապաւէն՝ որ հագուստի եզերքն են կարում»։-Երիզ բառը հին մատենագրութեան մէջ արմատական ձևով աւանդուած չէ. ունինք միայն վերոյի-ռեաւ ածանցները և մէկ անգամ էլ գրծ. երի-զովք ձևը. բնական է որ հայերէնի ձայնա-փոխութեան օրէնքների համաձայն՝ սրան-ցից պետք էր ենթադրել *երէզ ուղղականը, ինչպէս ունի ՋԲ. բայց ՆՀԲ անուշադրու-թեամբ դրած է *երիզ, և այս սխալը բառա-րանների միջոցով ամէն տեղ տարածուած է։
Հիւնք. պրս. ras «չուան», raza «ա-պաւանդակ» բառերից։ Աճառ. MSL, 20, 160 կցում է լտ. rīca «գլխաշոր», լիթ. riszն. riszti «կապել», ryszys «կապ», լեթթ. risu, rist, հպրուս-rēist «կապել» ևն բառերին, որոնց. նախաձևը Walde, 652 դնում է հնխ-wreikā (նախաձայն w-ի համար հմմտ. անգլսք. wrīon, կիմր. gwregys «գօտի», կորն. grugus «գօտի»). հայե-րէնի համար Աճառ. ենթադրում է հնխ. wreig'ha. բայց wr >եր ձայնափոխու-թիւնը կասկածելի է։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] harad, ha-raz «հագուստի եզերքը կարուած երիզ» Կամուս. թրք. թրգմ. Բ. 417։
Երիզովք կապեալ զոտս. (Բրս. գոհ.։)
κειρίαι, κηρείαι fasciae, instita Կտաւ, կամ կապ պնդիչ՝ երկայն բարակ.
wedge, peg, stake;
bolt, square bolt, iron-pin.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «փայտ ճեղքելու մեծ սեպ» Վստկ. 146, 156. Մխ. առակ. (գրուած է ռմկ. իրիթ)։ Գրեթէ նոյն նշանակութիւնն ունի նաև Վեցօր. ե. էջ 97 երիթ, որ ՆՀԲ գրում է երիթ ուռ «պատուաստի ճիւղ՝ որ պատուաստելիք տեղն են անցկացնում. պատրոյս». բայց մի նոր և ընտիր ձեռագրի համաձայն պէտք է պարզապէս կարդալ երիթ։ («Յորժամ վա-րիցեն առ արմատովքն երիթ պարարտ ի բևեկն փայտէ և վարիցի ուռն և մտանիցէ ի սիրտ ծառօցն». տե՛ս Պատկեր, 1893, 61 և ՀԱ, 1911, 302)։
Հիւնք. հանում է երիզ բառից։ Շահի-նեան, Բիւր. 1900, 341 կցում է թրք. yərt-maq «պատռել» բային։ Ղափան-ցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 86 կցում է շերտ և հերձ բառերին։
ԳՒՌ (dialectal) ԱԲ ունի իրիթ ձևը՝ իբր ռմկ.։
Հերձեալ փայտ մեծ, եւ եդեալ սեպս, ասէ ցառիւծ եւ ցսայլսն, օգնեցէ՛ք ինձ պատառել զփայտս. դի՛ք իւրաքանչիւր զձեռս ի ներքս, եւ ձգեցէ՛ք. եւ իբրեւ եդին, ոստոյց զերիթսն, եւ մնացին անլոյծ. (Մխ. առակ. ՟Ձ՟Զ։)
Ա՛ռ ի յամուր փայտէ, եւ սրէ՛ իրիթ, եւ նովաւ ճեղքէ՛ (Վստկ.։)
ԵՐԻԹ ՈՒՌ. Ճիւղ սրեալ որպէս երիթ, եւ մխեալ յայլ ոստ իբրեւ ի պատուաստ.
Վարիցի առ արմատովք երիթ ուռն, եւ մտանիցէ ի սիրտ ծառոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)
σφήν cuneus գրի եւ իբրեւ ռմկ. Իրիթ. Սեպ. երկաթ կամ փայտ տափարակ յանգեալ ի սայր սուր. չիվի, գամա.
heifer, young cow;
fit, wife, spouse.
· Calfa
, բ, ու հլ. «էգ հորթ» ՍԳր., Եփր. եբր. 217. Կոչ. 263, լայնաբար՝ «կով» Ծն խա. 2=27. Ա. թագ. զ. 7=14, նմանու-թեամբ «հարս» Դատ. ժդ. 18. Փիլ. սամփս.։
Հիւնք. պրս. էնճիրէ «փուշ, եղիճ» րա-ռից։ Scheftelowitz, BВ. 28(1904). 297 և 29(1905), 25 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. treng' ձևից. հմմտ. ալբաներէն drenz «եղնիկ», որ ծագում է *trenzբ. ձևիզ. հմմտ. ալբան. droe «վախ» <*trauja,
ռերմ. *ϑraujan։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 152 կցում է հբգ. hrind, մբգ. rint, նբգ. Rind «եզ» բառերի հետ։ (Բայց այս բա-ռերը ըստ Kluge, 396 ծագելով հնխ. k'era-«եղջիւր» բառից, չեն կարող ձայ-նապես միանալ մեզ հետ)։ Petersson, KZ, 47, 257 յն. ἐριτο, «բուծ, ուլ», լիթ. éras, erytis, erukas, erytukas «գառ-նուկ», լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», սերբ. jarina «գառան գեղմ», հսլ. jarici «բուծ», լատ. aries, -etis «խոյ» բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Պատահական նմանութիւն ունի սոգդ. rуnckh (կարղա՛ renčak) «տղայ, փոքրիկ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Սլմ. էրինջ, Ջղ. յերինջ, Շմ. լէրինջ, Գոր. Մժ. հէրինջ, Ոզմ. յէրէնջ՝, Ղրբ. հէ՛րէնջ, Ագլ. m՛րինջ. այս բոլորը նշանակում են «եր-կամեայ էզ հորթ», բայց Երև. փոխաբե-րաբար նշանակում է նաև «երեք տարեկան որթի մատ, որ առանձին տնկում են»։ Հմմտ. որթ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից է փոխառեալ մինցր. որիջի, որինջի «տաւար», որջի «կով» (տե՛ս Kипшипзе. Гpa-. и слов. миигр. яз. GHler. 1914, էջ 294).-Մառ, ИАН, 1912, էջ 834 ընդհակառակը հայերէնն է դնում փոխառու-թիւն, որ կրկնում է և Kипшидзe, անդ։ Բայϰ այդ ճիշտ կլինէր միայն այն դեպքում, երբ այդ բառը ուրիշ կովկասեան մի որևէ լեզուի մէր է, գոյութիւն ունեցած լինէր։
Երինջ երեմեան. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 9։)
Երինջ մի յարջառոց։ Ի վերայ գլխոյ երնջուն (կամ երնջոյն). (Օրին. ՟Ի՟Ա. 3. եւ 6։)
Արար երկուս երինջս ոսկիս ... զոհել երնջոցն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 28. 32։)
Որթոյն երկիր եպագ, եւ երնջուցն զոհեաց. (Եղիշ. դտ.։)
Եօթն երինջք ... առ այլ երնջովքն. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 2=27։)
Երինջս անդրանկածինս. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7=14։)
Նմանութեամբ, որպէս Հարսն, կին.
Եթէ ոչ ճնշեալ էր զերինջն իմ, ոչ գտանէիք զառասպելն իմ. (Դատ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Զի եթէ ոչ արօրադիր արարեալ էր ձեր իմով երնջաւն, ոչ էր գտեալ ձեր զառարկուածն իմ. (Փիլ. սամփս.։)
δάμαλις vitula, juvenca βοῦς bos Էգ որթ արջառոյ չափահաս. նոր կով, երինճ, մենծցած հորթ, պզտի կով.
oak, oak-tree;
holm-oak.
· Calfa
«մի տեսակ վայրի ծառ» (ըստ Ար-թինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 82-93 մայրի, pinus) Ես. խդ. 14. Բ. մնաց. բ. 8։
Հինք. Դեղոս քրմական անտառի ա-նունից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս Գաբ. բառ. էջ 516 և 1405) համարում է թեղիի մի տեսակը և հետևաբար թեղի բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն Ղրբ. թէղո՛ւշի «լեռնա-յին մի տեսակ ծառ»։
ἁγριοβαλάνος կամ δρῦς եւ πεύκινος ilix, quercus, pineus, abiegnus Թերեւս ազգ թեղւոյ. Մայր փայտ նման ձիթենւոյ. այլ պտուղն անուտելի՝ հանգոյն վայրենի ընկուզոյ կամ թզոյ. խէժն առողջարար, եւ փայտն ազնիւ։ (Ես. ՟Խ՟Դ. 14։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։)
diocese, bishopric;
episcopal revenues.
· Calfa
(սեռ. թեմի, գրծ. թիմով, յգ. գրծ. թեմօք) «եպիսկոպոսի առաջնորդա-կան վիճակը կամ գաւառը» Օրբել. Ուռհ. Զքր. ծործ. Վրդն. աշխ. «նահանգ, երկիր, թագա-ւորութիւն» Սամ. անեց. 105. որից թեմա-բերդ «բերդաքաղաք» Ուռհ. 80. նոր գրակա-նում ընդունուած է միայն թեմ, որից կազ-մուած են թեմակալ, թեմական, անթեմ, թե-մականցի, թեմականաւարտ։
= Յն. ϑέμα «գաւառ, շրջանաև». որ ծա-գում է βε-«դնել, զետեղել» արմատից և բուն նշանակում է «դիրք, դրութիւն»։-Հիւ-բրշ. 350։
Ուղիղ մեկնեց նախ S' Martin, Mé-moires II. 470։-ՆՀԲ յիշում է միայն յն. ϑῆμα «դիր, դրութիւն»։ Հիւնք. յն. δῆμος «կողմ, մարզ, վիճակ, թեմ»։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. թեմ, Մշ. թէմ, Զթ. թիմ. կա և ուրիշ տեղեր թէմ ձևով՝ իբրև գրական փո-խառութիւն.-նոր բառ է թեմել Մշ. «թեմը հովուել»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. մինգր. ինգիլ. თემი թեմի, սվան. თემ թեմ «գաւառ, ժողովուրդ», վրաց. სათემო սաթեմո «գաւառական, թեմական». գնչ. tem «մարդիկ, բազմութիւն»։ Կովկա-սեան ձևերը հայերէնի միջոցով են՝ վերջա-տառի պատճառաւ, ուղղակի յունարէնից լի-նելու դէպքում սպասելի էր աւելի *թեմա-Գնչ. ձևը չի կարող ծագած լինել պրս. tan «մարմին, անձ» բառից, ինչպէս կարծում է Paspati, նշանակութեանց տարբերութեան պատճառաւ։-Հայերէնից է կազմուած նաև I. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ թէմ. ինչ. «Նա՛ լը սէր թէման պը հիւքմ քըրընէ» (Մի՛ իբրև տիրելով վիճակացն). Ա. պետ. ե. 3։ Ուտ. t'em «թեմ», t'emakan «թեմական»։
Ի Մովսիսէ Ցուրտաւայ եպիսկոպոսէ, որ է Խաչենք. զորոյ զթեմն այժմ ունի Հաղբատ. (Ուռպ.։)
Եպիսկոպոսք (էին ի Հայս) ՟Ե՟Ճ., փառաւորք, եւ գաւառատեսուչս ի վերայ ՟Ե՟Ճ. թեմի. (Ուռհ.։)
Առանց գործոյ եպիսկոպոսն զթէմն ուտէ, եւ քահանայն զժողովուրդն։ Որ անկածն է, իբրեւ զհայրենիս զթէմն ուտէ, եւ զմուտս ժողովրդոցն. (Զքր. ծործ.։)
Ասիա Եփեսոս է իւր թիմովն, եւ վիճակ Յոհաննու աւետարանչին։ Կորնթոս իւր թիմովն, եւ այլն. (Վրդն. աշխարհ.։)
Ետ արշիլն զշամշոյդէ որդւոյն իւրոյ ամենայն թիմաւն. (Պտմ. վր.։)
ԹԵՄ կամ ԹԷՄ. διοίκησις dioecesis (իսկ θέμα , դիր, դրութիւն). Վիճակ եպիսկոպոսի. գաւառ անկեալ ընդ իշխանութեամբ եպիսկոպոսութեան.
