oolt's-foot.
• , որ և գոնամակ, գանաման. սամ-ճակ «մի տեսակ բոյս». Բժշ. Գաղիան.-ըսա Խ. Ուղուրիկեան, Մասիս, 1881 նոյ" 23 և ՀԲուս. § 312 ,daphne gnidiuni*, որ մի տե-սակ դափնի է. Նորայր, Բառ. ֆր. 192 ա հա-մարում է ❇camélée*, Տիրացուեան, Cont. ributo alla flora dell' Armenia, § 82 daphne oleoides Schreb.։?
full of difficulties, very complicated, embarrassed.
discontented, disgusted, weary;
disgusting, unpleasant, disagreeable, tiresome.
ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃ ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃԵԼԻ. ԴԺՈՒԱՐԱՀԱՃՈՅ. δυσάρεστος, δύσερις vix placens եւ cui placere difficulter queas Դժուարաւ հաճելի. անհաճոյ. դժկամակելի. եւ Դժկամակ.
Քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. իսկ տրտմօղ անձին եւ այն դժուարահաճ է. (Նեղոս. տրտ.։)
Եթէ թշնամի դէպ լիցի գոլ, զդժուարահաճելի զոգւոցն զախտ յառաջագոյն զեկուցանէ (աչք)։ Դժուարահաճոյ այնոցիկ՝ որ զյապահով հանդարտութիւնն սիրեցին, դրակցութիւնքն։ Վասն որոյ եւ ծառայքն նմա դժուարահաճոյք եւ խռովարարք էին. (Փիլ.։)
Բայց այժմ ի դժուարահաճոյիցն ախտացան յոլովք. (Բրս. չար.։)
դժուարահաճ կամ դժուարահաճոյ լինել. Դժկամակիլ.
Եւ ոչ ընդ ինչ դժուարահաճ եղեալ ամենեւին. (Փիլ. լին.։)
Դադարեա՛ այսուհետեւ դժուարահաճոյ լինել ընդ աստուածային տնօրէնութիւնսն. (Բրս. չար.։)
difficult to explain, difficult, obscure.
Զանխուլ եւ դժուարաճառ բանս ի մէջ արկանէին. (Սկեւռ. լմբ.։)
difficult to contradiet
contentious.
δύσερις contentiosus Կռուասէր. դժնեայ ի վէճս. յամառ. դժոխահեռ.
Յոյժ դժուարավիճողք եւ անամօթք։ Ամենայն բան դժուարավիճող եւ պատուասէր. (Առ. որս. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
cf. Դիտակագործ.
sacrificed to the devil.
Ճենճերեալ ի պատիւ դիւաց կամ դից.
Դիւաճենճեր զոհք, կամ զոհարան. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
flexible, supple.
Դիւրաւ գճելի, կորանալի. ճկիլը դիւրին.
Զմէջսն ասէ պնդել. դիւրագուճ է նա ի գործ, եւ անաշխատ դարձեալ յառնել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
having three branches.
Որոյ են երեք ճեղք կամ ճիղք. իրեք ճղով.
Երկճղի կամ եռաճեղ. (Ոսկիփոր.։)
that runs rapidly (steed).
that passes, that dies soon, transitory, transient.
Որ փութով վախճան առնու. արագավախճան. վաղանցուկ.
Եւ թերեւս հակառակին մասն՝ երագավախճան. (Պիտ.։)
muzzle (for dogs, etc).
Երախճանաց եւ սանձանց (յն. մի բառ) պէտս ունել ի ճնշումն. (Նիւս. երգ.։)
cf. Բուրազուարթ.
full of rays, effulgent, brilliant.
ὐπεραύξησις excessus, superlatio Կարի ճաճանչեղ. լուսափայլ յոյժ յոյժ.
Գերաճաճանչ ճառագայթք։ Գերաճաճանչ գագաթն. (Դիոն.։)
increase, advantage.
Աճումն եւս քան զեւս. զարգացումն յոյժ. յաւելուած.
Զի՞նչ է գերաճումն կրօնաւորի. ասէ ծերն. յաւելումն մարդոյ ի բարիս՝ խոնարհութիւն է. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
meal-man.
a small medlar.
• (որ և ալուճ) «մի տեսակ վայրի պտուղ է ֆր. azerole» Վստկ. 155, որից ալոճի «նոյնի ծառը. ֆր. azεrolier» Բժ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ալօճ, Ռ. Սեբ. ալօջ, Մշ. ալուճ, Ասլ. ալէօչ, Խրբ. Հճ. Տիգ. ալուջ, Ոզմ. ալըչ, որից ալոչիկ, Սս. «լեռնային ա-լոճ»։
small medlar-tree.
cf. Յախճապակ.
cf. Ախորժահամ.
Ախորժաճաշակ բանապաճոյճ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
cf. Ածխագործ.
sole of the foot;
յակճիռս կալ, յաթիռս եւ յակճիռս կալ, to listen, to look at with admiration, attention, to be all eyes, all ears, in suspens, enchanted.
ԱԿՃԻՌ յակճիռս. որ եւ ԱԹԻՌ, ԱՅԹԻՌ. Վարի ընդ բայս՝ Կալ, լինել եւ այլն. գրի եւ ՅԱԿՃԻՒՌՍ, կամ ՅԱՃԻՒՌ. Ունկն դնել ուշի ուշով, միտ դնել հետաքննութեամբ եւ հիացմամբ. յապուշ կրթիլ, մանաւանդ կարկառմամբ անձին՝ եւ ի ծայրս մատանց ոտից յենլով. որպէս յն. ἁκροβατέω summis pedibus incedo եւ ἁκροάομαι audio discendi causa կամ προσέχω attendo
Յակճիռս կալով, եւ զականջս ուղղեալ շականջանէր։ Ամենայն բազմութիւն հրապարակին յակճիռս կալով։ Յորժամ ծնծղայքն եւ տաւիղքն բարբառեսցին, առաւել եւս յաթիռս եւ յակճիռս կան ընկճեալք։ Խաւար պատեալ էր, եւ նոքա յակճիւռս կային, զի մի՛ այլ որոգայթ ընդ խաւարն հասցէ ի վերայ ինքեանց։ Նստուցանել իբր ի սեղանի՝ յակճիռս ետ կալ ամենեցուն, թէ կերակրելոց է զնոսա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Խոր. ՟Գ. 65։ Վեցօր. ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
Մահապարտն յակճիռս կայ լսել բան մխիթարութեան։ Յակճիռս եղեալ ի նկատելն։ Մի ձայնս զբազմութիւն ժողովրդեան յակճիռս արար առ դասս քահանայիցն. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ընթանային ամենեքեան յակճիռ տեսանել զնոսա, թէ զիա՛րդ ի գլուխ ելանիցէ ատեանն. (Արծր. ՟Գ. 5։)
socket of the eye;
bezel of a ring in which a precious stone is set.
ԱԿՆԱԿԱՊԻՃՔ որ եւ ԱԿՆԿԱՊԻՃՔ. ὁφθαλμός oculus (πυελίς, σφενδόνη pala) Կապիճք աչաց. գոգ ական. բիբ. (ծակ՝ որպէս ընդունարան մատանւոյ). աչքին ամանը՝ ծակը՝ մէջը. չէշմխանէ, կէօզ խանէսի, պէպէք. (եիւզիւք գաշը.)
Թէ Յորդանան դիմեսցէ ի վերայ նորա, յակնակապիճս իւր ընկալցի զնա. (Յոբ. ՟Խ. 19։)
Բիբն ակնակապիճքն է. որք արտեւանամբքն միշտ եւ անյապաղ պարսպեն զաչսն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ակնապարար.
Հաճոյ աչաց. եւ խնդրօղ զհաճոյս աչաց.
Զգեղ երեսաց ցուցանէին առաջի ակնահաճոյ կամաց թագաւորին. (Ագաթ.։)
cf. Ականակիտ.
Որոյ աղբիւրակն է վճիտ. յստակաբուխ.
Ըստ նմանութեան երկուց ակնավճիտ աղբերց։ Աղբիւր ակնավճիտ տեսանիցէ. (Արծր. ՟Ե. 3. 6։)
inconvenient, unbecoming;
անճահս, unseemly.
ἅτοπος, ἅκαιρος. absurdus, importunus, ineptus. Ո՛չ ի ճահ. անպատշաճ. անվայելուչ. անտեղի. տարադէպ. անշուք. անպիտան. ուսլուպսուզ, օրանսըզ, եագըլըգսըզ.
Զհիւղեայն ասեն, թէ անճահ եւ անզարդ եւ անարգ եւ չար էր. (Եզնիկ.։)
Եւ է՛, որպէս վարկանիմ, ոչ անճահ իրն. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ։ Անճահ առասպելք. (Սեբեր. ՟Է։)
Անճահ եւ վնասակար միաբանութիւն. (ՃՃ.։)
Չէ՛ անճահ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անճահ իմն թուի. (Տօնակ.։)
ԱՆՃԱՀ. ԱՆՃԱՀՍ. Յանպատշաճս. անվայելչաբար. տարադէպ. անշնորհք կերպով.
Իբր արբեալ՝ անճահ բարբառի. (Մխ. երեմ.։)
Անճահս բարբառել. (Իգն.։)
Անճահս աքսոտեմ։ Անճահս (կամ անհաճս. յն. անհամս) իմն կաքաւեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
not brilliant, gloomy.
ἁφεγγής, ἁλαμπής. splendore vel lumine carens. Անմասն ի ճաճանչից. աննշոյլ. անլոյս. նսեմ. մթագին. ըշըգսըզ.
Ընդ անճաճանչ յիմարութեան առագաստաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 3։)
Անճաճանչ խաւար. (Ոսկ. հռ.։ Դիոն. երկն.։ Շ. հրեշտ.։)
Անճաճանչ անգիտութիւն, կամ չարութիւն։ Ուսուցանելով հրաժարել յանճաճանչիցն՝ ի լուսաւորականսն ածել. Դ(իոն. եկեղ.։)
Անճաճանչ ի ծագմանէ աւետարանական լուսոյն մնացաք. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Երկար ժամանակաւ անճաճանչ լինիմ ի լուսոյ. (ՃՃ.։)
Եւ անճաճանչ խաւարային, իբրեւ ըզտուն գոլով մըթին. (Յիսուս որդի.։)
unrecognizable.
ἅγνωστος. ignotus. Որ ինչ դժուարաւ ճանաչի. անծանօթ.
Ծանիցուք զանճանաչելին. (Բրս. սղ.։)
cf. Անշաւիղ.
ἅνοδος. invius. Ուր չիք ճանապարհ. անկոխ, անգնալի. եօլսուզ. իզսիզ.
Ի դժուարագնաց յանճանապարհ վայրս։ Ընդ անկոխ հետեւել, եւ ընդ անճանապարհ. (Փիլ. իմաստն. եւ Բագն։)
Անցուցանել ընդ անճանապարհ տեղիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յահագին անապատիս յայսմիկ, զի անճանապարհ եւ անջուր է. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Անճանապարհ անձն. (Շ. մտթ.։)
Նոյն եւ անճանապարհ ի չար խորհրդոցն ընթացից. (Լմբ. սղ.։)
ԱՆՃԱՆԱՊԱՐՀ. ἁνοδία, ἁνοδίαι. iter impervium, invia, devia. Անճանապարհ վայր. անկոխելի տեղի կամ շաւիղ. զարտուղի ճանապարհ. սարփ եէր.
Ամենայն ջրայնոց կառավարեալ՝ ընդ անճանապարհն հետաձգէր. այս ինքն ընդ ծով. (Ճ. ՟Ա.։)
Վրիպեալ՝ յանճանապարհ խոտորեսցիս։ Անուղղելի բարքն ընդ անճանապարհ վարին։ Ընդ անճանապարհս մոլորեալ։ Յանճանապարհս զարտուղեալք. (Փիլ.։)
that fasts, fasting;
without eating.
ἅγευστος. impastus, jejunus, qui non gustavit. Որ ոչ ճաշակէ. անսուաղ. անմասն ի ճաշակաց մարմնոյ կամ հոգւոյ.
