rent of a farm.
bewitchment, enchantment.
ἑπαιοιδή incantamentum φάρμακον, -κιον veneficium, medicamentum. Գործ կախարդութեան. խարդավանք. բժժանք. չարարուեստ հնարք. թովչութիւն. հրապոյրք.
Հաւահարց լինիցի, եւ կախարդիցէ կախարդանօք։ Վաճառէր զտոհմս կախարդանօք իւրովք. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 12։ Նաւում. ՟Գ. 4։)
Մի կախարդանօք զձերդ աղանդեալ որսայցէ զգայարանս. (Պիտ.։ ռմկ. աչք խաբել։)
dens, caverns, hiding-corners.
որպէս Կաղաղք, նմանութեամբ.
cf. Կաղանդ.
new-years gift;
պատուել զոք —չէիւք, to make gifts;
— ընդունել, to receive gift.
cf. Կաղանդիք.
anabaptist.
pace (measure).
Քայլ երկրաչափական, իբր կրկինն հասարակ քայլի.
Հինգ ասպարէզն մղոն մի է. մի ասպարէզն՝ ՟Ի կրկնաքայլ է. քայլն ՟Ե ոտք է. (Տօմար.։)
gathering small wood.
Որ քաղէ զկրկուտս. ժողովօղ խռուոյ.
Քարկոծել տայ զկրկտաքաղն ի շաբաթու. (Նախ. թուոց.։)
Զկրկնաքաղն ըմբռնեալ ի շաբաթու, եւ քարկոծեալ սպանին. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ եւս եւ Վրդն. թուոց.։ Երզն. մտթ.։ Լծ. նար.։)
inquisitorial.
inquisitor.
inquisition.
affectation, fiction, quibblillg, shuffling.
Կցկցելն, իլն. հատուկտիր բանք կցուածոյք կամ կարկատունք.
Այլ զայնս յարտաքնոցն կցկցանաց գտանեմք (կամ դիտեմք). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։)
to curve, to bend, to bow.
ԿՔԵՄ ԿՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿՔԻՄ. Ծեքել, թեքել, իլ, ծաւալել, ծռիլ, թիւրել, իլ, կորացուցանել. կորանալ, խոնարհիլ, կթոտիլ լքանիլ, վհատիլ, խոտորիլ, ընկճել, իլ, ճկել, ճկիլ, չոքիլ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ աղեքսանդրի կքեցուցեալ զոտսն՝ վազեաց ի վերայ նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
ոչ խոնարհէր, եւ ոչ կըքէր (Եւս.պտմ. ՟Ե. 1։)
Ոչ թերեցայք ինչ, եւ ոչ կքեցէք մտօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Կքեաց աբեններ, եւ հար զսնակուշտն ասայէլի. (Եփր. թագ.։)
Եւ ի կքել մարմնոյն՝ գտանել հոգւոյն զվհատութեանն տարակուսանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Երկբայելոցն եւ կքելոցն ի հաւատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
cf. Կքեմ.
ԿՔԵՄ ԿՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿՔԻՄ. Ծեքել, թեքել, ծաւալել, ծռիլ, թիւրել, իլ, կորացուցանել. կորանալ, խոնարհիլ, կթոտիլ լքանիլ, վհատիլ, խոտորիլ, ընկճել, իլ, ճկել, ճկիլ, չոքիլ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ աղեքսանդրի կքեցուցեալ զոտսն՝ վազեաց ի վերայ նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
ոչ խոնարհէր, եւ ոչ կըքէր (Եւս.պտմ. ՟Ե. 1։)
Ոչ թերեցայք ինչ, եւ ոչ կքեցէք մտօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Կքեաց աբեններ, եւ հար զսնակուշտն ասայէլի. (Եփր. թագ.։)
Եւ ի կքել մարմնոյն՝ գտանել հոգւոյն զվհատութեանն տարակուսանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Երկբայելոցն եւ կքելոցն ի հաւատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.
ԿՔԵՄ ԿՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ԿՔԻՄ. Ծեքել, թեքել, ծաւալել, ծռիլ, թիւրել, իլ, կորացուցանել. կորանալ, խոնարհիլ, կթոտիլ լքանիլ, վհատիլ, խոտորիլ, ընկճել, իլ, ճկել, ճկիլ, չոքիլ.
Որոյ կքեցուցեալ զծունկսն՝ երկիր պագանէր նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ աղեքսանդրի կքեցուցեալ զոտսն՝ վազեաց ի վերայ նորա. (Պտմ. աղեքս.։)
Կքեալ ոտիւք, եւ կարկեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
Կքեալ իջեալ ամենեւին յերկիր կործանեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։)
ոչ խոնարհէր, եւ ոչ կըքէր (Եւս.պտմ. ՟Ե. 1։)
Ոչ թերեցայք ինչ, եւ ոչ կքեցէք մտօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Կքեաց աբեններ, եւ հար զսնակուշտն ասայէլի. (Եփր. թագ.։)
Եւ ի կքել մարմնոյն՝ գտանել հոգւոյն զվհատութեանն տարակուսանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի՛ զիջուսցես զկքեալն. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Երկբայելոցն եւ կքելոցն ի հաւատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
curving, bending, flexion;
falling in;
humiliation.
Կքելն, իլն. թեքումն. կորացումն. կրկամութիւն. ըակճումն. թիւրութիւն.
Բախումն կրծից, եւ կքումն արտեւանաց. (Յհ. կթ.։)
Ընդ երկիր պշուցեալ՝ մեղացն կքմամբ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to make head against, to cope with, to withstand, to face, to dare, to brave, to beard, to set at defiance;
ընդդէմ —, to oppose, to resist, to withstand;
թշնամի —, to declare oneself enemy, to bear enmity.
յանդգնիլ. յոխորտալ. խորխտալ. գրգռիլ. իշխել առնել ինչ (իբրու հակառակ Կքելոյ).
Ծիծաղեսցիս զնոքօք, յորժամ զինուք չարեաց ընդդէմ քո կըքրին։ Կքրի հալածել։ Աստուածաշունչ գրոց ընդդէմ կքրել։ Թշնամի ընդդէմ կքրեցաւ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
Քաղաքն կորեաւ, եւ արդ այսուհետեւ երթեալ կքրեալ (գուցէ կըքեալ) նստիցիս ընդ արուք հովանովք. (Ոսկ. ես.։)
aspiration, pronunciation.
the Millennarians.
persecution;
pursuit, expulsion;
trouble, vexation.
Անհանգիստ հալածանօք ի վերայ երկրի երերեալ յածցի. (Պիտ.։)
Շրջեցաւ յաշխարհի խոնարհութեամբ եւ աղքատութեամբ, եւ բիւրապատիկ նախատանօք եւ հալածանօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
metals.
fusion, draining off;
exhaustion, consumption, decay.
Հալումն մաշումն. հոգք. ծուփք.
Մի՛ ինչ հոգայցեմլ. զի ոչինչ աւելի անտի գտանեմք, բայց եւեթ անձանց հալանս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. յն. ձգձգել զանձինս։)
black, white or red-heart-cherry.
• «մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։
• Ունինք նաև արաբ. [arabic word] hāǰiև «մկնդեղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 124) և [arabic word] hāliq «որթատունկ» (անդ. Բ. 888)։
Կեռաս. κεράσιον cerasum քէրազ յն. քէրա՛սիօն։ Գաղիան. (ուր ոմանք ընթեռնուն ի յն. κεράτιον , որ է պտուղ եղջերենւոյ. ... եւ հյ. հոյն. ոչ ի դէպ։)
cf. Ճախր.
Անկարօտաճեմ ճախրանօք. (Նար. խչ.։)
cf. Ճայթումն.
Ճայթիւն որոտմանց։ Ոչ կարէ տանել զորոտման ճայթիւն. (Վեցօր. ՟Գ։ Պտմ. աղեքս.։)
Ճայթիւնք կարկտաբերք հրձգութեանց։ Ի ճայթիւն վանգիցն ուռուցման պատառելոյ պայթման մորթոցն. (Արծր. ՟Գ. 15։ Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Ճայթիք եւ աղաղակ եւ ծաղր սաստիկ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Ջրոցն հոսմունք, եւ որոտմանց ճայթմունք. յն. անկմունք. (Պղատ. տիմ.։)
Ճայթմանց որոտմանց մեծամեծաց՝ քան թէ զտանել ականջաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բան ասեմք՝ ո՛չ ամենայն իրօք, զոր ի ձեռն լեզուիս ճայթման. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ամպք ճայթմամբք, եւ շանթք կարկտի սպասեն քեզ. (Եփր. խոստով.։)
Յարմարելով զբանն առ ի լսողացն հիացումն ճայթմամբ իւիք. (Բրս. գորդ.։)
certitude, assurance, good authority, best source;
demonstration, token, testimony, proof;
— բարձր ակնածութեան, assurance of the highest regard;
ընդունել զ—իս մեծարանաց, to be assured of his highest esteem.
Belief, Creed.
assembled, gathered together.