pen-knife.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գրիչ տաշելու փոքր դանակ» Երեմ. լզ. 23. գործածուած է գրծ. զմելինաւ ձևով, որի դէմ այլ ձեռ. ունի զմիլ-նաւ (այն է ուղ. *զմիլին ձևից)։ Նոյն բառի տեղ Մխ. երեմ. գրում է զմիղնաւ, որ ենթա-գրում է ուղ. *զմիղին։ Ուրիշ օրինակ չկայ։ Կենդանի է բառս արևմտեան գրականի մէջ (արևելեանը չունի. փոխարէնը գործածում է գրչահատ) զմելի ձևով (սովորական հնչու-մըն է զըմելի). բայց ոմանք գործածում ևն զմելին ձևը։ (Բառ. երեմ. ա. տպ. 212, բ. տպ. 304 և յաւել. 553 դնում է մելին, միլն, գրծ. միլնաւ ձևերը, որոնք բոլոր սխալ են)։
-Յն, σιλίον (σμιλίν) բառից, որ նուա-զականն է σμίλη «կտրոց, արձանագործի մկրատ, վիրաբոյժի նշտրակ, կօշկակարի դանակ, այդեպանի յատոց, զմելի» բառի (ծագում է հնխ. smi «տաշել» արմատից Boisacq, 885). ըստ այսմ ուղղագոյն տա-ռադարձութիւնն է զմիղին։ Յոյնից է փոխա-ռեալ նաև ասորի [syriac word] zəmelyā «զմելի, գրչահատ» (Brock. 96 ա)։-Հիւբշ. 349։
Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, նոյնը յետոյ Տէրվ. Altarm. 49 ևն։ Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս, 1880 հոկտ731 պահանջում է կարդալ ըզմելի և ո՛չ թէ զըմելի։
Կտրեաց զայն զմելինաւ դպրապետին ա՛յլ ձ. զմիլնաւ. (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 23։)
Կտրեաց զայն զմիղնաւ ... կտրոցաւ դպրապետին. (Մխ. երեմ.։)
ԶՄԵԼԻՆ կամ ԶՄԻՂԻՆ ղնի, ղնաւ. յն. սմի՛լի, սմիլի՛օն. σμίλη, σμιλίον scalprum, scalpellum Կտրոց փոքրիկ եւ հատու յոյժ. ածելի վարսավիրայի.
myrrh.
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ անուշա-հոտ խունկ կամ իւղ» Սգր. «կնդրուկի ծառ» Կոչ. 404 (Չի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և ի զմուռս փայտէ). ածանցման մէջ մըտ-նում է երեք ձևով. 1. ვր, ինչ. զմոսաբեր Նիւս. երգ., զմռսալիր Նար., զմռսալից Երգ. ը, զմռսել Մրկ. ժե. 23.-2. «մռն-, ինչ. զմոնաբեր Խոր. աշխ., զմռնախունև Գա-ղիան., զմռնենի Ել. լ. 23. Երգ. դ. 6.-3. «մռ-, ինչ. զմռել Եղիշ. թաղմ. Վրք. հց. Անկ. գիրք առաք. 56, 187(գրուած զմըռեաց), զմռալից Գնձ., զմռանալ Եփր. համաբ. 30, զմռաբեր Խոր. աշխ. 598. ըստ այսմ արմա-տը ունի երեք ձև՝ զմուռս, զմուռն, զմուռ. վերջինը գործածական է արդի գրականում՝ «կնքամոմ» նշանակութեամբ։ Սրանցից դուրս կայ նաև մուռ ձևը՝ Բժշ. Վստ. 100, 106, 206։
= Յն. σμύρνα, σμὸῥῥα, μύիὸ, «զմուռս». նոյն են նաև լտ. myrrha, անգլ. myrrh, ֆրանս. գերմ. myrrhe, ռուս. мирра, cмир-нa, ռում. smirnā, գոթ. smyrn, վրաց. მური մուրի, որոնց բոլորի նախնական աղբիւրը ևեմականն է. հմմտ. եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] mōr, ասուր. murru, ասոր. [arabic word] mūra, արամ. mōra, արաբ. ❇ murr. բոլորն էլ նը-շանակում են «զմուռս, balsamodendrən myrrha» և գալիս են սեմական mar «դառն» արմատից։ Հայ ձևի մայրն է յունարէնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս նախաձայն σ, որ սեմա-կանների մէջ պակասում է և աւելացուած է յունաց մէջ՝ ժողովրդական ստուռառանաւ-թեամբ միացնելով բառը՝ σμύρον «սպեղանի ոծանելիք» բառի հետ (Boisacq, 652)։ Յատ-կապէս զմուռն ծագում է σμύρνα ձևիզ, զը-մուռ <σμόῤῥα ձևից (ս >ու ձայնափոխու-թեան համար հմմտ. մատուռն), իսկ զմուռս ձևը դժուարութիւն է հանում։-Հիւբշ. 393։
Վերի զանազան ձևերի հետ համեմա-տեց նախ ՆՀԲ։-Lag. Arm. Stud. § 785 յն. ζμύρνα, Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս. ջում է կարդալ ըզմուռս և ո՛չ թէ զըմու-ռըս։-Հիւբշ. շատ գործածական «մուոս ձևը չկարողանալով մեկնել՝ բառը դնում է անծանօթ ծագումից։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. զմուռ, զմուռս, Խրբ. զըմուռ. Երև. զմուռ, զմբուրթ (ըստ Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 189), Տփ. զմբուր «կար-միր կնքամոմ», Ննխ. ձումուռ «մի տեսակ խունկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზუმბური զումբուրի «կնքա-մոմ» (կայ նաև ზმური զմուրի, მური մու-բի ըստ Մառ, Ипnoл. էջ 59), ზუმირი զու-միրի «անուշահոտ ձիւթ կամ ռետին», քրղ. [arabic word] zumur «կնքամոմ». Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ տառադարձուած է զմուռ Յովհ. ժթ. 39 «Սատ լըդըրան զմուռ» (Չմուռս իբրև լտերս հարիւր)։
(՟Ա. Մակ. ՟զ. 34.)
Յարիւն խաղողոյ, ի զըմուռս, եւ ի գինիս. այլք ընթեռնուն մօ՛ռօն. այսինքն մորենի կամ թութ։
Զմռսաւն ... յայտ արարին, զի բժշկելոց էր նա զբեկումն Ադամայ. (Շ. մտթ.։)
Կնդրկի եւ զմռսի։ Պարգեւ զմռսոյ։ Զմուռսն մեռելութեան նշանակ է. (Նար. կուս. եւ Նար. երգ.։)
Զմռօք խնկեցար. (Գանձ.։)
Ծաղիկ զմռաց. իբր զմռնենեաց։ Այլ ի բառս Գաղիան. Զմուռ դնի որպէս յն. Կասիա. զոր ոմանք մեկնեն եւ կինամոն, եւ ծաղիկ մեղուաց։
σμύρρα myrrha (նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. սմի՛ռռա, մի՛րրա, միւռ, միւրր, մօր) Խունկ կամ խիժ անուշահոտ յազգէ միւռոնից, կամ իւղոց անուշից, այլ դառնահամ։ Տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 14։ ՟Ե. 1. 6. 13։ Մտթ. ՟Բ. 11։ Յհ. ՟ժ՟Թ. 39։)
emerald.
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ ազնիւ քար՝ կանաչագոյն» ՍԳր. որից զմրխտի ԱԲ. զմրխտեայ Պտմ. աղէքս. Տօնաև։
= Փոխառեալ բառ, որի ընկերներն են յն. σμϰ́ραγδος, ζμάραγδος, μάραγδος, պրս. ❇ zumurrud, պհլ. uzmuburt?, արաբ. [arabic word] zabarjad, սանս. marakata, պրակր. ma-ragada, չին. molokiat'o, բոլորն էլ «զըմ-րուխտ» նշանակութեամբ։ Բոլորի աղբիւ-րը սեմականն է համարւում. հմմտ. բաբել. harraktu, եբր. [hebrew word] bāreqet, barqat, փիւնիկ. baraqt, ասոր. [arabic word] barqa (Broc-kelm. 46) հոմանիշները, որոնք ծագում են brq «փայլիլ, փայլուն» արմատից (այսպէս A. Weber. Indische Skizzen 88, M. Bréa MSL 10, 66, Halévy BSL 10, 18 ևն)։ Յոյն ձևը յառաջացել է հնդկականից. այսպէս μάραγδος պրակր. maragada ձևից, իսկ σμάραγδος պրակր. açmā maragadō «քարն զմրուխտ» ձևից՝ իբրև *σμαμάραγδος (տե՛ս Boisacq 609)։ Յոյնից են ձևացել լտ. sma-ragdus, ասոր. [syriac word] zmaragdā (Broc-kelmann 96), գերմ. Smaragd (Kluge, 455), ռուս. cмарагдъ, ֆրանս. émeraude, անգլ. emerald, վրաց. զսամարաղ'դա, սա-մարաղ'դի, սամարագդո, ևն։ Պարսկականից են ձևացել արաբ. [arabic word] zumurrud, քրդ. zumrud, թրք. zumrut, ռուս. изумрудъ (Berneker 441)։ Հայերէնը գտնւում է յն.և պրս. ձևերի միջև. նախաւոր ձևն է *զումու-բուխտ, որ ըստ իս ծագած պէտք է լինի պհյ. գւռ. *zumurruքt ձևից (հմմտ. զառնաւուխտ), -Հիւբշ. 151։
Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց արս. zumurrud ձևի հետ։ Այլևայլ լեզուների հետ կցում են ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud.