Անճաշակ լինելով՝ զճաշակաց պտղոյն քաւեալ զպարտիս։ Որ անճաշակ լինելով զբազմաժամակեայ աւուրբք. (Շար.։)
Ի փափուկ կերակրոց անճաշակ լինիմք յաւուրս պահոց. (Սիսիան.։)
Յերկնային բարեացն անճաշակք։ Անճաշակ հոգեւորական իմաստից. (Սարգ.։)
Անճաշակ ի բարեացն վայելմանէ։ Ի կէս աւուրցն ելանեն ի կենցաղոյս՝ անճաշակք ի ծերութենէ. (Պիտ.։)
ineffable, unspeakable.
ἅρρητος, ἁμύθητος, ἁνέκφρατος , ἁνεκλάλητος. ineffabilis, infinitus. Զոր չէ մարթ բանիւ ճառել՝ վասն մեծութեան, անհասութեան, գաղտնութեան. անպատմելի. անպատում. անթարգմանելի. անբաւ. գաղտնի. խորին. վասֆ օլունմազ. տիլէ վասֆէ կելմէզ.
Լուաւ զբանս անճառս. անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 8։)
Զանբաւ եւ զանճառ տեսութիւնս։ Զանբաւ եւ զանճառ զանազանութիւնս։ Անբաւ եւ անճառ արկածս չարեաց. (Փիլ.։)
Շնորհաց անճառից։ Հնարիւք անճառիւք։ Գովեստս անճառս։ Անճա՛ռ է ասել։ Անճառ է քան զօրինակ։ Հոգւոյդ անճառի։ Անճառ ես բանից։ Անճառ ի սերովբէից։ Զանճառիցն իմոց իբր զճառելեաց գիտողին։ Որ ինձ անճառն է, քեզ համարեալ է։ Խորութիւնք անճառիցն կնքեցելոց։ Յանդիմանեսցին անճառք։ Սերք սերմանց անճառից. (Նար.։)
Այնչափ լի էր անճառ ճառիւք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մնան զանազան չարութիւնքն անճառ ի սահմանի. (Լմբ. ատ.։)
Անճառ ժամուք, անհամար րոպէիւք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Սրբոյն Սարգսի անճառ պատմութեանն քննութիւն. իմա՛, որ անյայտ էր մնացեալ. (Շ. թղթ.։)
որպէս անարժան ի ճառել. անասելի. զոր չէ՛ օրէն ի բերան առնուլ. անլուր. ամօթալի. գարշ. ἅρρητος. nondicendus, infandus, nefandus. անըլմասը նալայըգ.
Առ անճառ ցնորս, առ այն՝ զոր ես եւ ոչ ի գրի իշխեցի առնել. (Եւագր. ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Է։)
Հարկաւորէր ասել զանճառս հայրենիս. իսկ նա զլեզուն ծամեալ ի բաց եթուք. (Նոննոս.։)
Եթէ յանճառս հպեսցի՝ ի մայր կամ ի մօրու. (Կանոն.։)
Միաշուրթն լեզուաւ գումարեալ հակառակ բարձրելոյն զանճառն խորհէին խորհուրդ. (Անան. եկեղ։)
Զանճառսն եւ զանասելին ի հարկէ ի վեր հանեն։ Անճառ անիրաւութիւնք։ Հիւանդութեանց անճառից. (Փիլ.։)
Անճառ անմաքրութիւն. (Կլիմաք.։)
ԱՆԴ ԱՆՃԱՌՔ, ռից. Կրկին բառ է, թէեւ կից գրեսցի. cf. ԱՆԴ, ա. Որ ինչ անդ ի հին օրէնս անճառք կամ գաղտնիք խորհրդաւորք կային.
Սրբութեանցն անդ անճառից գերազանցեալ նոր սրբութիւն. (Նար. ՀԵ։)
without rays, without light.
ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹ ԱՆՃԱՌԱԳԱՅԹԱՁԵՒ ἁφεγγής. որ եւ ԱՆՃԱՃԱՆՉ, ԱՆՆՇՈՅԼ. Ոչ փայլուն. եւ ուր չհասանեն ճառագայթք արեւու.
Եթէ ոչ կազմես զպատրոյգն, խստացեալ՝ անճառագայթ լինի, եւ աղօտանայ. (Եփր. աւետար.։)
Անճառագայթ է տեղին այն, եւ ստռուցեալ միշտ կայ մնայ։ Զանճառագայթաձեւն եւ զերկրայինն (մասն զմրխտոյ) յեսանաւն մաշելով. (Նիւս. երգ.։)
very wonderful, prodigious
Անճառ եւ հրաշալի. սքանչելի անճառութեամբ.
Անճառահրաշ զօրութեամբ ստեղծեր զԱդամ. (Շար.։)
of wonderful grace, very graceful, admirable;
very abundant.
Ունօղ եւ տուօղ շնորհս անճառս.
Անճառաշնորհ խաչիս են զօրութիւնք։ Յանճառաշնորհ խորհուրդ ծածկեցաւ. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
that has an admirable figure or appearance.
cf. Անճառ.
Անճառ ըստ ՟Ա. նշ. ἅρρητος, ἁμύθητος, ἁνεκλάλητος. ineffabilis.
Անճառելւոյ հասեալ շնորհի. (Անյաղթ բարձր.։)
Անճառելեաւ իմն եւ անհասանելի օրինակաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անճառելեացն հասանել պարգեւաց։ Անճառելեաց հանդիպանայր կենաց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Անուամբդ անճառելեաւ։ Անճառելեաւ քո սիրովդ. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ։)
Գտանել հաւասարել անճառելի է. յն. անհնար է. Բրս. ծն.։
Եւ անճառ ըստ ՟Բ. նշ. ἁπόρρητος. indicibilis, abditus, arcanus.
Լուաք զզազիր ամբարտաւանութիւնն, որ անճառելի հայհոյութեանն է ծնօղ. (Կլիմաք.։)
Ծամեաց զլեզուն ... վասն եւ ոչ բնաւին ասելոյ զանճառելիսն։ Զամուսնութեան զանճառելիսն. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կուս.։)
Հազիւ զյապաղանացդ յայտնեցեր զանճառելիսդ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ո՞վ ոք զանճառելիսն (յիշեաց), եւ ոչ խռովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Կշտամբեցից զքեզ անճառելի մահուամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
Անճառելի ցնորիւք ի տուէ եւ ի գիշերի. (Խոսր.) իբր դժուարապատում։
Ընչեղութիւն յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
(Թռչունք) զԱստուած օրհնեն անճառելի ձայնիւք. (Ածաբ. ի նոր կիր.։)
ineffability;
unspeakableness.
ἁφραστότης. ineffabilitas. Անճառն գոլ վասն գերազանցութեան. առաւելութիւն անպատմելի.
Յաղագս Աստուածութեան բանին զանփոփոխութիւն եւ անճառութիւն խոստովանին. (Աթ. ՟Դ։)
Անճառութիւն բանից. (Ագաթ.։)
Անճառութիւն խորհրդոյս։ Քումդ անճառութեան։ Անճառութեամբ անհասականաւ։ Յանճառութենէ առաւելութեան. (Նար.։)
Անճառութիւնքն ի վերայ աստուածայնոցն ճշմարիտ են։ Զաստուածայինսն պատուել ճշմարիտ անճառութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
unskilful, incapable;
irreparable, irremediable.
ἁμήχανος, χαλεπός. impossibilis, difficilis. Ուր չիք ճար. անհնար անհնարին. դժուարին եւ անվրէպ. ջարէսիզ. պ. նաջար.
Անճա՛ր է ինձ՝ մարդասէր գոլով՝ անմարդի ինչ խորհել. (Ոսկ. ղկ.։)
Անճարս եւ դժուարս նորոգ չարիս գործէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ոչ անճար լինել եւ ոչ զնա շահել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Հանճար ստուգաբանի՝ անճարիցն ճար. եւ զի՞նչ անճար եւ անյոյս ընթացք քան զմարդկան։ Հանճար ստուգաբանի անճար. այս ինքն թէ առանց խափանածոյ իմիք կատարի։ Անճար պատահմանն զգաստացուցանօղ բանին ոչ հաւանին։ Լսես ի խրատողէն զանճարիցն բանս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Ի վերայ ցաւցած տեղացն անճար սպեղանի դի՛ր. (Մխ. բժիշկ.) իմա՛ հարկաւ, անվրէպ. եւ կամ յանհնարս մտեալ. ...
cf. Անճար.
• Ուղիղ մեկնեց Աճառ. (անտիպ). նոյնո անկախաբար Նորայր ՀԱ 1924, 79։
Անճարակ գտեալ յելս հնարից։ Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ։ Անճարակ վիրացն. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
ռմկ. ոճով, տկար. անկած.
Հանդիսակից լիցին, եւ ճար անճարակիս. (Բենիկ.։)
ՅԱՆՃԱՐԿԻ ԿԱԼ. որպէս անճարանալ.
Եւ զի կայի դեռ յանճարկին՝ ի մէջ մեծի պատերազմին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Պա՛րտ է բժշկին անճարակ՝ որ գիտենայ զչորս ժամանակսն ... Զի անճարակ՝ բժշկին կարիք ունի նոցա գիտութիւն. (Մխ. բժիշկ.։)
inability, incapacity.
Անճարութիւն. անհնարութիւն. անհրաժեշտ վիճակ.
Յանճարակութենէ (տպ. յանճարութենէ) կապանացն այլ ինչ ոչ կարաց, բայց զայս՝ զի զլեզուն ծամեաց եւ եթուք յերեսս պոռնկին. (Վրք. հց. ՟Ե։)
to be incapable;
to be without remedy, to despair.
Յանհնարս մտանել. ճարը հատնիլ, անճրկիլ. նաջար գալմագ.
Անճարացեալ հինգ ամիս ի տեղն դադարեցին. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Անճարացան այնուհետեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
cf. Անճարակութիւն.
Ամենաբուժ հնար անճարութեան. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Զամենայն անճարութիւն եւ զտարակոյս մտաց քոց լուծանէ. (Լմբ. սղ.։)
Դատօղքն ի մեծ իմն անճարութեան վտանգէին. (Ոսկ. գծ.։)
without posterity;
— առնել cf. Անճիտեմ.
Եւ այլ ոչ եղեւ անդ վաղամեռ եւ անճետ. (Եփր. թագ.։)
Ոյր ոչ գուցէ ճետ. անորդի. անզաւակ. ճէտտի՝ զաթը օլմայան.
Զի բնաւին անզարմ եւ անճետս թողցէ. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
Մի՛ եղիցի անճետ եւ անզաւակ յերկրի ձեր. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
to destroy the race of, to extirpate the posterity of.
Անճետ եւ անզաւակ առնել. ճէտտինի՝ զաթընը գալտըրմագ.
Զբազումս ազգատս արարեալ անճիտեաց. (Բուզ. ՟Դ. 19։)
incompressible.
cf. Անճնշական.
inaccuracy.
inextricable.
ἅφευκτος, ἅφυκτος, ἁναπόδραστος. inevitabilis. Ուստի չէ՛ մարթ ճողոպրիլ. անզերծանելի. անփախչելի. անհրաժեշտ. ուր որ խալըսում չիկայ, որու ձեռքէն փախչիլ չըլլար. գաչընմազ. գուրթուլուզ եօգ.
Որոգայթ կամ տագնապ անճողոպրելի։ Սաստկութեանց մասանց անճողոպրելեաց. (Նար. ՟Ա. ՟Խ. ՟Հ՟Թ։)
Որպէս ի մէջ պատերազմի ըմբռնեալ՝ անճողոպրելի ամենայն ուստեք է տեսանել. (Ածաբ. Ժող.։)
Պաշարէ զբերդն անճողոպրելի զգուշութեամբ. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Առ ի յապացոյց անճողոպրելեաց բանիցն, յորոց ոչ զօրէր ոք զերծանել, այլ ըմբռնեալ լինէր. (Նոննոս.։) (գրեալ էր, անճողոպրեաց։)
Անճողոպրելի վիշտք զկանայսն պաշարէին. (Ոսկ. ՟ժ. կուս.։)
(Աստուած) անճողոպրելի ըստ բնութեան պատճառ է. (Արիստ. աշխ.։)
Անճողոպրելի գանձ. (Մաշտ.) իմա՛, անկողոպտելի։
gigantic, enormous, monstrous;
grotesque, extravagant, absurd, ridiculous, unseemly.