• «ժողովուած» Վրդ. պտմ. այս ար-մատից են հաւաքել «ժողովել» ՍԳր. հաւա-քումն Ոսկ. յհ. ա. 38. հաւաքարան Թէոփ. ծն, հաւաքական Անյ. վերլծ. հաւաքաբանու-թիւն Անյ. վերլ. հաւաքիչ Մագ. զանազանա-հաւաք Թէոդ. կուս. բազմահաւաք Պիտ. դըժ-ուարահաւաք Խոր. զուգահաւաքել Ճառընտ. ծաղկահաւաք Խոսրովիկ. համահաւաք Վրդն. սղ. ծն. զօրահաւաք, հաւաքածու, հաւաքա-տեղի, հաւաքոյթ (նոր բառեր) ևն։ Առանց հ նախաձայնի ունինք աւաքել «հաւաքել, ժո-ղովել» Եզեկ. իթ. 5. Գ. մակ. զ. 4. Բրս. ողորմ.։ Այս բառը ունի նաև «բժշկել» նշա-նակութիւնը. այսպէս՝ աւաքել ի բորոտու-թենէ կամ զբորոտութիւն «բորոտութիւնը բը-ժըշկել» Դ. թագ. ե. 3, 6, 7, 11. աւաքեցու-ցանել «բժշկել» (անդ). պարզապէս աւաքէր «բժշկում էր» Սասն. էջ 36։ Այս նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. յն. συ-ναγω «հաւաքել» և ἀποτσυναγω «բժշկել». նաև հայ. ախտաքաղ «ախտաբոյժ» Սասն, 65 (տպ. աղտաքաղ. հմմտ. քարաղր բառի տակ ասուածները)։
• Տէրվ. Altarm. 9, 10 դնում է հ յաւե-լուած, աւա մասնիկ, արմատը ք, որի հետ միացնում է սանս. či, պրս. čidan «հաւաքել, ժողովել», իսլ. oyrucmu, oyru umamu «մաքրել». ըստ այսմ հ-աւաքել=սանս. ava-či «հաւաքել, հա-նել»։ Հիւնք. յն. εύαγέω «սրբել, մաք-ոել» ձևից հանում է աւաքել և սրանից էլ հաւաքել։ Կուրտիկեան, Արևելք թ. 4185 պրս. խաւ «քաղել»։ Յակոբեան, Մաղիկ 1899, նոյ. 4 արաբ. հավգ «ժո-ղով, ժողովել» բառից։ Լափանցեան ЗВО 23, 360 համ+ զնդ. vуāxa, «հա-ւաքումն»։ Nyberg 2. 96 միացնում է պհլ. hamōk «հաւասար, ամբողջ, ամ-բողջական, կատարեալ» բառի հետ, որ դնում է իրան. *hama-vaka-ձևից, ըն-դունելով *vaka-իբր «ծայր, վերջ, բարձրագոյն կէտը»։ Այս անծանօթ *va-ka-բառը ուզում է գտնել նաև հյ. վախ-ճան<*vax-čar(a)na-, վականակ, վա-կաս<*vak-āsa «մինչև վերը հասնող». վակժոյժ<*vak-užaužah-«ծայրը ուժով բռնած» և զնդ. vaγδana «գլուխ» բա-ռեռի մէջ։ Meillet BSL հտ. 32, ❇ 97, էջ 84 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև մեկնելով *ha-ma-vaka-ձե-ւից, չի բացատրւում ո՛չ -ma-վանկի կորուստը և ոչ ք-ի ծագումը։
• ԳՒՌ.-Երև. հավաքէլ, Շմ. Տփ. հավաքիլ, Գոր. Ղրբ. հվա՛քէլ, Ագլ. հվm՛քիլ, Մշ. հm-վըկել, Ռ. հաֆքէլ, Ախց. Կր. հաֆքիլ, Զթ. հաֆգ'իլ, Հճ. հէվքել.-Ախց. Կր. ևն ստացել են «տեղաւորուիլ, պարունակուիլ, պարփա-ևուեւ» նշանակութիւնը։-Նոր բառեր են հա-ւքոտել, հաւքտուկ, հաւաքս, հաւաք-տեղակ անել։
Իբր Հաւաքեալ. համագումար.
Գտին կազմ եւ հաւաք զհայս եւ զվիրս. (Վրդն. պտմ.։)
syllogist.
συλλογιστής syllogista, ratiocinator. Որ հաւաքաբանէ, ձեռնարկօղ.
Որպէս զգիտունսն հաւաքաբանից հնարից. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
syllogistic.
to make a syllogism.
Նաեւ ձեռնայինք հաւաքաբանեն (պիտակաբար), ո՛րգոն, շինողականն հաւաքաբանէ, հաւաքաբանէ հիւսն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
syllogism.
συλλογισμός syllogismus, ratiocinatio, argumewntatio. Հաւաքումն բանի տրամաբանութեամբ. քաղումն եզրակացութեան յառաջարկութեանց. ձեռնարկութիւն անվրէպ.
Մասն իմաստասիրութեան է հաւաքաբանութիւն։ Ապացուցական հաւաքաբանութիւն, եւ այլն։ Բազում առաջարկութիւնս կարօղ է դնիլ ի հաւաքաբանութեան. եւ աստուստ եւ անուն հաւաքաբանութեան գտաւ, որ նշանակէ բաղհաւաքումն, սակս բազում ինչ միանգամայն հաւաքաբանելոյ. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
collectively.
collection.
collective.
Ըստ քերականաց. cf. ԲԱԳՁԱՁԱԿԱՆ։
Իսկ ըստ իմաստասիրաց է Հաւաքաբանական, եւ հաւաքաբանութիւն.
Հաւաքականաց յիրողութեանց։ Ըստ հաւաքականին միայն, եւ կամ ըստ բոլորին։ Ստոյիկեանքն ասէին մասն գոլ հաւաքականն՝ իմաստասիրութեան, իսկ արիստոտէլականքն գործի. իսկ պղատոնականքն ե՛ւ գործի ե՛ւ մասն։ Հաւաքականն նիւթ ունի զձայնս, իսկ կատարումն զապացոյցն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
place of assembly;
receptacle.
Տեղի հաւաքման. ժողովարան. ընդունարան.
(Երկիր) աքսորելոյն տեղի, տրտմութեան հաւաքարան, եւ մահու պատուհասի ժողովարան. (Թէոփիլ. ծն.։)
Կենդանեացն հաւաքարան (տապան նոյի). (Նար. մծբ.։ եւ Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ. եւ Վրդն. երգ.։)
Հաւաքարան ամենայն սրբոց. (Վրդն. աշխարհ.։)
to assemble, to gather together, to collect;
to amass, to hoard, to accumulate, to heap up;
to infer, to conclude;
to concentrate;
to compile;
to stock;
— զանձն, զխորհուրդս or զմիտս, to retire within oneself;
to collect one's thoughts, to meditate.
συλλέγω colligo συνάγω, ἁθροίζω congrego περιστέλλω coarcto στοιβάζω constipo եւ այլն. Ի մի ածել կամ աճեցուցանել՝ քաղելով աստի եւ անտի. ժողովել. գումարել. ամփոփել. ամբարել. կուտել. դիզել. ժողվըտել. Տե՛ս (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 16։ Երգ. ՟Բ. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 4. եւ այլն։)
Որ ոչ ունի քանակ եւ հաւաքումն, այդպէս չափ դնէք եւ հաւաքէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Հաւաքել զառ եւ զաւար, կամ զբազմութիւն, կամ զնիւթ. ոսկի, կամ ինչս, մարտիկս, զդասս կրօնաւորաց. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ. 77։ Վրք. հց. ՟Բ։ Նար. ՟Ի՟Ա։ Զենոբ.։)
Զհամայնն հաւաքեսցէ առ ի նոյն մարմին իւրումն գլխոյ։ Յինքն հաւաքէ. (Նար. ՟Խ՟Է. ՟Հ՟Ե։)
Ի չարութիւն հաւաքեալսն ո՞ արդեօք գովեսցէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։)
Զխորհուրդդ ի քեզ հաւաքեա՛. (Նեղոս.։)
Մի՛ հաւաքեր ի վերայ նորա մեղադրանս. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
ՀԱՒԱՔԵԼ. Հաւաքաբանել. եզրակացուցանել. Տրամախոհութիւնն է՝ որ հաւաքէ։ Մարդում միայնում գոյ հաւաքելն. եւ այլն։ (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Զի՞նչ կամիս աստուստ հաւաքել. (Աթ.։)
Առեալ զպատճառն՝ բնութեամբ առաջարկութեանն մեծագոյն բնութիւն հաւաքեն. (Առ որս. ՟Գ։)
cf. Հաւաքող.
Որ հաւաքէ.
Հալածելոցն հաւաքիչ. (Մագ. ՟Դ։)
gathering, assembling, collecting;
collector.
collection, gathering, receipt;
congestion;
assemblage, set, body;
argument, reasoning;
concentration;
compilation.
Հաւաքելն, իլն. գումարումն. ամփոփումն.
Հաւաքումն գետոց, կամ հնձոց։ Ի միասին կամ առ միմեանս հաւաքումն։ Հաւաքումն ժողովոյ, կամ նշխարաց ի հանգստարանսն. (Խոր.։ Նար.։ Առ որս.։ Ոսկ.։ ՃՃ.։)
Եկաց մինչեւ ի հաւաքումն ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
Մանանայն հալէր, զի դադարեսցեն ի հաւաքմանէ. (Վրդն. ել.։)
ՀԱՒԱՔՈՒՄՆ. որպէս Հաւաքաբանութիւն. ձեռնարկութիւն.
Հինգք են տեսակք հաւաքմանց. ապացուցական, տրամաբանական, եւ այլն։ Ապացուցական հաւաքումն պիտանացու գոյ յամենայն իմաստասիրութեան. եւ այլն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Հաւաքումն. որպիսի ինչ է, Վասն զի հայր գիտէ, յաղագս այնորիկ եւ որդի. (Առ որս. ՟Ե։)
merry thought.
cf. Քաջահաւ.
Ոմն պարզ մի հաւքաջ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
cf. Հեզութիւն.
cf. Հայթայթանք.
Ընդ բազում հեթեթանօք եւ ընդ ցնորիւք անկան ազգ մարդկան. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
cf. Կոկոզաբանութիւն.
ԿՈԿՈԶԱՆՔ ԿՈԿՈԶՈՒՄՆ. Գոռոզութիւն ըստ գուշակաց եւ իմաստակաց. փքացումն. ցոյցք իմաստակութեան.