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ վրաց. ზურმუხვი զուրմուխտի և թուշ. ზურმუხტ զուրմուխտ «զմրուխտ»։
Երկուս ականս զմրուխտս։ Կարգս ականց, առաջին՝ զըմրուխտ, եւ սարդիոն, եւ տպազիոն. (Ել. ՟Ի՟Ը. 9. 17։ ՟Լ՟Թ. 6. 10։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 9։ Յայտ. ՟Դ. 4։)
Տպազիոնիւ, զմրխտով. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Անծակ մարգարտաց, եւ անծակ զմրըխտաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Եհարց զանունն, եւ նա ասէ, սմարագդոս. որ թարգմանի զմրուխտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։)
յն. սմա՛րղտոս. լտ. սմա՛րակտուս, σμάραγδος smaragdus. թ. զիւմրիւտ. Ակն պատուական կանաչագոյն. եբր. շօհամ, պարքէթ, եւ այլն.
draw-bridge.
· Calfa
, ո հլ. «նաւակամուրջ» Սեբ. էջ 31. 32, 95. Ղևոնդ դ. էջ 13, Ասող. 122. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 95. որից զոմաքատակ «կա-մըրջանման» ԱԲ։
= Յն. Հεῦγμϰ «նաւակամուրջ», որ ծա-գում է ζεύγνυμι «լծել, կցել, միացնել» բա-ռից։-Հիւբշ. 350։
Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. հրտր. Խոր. աշխ. 1877, էջ 55, Սեբէոս, 1879 էջ 32։
Հուն, կամ կամուրջ. անցք.
Անցին ընդ զոմն Եփրատայ. եւ մատուցեալ որդւոյն Թէոդորոսի առ զօրավարն խնդրէր զինքն պահապան նաւակարմնջացն, եւ նորա հրամայեալ պահել զոմոյն. (Ղեւոնդ. ՟Գ։)
fresh, cold;
cool, freshness
· Calfa
Canini, Et. etym. 117 պրս. [arabic word] ǰivān «երիտասարդ» բառին է կցում։
Ջուրն է նիւթ գիջային եւ զով։ Երկիր չորին է եւ զով։ Ջուր զով է եւ կակուղ. (Դամասկ.։)
Զմին՝ զով, եւ զմիւսն հրային. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Բաղանիքն այնպէս էին զով, իբրեւ թէ ամենեւին չէր ջեռուցեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զո՛վ ոք ասեն զինէն. է հայցականն բառիս Ո՛վ, յունական ոճով եդեալ՝ փոխանակ ուղղականի։
Նոյնպէս ասի.
Դու, զո՞ առնես զքեզ. վասն որոյ ի զուր դնի ի Քեր. երզն. զով, իբր նախդիր բաղադրական։
ψυχρός, κρυερός frigidus, serenus Սաստկական բառիս Հով, (յորմէ Հովանի), եւ նուազականն այլազգականիս սօուգ, սօվուգ. Ցուրտ կամ պաղ բնական եւ ախորժ. բարեխառն. ցօղագին. որ եւ ՋԵՐԻՆ ասի. պաղուկ. սէրին.
companion, fellow, comrade, mate;
school-fellow, fellow-student;
associate, partaker;
accomplice, party, abettor, follower.
· Calfa
(գրուած նաև զովօղ, զուող), ի-ա հլ. «ընկեր, գործակից» ՍԳր. Ոսկ. եփես. Սե-բեր. Եւս. պտմ. 452. Մծբ. Եփր յես. էջ 315. որից զովողակից «ընկերակից» Եզն. զովողու-թիւն Ղևտ. զ. 2. Ոսկ. մ. գ. 6. զովողիլ «մասնակից լինել, գողանալ» Ստեփ. լեհ, այս վերջին իմաստն է ցոյց տալիս նաև զովող «կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սե-ղեխ առնէ» Հին բռ. նշանակում է նաև «Եզ-նորդ համաստեղութիւնը, bouvier» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 126)։
= Արմատն է *զով «ընկերութիւն, գործակ ցութիւն», որի բայական *զովել կորած ձևի ներկայ դերբայն է զովող. -այս ձևի և ա-ծանցումների համար հմմտ. յաջող, յաջողիլ, յաջողութիւն, արմատը՝ աջ։-Այս *զով ձևը ըստ իս ունի կովկասեան ծագում. հմմտ. վրաց. ზაჟი զավի «համաձայնութիւն, դաշ-նակցութիւն, հաշտութիւն», ზავება զավեբա «համաձայնեցնել, հաշտեցնել», მოზავი մո-զավե «խաղաղ, հաշտ», მოზავება մոզավե-բա «հաշտեցնել, համաձայնեցնել»։-Աճ.
ՆՀԲ պրս. սէհպ, սահըպ։ Böttich. ZDMG 1850, 355 ենթադրելով արմատը *զուել՝ միացնում է սանս. yu «միաց-նել», զնդ. yaoiti «հաւաքում, միու-թիւն» բառերին։ Տէրվ. Altarm. 53 և Նա-խալ. 100 հնխ. yu, yug արմատից։ Հիւնք. զոյգ բառից։
Արարին զովօղս, եւ ընկերշակեցին առ ի բարկացուցանելոյ զՏէր. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։)
Է բարեկամ, որ զուող է սեղանոյ։ Յաղագս հաշուի զուողի, եւ ճանապարհորդաց. (Սիր. ՟Զ. 10։ ՟Խ՟Բ. 3։)
Ընդէ՞ր լինիս զովող՝ որդի՛դ ապաշխարութեան՝ ընդ որդիս կորստեան. (Սեբեր. ՟Ե։)
Ո՛չ անպարտ ջանայ զանձն երեւեցուցանել, այլ զի կարիցէ զովօղս իւրոյ պատուհասիցն գտանել. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Արար իւր զովօղս զՀերակլէս յաշակերտութիւն անդր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։)
Լե՛ր ընդ իս հաղորդ եւ զովող ի գործս (չարութեան) զոր գործեմ ես։ Զի (Աստուած) զովօղս եւ հաղորդս արասցէ զմեզ ի մեծութեան անդ իւրում։ Որպէս զի եղիցուք հաղորդք եւ զովօղք ողջունին ձերոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Արար զգաբաւոնացիս կցորդ եւ զովօղս սպասաւոր քահանայից. (Եփր. յես.։)
Տեսեալ զդաշտ՝ յորում վարեն հարկիք եղանց, զիա՛րդ թուի քեզ հանդերձ զովողաւն իւրով. (Շիր.։)
Զուօղ. օժընդակ կամ ձեռնտու. եւ կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սիղիխ առնէ, զուօղ կոչի։
ԶՈՎՈՂ կամ ԶՈՎՕՂ, կամ ԶՈՒՈՂ. κοινωνός particeps, socius Ընկեր. կցորդ. հաղորդ. բաժանորդ, ձեռնտու եւ համախոհ. պաշտօնեայ. (լծ. պ. սէհպ, սահըպ. այսինքն եարան, եօլտաշ, րէֆիգ ).
pure, refined, clean.
· Calfa
, ո հլ. «մաքուր, անխառն» Գ. թգ. զ. 21. է, 49, 50. Ագաթ. որից զտել «հալեցնե-լով մաքրել (մետաղը). 2. մաքրել, սրբել» Յոբ. իբ. 25. Ողբ. դ. 7. Ոսկ. ես. Ագաթ. Եզն. զտել և ջինջ ունել զզէն «սրբել և մաքուր պա-հել զէնքը» Եփր. բ. 318, 309. զտի։ Ագաթ. զտութիւն Եփր. ել. մաքրազտել Թէոդ. կուս. նոր գրականի մէջ զտարան, զտարիւն ևն։
ՆՀԲ լծ. թրք. սատէ և հյ. յստակ։ Mul. ler, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 137 պրս. zidūdan «արծնել»։ Canini, Et. étym. 15 սանս. cudh «մաքուր, պայ ծառ» և արաբ. quds «սուրբ»։ Հիւնք. պրս. զիւտուտէն, սատ, թրք. սատէ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մշ. զուտ, Սեբ. և Տիռ. զուդ, (բայական ձևով՝ Տիգ. զդդէլ), Ալշ. զուդր.-իսկ Հնգ. զուտր նշ. «միշտ, շարու-նակ»։
Դրուագեաց ոսկւով զտով. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 21։)
(յորմէ Զտել) καθαρός, ἅκρατος, ζωχρός, ἀπλοῦς purus, merus, sincerus, simplex (լծ. թ. սատէ. եւ հյ. յստակ. տե՛ս եւ ՍԱՏԱԿ) Պարզ, պարզեալ. մաքուր. սուրբ. անխառն. ջինջ. սոսկ.
Զտեալ զխորհուրդս մեր. այսինքն զուտ եւ մաքուր լինել խորհրդոցն։ Դիւրագթելի մտացն ի չարին արկածից զո՛ւտ լինելոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ականակերպ՝ աղիւսանման, զուտ, երկնագոյն, ջինջ. (Ագաթ.։)
Ճշմարիտ եւ զուտ խնդութիւն է կրել ինչ նեղութիւնս վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. գծ.։)
Զուտ եւ իսկապէս բարի. (Ոսկիփոր.։)
Զուտք եւ զուարթունք։ Զուտ եւ յստակ պատկեր Աստուծոյ։ Ո՛չ զուտ բարի՝ մարդ. (Վրդն. ծն.։)
Զի թէ ի զուտ տան պէտք են խնամածու հովի (կամ հովուի). այսինքն ի պարզ եւ հասարակ տան. (Գր. տղ. առ տուտ.։)
Հատանել ի նոցունց զխանութս արծաթոյ զըտոյ առ ի պէտս մարդկան. (Ղեւոնդ.։)
cf. Երէ.