• (նւոյ, նեաց) «անհեթեթ մեծու-թեամբ, խոշոր» Եզն. Կիւրղ. թգ. որից անճոո-նացեալ Վրդն. սղ։ Արդի գրականում նշանա-կում է «տգեղ, տձև», որ գրաբարում չկայ։
• Հիւնք. հանճար բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. անճոռնի, Ախց. Երև. Շմ. ան-հօռնի, Ակն. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. անջօռնի «տգեղ, այլանդակ». որից անճոռնուիլ Տիգ. «խեղկատակ ձևեր առնել, խայտառակ դառ-նալ»։ Նոյն բառն է ճաւռնիկ (իմա՛ ճոոնիկ) «res grandis et excedens» (ըստ Kivola, Բառ. հայոց2, էջ 241)։
Անճոռնի հասակաւ, կամ անճոռնի մարդիկ։ Հսկայիցն անճոռնեաց. (Պիտ.։ Վրդն. պտմ.։)
Անճոռնիս զիշխանսն ասէ, կամ զարս պատերազմօղս. (Կիւրղ. ՟Թ՟Գ։)
Զօձ ցամաքային անճոռնի վիշապ անուանեն. (Եզնիկ.։)
(Կէտք) յաղագս անճոռնի եւ թանձր մարմնոյ. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Անճոռնի զօրութեամբ ամբոխին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Անճոռնի զօրաց. (Յհ. կթ.։)
Ճողոպրելով յանճոռնեացն, եւ ի ճոռոմիցն ճակատէ. (Մագ. ՟Դ։)
Իմաստակ անճոռնի. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Անճոռնի առասպելք. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Անճոռնի ճոռոմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ա։)
leg
• ՆՀԲ նոյն է դնում տճկ. [arabic word] ayaq «ոտք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. էջ 314 զնդ. haxa և պհլ. hax «գարշա-պար»։ Տէրվ. Altarm. 73 սանս. ahka «սիրտ, կուրծք ևն», anē «ծռել», զնդ. aka, յն. ὄγϰος, լտ. uncus «կեռ» բառե-րին իբր ցեղակից։ Հիւնք. յն. λάς «գար-շապար», λαϰτίζω «աքացել»։ Սարգը-սեան. Բիւրակն 1898, էջ 483 ոտո ռա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 330 համառօտուած թրք. ayaq բառիո։
σκέλος crus, pes, suffragum, totum a femore ad pedem (նոյն ընդ տճկ. այագ) Ոտք սրունիւք հանդերձ. թարգմանի եւ ոտք, աքեացք, բարձք. ազդր. սրունք. կարթք. տոտիկ.
exile, ban, banishment, transportation.
• , ի հլ. (գործածուած է անեղա-բար) «տարագրութիւն, իբր պատիժ՝ բնակած քաղաքից կամ երկրից դուրս քշելը» Բուղ. դ. 10 (տպ. 1832, էջ 101, տպ. 1889, էջ 105), Եւս. պտմ. Ա. ժա. 55. Ճառընտ. Վրք. հզ. Ճայսմ. որից աքսորել Բուզ. դ. 5, 11. Խոր. Կլիմաք. Լմբ. պտրգ. Հ. Կիլիկ. աքսորիլ Բուզ. դ. 5, 6, 13. աքսորանք Լաստ. Յայսմ։-Բա-ռիս երկրորդ ձևն է եքսորի (յգ. եքսորիք) Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 162, 165, 171, 183, 184. կամ եքսօռի Անան. խոստ. էջ 10 (Յոհան եքսաւռիս լինի). որից բայաձև եքսորել Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 179, 207, 226, 234։ Նոր որականում ընդունուած է միայն աքսոր (եզակի գործածութեամբ), որից շի-նուած նոր բառեր են աքսորական, աքսորա-վայր, աքսորատեղի։
balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.
• , ի-ա հլ. «պարիսպ քանդելու պատերազմական քարընկէց մեքենայ» Լաստ. ժզ. Ուռհ. ճզ. որից բաբանաքար «բաբանով նետելու քար» Մխ. ապար. գրւում է նաև բանբանաքար. -ՀՀԲ գիտէ նոյնպէս բանբա-նախաղաց բարդը, որի վրայ տե՛ս ԳԻՌ։
• = Թուրք-թաթարական բառ է, ինչպէս երև-ւում է Լաստիվերտցու վկայութիւնից. «Պա-տերազմական գործի պատրաստեալ, զոր են-քեանք (թուրքերը) բաբան կոչէին». Լաստ. ժզ. տպ. Վենետ. 1844. էջ 69։-Սակայն Буда-говь չունի այսպիսի մի բառ և ուրիշ թուրք-թաթարական բառարանների մէջ էլ չեմ հան-դիպած։-Աճ
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ (հտ. Ա. էջ 399 գ), ՋԲ (էջ 267ա) և Նորայր, Բառ. ֆրանս. (տե՛ս bas-cule, balançoire, branloire բառերի տակ) դնում են գաւառական բաբան «գերան՝ որի երկու ծայրերը նստելով տղայքը՝ ճօճւում ևն». աւս ձևը ծանօթ չէ ինձ այլուստ։ Գաւա-ռականներում այս իմաստով ունինք արա-սընգի, լոկէփոկէ, հալաճօճիմ, տնկլհոչի. տնկլհոզի, տռտանկուզիկ, տրնկուզայ, տճկ. տանկալափիշտի, չէօյլէնչէօք. ՀԲԲ էլ կազմել է վերի բառից բաբանախաղաց «բաբան խա-ղացող»։
Իբր ռմկ. պապա սափան, փէլգէն, մէնճէնիգ. որ եւ ԲԱՂԻՍՏՐ. եւ ՔԱՐԸՆԿԷՑ. πετροβόλος, λιθοβόλος, βελόστασις, βαλλίστρα machina petraria, vectis, ballista, balista, catapulta Պատերազմական մեքենայ նախնեաց՝ իբր պարսատիկ մեծ փայտակերտ, ի ձգել զքարինս մեծամեծս, զնետս եւ զնիզակս.
barnacle, muzzle;
part, portion;
արկանել զ— ի ցռուկն, to muzzle;
— արկանել, to participate.
• -Պհլ. *bag «մաս, բաժին» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նրա գոյութիւնն ևն հաստատում պազենդ. bag «մաս, բա-ժին», զնդ. baγa-, հզնդ. baga-baga-«մաս բաժին», սանս. [other alphabet] bhāga-«մաս, բաժին, վիճակարկութիւն»։ Հմմտ. նաև բաժին, բա-ժանել բառերը, որոնց հետ ճիշտ այն յա-րաբերութիւնն ունի, ինչ որ ունին իրար հետ տուգանք և տուժել, արգ և տրժել, առ-ոյգ և ոյժ ևն։-Հիւբշ. 113։
Ըստ որում արմատ բառիցս Բագորդ եւ Բագձաձել, է Բաժ, կամ բաժին. պաճ պայ. սանս. պակա. ըստ այնմ.
drake;
էգ —, duck;
ձագ —ու, duckling;
— ընտանի, tame duck;
— վայրենի, wild duck, teal;
գրգրայ —ն, the duck quacks.
• «կից, միասին, հաւաքուած». ա-ռանձին գործածուած գտնում եմ միայն ի բագ անկանիլ «հաւաքուիլ, գումարուիլ» ոճի մէջ, որ մէկ անգամ ունի Մանդ. տպ. Վենետ. 1860, էջ 210 «Ջ'ի բագ անկեալ մեղք տառ-ւոյն քառասուն աւուրբքս ընկեսցուք յան-ձանց». այլ ձեռ. բագանակեալ «հաւաքուած, ժողովուած, գումարուած», ինչպէս գիտեն նաև Մանդ. սիր. 13 և Գիրք թղ. 240։ Նոյն արմատից են բագձաձել «հաւաքել, ամփո-փել» Յհ. կթ. Նիւս. կազմ. Տօնակ. բագձա-ձական «հաւաքական, խմբական» Թր. քեր. Պորփ. Սկևռ. լմբ. բագձաձաբար «հաւաքա-բար» Թէոդ. խչ. որոնք բարդուած են ձաձել «հաւաքել» բառով։
• (ի, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-ւութեան) «բադ անասունը, օրդագ» Արիստ. ստ. Տօնակ. գրուած նաև բատ, որ և պատ Զքր. սարկ. բ. 141. սրանից բադիճոն «մըր-տիմն» (ըստ ԳԲ)։
• Նախ Klaproth, Asia polygl. էջ 100 արաբ. batt, վօզուլ. batta, poat, pot, բենգալի badach բառերի հետ։ Ինճիճ-եան, Հնախ. Գ. 21 հանում է ա բնա-ձայնից։ Պարսկերէնի հետ է համեմա-տում նախ ԳԴ, որից յետոյ նոյնը ՆՀԲ, Böttich. Horae, էջ 22 ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. բադ, Վն. բmդ, Ալշ. բադ, Սչ. բ'աթ, Ոզմ. բ'mդ, Պլ. մանկական լեզուով բաթբաթ, փա՛թի, փա՛թի, նոյնպէս Ասլ. փա՛-թի փաթի «բադ կանչելու ձայն»։ Նոր բառեր են բադիճուռ, բադուկնոց՝ երկուսն էլ խո-տի անուններ։-Տփ. բադ նշանակում է «սագ»։
գրի եւ ԲԱՏ. պ. պադ, պադդ, որպէս ըստ սպանիացւոց՝ բա՛դօ. νῆττα anas Հաւ լայնակտուց, կարճոտն, մաշկաւոր թաթիւք, յամրաշարժ, ջրասէր, իբր փոքրիկն սագի, պէսպէս գունով. ընտանի բադն ոչ կարէ թռչիլ, իսկ վայրենին է թռչական. (Արիստ. ստորոգ.։ Տօնակ.։)
cf. Բադեան.
• «կտաւէ կամ բեհեզէ սպիտակ շապիկ» Դան. ժբ. 6, 7. գրուած է բադեան Ոսկ. յհ. (Հին բռ. մեկնում է «ծիրանի», Ոսկ. ճառք, էջ 588 «բադէն, այս է պատմուճան աստուածային», Վրդն. դան. զ. էջ 269 «ոռա-դէն զգեցեալ՝ որ է փառս քահանայական զգեստու»)։
Ըստ եբր. եւ քաղդ. պատտիմ. այսինքն կտաւի, կամ բեհեղեայ, ի բառէս պատ, յորմէ պէզ, որ է կտաւ. նոյն բառ է եւ ի յոյննշ βαδδίν շ որ է βύσσινα . լտ. lintea Կտաւիք, բեհեզեայք. սպիտակ շապիկ, կամ պճղնաւոր նուիրական ի բեհեզոյ.
stray, misled;
dissipated, absent.
• . անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։
Իբր Այղ՛ումայղ՛, այլեւայլ. ποικήλος varius, variegatus պէսպէս. բազմագունի. գունզգուն, խատուտիկ. ալաճա. ալաճա պուլաճա.
sect, false doctrine;
school, doctrine;
magic, charm, enchantment, sorcery.