Ի սպաս բանեղէն եւ կորովամիտ կոկոզմանցն՝ ի մայրն իմաստութեան, Կեչառ. (աղեքս.։)
high flown discourse;
boasting, swaggering;
cf. Կոկով.
κόμπος verborum ampullae, jactatio, strepitus. Կոկոզանք, եւ ցոյցք. պաճուճանք բանից, կամ սուտ գովութիւն.
Ասացին, թէ փոքրիկ աշխարհ է մարդն. որք կոկովանօք անուանն այսպիսի գովութիւն մարդկան բնութեան շնորհեն. (Նիւս. կազմ.։)
Պերճաբանելն, եւ սոսկ բանից ճոռոմութիւն պաճուճանօք, եւ բանից կոկովանօք զարդարելն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
ԿՈԿՈՎԱՆՔ նաց. գ. որպէս ռմկ. կոկովնէր. Երկուորիք արուաց. (լծ. եւ իտ. coglini )
pleuropneumony.
to cease being a partisan or adherent, to quit or abandon any one's party, to be disaffected.
Գուցէ ստեսցէ ի սիրոյն նորա, եւ լիցի միաբան ընդ կայսերն յունաց, եւ կամ կողաքակ ինչ լիցի ի նմանէ. (Բուզ. ՟Դ. 16։)
whining, groaning, tears, lamentation, complaint;
compassion, pity.
ԿՈՂԿՈՂԱՆՔ որ եւ ԿՈՂԿՈՂՈՒՄՆ. Կողկողիլն. ցաւագնումն, պաղատանք. եւ Կարեկցութիւն.
ծանօթ առեալ (կուսին) զտէրդ րաբունեան որդեակդ յոյժ կողկողանօք. (Տաղ յար.։)
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարեսջի՛ր (կամ հրաժարեա՛) զքեզ ի նմանէ (այսինքն յառնէ հերետիկոսէ). (Եփր. տիտ.։)
ՀՐԱԺԱՐԵՄ, եցի. չ. παραιτέομαι, ἁποτάσσομαι renuncio, recuso, detrecto, evito, recedo, discedo ἁσπάζομαι valedico, valefacio ἁπέπω, ἁπαναίνομαι nego, renuo. Հեռի յօժարելոյ լինել կամ խորշիլ. հեռի կամ ի բաց կալ. հեռանալ. չառնուլ յանձն. մերժել. մեկնիլ. թողուլ գնալ. չուել. զատանիլ. որոշիլ. բարեաւ մնաս ասել. օտարանալ. պատճառանս դնել. հրաժարիլ, ետ քաշուիլ, չուզել, մէկդի գնալ, զատուիլ.
Հրաժարելով հրաժարեաց յինէն դաւիթ երթալ։ Համան կամէր հրաժարել ի տիկնոջէն։ աղաչեմ զքեզ, կալ զիս հրաժարեալ։ Հրաժարել ի տանէ, կամ հոգւոյ ի մարմնոյ։ Հրաժարեալք կամ հրաժարեցաք ի միմեանց, եւ ելաք ի նաւն։ Որ ոչ հրաժարեսցէ յամենայն ընչից իւրոց։ Ողորմութիւն հրաժարեաց յինէն։ Ի խրատուէ ամենակալին մի՛ հրաժարեսցես, եւ այլն։ Ընդէ՞ր հրաժարեցաք յաշխարհէ։ Եւ եթէ հրաժարեմք, ընդէ՞ր յետս դառնամք. (եւ այլն. Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Հրաժարեմք ի տալոյն։ Հրաժարէ տալ, կամ ասել. (Իգն.։)
Ամենեւին հրաժարեցաք յընթերցմանէ աստուածային գրոց. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Առանց մօտակաց ուրուք հրաժարեսցէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի քեզ կերպարանեալ տեսանեմք զամենեսեան զհրաժարեալսն. (Եղիշ. ՟Ը։)
fire-like, flame-shaped;
— դասք or հրակերպեանք, angels.
Հրակերպեան սերոբէք. (Մաշտ.։)
Այսօր ցնծացան պարունակք հրակերպեան զուարթնոցն. (Շ. տաղ.։)
cf. Հրամանակարգք.
Հրամանակարգ բանիցն սկիզբն առնել։ Այսոքիկ ի հրամանակարգ (կամ ի կամակարգ) բանից աստուածպատութենէ, եւ ի գործոց բարութենէ։ Ի մտի ձերում անկեալ հաստատեալ կացցեն հրամանակար կարգն աստուածութեան. (Կոչ. ՟Դ։ Ուր թարգմանի եւ Հրամանական կամաց վարդապետութիւն։)
cf. Սքանչելագործ.
θαυματουργός qui miracula edit եւ mirificus. Որ գործէ հրաշս. սքանչելագործ. նշանագործ. որ տիարպէս զաստուծոյ ասի. հրաշք գործօղ .... եւ իբր Հրաշագործական, որ ասի զաստուածային իրաց.
Աստուածային իմն հրաշագործ յայտնութիւնս։ Հրաշագործ եւ սքանչելի յարութեամբն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զսքանչլի եւ զհրաշագործ զյարութիւնն քրիստոսի։ Հրաշագործ քո բանիւ. (Շար.։)
Շինեաց եկեղեցի հրաշագործ՝ հրաշազան յօրինուածովք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
extremely well built or done, wonderful, astonishing, surprising;
masterpiece;
եօթն —ք, the seven wonders.
ἑξαίσιος eximius, magnificus, stupendus. Հրաշիւք իմն, կամ հրաշալի ճարտարութեամբ կերտեալ, կառուցեալ, յօրինեալ. հրաշալի. հրաշափառ, վսեմ. եւ Հոյակապ եւ մեծագործ ինչ. սքանչելի եւ ահաւոր գործք.
Հրաշակերտ եւ զօրեղ փայտ խաչի։ Աստուածութեանն գոլով հրաշակերտք. (Շար.։)
Յեօթն չքնաղ հրաշակերտիցն։ Հրաշակերտիցն հանդիսից. (Եւս. քր. ՟Ա։ Նար. ՟Կ՟Գ։)
Ատեան հրաշակերտ ուղղի, դպրութիւնք գործոց մեր բանին. (Տաղ.։)
cf. Սքանչանամ.
Սքանչանալ. զարմանալ յոյժ. հիանալ.
Հրաշանան արարածք ընդ յաղթութիւնս սրբոց. (Շար.։)
Յորժամ ստանայ ոք զառաքինութիւն, որով հրաշանան մարդիկ ի տես եւ ի լուր. (Խոսր.։)
Եւ իբր կր. Հրաշալի լինել, կամ երեւել. որ եւ ասի Սքանչանիլ, կամ սքանչանալ.
Ողջախոհ վարուք եւ իմաստութեամբ հոգւոյն բոցափայլեալ առ ամենեսեան ճշմարտապէս հրաշանայր. (Կաղանկտ.։)
Այնքան փառօք գերազանցեալք հրաշանային. (Անան. եկեղ։)
cf. Սքանչելապէս.
Իբր հրաշիւք. եւ Հրաշալի օրինակաւ. սքանչելապէս.
Ինքնին ընթացաւ հրաշապէս երից ամաց տղայն. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Սքանչելատեսիլ.
Հրաշատես եւ զարմանալի փառօք. (Ճ. ՟Ը.։)
cf. Սքանչելացուցանեմ.
Սքանչացուցանել. հիացուցանել. եւ Հրաշալի յօրինել, կացուցանել,. պայծառ զարդարել. հանդիսացուցանել.
emitting flames;
shining, sparkling, glittering;
— աչք, fire-flashing eyes;
—ք, fire-works.
Որ ի հրացայտ սաւառնաթեւիցդ վերայ նստիս։ Հրացայտ թեւօքն սլացեալ. (Շար.։ Գանձ.։)
Ոչ իշխեմ հայել ի հրացայտ աթոռդ քո. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Ի հրացայտ կողի քո. (Շար.։)
Հրացայտ ցոլմունք ի վայր հոսեալ։ Ի հրացայտ չարութենէ հրաբորբոքն յուսփայ. (Յհ. կթ.։)
throwing, casting or shooting fire;
gun, musket, fusil, piece, arquebuse, rifle, blunderbuss;
— բաղխիչ, գայլախազեայ, կախաղանաւոր, ասղնաւոր, կրկնահար, հողմահար, յետախցիկ, որսոյ, թռչնորսական —, percussion-gun, flint-gun, pendulum-gun, needle-gun, double-barrelled gun, air-gun, breech-loading, sporting-gun or shooting-gun, fowling or birding-gun, musket or rifle;
բաղխիւն —ի, musket-shot;
շռինդ —ի, report of a gun;
հարուած —ի, gun-shot wound;
— բարկութիւն, շանթք, thunder, thunder-bolt;
լնուլ զ—, to load a gun;
արձակել զ—, to shoot, to let off, to discharge, to fire;
չառնուլ հուր —ի, to miss fire, to flash in the pan;
—ք, hail of fire;
musketry.
πυροβόλος ignes jaculans κεραυνόων fulminans Որ ցանէ յիւրմէ զհուր, կամ արձակէ շանթս. շանթառաք.
Որք զհրացան անձրեւսն ընկալան։ Հրացան անձրեւք կայծականց տեղացին ի նոսա. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։ Եփր. պհ.։)
Փայլատակունս եւ շանթս հրացանս արամազդայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մանգղիոնս եւ մենքենայս՝ հրացանս. լինի ածակ. կամ ըստ ոմանց է գոյակ. որպէս գործի հրացայտ։
of fire, fiery, igneous;
empyreal, celestial, spiritual, angelic;
—ք, the angels;
— երկինք, the Empyrean.