· Calfa
ո հլ. «որսի վայրի կենդա-նի» ՍԳր. Եզն. էջ 99 (տպ. առ երես. այսպէս ուղղել ըստ Նորայր, Քննասէր, 9). Խոր. Մագ. «կենդանի էակ (ինչպէս և մարդն է)» Ասկ. մտթ. ա. 17 (էջ 270), տիմ. ա. 13. յորդ. էջ 112 (տպուած է երր է. ըստ Նորայր, Հայ-կական բառաքնն. 44 ուղղել երէ). գրուած է նաև երալ Յայսմ. յնվ. 28 (ունի միայն ՀՀԲ). այրէ Վրդն. ծն. յոգնակի՝ երունք «երէներ» Յյսմ.։ Նոյն բառն է նաև Շնորհ. եգես. տող 950՝ «Կամ զերթ առիւծ գոչէ առակ, փախչին երայքն առհասարակ»։ Այս բառից են՝ երէվայրի ՍԳր. Յայսմ., քաջէրէ Խոր., օի-կերէ էլ. արիստ. (հրտր. Մանանդեան), էջ 50, գրուած շիկերիա Մագ. քեր. 239, 240, նրեշերէ Խոր. աշխ. 615, երէորս կամ երէ-սորս Մեսր. եր., էրէխնդիր «որսորդ» (ունի Կ. Սարաֆեանի Բանալի գիտութ. Սանկպե-տերբ. 1788, էջ 50)։
ՆՀԲ (գազան բառի տակ) լծ. լատ. fera «ռազան»։ Tomašek, SWAW, 1893. 66, թրգմ. ՀԱ, 1894, 18 զնդ. ϑraya «սննդատու, սնունդ» բառի ձևն ունի. հմմտ. սանս. trā=զնդ. ϑra «պահպա-նել, սնուցանել»։-Հիւնք. երեք բառիզ։ Bittner M., WZKM, 14 (1900), 370 եթովպ. ვρgφ, arwē «գազան, վայրի ա-նասուն», ասոր. [other alphabet] aryā և եբր. [hebrew word] ari «առիւծ»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, էջ 335 և Karst, Յուշարձ. 403 սումեր. bar, barra «եղնիկ»։ Ն. Ադոնց, Արուեստ. Դիոն քեր. 239 հյ. շիկերէ (որ շէկ և երէ բառերից է) հանում է պոս. [arabic word] šikāri «որսորդ» բառից, որ ո՛չ նշանա-կութեամբ է յարմար և ոչ ձևով (պիտի տար *շկարիկ)։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մշ. Վն. գործածում են երուն-թռչուն, երունք-թռչունք «բոլոր թռչունները» կրկնականը, որի մէջ երունք (հնչւում է է-րունք) Յայսմաւուրքի յոգնակին է՝ երէ բա-ռից։
Եթէ նա գրգռեաց. իսկ է՞ր, ընդէ՞ր դատի. (Եփր. ել.։)
Է՞ր եղեւ այս. (Լմբ. ատ.։)
Յէ՞ր վերայ հաստատեցան աղխք դորա. (այսինքն ի՞նչ բանի վրայ) (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 6։)
Մի՛ ինչ խնդրիցես, եթէ յէ՞ր վերայ կայցէ երկիրս, եւ կամ յէ՞ր վերայ հաստատեալ իցէ, յորժամ Աստուած իւրով ձեռամբ ունիցի. (Ոսկ. ես.։)
Վասն է՞ր իրաց եկն. այսինքն վասն որո՞ց իրաց. (Ճ. ՟Բ.։)
Վասն է՞ր եղեւ ընդ քեզ այդ անցք. (Յուդթ. ՟Զ. 12։)
Է՞ր վասն ոչ ասաց զայդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Է՞ր աղագաւ սա առաջին ասի կոչել զԱստուած. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Է՞ր աղագաւ քարեղէն, եւ ոչ փայտեղէն հրամայեցաւ կանգնել մեզ սեղան. (Յհ. իմ. ատ.։)
Է՞ր սակս զմեզ առնես աշխատ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Սակս է՞ր մեռաւ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Ըստ է՞ր է ոչինչ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Է՞ր փոխանակ զկոյս ... առնէր մայր։ Է՞ր փոխանակ թողեալ, եւ այլն. (Պրպմ.։)
Փոխանակ է՞ր (յն. որո՞ց) առնուցուն զայնչափ բարութիւնսն. (Ոսկ. մտթ.)
Ահա ես երթամ մեռանիմ, եւ էրո՞ւմ են այս անդրանկութիւնք։ Էրո՞ւմ (կամ երո՞ւմ) են ինձ այս։ Էրո՞ւմ այսչափ՝ որ ոչ է ըմպելի՝ ջուր՝ տարածեալ է. (Փիլ.։)
Էրո՞ւմ այսպէս շիրմացն աղխեալ դրունք. (Պիտ.։)
Էրո՞ւմ (կամ երո՞ւմ) ոչ ասաց. եւ այլն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Զգո՛յշ լերուք ի խմորոյ անտի. եւ էրո՞ւմ ոչ ասաց, թէ զգո՛յշ լինիցիք ի վարդապետութենէն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Էրո՞ւմ հնազանդէիք այնոցիկ, որ ոչ ունէին զայս իշխանութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Է՞Ր (յորմէ ԸՆԴԷ՞Ր) Է՞Ր ՎԱՍՆ, կամ ՎԱՍՆ Է՞Ր. Է՞Ր ԱՂԱԳԱՒ. Է՞Ր ՍԱԿՍ. ԷՐՈ՞ՒՄ, եւ այլն. δια τί;
cur? quare? Վարի որպէս մակբայ, եւ հարցական անուն. Ո՞յր. որո՞յ. վասն որո՞յ իրի կամ պատճառի. ընդէ՞ր, այսինքն փոխանակ որո՞յ բանի. առ ի՞նչ. առ ի մէ՞. մէ՞ հի՞մ. ի՞բր արդեօք. ինչո՞ւ, ինչի՞, ի՞նչ բանի, ինչէ՞ն, ինչո՞ւ համար.
cf. Լեգէոն.
· Calfa
(սեռ. -ի, կրկ. Ագաթ. սեռ. լի-գոնի՝ Յուշարձ. էջ 129 բ. յետին է բց. ի լէ-գէովնացն Եփր. ծն. ք. 13) «հռովմէական զինւորական բանակ՝ 6000 կամ 6666 անձից բաղկացած. 2. փխբ. կուռ բազմութիւն» Կոչ. Յհ. կթ. Արծր. Շնորհ. «մի հատ հռովմայե-ցի զինւոր» Բուզ. 239. «մի տեսակ չար դև» Մրկ. ե. 9, 15. Ղուկ. ը. 30. Վրք. իլար. 88-9, 95. Զեն. յուդ. 4. Ճշ. 198 բ. Սարգ. ա յհ. զ. էջ 564. գրուած է նաև լէգէոն, լեգևոն, լիգևոն «դևը» Ոսկ. ես. 352. լեգէոն «մէկ հատ զինւոր» Բուզ. 239. լեգէովն «բանակը» Բուզ. 206-7, 239, լեգեհոն Անկ. գիրք նոր կտ. 167, Յայսմ. մրտ. 16. որից լեգէոնա-խումբ Նար. խչ. լեգէոնական Գնձ. լեգէոնա-չար Բենիկ. (Սոփերք ԻԱ 108), լեգէոնեան Երզն. մտթ. որ և լէգէհոնեան Անկ. գիրք նոր կտ. 36։
= Յն. λεγεών հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. legio, սեռ. legionis բառից. (արմատը lego «հաւաքել»). նոյն լտ. բառից փոխա-ռեալ են նաև գոթ. laigaiōn, գերմ. Legion, ֆրանս. légion, ռուս. лeriонъ ևն, լտ. legio «լեգէոն» նշանակում է բուն «ընտրութիւն» (և ո՛չ թէ ծագում է lego «հաւաքել» բայից)։ Այսպէս է կոչուել լեգէոնը, որովհետև լեգէո-նի զինւորները ընտրութեամբ էին և կամ որովհետև նախապէս իւրաքանչիւր լեգէոնա-կան իրաւունք ունէր իրեն համար մի զինա-կից ընկեր ընտրելու (Ernout-Meillet 507)։ -Հիւբշ. 352։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԳՒՌ (dialectal) Ունինք լեգէոն Ախք. «առասպելա-կան հրէշային մի ձուկ, որ ովկիանոսն է բնակւում» (Ջաւախքի բուրմունք, էջ 45). 2 Լ. «առասպելական օձ, որ երկրագունդն է շրջապատում» (Ազգ. հանդ. ժ. 198)։
Լեգէոն անուն է իմ, քանզի բազումք եմք։ Որ ունէր զլեգէոնն. (Մրկ. ՟Ե. 9. 15։ Ղկ. ՟Ը. 30։)
Լեգէոն պահպանակ թիկնոցաց. (Յհ. կթ.։)
Երեք լէճիօն ջնջեցան։ լէճիօնն թարգմանի լեգէոն. (որ է թիւն ՟Զ՟Ռ, ՟Զ՟Ճ, ՟Կ՟Զ. ՟Գ. 9։)
Հարցէ իսպառ սուր հրեշտակին՝ ըզբազմութիւն լեգէոնին։ ու՞ր զօրականքն յասպարիզի, կամ լեգէոնքն ի ճակատի. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. եդես.։)
ԼԵԳԷՈՆ. ա. իբր Լեգէոնական. յոգնախումբ. մեծագունդ.
Երկոտասան բիւրուց լեգէովն (յն. լեգէովնից) հրեշտակաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Հալածեաց զբազմութիւն լեգէոն զօրացն. (Շար.։)
Լեգէոն վառելովք, եւ լեգէոն վառելովք։ Ոմն ի լեգէոն զօրացն ամրոցին. (Յհ. կթ.։)
ԼԵԳԷՈՎՆ կամ ԼԷԳԷՈՆ. Բառ լտ. լեճիօ. legio. (ի lego որ է հաւաքել). յորմէ եւ յն. լեղէօն. λεγεών . ասի եւ φάλαγξ եւ այլն. գունդ կամ դաս զինուորական, իբր 6000 կամ 6666 արանց. կամ 12000 զինուորաց, եւ կամ 6000 հետեւակաց, եւ 732 հեծելոց։ cf. ՓԱՂԱՆԳ, եւ cf. ԳՈՒՆԴ.
cf. Լող
· Calfa
«պաղլեղ, շիբ» Մխ. հեր. 73. Գաղիան. Բժշ. Արիստ. գրչ. սրանից են կազմուած ռե-ւալեղ «արջասպ», պաղլեղ, շպլեղ կամ շապ-չեղ, պաղ չպլեղ, տաճիկ լեղ։
ՆՀԲ համարում է «ծարիր». ուղիղ բացատրութիւնը տուաւ Նորայր, Բառ. ֆր. 49ա, ուր և տե՛ս բառիս վկաւու-թիւնները։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. շբլեղ «պաղլեղ», Ղրբ. լղէլ «թելը ներկելուց առաջ եփած շմաթի մէջ ղնել՝ ուր ձգուած է նաև պաղլեղ»։
Տ. ԼՈՂ։ ԼԵՂ 2 գ. Որպէս ծարիր. στίβη stibium. (Գաղիան.։)
hairless, napless, worn out, consumed, wasted.