• , ո, ի-ա, յետնաբար նաև նաև ի հլ. «սուտ կրօն» ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ագաթ. «2. աղանդաւորների խումբը» Գծ. Ագաթ. Եզն. «Զկախարդանք» Նար. Վրք. հց. «4. մաքուր և ճշմարիտ կրօն» Տիմոթ. կուզ, էջ 255 (Ար-համարհեցան հարանցն աղանդք, առաքելա-կան աւանդութիւնք անարգեցան)։ Որից աղանդաւոր Եզն. աղանդագործ Ոսկ. ա-ղանդամիտ Եզն. չարաղանդ Յհ. իմ. քաղ-դէաղանդ Փիլ. իմաստ. այլաղանդ Ոսկ. եբր. 477. Եփր. համաբ. 27. անաղանդ հաւատք «մաքուր կրօն» Երզն. մտթ. 373. աղանդու-թիւն Ոսկ. Բուզ. աղանդել «աղանդ հնարել, կախարդել» Պիտ. Կանոն. «պատմել, քարո-զել» Տիմոթ. կուզ 164 (Երանելին Կիւրիղղոս ամենայն ուրեք մի որդի, մի Տէր աղանդէ). աղանդինք «կախարդական բաներ» Յայսմ. Ճառընտ. աղանդասար Երզն. մտ. (ինչպէս կախարդասար՝ կազմուած սար բառով, որ Հիւբշ. 236 համարում է պրս. [arabic word] sar «գը-լուխ», իբր «աղանդապետ»)։
• ՆՀԲ մեկնում է այլ ընդ այլոյ (կրօնք), յն. άλη, ἀλατεία «սխալանք» և թրք. ❇ āl «խաբէութիւն», [arabic word] γalat «սը-խալ» բառերով։ Spiegel (Gram. huzv. spr. 1856, էջ 189, Litteratur 11, 470) սխալմամբ կարդալով ազանդ՝ համե-մատռում է zand «զանդիկ» բառի հետ. Müller SWAW 42, 257 պրս. [arabic word] , rind «ճգնաւոր» բառից՝ Ալիշան. Հին հաւ. 12 աղօթք, աղերս, աղաչանք և աղու, աղաւնի բառերի հետ։ Հիւնք. պրս. [arabic word] σxunda «թունաւոր մեծ սարդ» II Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 226 դ ածանցով յն. πλαναω «մոլորիլ, շեղիլ»։
αἴρεσις, διδαχή, δόγμα , θρησεία, secta, religi, haeresis, dogma, doctrina Այլ ընդ այլոց կրօնք, մոլար հաւատք, կամ վարդապետութիւն. հերետիկոսութիւն, հերձուած, վարդապետութիւն, ուսումն, դեն. մոլորութիւն, ծուռ հաւատք։ մէզհէպ. (թող զի յն. ա՛լի, ալադի՛ա, եւ տճկ. ա՛լ, խալա՛տ է՝ խաբ, պատրանք, սխալ, մոլորութիւն)
Զոր աղանդ կոչես. եւ չէ՛ աղանդ, այլ՝ ճշմարտութիւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Յանհանճար աղանդիցն մաքրէր զԵգիպտոս. (ՃՃ.։)
Զդիսն ոչ մարթացաք հաճել վասն քրիստոնէից աղանդին։ Ի մոլար աղանդէն. (Ագաթ.։)
Պիտակաբար ԱՂԱՆԴ ասի եւ ճշմարիտ վարդապետութիւնն. ոպ. յն. δόγμα
dessert.
• «կերակրից յետոյ քաղցր ուտե-լիք, մրգեղէն ևն. dessert» Բուզ. Ե. 7. Ոսկ. ճառք, էջ 403. գրուած նաև աղընդեր ԱԲ կամ աղանդէր ՋԲ։
Եւ ի ժամ աղանդեր մատուցանելոյ եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր եւ վարունգ եւ ամիճ, զի կերիցէ. (Բուզ. ՟Ե. 7։)
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
• . ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. լազ. lebi «կեղտ», lebiari, leboni «աղտոտ, կեղտոտ», ulebu «կեղտոտել» (Ajarian, Etude sur la langue laze, էջ 37), հայերէնը չունենալով բառասկզբում 2 ըստ օրինի աւելացրել է նախաձայն ա, բայց առանց նախաձայնի ձևը պա-հուած է գաւառականում. այսպէս Ղրբ. լեպ «դիրտ, մրուր, հիւանդութեան ժա-մանակ լեզուի վրայ գոյացած կեո-տը», լեպանք «օճառ եփելուց յետոյ տակը մնացած դիրտը», լեպակալել «ցեխոտիլ, լե-զուի վրայ հիւանդութեան պատճառաւ կեղտ կապել»։ Այս բառը թէև չկայ վրացերենում, բայց լազերէնը հայերէնից փոխառեալ չէ, ինչպէս ցոյց է տալիս նախաձայն ա-ի բա-ցակայութիւնը։ Հայերէնը փոխառեալ է այժմ կորած կովկասեան մի լեզուից, որից ի դէպ է գալիս այն հանգամանքը, որ բառի աւելի նախնական ձևը (լեպ), այժմ էլ գործածական է միայն Ղարաբաղի բարբառում։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Կր. Սեբ. ախբ՝, Ախց. Երև. ախպ, Ոզմ. Ռ. Վն. ախփ «պարարտութիւն», Աևն. ախփ «մարդու և անասունների աղբ», Տփ. աղպ, Զթ. օխբ՝, ոխբ՝, Հճ. օխբ՝, Ասլ. ախ* «ձիու, կովի, ոչխարի աղբ»։ Ագլ. չունի այս բառը։ Բառի նախնական իմաստը ցոյց են տայիս աղբ-ժախ Սեբ. «աղբ և նմաններ, նետելու բաներ, չօր-չօփ», աղբոտ Ղզ. «կեղ-տոտ», Սեբ. «անպէտ մասեր՝ քար ևն շատ պարունակող (ցորեն, ընդեղէն ևն)» (հմմտ աղբոտ «կեղտոտ» Ոսկիփ.) և Խրբ. ախփ «ժեխ, աւլուք»։ Կրճատ ձև է աբիկ Մնճ. «ա-թար» փխ. աղբիկ։ Նոր բառեր են աղբախոտ (Ղրբ. ըխպա՛խօտ, Ագլ. ըխպա՛խուտ «մի տեսակ վայրի խոտ», հմմտ. գրբ. աղբղբուկ), աղբին, աղբնոց, աղբուն, աղբտուք, աղբո-տացնել ևն։
κοπρία, κόπρος, βόλβιτον stercus, fimus Յաւելուած որովայնի կենդանեաց. կղկղանք. ապաւառ չորացեալ ի բացի. քակոր. սպտուր. ծիրտ. եւ աղբեւք. քաք, թրիք. թեզէք, նէճասեթ, թերս, կիւպրէ, ֆըշգը.
Ետու քեզ քակոր արջառոյ փոխանակ աղբոյն (կամ աղբին) մարդոյ։ Աղբոյ աղաւնեաց։ Շուրջ զդովաւ բրեցից, եւ արկից աղբ։ Մոխրով եւ աղբով ելից զգլուխն իւր։ Եղեն դիակունք նոցա իբրեւ աղբ զճանապարհաւ։ Իբրեւ զհող, եւ իբրեւ զաղբ. եւ այլն։
fountain, source, spring, brook;
origin.
• ԳՒՌ.-Տփ. աղբուր, ախպուր, Ասլ. ախ-բիւր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Գղ. ախպիւր, Պլ. ախ-բուր, Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. ախբ'ուր, Ախօ. Երև. Շմ. ախպուր, Ռ. ախփուր, Ալշ. Մշ. յախբ'ուր, Մրղ. Սլմ. Վն. mխպիւր, Տիգ. რխփիւր, Ակն. Խրբ. ախբ'իր, Նբ. հախ-պուր, Մկ. հmխպիւր, Ոզմ. հախփիուր, Հճ. ախբ'իյ, Զթ. ախբ'ըյ, ախբ'ըր։
Որպէս ջուր եւ բղխումն յաղբիւրէ։ Ի կենաց աղբիւրէն. (Յճխ.։)
Ամենայն բնութեանց աղբիւր են կամքն Աստուծոյ. (Յճխ.։)
bow;
arc of a circle, arch;
— երկնից, rainbow;
այր աղեղան, archer.
• , ն հլ. (սեռ. աղեղան) «նետ նե-տելու գործիքը» ՍԳր. Եղիշ. «ծիածան» ՍԳր Ոսկ. «բուրդ կամ բամբակ գզելու գործիք» Վստկ. որից գեղեցկաղեղն Խոր. աղեղնա-ւոր ՍԳր. Եղիշ. աղեղնել «բամբակը գզել» ԱԲ. դիպաղեղն Խոր. քաջաղեղն Խոր. Մագ. հաստաղեղն Խոր. աղեղնակապարճ Ոսկ. Բուզ. աղեղնադրօշ Մեսր. եր. տտաղեղն «մի տեսակ թռչուն» Լաստ. աղեղնաբանել «ընդ-դիմաբանել» Թէոդ. մայր. Գնձ. աղեղնաձև (նոր բառ)։
• Schröder, Thes. 46 արաբ. [arabic word] 'aqn բառից։ Müller SWAW 88, 12 յն. ὥλένη «թև, բազուկ, ձեռք», լտ. arrus «աղեղն»։ Bugge, Btrg. 36 սանս. arāla «ծռած, կորացած» բառին ցեղա-կից, Հիւնք. ուղիղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 101 -եղն համա-րում է մասնիկ, ինչպէս և տառեղն. ասեղն, բաղեղն, պնեղճ բառերի մէջ։
• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. աղեղ, Ակն. Զթ. Խոռ. Կր. Զմ. աղէղ, Ալշ. Ոզմ. Վն. անեղ, Ախց. Մկ. Սեբ. անէղ, Տփ. անէղ, անիղ, Ասլ. աղե՝խ, Ագլ. ա՛նիղ։-Վն. անղան լար (իբր աղեղան լար) կուսական կամարաւոր յօն-քերի համար ասուած։-Բառի զանազան նշանակութիւնները իրարից զանազանելո համար կազմուած են՝ նետ բառի բարդու-թեամբ՝ Սլմ. նետաղեղ, Ակն. նէդ վաղէղ, Մշ. Ջղ. Վն. նետվանեղ, Երև. նէտվա՛նէղ, Ոզմ. նիտանեղ, Տփ. նիտվանիղ, Ասլ. նէդ-վաննէդ, Զթ. նիդբ'աղէղ, լըմբ'աղէղ, բո-լորն էլ առաջին նշանակութեան համար։-Աղեղ «ծիածան» նշանակութեան համար ունինք՝ Ալշ. անէղնագ, Ոզմ. անըղնակ, Վն. անանկ, Ագլ. ըղիյօ՛կըն և Ախց. աղէղնա-վօր։-Երրորդ նշանակութեամբ է Ռ. ան-էղնագ, որից աղնել «աղեղնել, աղեղով գզել», աղնուգ «գզածի թափթփուքը», Ակն. էղնիլ՝ փոխանակ (աղ)եղնել։
Ա՛ռ դու զգործի քո՝ զաղեղն եւ զկապարճս։ Սրով իմով եւ աղեղամբ։ Փշրեցան զօրութեամբ աղեղունք իւրեանց։ Իբրեւ ի լայնալիճ աղեղանէ. եւ այլն։
Լարեալ աղեղն թիւր՝ պատրաստական ի ձգել զնետս։ Լայնալիճ աղեղամբք արս քաջակորովս. (Յհ. կթ.։)
ԱՂԵՂՆ ասի եւ Երկայն աղեղնաձեւ գործի գզողացն զբամբակ. աղեղ, անեղ. հալաճ եայը. ուստի ռմկ. ԱՂԵՂՆԱԾ ասի բամբակն բրդգզեալ։ Վստկ.։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։
• ՆՀԲ աղէտ, աղիք բառերից? Bugge. վերին։ Հիւնք. յն. ἔλεγχος «պաա-ճառ, ապացոյց» բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 առու երևս-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ կազմւած աղաչել բայից։
Աղաչանք, պաղատանք, մաղթանք, ողոք, զաղէտ սրտին յայտնելով, կամ զաղիս գթոյ թափելով. խեղճ թափելու խնդրուածք. րիճա, նիյազ. եալվարմագ.
ՅԱՂԵՐՍ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ՄԱՏՉԵԼ. եւ ԱՂԵՐՍ ԼԻՆԵԼ. Աղաչել կրկին եւ կրկին. պաղատիլ. προσδέομαι insuper rogo, supplex sum. եալվար եագար օլմագ. րիճա իւնիյազ էթմէք.
Չգայր յաղերս պաղատանացն ... Զյաճախագութ հայրն չխոնարհեցուցանէ յաղերս եւ յողորմ. (Նոյն. ՟Թ։)
Եւ բարեխօս Ցի մէջ առնուլ. միջնորդ բռնել. րիճաճի դութմագ.