Հրեղէն վէմք. կամ պարիսպ, կառք, երիվրաք, զոհք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 14. 16։ Զաք. ՟Բ. 5։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 15։ Յայտ. ՟Թ. 17։)
Հրեղէն սուր, կամ նետ։ Հրեղէն աղբիւր, գետք, տանջանք, որդունք։ Հրեղէն անիւք, կենդանիք, նետք. (Յճխ.։ Ժմ.։ Մանդ.։ Կոչ.։ Խոսր.։ Շ. հրեշտ.։)
Զշրթունս նոցա հրեղինօք զարդարեցեր լեզուօք. (Ճշ. ձ։)
Հրեղինօք լեզուօք։ Լեզուացն հրեղինաց. (Շար.։)
ՀՐԵՂԷՆՔ գ. Հրեշտակք.
Հոգեղինաց, հրեղինաց։ Հոգեղէնքս ընդ հրեղէնս. (Շար.։)
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
Մանաւանդ՝ ատգամաւորութիւն. դեսպանութիւն. հրեշտակագնացութիւն. πρεσβεία legatio ἁποστολή missio. էլլելիք.
Հրեշտակութիւն առաքեալ՝ աղաչեսցէ ի խաղաղութեան։ Ի ժամանակի հրեշտակութեանն։ Ոչ գո՛յ հրեշտակութիւն (կամ պատգամաւորութիւն) յաւուր պատերազմի. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 32։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 11։ Ժող. ՟Ը. 8։)
Ի կրկին միտս բերի ասելն վասն քահանայի,
jewish, hebrew, judaical;
— օրէնք, the jewish law;
— հնութիւնք, judaical antiquities.
Ի հրէական նախնեացն պատմութենէ։ Դիմադարձ եղեւ եւ իւիք հրէական օգնականութեամբ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հաւասարասէր զինքն ազնիւ ազգին հրէականի (որոշելոյ ի սամարացւոց). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Ի բա՛ց ընկեսցուք զառագաստ հրէական ծածկութեան. (Խոսր.։)
jew, hebrew, israelite;
—ք, the Jews;
թաղ հրէից, jewry, jew's ward, quarter in a town.
ՀՐԷԱՅ ἱουδαῖος judaeus. ըստ եբր. եէհուտի. այսինքն Յուդայեան. վր. եւս՝ հուրիա, եւ հուրիաստանէլի. գրի եւ յուղղականն ՀՐԵԱՅ, որպէս եւ հնչի ռմկ.։ Ազգն յուդայի երբեմն ի սահմանս երուսաղէմի. այլ յետոյ ամենայն եբրայեցիք կոչեցան հրէայ՝ որպէս յուդայեան. տե՛ս բռ. յտկ. ան. իպրանի, ըպրան, ըմրան . մանաւանդ եահուտի, ջըֆուտ. Ձայնդ հրէայ՝ իբր հեբրա՛յ. ըստ յն. է՝ էվրէ՛օս, եւ լտ. հէպրէ՛ուս. այսինքն եբրայեցի. այլ ի թարգմանութիւնս հրէայ դնի ի մեզ անդ միայն՝ ուր ըստ այլոց է եուտէ՛ոս, այսինքն յուդայեան.
Այր հրէայ։ Եթէ հրէա՛յ, եթէ հեթանոս։ Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն հրէից։ Յիսուս նազովրեցի՝ թագաւոր հրէից.եւ այլն։
fire-brand, incendiary, burner;
linstock;
—ք, conflagration, fire;
— նաւ, fire-ship;
— առնել, to set on fire, to set flames to;
— լինել, to be burnt, destroyed by burning.
Պատեաց զնոսա պատերազմ, եւ շուրջ զնոքօք հրձիգք. (Ես.։ ՟Խ՟Բ. 25։)
Քաղաքք ձեր հրձիգք. (Ես. ՟Ա. 7։)
Ի ժամանակին ղովտայ հրձիգքն այնք ի վերայ հասին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Հրձիգ արար նա զմիջագետս զմիջագետս։ Զամենայն քաղաքս նոցա տամբք իւրեանց եւ զաւանս նոցա հրձիգ արարին։ Հրձիգ արար զտունն տեառն եւ զապարանսն արքունի։ Հրձիգ լիցի երկիրն աստուծոյ։ Հրձիգ եղեն յարկք նոցա։ Այլ նոքա կամէին՝ թէ հրձիգ լեալ էին։ Փառք եղեն հրձիգ.եւ այլն։
Մեհեան կապիտովլին ի հրովմ հրձիգ եղեւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
left, left side;
ի —, to the left;
ննջեսցես ի — քո, you will sleep on your left side.
Կերիցէ զձախակողմնն իւր։ Սիրտ անմտի ի ձախակողմն իւր։ Թողաք զնա ի ձախակողմն։ Ի ձախակողմն վերին կիլիկիայ։ Որք ի ձախակողմն թեւի անդ էին։ Ննջեսցես ի ձախակողմն քո.եւ այլն։
Թշնամանել զնահատակն յիշատակաւ զձախակողմանց. այսինքն յիշելով զթերութիւնս. (Ածաբ. կիպր.։)
ՁԱԽԱԿՈՂՄԱՆ (զոր գիրչք շփոթեն ընդ Ձախակողմեան). անխտիր վարի որպէս սեռ. գ. բառիդ Ձախակողմն. եւ որպէս ա. Ձախակողմեան.
Ի ձախակողման ունկն իմ խօսելով՝ ասէին. (Կլիմաք.։)
Ձախակողման թշնամիք։ Զձախակողման գունդս։ Ձախակողման գայթագղութիւն։ Ձախակողման աւազակ. (Շ. ՟բ. յհ.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)
sinistrously, unfavourably, awkwardly, untowardly, perversely unluckily, unfortunately;
cf. Ձախողակ;
— բարեպաշտութիւն, mistaken piety;
— պատկառանք, bashfulness, sheepishness;
առ — ամօթոյ, from mere shamefacedness.
Գնացաք խոտորնակս, եւ խրատեցաք ձախողակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ձախողակի իմացմունք, կամ ընտրութիւնք եւ կարծիք, խորհուրդք. (Արծր. ՟Ա. 1։ Սարկ. հանգ.։ Տօնակ.։)
vocal;
tonic;
— գործիք, wind instruments.
Ձայնական գործարան, կա գործիք (լեզու, շնչերակք). (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Ը։ Նոննոս.։ Վրդն. ծն.։ Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Ի ձեռն լեզուիս գործարանի ձայնականացս բախելով զօդս խօսիւք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ընդ ձայնական հնչումն ի սիրտն ազդեաց։ Ձայնական փողովք. (Եղիշ. յես.։)
Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն. (Շ. բարձր.։)
exhorting, exciting;
cf. Ձայնատու;
— լինել, to dare, to defy, to challenge, to throw down the glove or gauntlet;
to provoke, to instigate;
— ժամանակ, day fixed for combat or duel;
—ք, noise, rumour, crash, resounding, sound, echo.
Արդնընկէց տէգընկէց՝ ձայնատուր (կամ ձայնատու) ժամանակաւն. այսինքն ընդ լինել խրախուսանաց. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Արդիւնքն իսկ աղաղակեն եւ ձայնատուր լինին. (Թղթ. բարուք.։)
Կազմէր ձայնատուրս հանգոյն որոտմանց բարբառոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to stretch, to spread, to extend;
to throw, to hurl, to fling;
to shoot, to dart;
to draw;
to attract, to entice, to allure, to decoy, to lure;
to carry off, to bring, to drag, to drag along;
to take or suck in, to suck;
to inhale, to aspire, to breathe;
to lengthen out, to prolong, to protract;
*to leave;
— զօդ, to respire, to breathe;
— զաղեղն, to draw a bow;
— զնետ, to let fly an arrow, to shoot;
— զսուրն, to brandish;
to make a sword-thrust or pass;
cf. Սուր;
— զթի, to row, to impel by oars;
— զվարմ, to lay snares, to spread nets;
— զլուծ, to bear the yoke;
— զառագաստս, to sail, to unfurl or set the sails;
— զձեռն, to stretch or hold out one's hand;
յինքն —, to attract, to allure, to entice;
յինքն — զանարգանս ամենեցին, to incur the public contempt or hatred;
յանձնզցասումն ուրուք, to bring indignation or wrath upon one's head, to draw it upon oneself, to expose oneself to anger of;
— ի կորուստ, to lead to ruin or destruction;
— զկեանս, to pass one's life or days;
— զբանս, to provoke, to rouse, to excite to anger;
— առ ոք զհայհոյութեան բան, to load with insult or execration, to insult, to revile, to abuse.