· Calfa
(գրուած նաև լեաշկ, լաշկ) «խաւր թափած, մաշուած, լերկ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. Եփր. երբ. որից լեշկամաշկ կամ լաշկամաշկ Եբր. ժա. 37. Եփր. եբր. 227. Բուզ. զ. 15. լեշկիլ «մաշիլ, ձարձրիլ (զգեստի)» Ոսկ. փի-լիպ. թ. լեշկեայ «մորթէ զգեստ, մուշտակ» ԱԲ. կայ նաև լեշկատ «ատամները թափա՞ծ» Աղթամ. (հրտր. Կոստ. էջ 118)։
ՆՀԲ «որպէս թէ լեսեալ, լծ. իտալ. liscio «ողորկ»։ Lag. Arm. Stud. § 919 պրս. [arabic word] lašk «կտոր, մաս», որից [arabic word] laška laška «կտոր կտռռ. մաս մաս»։ Հիւբշ. 157 չի ընդունում՝
նշանակութեան տարբերութեան պատ-ճառաւ։ Մառ, ИАН 1911, 144 նոյն ընդ լերկ (շ դարձած ր), լազ. lostoni «ո-ռորկ, հարթ», որոնց վրայ Яз. и. лит. I 270 աւելացնում է բասկ. legun «սա-հուն, հարթ», leratzen «հարթել»։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 357 յառաջացած լերկ բառից. ինչպէս է կարկառ>կաշ-կառ։ Petersson, Arische u. Arm. Stud, 91 կ մասնիկով լես-ուլ բայից. իբր հնխ. lekuo->լեշ-կ (տե՛ս լեսաւլ)։ Պատա-հական նմանութիւն ունին հբգ. loski, գերմ. lósche, լեհ. չեխ. leš «մի տեսակ բարակ կարմիր կաշի» (Berneker 702), արաբ. [arabic word] laqš «շատ հնացած չոր տիկ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 350)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. լըշկ «միս՝ որի մէջ ծամ ու ջիղ շատ կայ», -Rivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 154 լաշքմիս «նիհար ու ջղոտ միս», Ջղ. լեն-քըշ «նիհար անիւղ միս».-նաև Երև. լէքշ «հորթի տիկ՝ մէջը կուպր չքսած, որով քաղ-ցու են կրում», Վն. լակաշ «հին, մաշած ու պատռած կօշիկ».-առաջին երեքը կարելի ե կցել լեշկ բառի հետ. բայց վերջին երկուսը թւում է թէ ծագում են արաբ. laqš ձևից։
Չեմ եղուկ, զի այնպիսի հանդերյս լեշկ ագանիցիմ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Շրջեցանլեշկ մաշկօք. (Եփր. եբր.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Արուք՝ լեշկք, իգականք՝ թաւք։
Արականքն ընդ իգի, եւ թաւականքն ընդ լեշկի. այսոքիկ են քերականք եւ ծննդականք. (Հին քեր. եւ Եօթնագր.։)
ἑκτετρίμμενος detritus, politus (լծ. իտ. liscio, ողորկ). (որ եւ ԼԵԱՇԿ, ԼԱՇԿ. որպէս թէ Լեսալ). մաշեալ. լերկ որպէս զմաշկ.
brazenfaced, bold.
· Calfa
«լպիրշ, լիրբ, աներես» Նոնն. էչ 22 «Այր ոմն Թերսիտէս, որ էր կաղ և խեդ աչօք, կորովի և լեպեշտի, լերկ և սրագլուխ և յառաջախօս» (այլ ձ. լպեշտի, ղեպեշտի)։ Ուրիշ օրինակ չկայ։
որպէս Լպիրշ. աներես լիրբ. յանդունգն. խենէշ. անառակ. առսըզ.
հոմերոս ի մերքս մուծանէ զայրոմն թերսիտէս անուանեալ, որ է կաղ, եւ խեդ աչօք, կորովի, եւ լեպեշտի, եւ լերկ, եւ սրագլուխ. (Նոննոս.։)
worm, wood-fretter;
maggot;
rottenness, putridity, corruption.
· Calfa
«փտութիւն. ցեց. ապա-կանութիւն» Ես. ժդ. 11. Ոսկ. ես. 371. Կոչ. 399. Փիլ. նխ. բ. 114. (Բառ. երեմ. էջ 210 դնում է «հուր կամ կայծակն»). որից մե-ցոտիլ «ցեցոտիլ, փտիլ, ապականիլ» Ագաթ. ցեցամէց Երզն. մտթ. 157 և կրկնութեամ) մեցամէց «ցեցակեր, որդնակեր» Ոսկ. մ. բ. 22 և Եփես. բ. կամ մեցամէս «նոյն նշ.» Ես. ծ. 9։-Կարելի էր կարծել թէ զեզ բառի կրկնութիւնն է. բայց առանձին բառ լինելու նշան է Ոսկ. ես. 371՝ Սիմաքոս մեց ասէր Թէոդիտոն՝ ցեց։
Հներից Գէ. ես. մեցամէս մեկնում ե մէց «գիջութիւն» բառից՝ -ամէս յօդով կազմուած։ (Մէցն գիջութեան անուն է.. իսկ ամէսն թուի թէ իբրև յօդ իմն ըստ պատշաճի անուանցդ, որպէս յիմով-սանն և յիւրեանցայոցն)։ ՆՀԲ յիշում է յն. μόςα, լտ. mucus «խլինք, շողիք»։ Canini, Et. etym. 165 իտալ. mezzo «լխկած»։ Հիւնք. մեծ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի 12 մեցամես դնում է
մեց+ մեսել բայից։ [other alphabet] Pictet բ. տպ. Ա. 520 (գրուած met) կցում է սանս. mat. ka «մլուկ», պրս. mitah «որդ» ևն բա-ռերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. մեզ, ցեցումեց՝ «ցեց» իմաս-տով. իսկ Ախց. մէց «բրդի մէջ գտնուած կեղտեր և ոչխարի մորթի թեփեր, որ հե-ճինելով հանում են դուրս». որից և մեցոտ-
Ի ներքոյ մէցս տարածեսցեն. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 11։)
Ցեցք եւ մէցք (յն. մի բառ) եւ կորուստ յինքեանս ընկալան զմարմինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ցեցք եւ մեցք շարաւոյ ժայթքեալ որդանցն. (Բենիկ.։)
Եւ են ինչ, զորս եւ մէց նեխութեան (յն. մի բառ) շնչացոյց զճըճիս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Արդ ի դժոխս իջցես ի խոր, քեզ անկողին մեցք եւ ցեցեր. (Շ. եդես.։)
Մեղն՝ գիջութեան անուն է, զդալար մսոյ եւ այլոց զնեխիլն՝ զտրորիլն եւ յորդն դառնալն նշանակէ. (Գէ. ես.։)
Զոր ուտիցէ ուտիճ. սիմաքոս՝ մեց, թէոդիտոն՝ ցեց. (Ոսկ. ես.։) (թուի լինել ի յն. առաջինն՝ σῆψις , երկրորդն՝ σής ) .
ՄԵՑ կամ ՄԷՑ. σῆψις, σηπιδών (ի σής . ցեց). putredo, putrefactio. Փտութիւն. նեխութիւն. եբր. ցեց. ուտիճ. (կա՛յ եւ յն. մի՛քսա. լտ. մուքուս. աղտ ընչաց. եւ լորձունք ժժմակաց)
we;
us;
— ինքնին, — մեզէն, ourselves;
զի՛նչ — ողորմելիքս, what poor creatures we are!.
· Calfa
«մենք» (սեռ. մեր, ո հլ. տր. մեզ, հյց. զմեզ, բց. ի մէնջ, գրծ. մեօք), բոլորն էլ հին և ընտիր. ածանցման մէջ մտնում է մեր ձևով. ինչ. մերազգեայ Եւս. քր. մեր-ազնեայ Խոր. մերախոհ Երզն. քեր. մերովի Վրք. հց. ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mes ձևից։ Յոգ-նակի ա դէմքի դերանուան համար հնխ. երկու ձև ունէր. wes և mes. առաջինից են ծագում սանս. vay-ám, զնդ. vaem, գոթ. weis, հբգ. wir, իսկ երկրորդից՝ հյ. մեք, լիթ. և լեթթ. mēs, հպրուս. mes, հսլ. my (նմանողութեամբ vy «դուք» բառի), յն. լեսբ. ὰμ-μες, դոր. *āμτς (որոնցից հետևում է յն. *άομeς)։ -Հիւբշ. 474
Klaproth, Asia polygl. 106 հսլ. mу. սիրյ. և վոտյ. mi, պերմ. mjas ձևերի հետ։ Windisch. 33 մեօք կցում է սանս. asmābhis ձևին։ Boрp, Gram. comp. 2, 276 asma ձևի smā մասն է, իբր պրս. mā։ Հնդևրոպական զանազան ձե-ւերի հետ են համեմատում Bottich. Muller ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. 42 չի պատկանում յն. ήμεῖς=ἄμμες, սանս. a-sma-<*m-sm?) ձևերին, այլ սանս-զնդ. ma-, յն. μέ, լտ. me ևն։ Տէրվ. Նախալ. էջ 121 հնխ. ma ձևի տակ, իբր ն, μέ, ἐμε, լտ. me են։ Meillet MSI. 8. 161 հյ. մեք, լիթ. mḗs, պրակր. mo դնում է հնխ. mes ձևից (աւելի ընդար-ձակ տե՛ս MSL 23, 141 շար.)։-Հիւնք. իբրև միւք (մի «մէկ» բառի յոգնակին)։ Bugge, Lуk. Stud. 2. 105 և 106 մեք,
մեր=լիկ. mire «սեպհական, բնիկ» և ma «մեր», որոնցից առաջինը մերժում է ինքը անդ, 2, 113։ Մառ, Яз. и Лит. I. 245 վրաց. მე մե «ինձ», չուվաշ. ebé «ես», ebīr «մենք»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 107 սումեր. -meš «մենք» ձևի հետ։ Պատահական է հունգ. mink «մենք», ինչպէս և հունգ. tik' «դուք». որ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. էջ 11 ցեղակցական է համարում։
ԳՒՌ (dialectal) Հմշ. Շմ. մէք, Մղր. մէք՝, Ագլ. միք, Ալշ. Հճ. Մշ. Նբ. Ջղ. մենք, Սլմ. Վն. մենք, Ակն. Ասլ. Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. մէնք, Զթ. Մրշ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. մինք, Մրղ. Անտ. Մկ. մինք՝, Մշ. մընք, Ղրբ. մունք։
ՓՈԽ (borrowing) Բոշայ. մէր «մեր», մերավոնց «մեր» (տե՛ս Ճանիկեան, Հնութիւնք Ակնայ. էջ 63 և Finck, Die spr. ϑ. Arm. Zigeuner, ЗАн 1907, 117)։
(ՈՐ) Ի ՄԷՆՋՔ. ջից. Ոյք են ի մէնջ. մերքն. մերայինք.
Եւ կամ զորս ի մէնջից աստի հոգին սուրբ զարթոյց, զերկոսին զնոսա ասեմ սուրբս՝ զսահակ եւ զմաշդոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
mosque.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մահմեդականների ա-ռօթատեղին» Լաստ. ժէ. տպ. 1844, էջ 76. Բրս. մրկ. 142. որ և մզգիթ, մանաւանդ մոքիթ Շնորհ. եդես. Ուռհ. Ճառընտ. Նեսս. մոկ. նոր գրականում ընդունուած ձևն է մզկիթ։
= Պրս. [arabic word] mazgit, որ ծագած է ա-րաբ. [arabic word] masǰid հոմանիշից, իսկ այս էլ գալիս է [arabic word] sǰd «երկրպագել» արմա-
Նախ ՆՀԲ և յետոյ Peterm. 18 դրին առաբերէնից։
Ի յաղօթելն ի մըսքըթին. (Շ. եդես.։)
ՄԶԿԻԹ կամ ՄԶԳԻԹ, մանաւանդ ՄՍՔԻԹ. Բառ արաբ. մէսչիտ. Աղօթատեղի հագարացւոց՝ փոքր. զի մեծն կոչի ճամի, ժողովարան.