ԱՂԵՐՍ. ա. Աղերսական. ողո՛ք. մեղմ. սիրտ առնելու, կակուղ, անուշ. միւլայիմ. խօշ. խադը ելե ալաճագ.
Քաղցր բարբառով եւ աղերս բանիւք։ Աղերս բանիւք զմիտս նորա հաճեցո՛. (Եփր. ել.։ Ոսկ. ապաշխ.։)
misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !
• , ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։
Աղեաց գալարումն. գորով. գութ. ցաւակցութիւն. սրտցաւութիւն. սրտի ցաւ, կսկիծ. աճը. ելէմ.
Ցաւ սրտի յանձին. կիրք եւ դառնութիւն ցաւոց. վիշտ. տառապանք. նեղութիւն եւ անձկութիւն ոգւոյ՝ հանդերձ տրտմութեամբ կամ ատելութեամբ. ցաւ, սրտնեղութիւն. աճը. միհնեթ. հալ.
Զդառն մահուն ճաշակեն աղէտս։ Իբրեւ ի մահաբեր ինչ աղիտէ սրացեալ։ Անտանելի աղետիւք կրեն հիքութիւն։ Սոսկալի դորայովդ աղետից տեսութեամբ. (Պիտ.։)
Անհնարին չարիք, վնաս. ոճիր. ապիրատութիւն. զէն, չարութիւն. զարաց. ֆէսատ.
salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.
• (սեռ.-ւոյ,-եաց) «փորոտիք». քիչ անգամ է գործածւում եզակի. ինչ. «Քուն ա-ռողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ». Սի-րաք. լդ. 24. սովորաբար յոգնակի գործա-ծութեամբ՝ աղիք ՍԳր. Ագաթ. (այսպէս են նաև հյ. ընդերք, յն. σπλάγγνα, έντερα, լտ. exta, viscera, սանս. jathárāni ևն. հմմտ. Meillet MSL 17, 18)։ Ածանցման մէջ մտնում է 4 ձևով.-1. աղե-ինչ. աղե-կէզմ, Լմբ. պտրգ. աղեխարշ Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. աղեկոտոր Յհ. կթ. աղեցաւ «սիրտը ցաւած, վշտահար» (նորագիւտ բառ) Ուսպ. էջ 328 (Հանապազ աղեցաւ և լերդախոց լինելով), 2. աղէ-. այսպէս են գրւում նաև նախորդները յետնաբար. 3. ա-ղի-. միայն աղիկամի Եւս. քր. բայց սովո-րական է բառավերջում. ինչ. նեղաղի «նրբաղիք» Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ. փքաղիք Փիլ. լին. նախաղի Սոկր. (ուրիշ է աղիո-ղորմ՝ աղ բառից). 4. աղ-. աղախարշանք «սրտի կսկիծ, խշխշուք» Ոսկ. Եբր. ա. ա-ղախարշումն Ճառընտ. գարաղութիւն Պղատ. տիմ. աղապատանք «գութ, սէր» Փիլ. ի-մաստ։ Աղիք նշանակում է նաև «նուագա-րանի լար» Սեբեր. «Օրհնեցէք զՏէր սաղմո-սարանաւ և ջնարաւ և աղեաւ»։ Աւս նշանա-կութիւնը յառաջ է եկած նիւթի պատճա-ռաւ։ Որից տասնաղի «10 լարանի քնար» Սղ. եօթնաղի Փիլ. քաղցրաղի Ոսկ. յհ. ա. 1. բազմաղի «բազմալար» Եփր. համաբ. աղէ-գէտ «նուագել իմացող» Ագաթ. աղեպատ «քնարի բարակ ծայրը՝ որի վրայ հանգչում են թելերը» ԱԲ. աղեյարմար «յարմարաւոր լարերով, լարերը յարմարած» Նար. աղե-մատունք «քնարի լարերի վրայ շարժող մատներ» ԱԲ. աղեբախք «քնարահարու-թիւն» Յհ. կթ։ Նոյնպէս «աղեղի լար կամ աղեղ», որից աղեներգործութիւն «նետա-ձգութիւն» Պիտ.։ Աղիքր համարուած է նաև գութի կայան. «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում. աղիք ամբարշտաց անողորմ են» ՍԳր. որից «գութ, ողորմութիւն, սիրելի գա-ւակ» ՍԳր. այսպէս և յն. σπλάγχνα, լտ. viscera «աղիք, գութ, սիրելի զաւակ», σπλαγχνιζω «գթալ, կարեկցիլ»։ (Այժմ այս իմաստները տրւում են թոքերին. ինչ. ռմկ. ջիգար)։-Աղիկամի, աղիկամութիւն «ա-զատ, ինքնակամ» Եւս. քր. ա. բառերի մէջ աղիք առնուած է իբր «անձ»։-Նոր գրա-կանում կազմուած ձևեր են աղեթափութիւն, աղեխորով, աղեկապ, աղեկիզիկ, աղեկը-տուր։
• Հիւնք. ալիք բառից։ ՋԲ աղիկամի մեկ-նում է «ոստ աղու կամի, որ է ըստ հաճուս»։ Թիրեաքեան, Ար. բառ. 18 աղիկամի=պհլ. aha-kāme «ինքնիշ, խան»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Հճ. Մշ. Սեբ. Տփ. աղիք, Մկ. Սլմ. Վն. աղիք, Ջղ. աղիկ, Տիգ mղիք, Զթ. աղըք, Ակն. Ննխ. աղէք, Ոզմ. ա-ղերք, Ղրբ. ա՛ղեմնքν. նոր բառեր են Գոր. ճղմա՛ղինք=Ղրբ. ճըղմա՛ղեմնք, «նրբաղիք». Ագլ. գ'ըրա՛ղինք։= Ղրբ. կիրա՛ղեմնքρ. «ուղ-ղաղիք» (դիտելի է նաև յգ. աղեստան Սեբ.)։
ἀλυκός salsus Ուր իցէ աղ շատ, կամ համ նորա. դառն. աղի, լեղի. թուզլու. աճը.
brick;
tile.
• , ո հլ. «թուղլա, քարփուճ» ՍԳր. Ա-ռաթ. Եւս. քր. որից աղիւսադուռն Երեմ. խգ. Չ. աղիւսաթիւ Ելք. ե. 19. աղիւսեալ Ոսկ. ա-ղիւսարկ «աղիւսաշինութիւն» ՍԳր. Ոսկ. ա-ղիւսակ «աղիւսի կտոր. 2. ցուցակ» Փիլ. Գնձ. (Կովկասում սխալմամբ դարձել է աղիւսեակ). աղիւսակերտ, աղիւսապատ (նոր բառեր)։
• = Թերևս փոխառեալ Փոքր-Ասիական մի լեզուից, որի յիշատակն է Հեսիքիո-սի աւանդած ἀλιώ «πέτρα, ժայռ» բառը տե՛ս Boisacq 20)։-Աճ. ԳԴ, ՆՀԲ, Պատկ. Maтep. 1, 8 և Հիւնք. համարում են պրս. axiz «աղիւս» բառից։ Այսպէս նաև Մէնէվիշեան ՀԱ 1896, 183։ Patrubány S4 1, 193=հնխ. levkos, արմատը luk՛։
• ԳՒՌ.-Մշ. աղուս «աթարի այն տեսակը՝ որ ձմեռ ժամանակ ախոռում հաւաքուած աղ-բը գարնան շրջանին տփելով են պատրաս-տած». Մկ. Վն. օղիս, Ոզմ. օղէս «աղիւս»։ Ուռումնաևան ճամբով են մտած Պլ. աղուր-սագ, Ասլ. աղիւսագ ևն «պիւթագորեան ա-ղիւսակ»։
Զանգուած կաւոյ քառակուսի ի պէտս որմոյ, է՛ որ շաղեալ յարդիւ եւ չորացուցեալ յարեւու. պրս. ախիյզ եւ է որ անյարդ՝ թրծեալ հրով, կամ ագուռ. պրս. աճուր, ակիւռ։ πλίνθος (լծ. բլիթ). later. (թրծեալն, ὁπτή, coctum, այսինքն եփուն). քէրփիջ. թուզլա. քերեմիտ. որ եւ կղմինտր.
buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.
• . ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։
Եւ որպէս լծորդ ընդ ռմկ. հալխա, հալգա. այս ինքն օղ. ճարմանդ. օղակ, կոճակ. κρίκος annulus
ԱՂԽ ՉՈՒՈՅ, կամ ՏԱՆ. Կահ կարասի. ստացուած. կազմած. ինչք. վաճառք. սպաս. պատրաստութիւն. եւս եւ ամբոխ կամ ազգ. թէճէմիւլլէթ, գապգաճագ, եիւք, ազըրլըգ. եւ էվպարգ. խալգ. գըսմ. ἁπαρτία sarcina, ἁποσκευή apparatus, supellex
Դամասկոս վաճառական քո ի բազում աղխէ (կամ աղխի, եւ կամ բազմաղխի), եւ ի բազում զօրութենէ քումմէ. յն. ի բազմութեան գործոց քոց, կամ ի բազմութենէ ամենայն զօրութեան քո։ (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 18.)
kingfisher;
halcyon.
• -Յն. ἀλϰνων կամ ἀλϰνών, նոյն նշ. որից փոխառեալ են նաև լտ. halcyon, alcyon, ֆր. alcуon (իբր «martin-pècheur ձկնորս ճայ»), վրաց. აღვუნი ալկունի ❇зиморo. докъ, иванокъ»։ Յոյն բառը ժողովրդական ստուգաբանութեամբ մեկնուել է ἅλς ծով-ωέω «յղանալ, ծոցումը կրել» բառերից. գիտական ստուգաբանութեան զանազան փորձեր տե՛ս Boisacq, էջ 45-46։-Հիւբշ. з4ρ.
բառ յն. ἁλκυών, ἁλκυδών alcedo, halcyion Թռչուն ծովային, (որպէս ձկնկուլ, ծոված հաւ, կամ ճայ ծովու. մարթը։)
bitterness, grief, trouble;
crime.
• բուն ծագումը տե՛ս Յակինթ բաւի տակ։-Աճ.
Զհեշտ ցանկութեանցն եւ զայլոց ախտիցն զանվճար զաղէտսն. որոց իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ աղունց գործակ է. (Փիլ. լին. ՟Բ. 69։)
obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre;
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
• , ի հլ. «նսեմ, կէս մութ (լոյս), թոյլ. տկար (ձայնի համար)» Եփր. աւետ. Առ որս. «սուղ, կարճ (վանկ)» Թր. Երզն. և Նչ. քեր. որից ընդ աղօտ «մեղմով, կամացուկ, թեթև իմն» Ա պետ. ա. 12. Ոսկ. մ. բ. 5, 7. յհ. ա. 1. աղօտանալ Փիլ. Նար. աղօտաջահ Պիսիդ. ա-ղօտերևակ ԱԲ. աղօտաճաճանչ Յհ. իմ. ատ. աղօտագոյն Ոսկ. յն. Դիոն. Մաքս. ընդ աղօ-տատեսիլ Փիլ. աղօտալոյս, աղօտափայլ (նոր բառեր) ևն։
ἁμυδρός, μικρός hebes, subobscurus, parvus, tenuis, exiguus Նսեմ. մեղմ. բութ. նուազ. դոյզն. տկար. թոյլ. մշուշ, մթնշաղ, թուլ. գարանլը. մուզլագ. ճիւզի.