Զընկերին շահս, կամ զատուծոյ պատիւն յինքն ձգել. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Արմատն է Ձիգ. լծ. եւ արձակ, իբր առձգեալ. որ լինի շարժմամբ արտաքս կոյս, եւ յինքն կոյս. (լծ. եւ թօլէք, սըգը սէօք, ուզագ եւն)։ Քանզի ասի՝
Ձգել զձեռն, կամ զգաւազան ի վերայ գետոյն, կամ զծայր գաւազանին։ Վարմ ձգել։ Լարս ձգել։ Ձգել զվարագոյրս. զերկինս իբրեւ զխորան. զխարիսխ. զաղեղն. զոտս. զչափն սամարեայ ի վերայ երուսաղէմի. զհիւսիսի զոչնչիւ. գործիս թռչնոց. ցանց ոտից։ Որ ձգի ի ծովն մեծ, կամ յանապատն, կամ մինչեւ ի սիդոն. Չոգան ընդ ամենայն ձգեալն (այսինքն տարածութիւն, դաշտ, անապատ)։ Զձեռս իւր ձգէ յօգուտ։ Մի՛ ձգեսցեն զձեռս իւրեանց յանօրէնութիւն։ Ձգեաց անարատ զճանապարհս իմ։ Մի՛ ձգեր զբարկութիւն քո ազգէ մինչեւ յազգս։ Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ. եւ այլն։
Երկիրս իբրեւ զյատակ տան, եւ երկինք իբրեւ զառաստաղ գմբեթաձեւ ձգեցան ի վերուստ. իսկ ձգելն զայն յայտ առնէ, թէ որպէս ոք զհանդերձ ինչ դիւրաւ տարածանէ, մեկնէ, այնպէս դիւրաւ ձգեաց զերկինս. (Գէ. ես.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Ձգել զպահոց ժուժկալութիւն մինչ ի կէտ եւ այլն. այսինքն յերկարել. (Շ. մտթ.։)
Մինչեւ ցվախճան մեծ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս ձգեցին զխօսսն։ Զի մի՛ ձգիցեմք զժամանակս, եւ ծախիցեմք մագաղաթ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՁԳԵԼ. ἐλκύω, ἔλκω, σπάω, ἑκσπάω, ἑπισπάω traho, extraho, attraho. Քարշել յո՛ր կոյս եւ է. եւ Կորզել. եւ Կրել. քաշել.
Ձգել զլուծ, կամ ակօս ի դաշտի. կամ պարանօք, ցանցիւ, կապանօք. կամ զուռկանն, զգործին ի ցամաք։ Ձգել արտաքոյ տաճարին. կամ ի հրապարակ, ի տագնապ, ի գթութիւն։ Ձգեցից առ իս։ Ձգել զսուր, զբան։ Ձգել ի ջրոց (ի դուրս)։ Ձգել զդուռն զկնի։ Ձգել զօդ։ Ձգել զմեղս իբրեւ երկայն պարանաւ։ Մի՛ ձգէք յանձինս զսատակումն. եւ այլն։
Մտանէ արեգակն, եւ ի տեղի իւր ձգի (այսինքն կըքաշուի)։ Ելին ձգեցան ի քաղաքէ անտի։ Փորձի՝ առ ի յիւրոցն ցանկուցեանց ձգեալ. եւ այլն։
Հոտ անուշութեան բուրեալ, որպէս զի զմեզ զամենեսեան գրեթէ ի քուն ձգել. (ՃՃ.։)
Ձգել զոստայնս իւրեանց զգլխովք նորա. (Ագաթ. (որ հայի եւ յաջորդ նշ)։)
Ի կարծիս (այսինքն ընդ կարծեօք) ձգել. (Լմբ.։)
ՁԳԵԼ. τοξεύω, κατατοξεύω jaculor, sagittas emitto ῤίπτω, ἑπιρίπτω, ἑκπέμπω projicio, injicio, ejicio, emitto եւ այլն. Ձիգ դնել. նետաձիգ լինել. եւ Ընկենուլ, զընկենուլ, արկանել, արձակել, թողուլ ի վայր. (որ եւ ռմկ) հեռու կամ մէկ դի կամ վար ձգել. ջուղ՛՛. գձել. (լծ. ընդ քշել) որպէս եւ նետել, է իբր նետաձգել.
Ձգել զնետ կամ զփքին կամ զքարինս։ Ձգեա՛, եւ ձգեաց։ Ձգեսցէ նմա զամենայն անօթ խարդախութեամբ։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ։ Արմատս ձգեալ.եւ այլն։
Ի խուռն քարանց ձգելոց. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձգել զանձն ի խոնարհ (այսինքն արկանել ի վայր). (Շ. մտթ.։)
Բամբասանք յանհաւատիցն ձգեցաւ զկնի աշակերտաց աւետարանին։ Տուգանք եւ զրկութիւնք ձգին ի վերայ մեր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Չքաւորն եւ ձգելին յամենայն պատճառէ բարւոյ. (ընկեցիկ. ձգած). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to stretch, to extend, to spread;
to reach, to arrive;
to grow longer, to be prolonged, protracted;
to drive at, to tend to, to abut in;
to stretch oneself, one's limbs;
to endeavour, to strive, to try, to seek;
— աչօք զհետ ուրուք, to follow with the eyes;
— ընդ ումեք, to vie, to emulate, to rival, to strive with.
Մի՛ ձգտիր ընդ մեծատան։ Յաւուրս քառասուն ձգտէր. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 4։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 12։)
Ոստք ի խոնարհ կողմ ձգտէին։ Ըստ փառաց աշխարհիս ձգտին յանչգնութեամբ։ Ձգտեալ յերկարէր գործն. (Փարպ.։)
Ձկտեցան պատիժքն պատուհասից մեղացն նորա ի վերայ ծննդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
Ամենայն մեծամեծ սքանչելիք՝ որ աստ իցեն, եթէ ձկտեսցին (բաղդատութեամբ) ընդ յն բարութիւնս՝ որ անդ իցեն, նուազունք երեւին. (Եփր. համաբ.։)
Ձկտէին փոքր մի յուղղութիւն։ Ձկտի մտացն աչօք առ նա։ Ձկտեալ կորովի բբօք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Յայն ինչ ձգտել, որ ի վեր է քան զզգայութիւն. (Նախ. ժող.։)
Երբեմն ձգտին իբրեւ զերկարս. (Երզն. քեր.) իմա՛ զերկարիլն վանկից։
Ձգտիմք, յօրանչեմք։ Ոչ յօրանչիցէ եւ ձկտիցի եւ ընդարմանայցէ յաղօթսն։ Յօրանչիցեմք, ձգտիցիմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ ՟Գ. 4։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Յօրանջելն եւ ձգտել։ Ձգտելն հմուտ բժիշկք ի մթերելոյ մաղասոց ասեն. (Եզնիկ.։)
yourself, you yourself;
personally;
դուք ձեզէն տուք զիրաւդ, judge of it yourselves.
ՁԵԶԷՆ ՁԵԶՈՅՆ. αὑτοί ὐμεῖς, ἑν ὐμῖν αὑτοῖς vos ipsi, ex vobis, de vobis. Դուք ի ձէնջ, կամ ջէօք, անձամբ անձին, դուք ինքնին. ձեզնէ, ձեզմէ, ձեզմով, դուք ինքիրմէն.
Դուք ձեզէն երթա՛յք ժողովեցէ՛ք ձեզ յարդ. (Ել. ՟Ե. 11։)
Դուք ձեզէն իսկ գիտէք. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 25։)
Դուք ձեզէն տո՛ւք զիրաւդ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Որպէս եւ դուք իսկ ձեզէն վկայեցէք. (Եզնիկ.։)
Զձերն բեզէ՛ն տեսէք. (Յհ. կթ.։)
Ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
χείρ manus. Եզր բազկի ի դաստակէ ցծայրս մատանց. թաթ ձեռաց. ափ. բուռն. գործարան շօշափելոյ՝ ըմբռնելոյ, եւ գործելոյ։ Նմանութեամբ, Գործի, միջնորդ. գործ. կար. զօրութիւն. իշխանութիւն. բաւականութիւն. անձն, եւ այլն. ձեռք, ձառք. (լծ. յն. խիր, սանս. քառա ).
Ձգել զձեռն, եւ առնուլ։ Մխել զձեռն յոք կամ ի գործ։ Հնազանդ լինել ընդ ձեռամբ։ Ձեռք նորա յամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի նա։ Հանեալ զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Երկուս ապարանջանս ի ձեռս նորա։ Վաստակք կամ արդարութիւն ձեռաց։ Գործել ձեռօք։ Ահաւանիկ աղախին քո ի ձեռս քո։ Ի գործոց մերոց եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Լինէր ձեռն տեառն ի վերայ քաղաքին.եւ այլն։
Տարածեալ զձեռս իւր ի խաչին. զի տարածեալ ձեռօքն ի գիրկս իւր ընկալցի զամենայն տիեզերս առ հասարակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։) (Ոճով ասի.)
Եկն սաւուղ ի կարմեղոս, եւ կանգնեաց իւր ձեռն (որպէս կոթող ինչ ի նշան յաղթութեան. կամ ինքնաձեռն իշխեաց զոհել, ասէ կիւրեղ)։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան, եւ կոչեաց զնա ձեռն աբեսողոմայ։ Եզ զանձն իւր ի ձեռին իւրում (ի բռին, ի վտանգի)։ Ձեռն նոցա ընդ դաւթի է։ Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի։ Զնիկանովր ի ձեռն գումարէր։ Զօրս ի ձեռս հասուցանել։ Գործ ի ձեռն տալ։ Տաղ քեզ զնա ի ձեռս։ Ի բաց եկաց եդովմ ի ձեռանէ յուդայ. եւ այլն։
Ձեռք աստի եւ անտի ի վերայ աթոռոյն նստելոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 19.) իմա՛ ձեռնաձեւ յենարան ձեռաց։
Զձեռին գործին քո մերձեցուցեր ի նա. (Ել. ՟Ի. 25.) իմա՛ դանակ, դուր, եւ այլն։
Բժիշկքս՝ այլոց ձեռաց եմք կարօտ. (Ոսկ. եփես.։)
Զձեռն ձերբ ածէր (այսինքն բուռն հարեալ՝) եւ ընկենոյր զտախտակսն։ Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր ձերբ (այսինքն ձեռամբ) իւրով, եւ մեռցի. (Եփր. ել.։)
Բուռն հարեալ զնմանէ՝ ձեռն զձեռամբ փոփոխելով՝ քարշել թուելով զնա. (Դիոն. ածայ.։)
Ձեռն մի՛ արկանէք ի նա. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22։)
Արկ հերովդէս արքայ ձեռն՝ չարչարել զոմանս. (Գծ. ՟Ժ՟Բ. 1։)
Ձեռն արկ կամակորութեամբ ... ձեռն էարկ, եւ եհան զբազումս ի գնդէնք քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Դ։)
Ոչ տայ մեզ ձեռն գիրք, թէ պատառեցաւ լեառն ընդ չորս մասունս. (Լմբ. զքր.։)
Կրեաց պատերազմ դժնդակ, այլ ոչ երբէք ետ ձեռս պատերազմողացն. (Ոսկ. ես.։)
Դիցես զձեռս քո ի վերայ նորա. (Թուոց. ՟Ի՟Է. 18։)
Ի ՁԵՌՆ. διά, δι’ per. Որպէս թէ Ձեռամբ, այսինքն միջնորդութեամբ, կամ գործականութեամբ. եւ պարզապէս ի նշանակ գործիական հոլովոյ՝ որ պակասի ի յն. եւ լտ. մէկին ձեռքովը, տնով.