Զմեծ եկեղեցին անւոյ՝ զսուրբ կաթուղիկէն, զոր մսքիթ էին արարեալ, օրհնեաց. (Ուռհ.։)
Եբեր (կայսրն նիկիփոռ) զզարդ մսքթաց նոցա ի պատիւ սրբոյն սոփիայ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զզարդ եւ զըսպասք սուրբ տաճարաց՝ անդ մըսգըթացըն ձօնէին. (Ներս. մոկ.։)
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
· Calfa
«շեռ, ջրվաթ» Դ. թագ. ժը. 27, Իս լզ. 12. որից միզել ՍԳր. միզուկ «առնի» Բժշ. Ոսկիփ. միզարձակ Մագ. միզագրաւ Սոկր. մէզմուղ «միզեցնող խոտ» Բժշ. ոժուարա-մէզ ԱԲ. միզաւառ Ոսկ. կողոս. Ա. հտ. էջ 603 (տե՛ս և աւառ), միզանցք, միզանցքա-յին, միզափամփուշտ (նոր բառեր) ևն. գըր-ուած է միզ Յայսմ.։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. meig'h-արմա-տից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] meha-«մէզ», [other alphabet] mē̄hati «միզում է», զնդ. ❇ maēza-«մէզ» (որ և massmanl, ❇ maezaiti «մի-զում է», պրս. [arabic word] mextan (ներկ, [arabic word] mezem) «միզել», պհլ. mēzītan «մի-զել», քրդ. mīztin, mistin «միզել», mīz «մէզ», աֆղան. mītal, օսս. mēzun, mīzjn, բելուճ. mīžaγ, mezaγ «միզել», թոխար. mi-ço «մէզ», յն. ὄμιχέω «միզել», ὄμιχμα «մէզ», լտ. mingo, mēǰo, լիթ. mēzú, miszti, լեթթ. mīzt, սերբ. mizam, հիսլ. miga, անգսք. migan «միզել», migoδ «մէզ», գոթ. maihstus, հբգ. mist «աղբ, կու» ևն (Pokor-ny 2, 245, Boisacq 700, Trautmann 185 Walde 486, Ernout-Meillet 584-5, Horn § 1006)։ Հայերէնը հաւասարապէս կարող՝ է գալ թէ՛ հնդևրոպականից և թէ փոխառեալ լինիլ իրանեանից, որի հետ տառացի համա-ձայն է։-Հիւբշ. 474։
նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
թեամբ mez) «միզել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 671)։
ԳՒՌ (dialectal) Կալ միայն Նբ. միզուկ «գոմէշի. ոչխարի, եզան կամ ձիու արական անդամ»։
οὗρον, οὕρημα urina. որ եւ ԳՈՒՄԻԶ. պ. կիմիյզ, շիմիյզ. Յաւելուած ջրեղէն հիւթոյ արտաքսեալ ի բնութենէ իւրեանց. ջրվաթ. սիտիք, իտրար (ի յն. ի՛տօռ. ջուր).
Ըմպել զմէզ, կամ զմէզս իւրեանց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 27։ Ես. ՟Լ՟Զ. 12։)
Հոտ միզին։ Մրուր միզոյ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։ Գաղիան.։)
one, only, sole;
alone;
only, solely;
— մի, each, every one, each one.
· Calfa
տե՛ս Մնաս։
ՆՀԲ լծ. յն. μόνος «միակ»։ Հիւնք. պրս. man «ես» բառից. միւսները տե՛ս մի։
Զիս մէն թողուս ի յայն տեղին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Մի՛ գնար մէն ընդ առն բարկացողի. (Սիր. ՟Ը. 19։)
Վասն միոյն մէնի ճշմարտին աստուծոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Եւ իւրաքանչիւր. մի մի. որպէս մէն մի (յամենայն հոլովս).
Մէն չորս արձանս սեամս կանգնէր. (այսինքն միոյ միոյ չորս։) Բազմութեան զօրացն մէն սակաւ սատարեալ՝ շինեցին տալ, եւ եզինս իւրաքանչիւր ումեք մէն՝ վեց. (Պտմ. աղեքս.։)
Լցցուք մէն սափոր ջուր։ Մէն քսեստ ձիթոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Մին. միայնն. (լծ. յն. մօնօս ). μόνος solus, unicus.
ՄԷՆ. մ. μόνον, μονούχι solum, tantum. Միա՛յն. միայնակ. միայնիկ. եւեթ. մինակ, առանձին, սոսկ.
Մէն իբրեւ ոչ զայս եւեթ ասէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարւոյն՝ հանդերձ գիտութեամբն վայելել ի գործն. եւ զչարին՝ գիտել մէն զգործն։ Յեբրայեցին աստ մէն կայ, թէ զմտա՛ւ ած. (Կիւրղ. ծն.։)
Կիսոց չըկայր ոք՝ որ լային, այլ մէնըս մէնըս թաղէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. ա.գ. (անհոլով իբր յամենայն հոլովս) Իւրաքանչիւր. մի մի, զմի մի, միոյ միոյ. ըստ մարդաթուի. ամմէն մէկը՝ մէյմէկ, մէկիկ մէկիկ, ամմէն մէկուն, մարդ գլուխ .... յն. եւ լտ. պէսպէս ոճով.
Առին մէն մի դահեկան։ Ետուն նմա իւրաքանչիւր մէն մի որոջ։ Տալ ռոճիկ արքայի եւ տան նորա մէն մի ամիս ի տարւոջ. (Մտթ. ՟Ի. 9. 10։ Յոբ. ՟Խ՟Բ. 11։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 7։)
Մէն մի իւրաքանչիւր (ի սրբոցն) տապան գործել. (Ագաթ.։)
Մէն մի բռնաքար առ այր՝ հրամայէին, զի բերցեն ընկերեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
Մէն մի ջահ լուցեալ՝ եդ ի մէջ ձետոց նոցա. (Եղիշ. դտ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. Միա՛յն մի. մի միայն. միանգամ եւեթ. մէյ մը.
Բե՛ր ինձ արտասուս. եթէ մէն մի կաթեսցէ, բաւական է մկրտել զքեզ երկրորդ անգամ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Մժղուկ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «մոծակ» Սղ. ճդ. 31. Ոսկ. յհ. բ. 30. Վեցօր. 183, որ և մժիխ (ի-ա հլ.) Ոսկ. ա. տիմ. ժէ, (ո հլ.) Եզն. Վեցօր. 121, 136. Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. մժիղ, ո հլ. Վե-ցօր. 183, 195. մժիկ Սեբեր. Սոկր. 357. մժոուկ Մտթ. իգ. 24. Վեցօր. 183. Ճառընտ. Վրք. հց. եփր. ծն. էջ 6. յոգնակին՝ մժղունք Վրդն. սղ. սրանցից դուրս ՆՀԲ տալիս է նաև մժեղ, մժեղն, մժղիկ ձևերը՝ առանց վկա-յութեան՝ Բառ. երեմ. էջ 211 ունի մժղեխկ. կայ նաև մեջեխ, մնչեխ Վստկ. 79, մնճղեի Ոսկիփ. (ՆՀԲ Բ. 1057)= Անկ. գիրք նոր կտ. 169. մնճղուկ Բար. 167։
Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 հանում է ժ ոնաձայնից։ Peterm. 22, 29 լտ. mus-ca, սանս. makšikā, որ է «ճանճ»։ Lag Urgesch. 783 -եխ համարելով մասնիկ՝ մժ կցում է սանս. makšikā, պրս. ma-nas լտ. musca, յն. μυῖα «ճանճ» բա-ռերին։ Müller SWAW 38, 592 և 595 սանս makš̌ikā։ Pott Kurdische Stud. ZKM 4, 36 աֆղան. mičan «ճանճ», քրդ. meš, պրս. magas, magaz, բու-խար. mekes, սանս. maksika, լտ. mus-ca ևն։ Նոյնը Justi, Zendsp. 222 զնդ. maxši ձևի տակ։ Lag. Arm. St. § 1498 -եխ մասնիկով մժ
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. մժեխ, Ակն. մժէխ, Ալշ. Մշ. Ջղ. մժեղ, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Շմ. Սեբ. մժէղ, Ասլ. մժէ՛ղ, Տփ. մժիղ, Խրբ. մրժէխ, Ռ. մրժէղ, Հմշ. մջէղ, Ղրբ. մնջէղ, Զթ. մըջ-ղեխ, Մկ. Վն. մժիկ, Սլմ. մժիկ', Մրղ. մի-ժիկ', Մշ. Տիգ. մժիգ. սրանցից Ախց. Կր. մը-ժէղ նշ. «մոռն, փոքրիկ ճանճ», որից և Ախռ. մանր-մժէղ «մանր-մունը», Շմ. և Ղրբ. մը. ժէղ և մնջէղ գործածւում են միայն իբրև կրկնական՝ ճանճ բառի հետ, Տիգ. մժիգ նշ. «մրջիւն», մինչդեռ Մրղ. Սլմ. «ճանճ» և Դվ. Վն. «մոծակ»։ Թրքախօս հայոց մէջ ունին Ատն. մուջուխ «մժեղ», Սեբ. մժեղ «մրջիւն»։ Նոր բառ է մարդամժեխ։
Զճանճից եւ զմժեխաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Շանաճանճ եւ մժիխ (կամ մժեղ). (Սղ. ՟Ճ՟Դ. 31։)
Լցին մժեխիւ։ Հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
Մժիխքն արեան ծարաւիք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով. (Եզնիկ.։)
Գորտամբ եւ մժըխով եւ մարախով. (Նախ. իմ.։)
Զտզրուկս, զճանճս եւ զմժիխս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զանց արարի եւ զգորտովքն եւ զմժխաւն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Մրջեան եւ մժխի գործ է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Է։)
Զմժղուկս քամէք. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Մժղուկքն անարգագոյնք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճմլեաց անդէն զմժղուկն. ետես զարիւն մժղկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենայն աստուածք քո զմժղկի մի զօրութիւն ոչ ունին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի՞նչ նման է մրջիւն գաբրիէլի, կամ մժիկ միքայէլի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Որ քան զմժղունս եւ զմժղուկս եւ զգորտս անարգ են. (Վրդն. սղ.։)
Ճանճք եւ մժիխք։ Մկան եւ մժղոյ։ Մժեխ, եւ մժղուկ։ Մժղոյ, եւ մժղկի. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է. ՟Թ։)
Խոստանայ ի վեր քան զմարդ, եւ քան զմժիխ ազդել ոչ կարէ. (Եփր. աւետ.։)
ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.
cf. Մզնիք.