Աղօտիւք պատկերօք ճշմարտութեանն. (Դիոն. եկեղ. ՟Դ։)
Ըստ քերականաց՝ սո՛ւղ վանկ կամ ձայնաւոր, որ եւ կարճ. βραχύς brevis
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
• Հներից Տաթև. ձմ. ա. «իսկ ամ կոչի վա-սըն երից. նախ զի արեգակն յամե յեր-կոտասան կենդանակերպսն երեսուն ե-րեսուն օր և ապա վճարէ զտարին. երկ-րորդ՝ զի սովաւ յամեմք մինչ ի մահ» (երրորդը չկայ)։ Նորերից Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 315 ցեղակից լտ. an-nus։ ԳԴ առաբ. [arabic word] 'am «տարի»։ ՆՀԲ արաբ. ամ, լտ. annus, եբր. šana ևն։ Նախ Rask, Nonnulla, էջ 25 համեմա-տեց իռլ. am, amser ձևերի հետ։ Klap-roth, Asia pol. 102 արաբ. a'äm, Canini Ft. etym. 197 արաբ. am «տարի», իռլ. am «ժամանակ»։ Ստոյգ մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Urgesch. Arm. 872։ Մորթման, ZDMG 30, 415 տոսպական բևեռագրերի մէջ գտնում է Hamapsa դիցանունը, որ մեկնում է ամ և բոյս բառերից։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայիս 11 ամ բառի նախաձևը համարում է *համ։ Karst, Յուշարձ. 406 սումեր. MԱ «տարի»։
ՅԱՄԷ ԵՒՍ. իբր յետ տարւոյ միոյ. յերկրորդ ամի. կելէճէք եըլ.
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
• (սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։
Ամայի անդաստանաց։ Ամայի ծանուցեալ եւ թափուր ի մարդկանէ։ Զաշխարհ իսկ ամայի ի վիճակեալն կացուցանէր բնակչացն։ Ամայի վայր. (Պիտ.։)
time;
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.
• = Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.
• Հիւբշ. 156 անծանօթ լինելով վերոյիշեալ պրս. ձևին և հյ. ամանակ կցելով ժամա-նակ բառին, չի կարողանում մեկնել այս երկուսի յարաբերութիւնը։ Patrubány SA 1, 311 ժամանակ բառից՝ ժ-ի կրը-ճատմամբ։
Զաւուրս եւ զգիշերս, զամիսս եւ զտարիս, եւ միանգամայն առհասարակ ամանակ՝ ո՞ արդեօք եցոյց։ Ասացեալքն ըստ մասանցն ամանակի բաղադրութիւնք։ Բայց ժամանակ ոչ է ամանակի (այս ինքն միջոցի տեւողութեան) լոկ անուն, (այլ՝) հանդերձ վճարելոյ. զի ամանակ է վճարելոյ ուղղութեան ժամանակ. (Փիլ.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
• = Կազմուած է ան բացասական մասնիկով և պարսկականից փոխառեալ պարիշտ «պաշ-տել» արմատով (տե՛ս այս մասին աւելի ըն-դարձակ Պաշտել բառի տակ). հմմտ. դժ-պարիշտ բարե-պարիշտ, կռա-պարիշտ, զրա-պարիշտ, մարդա-պարիշտ, վատա-պարիշտ ևն՝ փոխանակ դժպաշտ, բարեպաշտ, կռա-պաշտ ևն։ Ըստ այսմ ամբարիշտ<անպա-րիշտ, բուն ան-պաշտ «հաւատք՝ օրենք չճա-նաչող»։-ն և պ ձայները իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդելով՝ առաջինը դարձել է շրթնային, երկրորդը՝ թրթռուն։-Հիւբշ. 142։
Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.
Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Երանեալ է այր՝ որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո, եւ ամբարիշտք առ քեզ դարձցին։ Տեղի դատաստանի, եւ անդ ամպարիշտ։ Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբարիշտս կենդանիս։ Ի կորստական ամբարշտացն փախուցեալ։ Ամբարիշտք, որք զԱստուծոյ մերոյ շնորհսն դարձուցին յանկարգութիւն. եւ այլն։
mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.
• . ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «խումբ, բազմութիւն. 2. խռովութիւն. իրար-անցում, կռիւ» ՍԳր. Ագաթ. որից ամբոխել «խռովութիւն հանել» Ագաթ. Կիւրղ. ամբոխիլ «վրդովուիլ, յուզուիլ, տակնուվրայ լինիլ» ես. ե. 30. բազմամբոխ ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. միջամբոխ Բուզ. 158 (ուղղել ըստ իս միջա-մուխ). խառնամբոխ Ագաթ. միաբանամբոխ Մծբ. խաղաղամբոխ Մծբ. մարտամբոխ Ա-գաթ. ամբոխութիւն «ամբոխ. 2. կռիւ» Խոր. Կիւր. գնձ. Նար. ամբոխանք «կռիւ» Շապհ. 22. հրեշտակամբոխ «հրեշտակագունո» Ճա-ռընտ. ամբոխական Փիլ. ամբոխասաստ Ա-սող. ամբոխարար Վանակ. ամբոխալից Պիտ-նոր բառեր են ամբոխային, ամբոխավար. ամբոխավարութիւն ևնւ
ὅχλος, δῆμος. turba, populus Համօրէն խումբ ռամկին. Ժողով խառնիճաղանջից. բազմութիւն մարդկան կամ զօրաց. ժողովուրդ. խալգ. պայազը խալգ. ճէմիյէթ. ճիւմհիւռ. պ. էնպուհ.
Խառնիճաղանճ ամբոխիւն հանդերձ. (Ագաթ.։)
Ազատեալք յամբոխից եւ ի խռովութեանց. (Յճխ.։)
finishing;
յ— գործոյն ժամանել, to attain one's end or object, to complete, to bring to a conclusion.
• ՆՀԲ հանում է ամբողջ բառից. Հիւնք. ճամբակ-ից։
ԱՄԲՈԿ կամ ԱՄԲՈՎԿ, կամ ԱՆԲՈԿ (գործոյ). Ամբողջ լրումն՝ կամ փոյթ եւ նպաստ ի կատարումն գործոյ դիտելոյ՝ կիտադրելոյ՝ ժամադրելոյ. դիտաւորութիւն. նպատակ. կէտ. ենճամ. մէրամ. նիհայէթ. ախէր. իթմամ.
Հարկ առնէր ինձ երթալ յամբոկ գործոյն։ Աճապարեալ գայ յամբոկ գործոյն։ Ժամանեսցեն ամբառնալ զինքեանս յամբոկ գործոյն։ Կոչելով եւ զսիրելիս իւրեանց յանբոկ գործոյն։ Յուղարկէ առ ի յիւրմէ զԱշոտ թագաւոր հայոց յանբոկ գործոյն. (Յհ. կթ.։)
entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.
• ՀՀԲ ամենևիմբ ողջ։ Աւետիքեան, Քեր. 1815. էջ 207 ան+բ բացասականներով ողջ բառից։ ՆՀԲ համբուն ողջ, կամ իբր ան-բողջ «ան-պիղծ»։ Էմին, Քերակ. էջ 38 և Հիւնք. ամ-բ-ողջ, ամ ևբ կրկին բացասական մասնիկներով, որոնք իրար են չեզոքացնում, իբր «ոչ-ոչ-ողջ»։ Իրօք էլ կայ ամբողջախոհ, ամբողջախոհագոյն Փիլ. իբր «ողջախոհ, ո՛չ-բղջախոհ». մին-չև անգամ երեք բացասականով՝ ան-ամ-բ-ողջախոն, իբր «բղջախոհ»։ Տէրվ. նախալ. 122 համ+ողջ՝բ յաւելուածով. ինչ. թմրիլ-թմբրիլ, արմաւ-ամբրաւ։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ հայագէտ Meil-let MSL 8, 236 և 9, 156. որ Հիւբշ. 416 տարբերութեան պատճառով անապա-հով։
Ամբողջս եւ պատարունս։ Պատճառ ամբողջ շինութեան աշխարհի։ Ամբողջ յաղթութիւն, կամ կատարումն. (Պիտ.։)
Եւ զիս պահեսցէ մինչեւ ցվախճան ամբողջ ի մոլորութեանց քոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
strong, firm, solid, massive.
• «հաստատուն, անփոփոխ, բերրի». հմմտ. հետևեալ վկայութիւնները. Ամեթ քա-րոզչութեամբք. Ագաթ. Սերտ և ամեթ ոգիքն, Ոսկ. բ. տիմ. 217. Ամեթ և զետեղ պահեսցի կարգ. Պիտ։ Որից ամեթագոյն «արդիւնա-ւէ՞տ» Եւագր. ժա (Վաստակքն ամեթագոյն են). ամեթանալ «ուռճանալ (բոյսի)» Շնորհ եդես. Ոսկ. յհ. ա. 1. ամեթութիւն «զօրաւոր՝ ամուր լինելը, ուռճանալը» ԱԲ. ամեթացեալ «փորձառու, գործի մէջ եփուած» Վրք. հց. ա. էջ 266։
• ՆՀԲ եբր. [hebrew word] emeϑ «ճշմարտութիւն, հաստատութիւն, խօսքին տէր լինետ». որ ծագում է եբր. [hebrew word] amn առմա-տից=արաբ. [arabic word] amn «ապահովութիւն, հաստատութիւն»։ Այս բառերը ձևով թէԼ նման, բայց իմաստով յարմար չեն, մա-նաւանդ որ մեր եբրայական փոխառու-թիւնները Ս. Գրքի միջոցով են, իսկ ա-մեթ Ս. Գրքում գործածուած չէ։-Եւրո-պա (հանդես Վիեննայի), 1849, էջ 200 հպրս. āmāta բառից, որ նոյն է զնդ. amāta «ճարտար, կարող» բառի հետ։ (Նոյնպէս գործ չունի մեր բառի հետ, ո-րովհետև պիտի տար *ամատ)։ Ղափան-ցեան ЗВO 23, 360 ան+ զնդ. maēϑa «դեդևուն, անհաստատ, փոփոխական»։
Թուի որպէս եբր. ամէթ, էմէթ. Ճշմարիտ. ուղիղ. անփոփոխ. հաստատուն. զօրաւոր. գավի, սապիթ. եւ բարգաւաճ. բերրի.
• բառի ե-ո՞վ թէ է-ով գրութեան մա-սին նոր վէճեր ծագեցան վերջերս արևմտա-հայ թերթերում. հմմտ. յատկապէս Ղազի-կեան՝ Կոչնակ, 1925, թ. 52 և Մէնէվիշեան ՀԱ 1930, 730-2։
• ԳՒՌ.-Երև. Ննխ. Տփ. ամէն, Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ամմէն. Ռ. անմէն. Ոզմ. հա՛մմէն. Հմշ. էմէն. Ակն. էմմէն. Սլմ. ըմմէն. Անտ. է՛մըն. Տիգ. ըմմըն. Մրղ. ըմմըեն, զըմմըին, Ասլ. բամմէն. Մշ. յըմէն, Ալշ. յըմմէն. Մկ. հըմէն. Վն. հըմէն, զըմէն. Ագլ. Գղ. ա՛մման. Ղրդ. օմէն. Մղր. օ՛մմէն սեռ. ումմուզո՛ւն, ումուցո՛ւն. Մժ. ճումմուն։-Ինչպէս շատ բարբառների, նոյն-պէս և գրական լեզուի մէջ ամէն հնչւում է զոյգ մ-ով. այս բանը յառաջ է գալիս արդի հայերէնի այն յատկութիւնից, որով մի բառ աւելի ուժգին արտայայտելու համար երկ-րորդ վանկի առաջին բաղաձայնը կրկնւում է, եթէ 2 ձայնաւորի միջև ընկած լինի. ինչ, բոլլո՜ր, յիմմա՛ր, ապպո՜ւշ ևն. իսկ ամէն բառը միշտ էլ առատութեան հետ կապուած լինելով՝ ամմէն սաստկականը ընդհանուր գործածութիւն ստառաւ։
Պա՛րտ է պճնել զբանս ի գործոյն. վասն զի ամենն (կամ ամէն) առանց գործելոյ անկատար եւ կաղ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)
cf. Ամենայն;
• , յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։
• = Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։
• Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ
• երկար գրում է Մսերեան, Ճռաքաղ 1859, էջ 79-82։
• ԳՒՌ.-Արհասարակ գործածւում է ամ-մէն ձևով. Մշ. և Տփ. ամէն (մէկ մ-ով). ու-նինք նաև նոր փոխառութեամբ Հմշ. ամին (տաճկերէնից) և Տփ. ամին (վրացերէնից)։
Նոյն ընդ համայն, եւ ամենայն, որ յերկուց անտի ծագէ. πᾶς. omnis, quvis, universus, ὄλος, ὀλόκληρος. totus. ամմէն, բոլոր. հէր. ճիւմլէ. պիւթիւն. գամու. հեմէ. ամմէ.