Օրէնքն ի ձեռն մովսիսի տուան, շնորհք եւ ճշմարտութիւնն ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի եղեն։ Ի ձեռն գաւազանի սրտմտութեան իւրոյ ընկլոյց զիս։ Այցելու լիցի տէր աստուած ի ձեռն իմ։ Սատակեաց զնա տէր աստուած ի ձեռն կնոջս։ Որպէս եւ խոստացաւ ի ձեռն կտարակարանացն։ Վա՛յ մարդոյն այնմիկ, յոյր ձեռն գայցէ գայթագղութիւն.եւ այլն։
Թագաւորութիւն լուծանի, եւ եթէ այլ ոմն երբէք իշխանութիւն լուծեալ է, ո՛յ ի ձեռն այլոյ ուրուք, այլ ի ձեռն ինքեանց նոցունց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Յիսուս գթասցի՛ս ի մեզ ի յերկրպագու ծառայս՝ ի կարապետիդ քո ձեռն, զոր վերապատուեմք այսօր. (Տաղ.։)
Բայց օրինօք լինի ասել.
Ի ձեռն մանրութեան ոչ երեւելով մեզ. այսինքն մանրութեամբ, կամ առ մանրութեանն. (Պղատ. տիմ.։)
Ի ՁԵՌԱՆԷ. Եղեալն ընդ ձեռամբ ուրուք. երկրորդն. եւ Յետ նորա ի կարգի.
Կանգնեցին ի ձեռն որդւոց արանց երիքովի ... եւ ի ձեռանէ նոցա ունէին մոսողամ ... եւ ի ձեռանէ ունէին սադովկ։ Զհետ նորա կալան ղեւտացիքն. եւ ի ձեռանէ նոցա կալաւ ասաբիա. (Նեեմ. ՟Գ. 4=17։)
Զջնիկանն որ է մարզպետ արքունի, եւ զմովան հանդերձապետ ի ձեռանէ մովպետան մովպետի. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԶՁԵՌԱՄԲ. որպէս Ի ձեռին. ընդ իշխանութեամբ, կամ կարողութեամբ. յոր ինչ ձեռնհաս ոք իցէ.
Ապա եթէ իւր իսկ զձեռամբ իցէ, ինքնին փրկեսցէ զանձն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 49։)
ՁԵՌՆ Ի ՁԵՌՆ. մ. Անընդմիջապէս ի ձեռաց ի ձեռս. ձեռքէ ձեռք.
Իսկ գոհութիւնն, յորժամ ձեռն ի ձեռն առնումք ի նմանէ զհայցուածս խնդրոցն. (Լմբ. սղ.։)
Եւ նորա ձեռս յանձին հարեալ առ արքային՝ առ ի կատարել զհրամանն արքունի. (Ուռպ.։)
ՁԵՌՍ Ի ԿԱՊ. մ. Կապեալ կամ մածեալ ունելով զձեռսի վերայ կրծոց. ձեռնի ձեռին վերայ դնելովի լանջս, կամ աղխելով զձեռն. ձեռք ձեռքի վրայ.
Անցեալ կային (երեք մոգքն) ձեռսի կապ՝ աչքի նա հայելով։ Եւ կայինի կարգի՝ ձեռսի կապ լինելով ըստ օրինի. (Եպիփ. ծն.։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Ուր իցէ ընթացք ձիոյ կամ ձիով. ձիարշաւ. կրկիսարան.
Արուեստ ձիընթացին յայնժամ յայտնի լիցի, յորժամ անփորձ ձիօք յաղթեսցեն. (Կլիմաք.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ՁԻԸՆԹԱՑ. գ. cf. ՁԻԸՆԸԱՑՔ. Ընթացք ձիոց. եւ չափ ընթացից նորա. փարսախ. ասպարէս.
Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն. (Երզն. մտթ.։)
riding;
—ք, cf. Ձիընթացք.
Ձիընթացիկ թատերք, կամ արշաւանք, կամ ասպարէզ. (Վրք. ոսկ.։ Արծր. ՟Ա. 15։ ՟Դ. 6։)
pressing olives;
—ք, olive-press;
oil-mill.
Երկինք որպէս ձիթահանաց (կամ նոց, կամ նուց) քար կողմաւոր գլորի։ Իբրեւ ձիթահանուց կողմաւոր շրջաբերի. (Յկ. ղրիմ.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
Ձիթենի յունարէն ելէա կոչի. (յորմէ ելլադա, հելլենք). (Եզնիկ.։)
Տերեւ ձիթենւոյ։ Տերեւս ձիթենեաց։ Թափեսցին ձիթենիքն քո։ Իբրեւ զձիթենի պտղալից։ Ի լեառն կամ ընդ զառ ի վերն ձիթենեաց, եւ այլն։
Ի լերինն ձիթենեաց էր գալիլեա անուն փոքր լեռնակ բլրաձեւ. (Մեկն. ղկ.։)
wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
Ցրտութիւն կամ անձրեւ կամ սառն ձմերայնոյ։ Յաւուր ձմերայնոյ. (՟Ա. եւ ՟Բ. Եզր.։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 6։ Զաք. ՟Ժ. 1։ Իմ. ՟Ժ. 29։ Առակ. ՟Ի՟Է. 15։)
Քաղցր եւ նոյն ինքն գարունն զկնի ձմերայնոյ տխրութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
ՁՄԵՐԱՅԻՆ, յնոյ. կամ ՁՄԵՐԱՅՆ, յնի. ՁՄԵՐԱՅՆԻ նւոյ, կամ ՁՄԵՐԱՆ, անի. ՁՄԵՐԱՆԻ նւոյ, կամ նոյ. գ. χειμών, χεῖμα hiems, bruma, tempestas, aestus. Ժամանակ եւ եղանակ ձմեռնային. ձմեռն. եւ Մրրիկ. ծուփք. նեղութիւն. վիշտ.
Յետ անցանելոյ ձմերայնոյն։ Տխրութիւն կամ սառնամանիք ձմերայնոյն կամ ձմերանոյն. (Յհ. իմ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Աղքատանայ զվերջին աղքատութիւնն, եւ մերկ ի մեծի ձմերանին լինի, ուր փախուստ ոչ գոյ. (Համամ առակ.։)
Աւուրք ձմերանի էին։ Զգաստանալ նախ քան զօր մահու եւ հասարակաց ձմերանին. (Արծր. ՟Ե. 2։ Նախ. ժող.։)
Սաստիկ ձմերայնովք պաշարեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի մէջ ձմերայնի մրրկօք պատեալ։ Տապ ձմերայնոյն (այսինքն եռանդն ալէկոծութեան) ի ներք էր ի նաւին։ Դու ես պատճառ ձմերայնոյս. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. յովն.։)
ՁՄԵՐԱՆԻ. մ. ՁՄԵՐԱՅՆԻ Ի ՁՄԵՐԱՅՆԻ. Ի ձմերան. ի ձմեռնային ժամանակի. χειμῶνος (իբր ձմերան. թ. գըզըն ). hieme այսինքն in hieme (ռմկ. ձմեռը, ձմռան)
Ի ձմերանի եւ յամառայնի։ Կարեւոր պէտք օդոյ (ոտից) ի ձմերայնի են. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։ Յուդ. ՟Բ։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Ձրի վաճառեցայք։ Վարեցաւ ժողովուրդն իմ ձրի. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 3. եւ 5։)
Ոչ ծառայեսցես ինձ ձրի։ Միթէ ձրի՞ պաշտիցէ զտէր։ Գնասցէ ազատ. ձրի իսկ ելցէ առանց արծաթոյ։ Ոչ մատուցից տեառն աստուծոյ իմոյ ողջակէզս ձրի։ Գործղ նմա գործ ձրի, եւ զվարձս իւր ոչ հատուցանէ նմա։ Ձրի առէք, եւ ձրի տուք. եւ այլն։
Որպէս յինէն ձրի առէք, նոյնպէս եւ դուք ձրի տուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Սատանայ ձրի եհար եւ վիրաւորեաց զմեզ, զի ոչինչ վնասեցաք նմա. (Իգն.։)
Տուրք ձրի՝ շնորհք կոչի. (Խոսր.։)
Զորս բարձրացոյց ձրի արդարութեամբն։ Ձրի դեղօք բժշկեաց զմեզ. (Իգն.։)
ՁՐԻ, ձրւոյ կամ ձրոյ. ձրիք, ձրեաց. գ. Ձրի գոլն, եւ ձրի պարգեւք. ձիրք.
Քրիստոսի ձրեաց շնորհողին փառք. (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
balancing, oscillation, vibration;
clock, time-piece;
cf. Ճօճք;
cf. Ճօճական.
ՃՕՃԱՆ ՃՕՃ. իբր Ճօճումն. ծածանումն. եւ Ճօճուն, ճօճեալ. դիւրաթեք. ճկճըկում, եւ ճկճըկած, խաղուն.
death-boding, announcing death;
fatal, sad, disastrous, gloomy, mournful;
քուն —, sleep the forerunner of death.