· Calfa
(ըստ ՆՀԲ հոլովւում է մզին, մզնի, մզնիք, մզնեաց, բայց ունի վկայութիւն. ըստ Ակինեանի՝ սեռ. մզան ձևով է Զենոն իմաստ. «Իսկ բժշկութիւն է ըստ մզան և ըստ ուղղոյ». մզնեաց ձևն ունի Մոլութ. էջ 49 բ. «Ի մէջ երկուց մզնեաց, որք աատեն զուղեղն, է կարմիր իմն ջուր»), «պարուտակ բարակ մաշկ (ուղեղի, քարաճիկի, ձուի ևն)» Նիւս. կազմ. Երզն. երկն. գ. Վստկ. 220. Տի-մոթ կուզ, էջ 324. որից մզանք «նորածնի շապիկ, փառ, տղընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 24. մզնաձև Մագ. թղ. 224. Առ. որս. մզնատեսակ Նեմես. էջ 110. Մագ. մզնար-հեստ Նար. 262. գաւառական ձև է մզղին (յիշում է միայն ՀՀԲ), որից ձևացած են մզղնաձև կամ մղզնաձև, մզղնատեսակ Տա-թև. հարց. 181, 239, Տաթև. ձմ. կ. ճլդ. Յայսմ. մրտ. 18, Սարգ. յկ. դ. էջ 52։
ԳՒՌ (dialectal) ՆՀԲ իբր գւռ. յիշում է մզղին, որ գիտէ նաև ՋԲ։
Որ զխելսն շուրջ ունի ջլուտ միզնն։ Որ զնովաւ միզնն իցէ։ Ի նմանէ ի վեր շնչմունք օծեալ մարզէ զպարունակն խելացն զմիզն. (Նիւս. կազմ. ՟Ղ՟Բ։)
Ձուոյ միզն բարակ՝ որ հետ սպիտակին, այն ջրեղէն կամարն է. (Երզն. երկն.։)
Թէ ոք առնու զհաւու քարճիկն, միզն՝ զայն որ կեղեւեն եւ չորցնեն, խախացի բան առնէ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Բ։)
լծ. յն. լտ. μήνιγξ meninx ὐμήν hymen, membrana. ուստի Գաղիան. յն. հյ. ւմէն. միզն։ որ եւ ՄԶՆԱՔ. Պարուտակ. նուրբ պատիչ. թաղանթ. մաշկ բարակ. մզզին, փառ, շապիկ.
is it ? can it be ? is it possible ? perhaps ? is it that ?.
· Calfa
«արդեօք» ՍԳր. «թերևս, գուցէ, կարելի է որ» Վրք. հց. Զքր. կթ. Գնձ. Սր-բել. ասւում է նաև մի՞ եթէ կամ պարզապէս մի՞ «մի՞թէ» Փիլ. Մագ. իսիւք. (համաձայն յունարէնի). ըստ Միսքճեանի՝ Իսիք. յոբ. գործածուած է 61 անգամ մի՛ եթէ (տե՛ս իր սեփական տպագիր օրինակի մէջ կատար-ուած վիճակագրութիւնը, որ հիմայ գտնւում է Երևանի հանրային գրադարանը)։
= Կազմուած է մի՛ արգելականից և թէ շաղկապից, իբր «չլինի թէ». հմմտ. յն. μή, աήτι, τήτις, μήτινος, μήποτε հոմանիշները, որոնք նոյնպէս կազմուած են μή արգելա-կանից՝ զանազան միջակ անուններով։ Նոյն կազմութիւնն ունի նաև պհլ. al-hat «մի՛-թէ» (ըստ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 51)։-Աճ.
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ*, որ կցում է նաև յն. մի՛դի։ Հիւնք. հանում է յն. բήτι բառից։ Գազանճեան, Տարեցոյց Պապիկ. 1905, էջ 128 միացնում է թրք. մի՞ հարցական մասնիկի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Տփ. միթամ, Լ. Ղզ. մթամ «իբր թէ» կապ չունին սրա հետ և փոխառ-եալ են վրաց. მითამ միթամ հոմանիշիզ։
Միթէ քա՞ր տայցէ նմա ... միթէ օ՞ձ տայցէ նմա։ Միթէ քաղիցե՞ն ի փշոց խաղող։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ Միթէ անիրաւութի՞ւն իցէ աստուծոյ։ Միթէ սա՞ իցէ քրիստոսն։ Միթէ ե՞ս իցեմ.եւ այլն։
Երանի է նմա. միթէ մեղս ոչ ունի, վասն այնորիկ խնդայ։ Այլ միթէ ասցիէ ոք ի ձէնջ։ Միթէ եւ զայն եւս արարեալ՝ մոռացար։ Եթէ մնամ առ վաղիւն, միթէ վախճանի ծերն։ Գնասցուք առ նա, միթէ հասցուք ծերոյն. (Վրք. հց. ձ. (տպ. գուցէ. իցէ՛ թէ։))
Երկնչէին ի նմանէ, միթէ իջանէ ի խաչէն. (Զքր. կթ.։)
Միթէ կարացից զկենաց ծառն՝ չարի գիտութիւն ուսուցանել. (Լմբ. ատ.։)
Ապա տարեալ՝ եդին ի բանտին, միթէ դառնայ ի կամս չարին. (Գանձ.։)
Ածէ՛ք առ իս զտեսողըն հին, միթէ ողբան ըստ պատշաճին՝ զահեղ կորուստ իմոյ զարմին։ Յուսահատիլ չէ պարտ բնաւին, միթէ կարճէ ըզչափ չարին։ (Ուռպ. ողբ.։)
Պնդագո՛յն աղաղակեցէք, միթէ ի քուն իցէ աստուած. (Վահր. երրորդ.։)
Մարգարէս արաքեաց՝ միթէ ուսցին մարդիկ, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
ՄԻԹԷ μήποτε ne forte ἵσως forte τάχα, τυχόν forsitan, fortassis. Հելլենական ոճով, որպէս Թերեւս. գուցէ. մի՛ գուցէ. իցէ՛ թէ. դէպ լիցի. կարելի է որ, չըլլայ թէ.
ՄԻ՛ԹԷ կամ ՄԻԹԷ՞.յն. եւս մի՛դի.։ տե՛ս եւ ՄԻ՞ ԹԷ. Ասի եւ ըստ հյ. եւ յն. Մի՞. եթէ՞. μητι;
εἱ;
μη;
num? an? si? Արդեօ՛ք. զիա՞րդ թուի քեզ. ա՛ճապա, ... ( կըլլա՞յ մի, կըսէ՞ մի գէլի՞ր մի ... ).
mitre, tiara, infula.
· Calfa
«լատին ոճով եպիսկոպոսական կամ քահանայական թագ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 314, Մաշտ. ջահկ. Թղթ. դաշ. 27. Տաթև ամ. էջ 442. գրուած է նաև միդր Սմբ. դատ. 68. ուղիղ տառադարձութեամբ է միտր «պը-սակ, խոյր» Ոսկ. ես. 458. «Իբրև փեսայի եդ ինձ միտր ... միտրն պսակ ինչ բոլորեալ նարօտ ականակուռ, զոր ղնեն ի գլուխ փե-սայք ի հարսանիս»։
= Յն. μίτρα «արևելեան խոյր, փաթթոց. ւալմա». բուն նշանակում է «գօտի, կապ». սովորաբար կցում են μἰτος «թել», μιτάω «ոստայնի թելերը լարել» բառերին. բայց չէ ստոյգ. և հաւանաբար Փոքր-Ասիականից փոխառութիւն է (Boisacq 641)։ Սրանից են փոխառեալ նաև լտ. mitra, ֆրանս. mitre «եպիսկոպոսական թագ»։-
Զվակասն իմ պատուական, եւ զմիթրն իմ սատակ եւ սպիտակ, որ է փակեղն յիսուսի. (Թղթ. դաշ.։)
Եպիսկոպոսն նստեալ մթրովն. (Մաշտ. ջահկ.։)
ՄԻԹՐ գրի ՄԱԴՐ. Բառ յն. մի՛դրա. μίτρα mitra, diadema;
fascia, qua caput obligatur. Խոյր. թագ.
mile.
· Calfa
«երկանաքար, meule». գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 808 ա. աղբիւրը չի յի-շած, բայց դնում է իբրև հին բառ։ Կայ յիշ-ուած 1036 թուի և 1215 թուի մի մի արձա-նագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տարեգ. էջ 19 և 59), սակայն նշանակութիւնը պարզ չէ։-Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 408բ ունի նոյն արմատից մլաւոր «միլ կամ իլ ու-նեցող (ջրաղաց)»՝ հանելով Ջամբռից 189-190. երևի այս վերջինը միլ «ճաղ» բառն է. այս դէպքում տարբեր է *միլ կամ *մուլ, որից մլաղաց (տե՛ս մալ)։ Մառ մեկնում է «փողրակ, ագուգայ» (Անիի արձանագրու-թյան մէջ) կցելով վրաց. მილი միլի հո-մանիշին։ Մսերեանց, Kъ интeрпpeт. դնում է իբր խալդ. pilé որ ուրիշներ սխալ են մեկ. նում «յիշատակարան»։
= Յն. μόλος «երկանաքար, ջաղացքի քար»։-Աճ.
ՄԻԼ կամ ՄԻԼՈՆ. cf. ՄՂՈՆ. Չորս միլ յաւելացոյց ի շինուած քաղաքին, եւ կոչեաց յանուն իւր կոստանդնուպօլիս. Հ. սեպտ. ՟Է.։
Միլ. եւ է միլն ՟Ժ՟Բ ոճ, դարձ եզանցն հերկողաց։ Բնակեալ էր յերուսաղէմ հեռագոյն ի քաղաքէն հնգետասան միլ. (Միխ. ասոր.։)
Մոլորեալ ուղին էր իբր ՟Ժ՟Բ միլոն։ Եւ էր հեռի սենեակ նորա ի սկիտոյ երկոտասան միլոնս։ Հեռի ի նմանղ տասն միլոն ... մի՛ աշխատեցուցից զնա տասն մղոն. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ը. ՟Ժ՟Ը։)
mud, mire, dirt;
puddle.