Զպատճառսն խնդրեսցուք զամենիդ. (Եփր. աւետ.։)
Ի սկիզբն բանից նշանակէ, ստո՛յգ, ստուգութեամբ. հաստատութեամբ. արդարեւ. ճշմարտապէս. այս այսպէս է, եւ այսպէս լինիցի. իրաւցընէ, ըղորդ, հաստատ. թահգիգ. սահիհ. հագըգէթ.
Ամէն ամէն ասեմ ձեզ. այս ինքն հաստատուն եւ ճշմարիտ, զոր գիտեմ, այս է. յինէն ասեմ, կամ յանձնէ ասեմ. (Տօնակ.։)
Զամէնն ոմանք՝ եղիցի՛ թարգմանեցին, եւ կէսք՝ այո՛, եւ այլք՝ ճշմարիտ. (Ոսկիփոր.։)
ԱՄԷՆՆ. որպէս անսխալ ճշմարտութիւն՝ Աստուած. ὀ ἁμήν
Այսպէս ասէ ամէնն, վկայն հաւատարիմ եւ ճշմարիտ. (Յայտ. Գ. 14։)
he-kid.
• = Կազմուած է ամ «տարի» բառից, իբրև տարևոր ուլ. կազմութեան կողմից բոլորո-վին նման է վրաց. ყარივი տարիգի «գառ-նուկ», որ շինուած է հյ. տարի բառից. հմմտ-նաև Ղրբ. տրէ՛կան<տարեկան «խոճկոր»։-Լճ,
Ուլ արու. արու այծ փոքր կամ միոյ ամի, տարեւոր. ըստ յն. այծ, կամ գառն՝ որ ասի ամնօ՛ս. χίμαιρος. caper, haedulus, ἁμνός. agnus. չէփիճ. օղլագ. ուլագ. թէքէճիք.
great coat, riding-coat or hood, cloak.
• «մի տեսակ զգեստ է» Յես. է 21 Տեսի յաւարին ամղան մի նկարէն (եբր. [hebrew word] ardereϑ «վերարկու», յն. Ֆιλή «լեշկ մաշկ, մի տեսակ պարսկական գորգ»). այս բառը բացատրելով Եղիշ. յես. էջ 174՝ մեկնում է «ասրեղէն հանդերձ». Ստեփ. ւեհ կարդում է ամաղան. Ս. Գրքից դուրս գըտ-նում եմ բառիս համար երկու օրինակ ևս. Ամղանք տարածեալք. Ոսկ. ճառք 364. Զգա-հոյսն, զամղանսն, ղառտնին զդենլիսն. Ոսկ ճառք 471։
• ԳՒՌ.-Ակն աբղան «մի տեսակ վերար-կու, որի մէջը առհասարակ բամբակ է լի-նում և մինչև ծնկներն է հասնում. տճկ, խըռխա». այս իմաստով էլ բառը գործա-ծական է երբեմն արևմտեան գրական լե-սուի մէջ։
Զգեստ. հանդերձ. պատմուճան. վերարկու. եբր. ատտէրէթ. στολή stola կամ toga
cf. Ամոլ.
• , ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։
• ՆՀԲ համ+ուլն «վիզ»։ Հիւնք. ամուլ բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ 1Ո ամ+ող։ Bugge, Btrg. 22 աոս. hambar (=բելուճ. ambal, օսս. ám-bal) «ընկեր» բառից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yəma «երկւորեակ»+ ռուս. волъ «եր»։
Առեալ Հերակլեայ զմին յամլոց եզանցն՝ եզեն եւ ճաշակեաց. (Նոննոս.։)
consort, husband;
wife, spouse.
• նիլ արմատից)։ Lagarde, Urgesch. Arm. 535 սանս. paç «համաձայնիլ» առմատին է կզում։ Evald, KZ 6, 12 և Müller SWAW 38, 583 ամ=sam(կից) + սանս. vas «բնակիլ»։ Müller, Orient und Occident 3, 347 զնդ. ham-vas = սանս. sam-+vaç «համամիտ, համա-խորհուրդ»։ Lagarde, Baktr. Lex 14 պրս. [arabic word] āmusni (այսպէս նաև Պատկ. Marep. I 7, Հիւնք. և Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 192, Արիահայ բռ. էջ 25). բայց Lagarde ենքը Arm. Stud. § 85 մերժում է։ (Այս պարսիկ բառը գրւում է āmusnī, asni, asi. նշանակութիւնը ԳԴ հետևեալ ձե-վով է բացատրում. «ի Պարսիկս ընդ միով արամբ կանայք երկու կամ երեք՝ զիրեարս ասի կոչեն»։ Այս նշանակու-թիւնը յարմար չէ մեր բառին և հե-աևաբար նմանութիւնը պատահական է)։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 56 իբր հնխ. səm-euk'inā «համաբնակ, ընակակիռ». հմմտ. սանս. ökas «բնակութիւն» և լիւկ. eus «բնակիչ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիմ բայի հետ։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, նախ MSL 9, 50 (հաղորդեց Հայկ Պէրպէրեան. նամակ 21 փետր. 1933) և յետոյ BSL 95, 8, Ernout-Meillet 1100։ Նոյնն են ակնարկում նաև Bugge և Pedersen, տե՛ս վերը։ Այս մասին տե՛ս նաև Ben-veniste BSL, հտ. 35. ж 104, էջ 104։ ԱՄՈՒՏ «լուծ, joug». գիտէ միայն Քա-ջունի, հտ. Գ. էջ 8 բ. նման մի բառ չկայ պարսկերէնում կամ արաբերէնում (չունին ԳԴ և Կամուս). ամոլ բառի սխալ մի ընթերցուա-ծը չէ՞ արդեօք (և կամ խամութ ըստ Աղասի Չթչեանի)։
(որպէս թէ համասին, ի միասին. լծ. եւ յն. ղամէ՛տիս, ղամէտի՛). γαμέτης, ἠ γαμετή, γαμέτις maritus (այրն) uxor (կինն) ὀ, καὶ ἠ συζυγή , σύζυγεις, -εῖσα conjugatus, conjux, κοινωνός, συνών particeps, conversans, qui sunt simul այր կանամբի, եւ կին արամբի. լծակից. փեսայ եւ հարսն. էրիկ կնիկ, էրիկը՝ կամ կնիկը, հարսուփեսայ, պսակուած կամ նշանած, կարգուած. էհլ. եօլտաշ. էշ. զէվճ. հէմսէր.
Անսովոր ոճով՝ իբր զուգահասակ սննդակից, հասակակից, ժամանակակից. պօյտաշ. ἱσήλαξ aetate par, aequalis
clever, capable;
— լինել, to be capable, cf. Ատակել.
• (ի-ա հլ. ըստ ՀՀԲ, անհոլով ըստ ՆՀԲ) «կարող, ընդունակ, ձեռնհաս» Եւս. քր. ա. 65. Սեբեր. բ. գ. Ոսկ. Եբր. է. ոչ էր ա-տակ նմա «ժամանակ չունէր» Պտմ. վր. 73. որից ատակել «կարենալ, ժամանակը բաւել միջոց ունենալ» Փիլ. Խոր. ատիկել նոյն նշ. Վրք. հց. ա. 509. Վրդն. առ. 309. անա-տակ «անկարող, անճարակ» Վրք. հց.։
• = Պհլ. *atak «կարող» բառից, որ յառա-ջանում է *ati-tavaka->*atavaka ձևից և որ երևան եկաւ մանիք. պհլ. *'δwγ «կարող» ձևով. կազմուած է tu, tav «զօրել, կարո-ղանալ» արմատից (ընդարձակ տե՛ս թաւ բառի տակ)։ Բառիս կազմութեան և v ձայ-նի սղման համար հմմտ. պհլ. astānak «թուլութիւն, տկարութիւն» <*us-tāvana-«անուժ», attān<*ati-tā̄vana «ուժեղ, կարող, ընդունակ», stav «տկար»<*us-tavah «ու-ժից զուրկ» պրս. sutūh «նեղասրտեալ և ձանձրացեալ»<*us-tava-ϑa, պրս. [arabic word] kó-tāh «կարճ, տկար»<*kauta-tāva-ϑa և վեր-ջապես պրս. mī tuvānam «կարող եմ» >ժող. mi tūnam.
Չեմք ատակ այնպիսի ինչ ճգունս յանձին ունելոյ. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
fire-temple (of Persians).
• , ի-ա հլ. «կրակատուն արևա-պաշտների» Բուղ. դ. 59. Եդիշ. Փառա նմա-նութեամբ կամ նախատաբար «աղանդաւոր քրիստոնեաների տաճարը» Մագ.։
• = Փոխառեալ է իրանեանից, որի ապա-ցոյցներն են նախ նիւթը և երկրորդ բառի առաջին մասը ատր-<պհլ. atu «կրակ». երկրորդ մասը (ուշան) մեկնուած չէ՝ մինչև այսօր պահլաւերէնում համապատասխան մի ձև գտնուած չլինելու պատճառով։
Նմանութեամբ՝ Տաճար այլոց աղանդաւորաց.
quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.
• = Պհլ. *rag ձևից՝ հայկական ա կամ ե յաւելուածով (հմմտ. երանգ <պրս. rang)։ Իրանեան ձեւը աւանդուած չէ, բայց կան նրա միւս ցեղակիցները. ինչ. զնդ. *raγu-, իգ. rəvī «արագ, աշխոյժ, փոյթ», գերադր. rən-uišta «շատ արագ», rənjyō «արագ», rənǰa-taspa-«արագաձի», rənǰaiti «թէթև կամ արագ է», սանս. raghù-«վազող, թէթև», բարդութեանց մէջ «արագ, փոյթ, աշխոյժ», ra'has-«արազութիւն», laghú-«թէթև, կարճ, փոքր, սակաւ», rághīyas-«թեթևա-կշիռ»։ Արմատի r ձայնը յատուկ է միայն իրանեան լեզուներին, որի դեմ եւրոպական-ները ունին l. հմմտ. յն. έλαφρός «թեթև, արթուն, փոյթ», έλαχύς «փոքր», լտ. levis «թեթև, արագ», լիթ. leñgvas «թեթև», ալբան. l'eh «թեթև», հսլ. līgukù, ռաւս. лerкo «թեթև, հեշտ», գոթ. leihts, գերմ leicht «թեթև, հեշտ», հբգ. lungar «արագ», անգլսք. lungre «արագ, անմիջապես», ան-գլ. light «թեթև», հիռլ. lugu «փոքր, քիչ», կիմր. llei «սակաւ» ևն։ Այս բոլորը ծագում ևն երկու հնխ. ձևերից՝ leghu և lenghu (առաջինը ռնգականով, երկրորդը առանց ռնգականի. հմմտ. Walde 423, Boisacq 238, Berneker 753, Trautmann 158, Kluge 300, Pokorny 2, 426, Ernout-Meillet 514)։ Հա-յերէն ձևը փոխառեալ է իրանեանից, որով. հևտև ընիկ լինելու դէպքում պիտի ունենա-յինք *լեգ, *լենգ, *եղենգ։-Հիւբշ. 122։
• ՆՀԲ լծ. հյ. առաջ, առ աք, յն. αργός «արագ», թրք. yuruk «լաւ քայլող»։ 3ն, և սանս. ձևերի հետ ուղիղ համե-մատեց նախ Հիւբշ. KZ 23, 24 և 405։ Lag. Arm. Stud. § 224 համեմատում է ասօր. [syriac word] կամ [arabic word] ligtig «արագ արագ» բառի հետ, որ Nöldeke համառում էր իրանեանից փոխառեաւ-Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1 և Նախալ. 103 արագունք ձևի մէջ ու համարում է սանս. raghu ձևի u ձայնի ներկայացու-ցիչը։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. taka պհլ. tag, «վազող» բառից։ Հիւնք. ուրագ բա-ռից Եազրճեան, Արևելք, հոկտ. 17, 1884 «տրաք բառի մը փոխաբերութիւն է և ոչ այլ ինչ»։ Հիւբշ. 422 դնում է բուն հայերէն բառերի շարքը, բայց կասկա-ծում է, որ իրանեան փոխառութիւն լինի։
Արագ արագ թեթեւութեամբ ճեպեալ. (Պիտ.։)
Արագ արագ հրամայեցի զվճիռ դատաստանին ադամայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
stork.