Մահագուշակ վիհ, անյատակելի անդունդք. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
deadly, mortal, mortiferous, pestilential;
cf. Մահկանացու;
mortal;
—ք, mortals;
mankind;
— մեղք, հիւանդութիւն, վէրք, թշնամի, deadly sin;
mortal sickness;
fatal wound;
deadly enemy.
Մահացու թոյնք։ Ախտք մահացուք. (Նար. առաք.։)
Մահացու անօթ, կամ զէն, այսինքն սուսեր. (Պիտ.։)
Ի մահացուաց յերկիր ի խոնարհ։ Զմոխիրս անարգ մահացու։ Ո՛վ մահացուդ ի կենդանեաց։ Իբր զերկրածին մահացու մարմին։ Անմահին փառաց՝ մահացու զանգուածով քարոզք։ Անապականք, եւ ոչ մահացու։ Ել ի հովտէս մահացուաց երկրօ. (Նար.։)
Նմա մատուցին զընծայս խորհրդոյ՝ շարժեալ իմաստիւք, զմուռ մահացու, ոսկի արքայի, կնդրուկ աստուծոյ. (Շ. տաղ. (գուցէ գերլի էր, մահացուի, այսինքն այնմ՝ որ հանդերձեալ էր մեռանել վասն մեր)։)
mortal, subject to death;
mortiferous, deadly;
հէք —քս, we, poor mortals.
θνητός mortalis. Որպէս թէ մահական կամ մահացու (ըստ ՟Բ նշ). Ներքոյ անկեալ մահու. որ ունի մեռանիլ. մարդ՝ որ է տակաւին յաստի կեանս.
Մեռցո՛ւք իբրեւ զմահկանացուս, զի ընկալցի զմեր մահն իբրեւ զանմահից. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ մահկանացուացս կեանքդ ես. (Շար.։)
Ո՞ ոք ի մահկանացուացս ունի կանս անտրտունջս (կամ անտրտումս). (Եղիշ. ՟Ը։)
Որ մահկանացուացս կեանքդ ես. (Շար.։)
Ո՞ ոք ի մահկանացուացս ունի կանս անտրտունջս (կամ անտրտումս). (Եղիշ. ՟Ը։)
(Մանեթոս գրեաց) զդից եւ զդիւցազանց եւ զուրուականաց, եւ զմահկանացուաց թագաւորաց՝ որ եգիպտացւոց թագաւորեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՄԱՀԿԱՆԱՑՈՒ. որպէս Մահացու (ըս ՟Ա նշ) այսինքն մահածու. մահաբեր. մահառիթ.
Ադրիանոս մահկանացու ջրգողութեամբ անկեալ վախճանեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Հիւանդացաւ եւ նա զմահկանացու ախտ, մինչեւ թողեալ եղեւ ի բժշկաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Մաղթելով հայցեմք կամ խնդրեսցուք։ Մաղթեա՛ փրկողին զթողութիւն յանցանաց։ Մաղթեցէ՛ք զտէրըն տերանց՝ վասն մարդկան երկրաւորաց. (Շար.։)
Աստուածքն ըստ ինքեանց մաղթեալք լիցին եւ հաշտեալք. (Պղատ. տիմ.։)
Բարեխօս ոք կամ քարոզ ստելով զքաղաքէն՝ զօտարոտիս ինչ մաղթէ առ քաղաքի ուրեմն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
maternal, motherly;
by mother's side;
— հաւ, maternal grandfather;
—ք, mother's country or birth-place.
Ի մայրենի գիրկսն։ Մայրենի գթովք։ Մայրենի կաթամբ։ Արգանդ մայրենի. (Առ որս. ՟Դ։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
Աբեսողոմ ընտրեաց զմայրենի փշաբերութեանն (այսինքն զայլազգի մօր) չարութիւն. (Պիտ.։)
Ի մայրենի հաւոյ իւոյ գնէլոյ գնունւոյ։ Ի մայրենիս քո յիմս առեալ ազգ. (Խոր. ՟Գ. 23. 48։)
Հայրենեօք եւ մայրենեօք հայ էր. (Ուռհ.։)
childbed, childbirth, confinement, labour, delivery, lying-in;
երկունք մանկածնութեան, the pains of labour;
մեռանել ի մանկածնութեան, to die in childbed.
Առաքեալ մարմին եւ արիւն կոչէ զամուսնութիւն մանկածնութեանն. (Եփր. յար. մեռ.։)
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
Ի մանկութենէ իւրմէ։ Ըստ մանկութեան իւրում։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Դատապարտէ մանկութիւն վաղվաղակի վախճանեալ զբազմամեայ ծերութիւն անիրաւի։ Կին ոք ի տան հօր իւրոյ ի մանկութեան իւրում։ Ոչ իբրեւ զկին մի ատեցեալ ի մանկութենէ.եւ այլն։
ՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. գ. Որպէս Մանկ գոլն. այսինքն խորամանկութիւն. մենքենայագործութիւն. եւ Մանկական ստահակութիւն.
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Ո՞վ պատմեսցէ աբրահամու, եթէ սնուցանիցէ մանուկ սառա։ Յղացաւ ռեբեկա կին նորա, եւ խաղային մանկունք ի նմա։ Ուխտաւոր աստուծոյ եղիցի մանուկն անդստին յորովայնէ մօր իւրոյ։ Զի՞նչ արասցուք մանկանն որ ծնանիցի։ Տեսին զմանուկն հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով։ Արի՛ ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր.եւ այլն։
Ըստ կազդուրել մանկանց իմոց խաղացից։ Օրհնեցէ՛ք մանկունք զտէր։ Ընդ հարցի մանուկն ընդ ծերոյն։ Սամուէլ մանուկն պաշտէր առաջի տեառն։ Մանկունքս կան ընդ ինեւ յանկողնի. եւ այլն։
ՄԱՆՈՒԿ. որպէս Պատանի. երիտասարդ ժիր. ծառայ. սպասաւոր. զինուոր. զօրական քաջ.
Լուարո՛ւք մանկունք զխրատ հօր։ Անիծեալ քանան մանուկ։ Գայր մանուկ քահանային։ Մանուկ իմ անկեալ կայ ի տան։ Յարեան ի մանկանցն բենիամենի երկոտասանք, եւ ի մանկանցն դաւթի երկոտասանք.եւ այլն։
Քառասուն մանկունք սեբաստիոյ։ Զինուորեալ մանկունք թագաւորաց, կամ եկեղեցւոյ. եւ այլն։
Ապողոնիոս՝ այր օրինակագիր՝ մանուկ եկեղեցւոյ (այսինքն եկեղեցական մատենագիր). (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
Զորս աստուծով ճգնէին, մանկունս կոչէին. (Մաքս. ի դիոն.։)
Դուն ուրեք՝ որպէս Մտրուկ, կամ ձագ անասնոց.
ՄԱՆՈՒԿ. ա. Փոքր. փոքրիկ. մանր. եւ Մանկական.
Ի բերանոյ մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին. (Շար. (յորս կա՛մ մանուկն, կա՛մ տղայն դնի իբր ածակ։))
Մանուկ տիովք վախճանեալ։ Գուցէ ըստ մանուկ տիոցն զարհուրեսցի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Յհ. կթ.։)
searching or examining accurately;
accurate, exact, punctilious;
prying, inquisitive;
— լինել or —խուզիւ քննել, to examine minutely, to scan, to sift;
— լինել, to refine, to be critical, to subtilize;
to be inquisitive;
—խուզիւ հարցանել, to interrogate inquisitively.
Մանրախոյզ շօշափմամբ աջոյ՝ զեղջերս արքայից յաղթողաբար ըմբռնեալ կալան. (Նար. խչ.։)
Մանրախուզիւ քննեալ՝ գտաք զթագաւորելն տրդատայ յերրորդ ամի դիոկղետիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 79։)
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
Ոչ ըստ շարադրութեան՝ որ ըստ մանրամասնիցն, առնեն տարերք՝ զմարմինս, այլ ըստ փոխադրութեան եւ միութեան. (Նիւս. բն.։)
Եւ յ՛ռեկացն (ի ճեղքուածոց) մանրամասնից ճահեցուցանէ հանդէպ ճակատուն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ψηφίς lapillus. Յօրինուած ի մանրախիճ քարանց կամ մանր քար ի պէտս կիտուածոյ.
Մանրամասն նկարիցն (կամ քարիցն) շարադրողն՝ պատմութեան արժանի գործեաց զճեմեալ յատակս գետնոյս. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ա. λεπτομερής tenues et exiles partes habens, minutus, subtilis. Ունակ մանր մասանց. մանրամասնեայ. եւ Նուրբ. նրբին. մանրազնին. ըստ իւրաքանչիւր մանր մասանց խուզարկեալ.
Մանրամասն քննութեամբ քննել կամ բացատրել. (Սկեւռ. յար. եւ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Մանրամասն քննութիւն ի գալստեան նորա լինելոց է. (Երզն. մտթ.։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Նեղ տեղի։ Տեղիս նեղ է մեզ։ Ջրհոր նեղ։ Նեղ դուռն։ Նեղ ճանապարհ։ Եթէ նե՞ղ իցէ քեզ լեառնդ Եփրեմի.եւ այլն։
Նեղ բերանօք սափոր. (Փիլ. լին.։)
Ի փոքր եւ ի նեղ տան բնակէր ի թագստի. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Նեղ պարանոց։ Նեղ գնացք ի պարանոցս. իմա՛ Նեղ անցք, նեղուցք. στενόπορος angustos et arctos meatus habens.