· Calfa
«ցեխ, հոտած տիղմ» Փիլ. լիւս. 133. Նիւս. կազմ. Անյ. հց. իմ. որից մծեալ «կեղ-տօտ, մութ» ԱԲ. մձութիւն «մթութիւն, թխութիւն» Գիւտ. թղթ. սաստկական զ նախ-a-4вa դիրով՝ զմծեալ «ապականեալ» Նորագիւտ բ. մնաց. իէ. 2. Ոսկ. եփես. 909 (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 102 սխալ են մեկնում «տրտմեալ». տե՛ս իմ Նոր բառեր Մնաց. գրոց մէջ, էջ 14)։
Scheftelowitz BВ 28, 300 հայ. մէզ բառը դնելով իրանական փոխառութիւն, բնիկ է համարում մձութիւն. իսկ BВ 29, 30 կցում է անգսք. smitta «կեղտ, ա-րատ», հբգ. smiz «բիծ, արատ» ևն բա-ռերին. և դարձեալ BВ 29, 46 սանս. mih «մէգ», meha «մէզ», զնդ. miz, լիթ. mižu, լտ. mingere, գոթ. maihstus, գերմ. mist ձևերին։ Pokornv 2 685 այս երեքից ընդունելով երկրորդը, միծ դնում է հնխ. smeid-«քսել, կեղտոտել» արմատի տակ։ Պատահական նմանու-թիւն պէտք է ունենայ վրաց. მიწი միծի «հող, աճիւն, արտ, նկարի մէջ ստուեր». მიწური միծուրի «գետնատուն, խըր-ճիթ», შემიწება շեմիծեբա «լաճիւն դառնալ», სამიწო սամիծո «հողային»։
Ծիծառն հանճարեղ հանճարեղ է, ի մըծէ եւ ի կաւոյ, եւ յայնցանէ՝ որ ինչ դէպ լիցի պատահել նմա, բոյնս գործէ. (Փիլ. լիւս.։)
Ո՞ ի ժանտահոտ միծն գէջ խառնակութեան անկաւ, եթէ ոչ զհեշտ ցանկութիւնն բարի եւ տենչալի կարծեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
Ցանկութիւն ժանտատեսակ իսրեւ զգորտն, եւ տղմուտ միծն՝ մածեալ արեամբ, եւ ամենայն գարշ աղտեղութիւնք. քանզի խոզակերպ չարին է ծնունդ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
βόρβυρος coenum, limus, lutum (յորմէ Մծղնեայ). Գայռ. տիղմ. աղտեղութիւն կաւոյ. ցիխ. խոհերք. (յն. վօ՛րվօրօս. յորմէ բորբորիտ).
mime, mimic, clown, zani, buffoon, merry Andrew, pantaloon.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ծաղրածու, կատակող» Վրք. հց. բ. 373. սրա հետ նոյն են նաև միմ Ոսկ. մտթ. Ա. 107 (տե՛ս վերը) և մոմոս, ի-ա հլ. «խեղկատակ» Ոսկ. մ. բ. 23, յհ. բ. 36. Կա-նոնք սահ. 75. (ուր և գրուած մոմոշ). ար-դի գրականի ընդունած ձևն է միմոս, որից և միմոսութիւն, միմոսական։
= Յն. μϊμος «ծաղրածու, խեղկատակ». ծագում է μιμέομαι «նմանեցնել, մէկի ձայ-նը կամ ձևերը կեղծել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. მიმოხი միմոսի, მიმ-მოხი միմմոսի «աճպարար, ձեռնածու», լտ. mimus, ֆրանս. mime և հյ. միմ «միմոս»։ Սւրիշ է յն. μωμος «ծաղը, ծաղրական քըն-նադատութիւն», Νῶμος «Ծաղրի՝ Հեգնու-թեան աստուածը». գալիս է μωμέω, μωμάομαι «ծաղրել, հեգնել» բայից. սրանից են փո-խառեալ հրէարէն [hebrew word] momos, գերմ. Momus (և հայ. մոմոս) «խեղկատակ, ծաղ-րական անձնաւորութիւն՝ յետին յունական կատակախաղերի մէջ»։-Հիւռշ. 365։
Բառ յն. մի՛մօս. μῖμος mimus, imitator, histrio. Նմանօղ. նմանեցուցիչ որպէս զկապիկ խեղկատակ. ծաղրածու. կատակօղ. կատակերգակ.
Ահա պճնօղք եւ միմոսք։ Միմոս ոմն գնայր զճանապարհ իւր. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
always, at all times, continually, at every turn, incessantly, for ever, for ever and ever, perpetually, eternally;
eternal;
որպէս —ն, as usual, as before, as formerly.
· Calfa
«ամէն անգամ, շարունակ» ՍԳր. որից մշտաբուղխ Եզն. Ագաթ. մշտագնաց Վեցօր. մշտակաթ Եփր. կողոս. Ոսկ. տիտ. մշտակատար Բուզ. մշտակենագործակ (նո-րագիւտ բառ) Արիստիդ. 20. -նջեան մաս-նիկով (հմմտ. տունջեան)՝ մշտնջեան Գ. մակ. գ. 17. մշտնջենական Ագաթ. Ոսկ. ես. մշտնջենակաց Վեցօր. մշտնջենանալ Եփր. կողոս. 165. Եւս. պտմ. մշտնջենաւոր Ագաթ. Եզն. Եւս. պտմ. առանց սղման, յետնաբար՝ միշտերգելի Փիլ. միշտամեղ Պիտառ. նոր բառեր են՝ մշտադալար, մշտարծարծ, մշտա-ծիծաղ ևն։
= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. mušti «շարունակ, մշտապէս». ուրիշ իրա-նական լեզուի մէջ աւանդուած չէ։
Klaproth, As. polygl. 102 գերմ. meist «մեծ մասը» ձևի հետ։ Peterm. § 249 մի շատ ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 399 քրդ. mišt «առատ», պոս. mašt «ամբոխ, բազմութիւն»։ Հիւնք. 226 պրս. hamīša «միշտ», լաւ ևս թրք. šimdi «այժմ»։ Հիւբշ. 194 անապահով է գըտ. նում համեմատել զնդ. mišti բառի հետ. որովհետև ըստ Geldner բառս նշանա-կում է «մէզ, ցօղ», ըստ Justi «հե-ղումն», ըստ Bartholomae, Altir. Wört, 1187 «խառնիխուռն, միասին» (հանե-լով myas «խառնել» արմատից, որ է նաև=լտ. miscere, գերմ. mischen ռուս. мъшать «խառնել». նոյնը տե՛ս Trautmann, էջ 175)։ Բայց ըստ աւան-դութեան նշանակում է «միշտ», ինչպէս ունի Զենդ-Աւեստայի պհլ. թարգմանու-թիւնը, որ և ընդունում են Darmesteter, Etud. iran. 2, 303, Zend-Avesta 2, 394, Meillet MSL 17, 247։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. միշտ, Տիգ. միշդ. յատկապէս Ախց. Կր. կրկնու-թեամբ միշտ և հանապազ։
Միշտ մոլորեալ են։ Երկնչէիր միշտ զամենայն աւուրս։ Միշտ ի մահ մատնիմք։ Ելից եւ արարից, որպէս միշտն.եւ այլն։
Այժմ, եւ միշտ, եւ յաւիտեանս յաւիտենից. (Ժմ. եւ այլն։)
Զարեգակն միշտ տեսանելով՝ միշտ սքանչանամք. (Բրս. գորդ.։)
ՄԻՇՏ, մշտի. ա. Մշտնջենաւոր. յաւիտենական. եւ Հանապազորդեան. անդադարելի. անընդհատ.
Միշտ ի մշտէ, մշտնջենաւոր ի մշտնջենաւորէ, որդի ի հօրէ. (Զքր. կթ.։)
Եթէ գոյր բան վերագոյն քան զբանն, զիա՞րդ էր միշտ ի մշտին. (Լծ. ածաբ.։)
Միշտ կոյս. (զմիշտ կոյսն. միշտ կուսին. ի միշտ կուսէ. Շար. եւ այլն։)
Որ եւ սպանին իսկ զմիշտ կենդանին. (Նար. յովէդ.։)
Փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբ. (Պիտ.։)
Ընդդէմ (դրախտին) բնակեցաւ, եւ ի միշտ նախանձէն մաշեցաւ. (Վանակ. հց.։)
ἁεί semper, jugiter διαπαντός omni tempore եւ այլն. Հանապազ. յաւէտ. յաւէժ. յար. յամենայն ժամ կամ ժամանակի. անդադար. անընդհատ. ցանգ. ի ժիր. ... պ. էտէր. ռմկ. իժիր.
fruit;
cf. Պտուղ.
· Calfa
, ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «պտուղ» Երեմ. խ. 12, 20. խը. 32. Կոչ. որից մրգապահ «պարտէզի պահապան» ՍԳր. մրգաբեր ՍԳր. Ագաթ. մրգիկ Ոսկ. մ. գ. 16. մրգաւէտ Ագաթ. մրգաթափ Եղիշ. չրչր. 277. Վրդն. սղ. հաւամրգի Մխ. առակ. Գաղիան. մաշկամիրգ Խոր. աշխ. նոր բա-ռեր են մրգավաճառ, մրգավաճառանոց, մըր-գաստան, մրգասիսեռ «բոված սիսեռ, լաբ-լաբու, լէպլէպի» (որ և ոմանք գրում են-մրկասիսեռ. առաջինը իբր միրգ-սիսեռ, երկ-րորդը իբր մրկած սիսեռ)։
Տէրվ. Altarm. 58 կցում է հյ. ամո-քել, մաքուր, սանս. marǰ «քերթել. փրցնել, մաքրել», յն. αμέλγω, լտ. mul-geo, գերմ. melke «կթել», Milch «կաթ» ևն բառերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Հմշ. Տփ. միրք, որից մրգե-ղէն, մրգաջուր (>Զթ. մարքաջ'ուր).-Հմշ. մաշմուրք «շագանակ» ներկայացնում է հնե-րի մաշկամիրգ բառը. -ըստ ՀԲուս. § 3276 խտջ. կայ ամրկենի թուփը՝ որից ցախաւել են շինում և այս է հների հաւամրգի բառը՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 615։
Ժողովեցէ՛ք զգինի եւ զմիրգ։ Ժողովեցէ՛ք գինի եւ միրգ բազում յոյժ. (Երեմ. խ. 20. 1։)
Ի վերայ մրգոց (կամ մրգաց) քոց, եւ ի վերայ կթոց քոց. (անդ. ՟Խ՟Ը. 2։)
Մրգաց հաղորդութիւն պարտ է առնել ամենեցուն։ Արդ եղիցի յաղագս մրգաց այս ինչ օրէն կարգեալ։ Յայլոց մրգիցն ճաշակել ... որպէս եւ մրգոցն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Եթէ ի դրախտ մի լի մրգով մտանեմք, թէ զամենայն միրգն ուտել ոչ կարեմք, կամի՞ս թէ քաղցեալ եւս գնացից ի նմանէն. (Կոչ. ՟Զ։)
Ի պտղոց երախայրիս, եւ ի մրգոց կողովով։ Հուսկ յետոյ մրգոցն ի ներքս մուծեալ (յընթրիսն). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
Ամենայն ազգ մրգաց։ Յամենայն մրգաց բերէ՛ք ինձ։ (Վրք.հց. ՟Դ. ՟Է։)
Կերակրեցի զքեզ նախ պտղովք դրախտին, փոխանակ մրգոցն քոց՝ որովք դու զմեզ. (Արշ.։)
Զդրախտն՝ ի հատանել մրգին՝ անխնամ թողուն. (Վրդն. սղ.։)
ՄՐԳԵՐ կամ ՄՐԳԱՆՔ. Որպէս Միրգք։ Վստկ. ՟Ծ՟Գ. եւ այլն։
ὁπώρα fructus arboris, poma. Պտուղ. բերք ծառոց եւ տնկոց.
muraena, sea-eel.
· Calfa
«մի տեսակ ձուկ» Ղևոնդ, էջ 93. որ և մուռունէս, մեռինէս, միւռենէս Վեցօր. 141, 151։
= Յն, μύραινα, μύρινος, որից փոխառեալ ևն նաև ւտ. muraena, mуrinus, ֆրանս. mu-rène, նոյն նշ. այս ձկան արուն կոչւում է յն. μῦρος որից լտ. mуrus.-Հիւբշ. 518։
Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան. (Ղեւոնդ.։)
Բառ յն. մի՛ռինօս. μυρίνος myrinus. Անուն ձկան.