Զցաւ քաղցոյս՝ լլկանաց նեղոյս նուաղեցելոյս՝ կենաց քո հացիւդ բժշկեսցե՛ս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խոխոմաձիգս եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ի նեղ արկ զքաղաքն ի ծովէ եւ ի ցամաք կուսէ։ Ի նեղ եւս արկ զթագաւորն հոնաց։ Եւ այնպէս ի նեղ արկանէր զնա եւ զամենայն զօրսն, զի եւ այլն։ Կարքեդոնացիք զմետեղղոս հիպատոս ի նեղ արկին, որ փախստական լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14։ Եղիշ. ՟Ա. ՟Գ։ Եւս. քր. ՟Բ։)
Աւենդիոս ի պատերազմի ուրեմն արուարձանեացն ի նեղ մտեալ՝ անկանէր առ բլրով. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՆԵՂ գ. ՆԵՂԱՂԻ կամ ՆԵ՛Ղ ԱՂԻ. Նեղագոյնն յաղիս՝ կից ընդ ստամոքս.
Ի մարդն ի ստամոքս է նեղաղին, յորմէ մղի կերն յորովայն. (Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ.։)
Յառաւել ցաւոց գլխոյն եւ ի սաստիկ նեղոյն՝ լոյս աչացն պակասեալ էր։ Ի սաստիկ նեղոյն եւ յառաւել տանջանացն լուծեալ քակտեցան ամենայն անդամք մարմնոյ իմոյ. (Ոսկիփոր.։)
to narrow. to make narrow, to contract, to straighten, to restrain, to tie down, to press, to constrain;
to give trouble, to disquiet, to incommode, to inconvenience, to importune, to annoy, to trouble, to torment, to harass, to infest, to plague, to molest, to maltreat, to oppress;
զոք ամբոխին, to crowd, to oppress, to press, to squeeze;
ժողովուրդքն նեղէին զնա, he was oppressed by the throng;
էշն նեղեաց զինքն ընդ որմն, the ass thrust herself unto the wall.
Տեսի ես զնեղութիւն, զոր նեղեն զնոսա եգիպտացիքն։ Մի՛ նեղեսցէ այր զընկեր իւր։ Ի նեղութեան քում, որով նեղիցէ զքեզ թշնամին քո։ Նեղեաց զԻսրայէլ։ Իւրաքանչիւր զընկեր իւր նեղելով նեղեն։ Նեղեցից զմարդիկ, զի տեառն մեղան.եւ այլն։
Նեղեցան որդիքն Իսրայէլի յոյժ։ Եւ նեղեցաւ Դաւիթ յոյժ։ Ողորմեա՛ ինձ տէր. զի նեղեալ եմ ես. եւ այլն։
Հրաման պատուիրանին նեղեաց զնոսա (այսինքն ստիպեաց)։ Այս է աստուած, որ նեղէ սիրովն իւրով զմահկանացուս, զի եղիցին աստուածք. (Եփր. ծն.։)
Զի մի՛ հրէօրէն եւ սաբելաբար նեղեալ եւ ամփոփեալ (ի մի անձն) զաստուածութիւնն թուիցեմք. (Լմբ. հանգ.։)
Զոր երկին, եւ երկնից երկինք ոչ պարագրեն, ի կուսական որովայնդ ոչ նեղեցաւ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
Երկինք նեղի տանել զմեծութիւն նորա, եւ դուստր աղքատաց տարեալ է զնա ի ծոց իւր. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
"cf. Նենգ;
—աւ, —օք, cf. Նենգաւ."
Խաբ գործեալ նենգանաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ նենգանօք ինչ չիցէ գնացեալ ամենեւին ընդ աւանդ ընկերին իւրոյ. (Ել. ՟Ի՟Բ. 11։)
active;
— բայ, active verb;
— քուէ, active voice;
— շնորհք, effective grace.
Աստուած յաստուծոյ, բան ներգործական, ամենայն ստացականս արարիչ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)
Զօրութիւնս ներգործականս (յն. բարեգործականս). (Մաքս. ի դիոն.։)
Աղօթք բարք՝ ներգործական (յն. յայտնագոյն) արարեալ զաստուծոյ իմացուածսն՝ անձին. (Բրս. թղթ.։)
ներգործականք են, որ յայլմէ առ այլս ի զօրութենէ նոցունց անցանէ օգտութիւնն. (Խոսրովիկ.։)
ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ ՄԵՂՔ ասի, ըստ բարոյականի, այն՝ զոր անձամբ առնէ իւրաքանչիւր ոք.
Սկզբնական մեղք, ներգործական մեղք. (Ոսկիփոր.։)
ՆԵՐԳՈՐԾԱԿԱՆ ԲԱՑ կոչի ըստ քերականաց, այն՝ որ յայտ առնէ զներգործութիւն գործողին. որ եւ ԳՈՐԾԱՒՈՐԱԿԱՆ, եւ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ ասի.
Բայ, սահմանական՝ ներգործական. կոփեմ, կոփես, կոփէ. (Թր. քեր.։)
Եւ է ներգործականն՝ իշխանականն առ այլս, եւ զօրութիւն ի վերայ ուրուք, յորժամ ես ի յայլս ազդեմ։ Յորժամ լինի ձայնն կրաւորական, եւ իրքն ներգործական, որպէս տանիմ. եւ կամ յորժամ ձայնն ներգործական, եւ իրքն կրաւորական, որպէս զգենում. (Երզն. քեր.։)
pardonable, excusable, remissible;
— մեղք, venial sin.
συγγνωστός venia dignus, venialis, excusabilis. Այն ոք կամ ինչ, որում լինի ներել.
Դարձեալ եւ նոքա ոչ են ներելիք. (անդ. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Ուստի առ յետինս՝ Ներելի մեղք ասի թեթեւ յանցանքն։
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
եւ ն. ἁνίημι, ἑπιχωρέω, συγχωρέω locum do, cedo, concedo, permitto, dimitto, missum facio, indulgeo, veniam do եւ այլն. (ի Ներ, թ. եէր. այսինքն տեղի) Տեղի տալ. թոյլ տալ. թողուլ. թողացուցանել. անտես առնել՝ շնորհել՝ քաւել զյանցանս. զիջանել. անսալ. խնայել. թո՛ղ տալ, աչք խփել.
Ներեսցո՛ւք, զի ներեսցի մեզ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Համբաւ ներեղութեանս մերոյ հասեալ է ի ներօղ լսողութիւն ինքնակալիդ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
ՆԵՐԵԼ. καρτερέω, ἁνέχομαι patior, sustineo, contineo me. Կալ մնալ առ ետեղ հաստատուն. տոկալ. հանդուրժել. համբերել. յարատեւել. յանձն առնուլ. տանել. դիմանալ. զինքը բռնել.
Զօրացան, եւ իբրեւ անմարմին ներեցին ի մարտի։ Ներեա՛ յասպարիզիդ, զի պսակեսցիս։ Մարդիկ մարմնաւորք իբրեւ անմարմինք ներէին ի տանջանս։ Ներեսցուք առ սուղ ժամանակ մի մարմնով, զի զյաւիտենական կեանս վայելեսցուք՝ հոգւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արդարքն զիա՞րդ համբերութեամբ կան, եւ զիա՞րդ ներեն աստի տրամութեանցս. (Իսիւք.։)
Ոչ ներեմք լսել ինչ յասացելոցն։ Ընդէ՞ր են վաստակք. քանզի զներեցաք չվաստակելոյն։ Զայս եւ աստուած կամեցաւ, բայց ոչ ներեցեր։ Իբրեւ մթնացաւ, ոչ ներէին չխնդրել զվարդապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35. 42։)
Խնամքն աստուծոյ ոչ ներէ, այլ բազում անգամ փրկէ. (Լմբ. առակ.։)
cf. Ներող;
— քաղցրութեամբ, with the greatest kindness.
ներօղ մտօք. մարդասէր. մարդասիրական.
in, within, inside;
cf. Ներքս.
Եդաք ի ներս ի տապանն զնշխարսն. (Զենոբ.։ Հոգեղէն օրհնութիւնքն, զնշխարսն. Զենոբ.։)
Հոգեղէն օրհնութիւնքն, զորս ի ներսն հրամայէր արկանել. (Եփր. մնաց.։)
Ընկալաւ զնա ի ներս. (Վրք. հց.։)
Ի ներս անկեալ թշնամութիւնս։ Էած ի ներս զնոր աւանդութեանցն գիւտս։ Այն՝ որ երկրորդ կամօք աստուծոյ եմուտ ի ներս. (Լմբ. ատ. Լմբ. սղ. Լմբ. ովս.։)
Արկէ՛ք ի ներս։ Եմուտ ի ներս. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ը. Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի.։)
Արտաքոյ, եւ ի ներս. (Վրդն. ել.։)
stay, staff, prop;
sustainer, support, upholder, buttress;
—ս արկանել, to prop, to stay, to support;
— ամրութեան լինել ումեք, to be a support of, to uphold, to sustain, to protect;
— կալ հաւատոց, to support religion, to be a supporter of religion;
cf. Յենարան.
արար զծովն ձուլածոյ, եւ նեցուկ ի ներքոյ նորա. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23։)
Որ խոնարհեալն էր, պիտոյ էր, պիտոյ էր նմա ամենայն իրօք նեցուկս ... հաստատութիւն նեցկի. (Նիւս. կազմ.։)
Աթոռ, ցուպ, եւ նեցուկ հաստատութեան է համբերութիւնս՝ առաքինութեանցն. (Իսիւք.։)
Օգնական հոգւոյն ախտից զառաքինութեան զօրավիգն արմատս հաստատութեան նեցուկ տուեալ։ Արք բարիք՝ սիւնք են ժողովրդոց, ամենեցուն նեցուկ լինելով՝ զօրէն տան՝ մեծաց քաղաքաց եւ քաղաքավարութեան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 21։)