• , ի-ա հլ. «ծովային ճայ, ձկըն-կուլ» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 16. Սղ. ճգ. 17. «արագիլ, լագլագ» Փիլ. Սարգ. Սահմ. Շ. տաղ.։
• -Պէտք է կցել յն. πελαργός «արագիլ» րառին։ Այս բառը թէև ստուգաբանւում է πελός «սև» +αργός «սպիտակ» բառերից (Boi-sacq 760, Pokorny 2, 53), բայզ դա ան-շուշտ ժողովրդական յարմարանք է։ Բառի հին ձևը պէտք է դնել *περαγλός կամ *πα-ραγλός, որ տեղափոխութեամբ տուել է πε-λαργός. փոքրասիական ծագումով բառ է, և նոյն աղբիւրից է նաև հայերէնը։-Աճ.
• ՀՀԲ դնում է արագել «շտապել» բայից։ Klaproth, Asia polyql. էջ 105 պրս. arha։ Pott BVS 4, 90 վելշ. alarch։ Müller SWAW 64, 454 ար = զնո-airya--ագիլ=լտ. aquila «արծիւ». La-garde, Arm. Stud. § 225 յն. πελσργός «արազիլ» բառի հետ։ Հայերէնի հին ձևը համարելով *հարագլ-։ (Այս համե-մատութիւնը ճիշտ չէ, ըստ որում յն. τελαργός հասարակ բարդութիւն է τελός «սե» և ἀργός «սպիտակ» բառերից կազ-մուած։ Այսպես է կոչուել թռչունը՝ իր սև ու ճերմակ փետուրների պատճասով. տե՛ս Boisacq 760)։ Տէրվ. Altarm. 22 հետեում է Müller-ին։ Եազրճեան, Մա-
• սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.
Արագլաց՝ որ ծերունիքն են, ձագք ամենայն ուստեք պաճարեն շահ ծնողացն ի պէտս։ Ի թռչունս բուն զվերին զարդարութիւն արագիլ ցուցանէ, զծնողս փոխանակ կերակրելով. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.
• = Նոյն է արածել «ճարակիլ, խոտ ու-տել» բառի հետ. վարակիչ վէրքերի անուն-ները շատ անգամ ծագում են «ուտել» գա-ղափարից. ինչ. գւռ. կերցաւ, կեր-եարա, մազկեր, ծամկեր, ռուս. костоядь «ոսկորի փտախտ» (բառացի «ոսկրակեր»). յատկա-պէս արած բառի վրայ խօսելով սրա յն. հոմանիշը λειχήν (որից փոխառեալ են լտ. lichen, ֆրանս. lichen, ռուս. лишай) «բո-րոտութիւն. 2. մամուռ» ծագում է յն. λεὶγω «լիզել» բայից։-Աճ.
ἀφή tactus, ictus (leprae), λιχήν impetigo Արատ կեղոյ. հետք բորոյ. գոյն ըսպւոյ եւ պալարի. բիծ որպիսի եւ իցէ. լծ. եւ վէր. էարա. այլ ի բառս Գաղիանոսի դնի եւ որպէս յն. լիխի՛ն. ռմկ. թէմրէկի, գըճըգ
Զօշաքաղաք եւ մարդահաճոյք, եւ որ այլ եւս են արտաք եւ արածք. (Ոսկիփոր.։)
male;
masculine;
—ք, cf. Առականք;
—թիւ, odd;
— or արեկան, jaundice.
• = Արաբ. [arabic word] irqān, որ Կամուսի ա-րաբերէն ընդարձակ բառարանը (թրք. թրգմ. Բ. էջ 863) ա՛յսպէս է մեկնում. «Մե տե-սակ կարմիր ծառի անուն է, որ թրք. գըզըլ աղաճ կոչուածն է. նաև նշանակում է հի-նաւ. նաև նշանակում է քրքում. նաև նշա-նակում է աղբերաց արիւն կոչուած դեղը. նաև նշանակում է մի տեսակ հիւանդութիւն՝ ռր բոյսերին է պատահում, նրանց հիւթն է ապականում, դեղնեցնում և անպիտանաց-նում է. և թրք. սաէ «ցորենի դեղնախտ» է կոչւում. այս հիւանգութիւնը մարգոց էլ է պատահում և կոչւում է նաև araqān, iriqan. nrūcān arq. arqān, urāq, yurqan և սա շատ ծանօթ մի բառ է. բժշկութեան մէջ յայտնի է yarqān ձևով և տճկ. կոչւում է սարըլըգ «դալուկ»։-Բառը բնիկ արաբերէն է և թէև Կամուսը վերի հատուածում ❇ arq «ան-քուն մնալ» արմատի տակ է դնում, բայց այս յայտնապէս սխալ է։ Բառը ծագում և ևեմական ❇ [arabic word] yrq «կանաչ» արմատից (ինչպէս ուղղում է յետոյ նաև Կամուսը՝ հտ. Գ. էջ 69), որին պատկանում են նաև ասուր. arāqu «կանաչիլ, դժդունիլ», amur-riqanu «դալուկ», ասոր. [syriac word] mriqanā, եբր. [hebrew word] yeraqōn «դալուկ», արաբ. [arabic word] ︎ irqān «հինա, քրքում» կամ բայական գոր-ծածութեամբ «մազին, միրուսին հինա դնել, քրքում քսել, դեղին ներկել» (տե՛ս Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. էջ 639)։-Աճ.
ԱՐԱԿԱՆ ԹԻՒ. Ըստ թուաբանից է կոճատ, անզոյ. որպէս եւ իգական կոչի դարն, կամ զոյգն.
Վեց թիւդ յերկուս ճեղքեալ՝ արականս զնոսա գործէ, երեք գոլով. քանզի երկու թիւն իգական է, եւ երեքն արական. (Մագ. քեր.։)
Jupiter, Jove.
• = Արամազդ աստուծոյ անունից, որ պարսիկ փոխառութիւն է։-Աճ.
Ասէ դնել զաղեղն իւր յամպս. ոմանք կարծեն աղեղն ասել զի յոմանցն կոչեցեալ արամազդայ գօտի, ի ձեւոյն զհաստատուն նշանակն առեալ վասն ծիածանին։ Մրմազդայ գօտիդ է արեգակնային ճառագայթիցն երեւոյթ ի գէջ յամպ։ Ոչն երբէք արամազդայ գօտւոյ ի գիշերի երեւել. (Փիլ. լին. ՟Բ 64։)
spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.
• Ասետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313 յար ատելի։ Տէրվիշ. Նախալ. 103 սանս. rad, լտ. radere «քերել, քերթել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. յն. ἂρδα «կեղտ»։ Սարգիսեան տե՛ս արահետ բառի տակ։ Karst, Յուշարձ. էջ 417 ար+հատ. ար=թաթար. ar «մաքուր, լաւ», arik «մաքուր», ari «գեղեցիկ», իսկ հատ «կտրուած» բառն է, որ կրճատուած է ատ ձևով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 65 ա բացասականով պհլ. rāt «բա-րեբարոյ»։
• ԳՒՌ-Արատ արմատը կորած է. բայց կայ անարատ բառը. Ախց. Կր. Մրղ. Սլմ. Տփ. անարատ, Երև. անա՛րատ, անա՛րաթ, Ալշ. Ակն. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. անարադ, Ասլ. անարա*, Մկ. mնmրատ, Տիգ. mնm-րmդ, Հճ. անայօդ. մինչև անգամ Կեսարիոյ և էնկիւրիի թրքախօս հայերը պահած են բառս անարադ ձևով։
• ՓՈԽ.-Թուրք գաւառականները տեղ տեղ փոխ են առած այս բառը հայերէնից [arabic word] anarad ձևով. օր. Կեսարիոյ թիւրքմէնները ունին anarad yaγ «անարատ իւղ» (եր-կուսն էլ հայերէնից). տե՛ս Տ. վրդ. Պա-լեան, Բիւր. 1898, 712 և Գազանճեան, Յու-շարձ. էջ 328.-Նոյնպէս Ատանայի թուր-սառ և թրքախօս յունաց բարբառով anaradl (տե՛ս Արևելք 1888, նոյ" 8-9), Սեբաս-տիոյ թուրք բարբառով anaradl (ըստ Գա-բիկեան, անձնական)։
μῶμος, σπίλος, πάθος, αἱτία macula, vitium, nota, labes Նիշ տգեղ. բիծ. սպի. ախտ. պնկասութիւն. կեղտ. պատճառ բասրելի. ամօթալի ինչ.
Անաղարտելի եւ յամենայն արատոյ ի բաց վճարեալ վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ամենայն արատոյ պատճառ զգայութիւնս է. (Ճ. ՟Թ.։)
cf. Արդիւնք.
• ՆՀԲ հանում է արտ բառից (համաձայն րառի «բերք, արմտիք» նշանակութեան, որ սակայն երկրորդական է)։ Windisch. 41 ուզում է կցել սանս. rtu «տարուայ եղանակ» կամ նաև (dh, vrdh բառե-րին։ Lag. Urgesch. 410 սանս. ardh «ի կատար ածել», Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. ardh, յն. ἀϰმω, հսլ. rasti(=ard-ti) «աճիլ, բարգաւաճիլ», rodu «ծնունդ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. ardh «տածել, խնամել» արմատից։ -Հիւնք. էջ 78 արդ արմատից։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 193 պրս. [arabic word] ard «ա-ւիւր» բառից։ Scheftelowitz BВ 29, 21 լտ. pretium «գին» բառին ցեղակից։ Pedersen KZ 40, 210 հյ. առնել, յն. ἄραρίσϰω բայից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն արդիւնք գալ «մի բանի ծառայել, պէտք գալ» ոճի մէջ (Տա-րէնտէ). նոյն է նաև արդում Երև. «հողի բեր-քը». օր. «Մնին հարիր արդում տուող հողեր» (Պռօշեան, Յեցեր, էջ 90)։
Արար երկիրն յեօթն ամս լիութեանն արդիւնս։ Սերմանեցէ՛ք զերկիրդ, եւ եղիցին արդիւնք դորա։ Բովանդակիցէք զարդիւնս երկրին։ Բերի զպտուղ արդեանց երկրին։ Տարին կատարեցաւ, եւ զարդիւնս ամենայ ի շտեմարանս ձեր ժողովեցէք։ Յիւրմէ անդոյ անտի տուժեսցի ըստ արդեանն։ Ի պարտէզս ընկուզեացն իջի հայել յարդիւնս վտակացն։ Աստուծոյ արդիւն էք, Աստուծոյ շինած էք։ Աճեցուսցէ զարդիւնս արդարութեան ձերոյ. եւ այն։
ԱՐԴԻՒՆ. եւ ԱՐԴԻՒՆՔ. ἕργον, πράγμα, ἁπόδειξις. opus, res, demonstratio. Գործ յառաջ եկեալ յի՛նչ եւ է պատճառէ. իր. իրական ինչ. իրօք կատարումն. վաստակ. ներգործութիւն. հանդէս եւ ցուցակութիւն գործոյ. յօրինուած. կազմութիւն. գոյացութիւն. զանգուած. գործք, բան. իշ, ամէլ, ֆիիլ.
Արդիւնքն ի սկզբանէ աշխարհի լեալ էին։ Մի՛ բանիւք եւ լեզուօք սիրեսցուք, այլ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ։ Վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին, բայց արդեամբք խորամանկեցին։ Ոչ պատիր բանւք իմաստութեան, այլ արդեամբք հոգւոյն եւ զօրութեամբ. եւ այլն։
Բանն տէրունական՝ արդիւն եղեւ յաւիտենական։ Զի հաստատեսցէ արդեամբն զբան։ Որ ինչ աստ է, ստուեր է. եւ որ ինչ անդ՝ արդիւնք անշարժքօ եւ հաստատունք։ Այս է ճշմարտութեան անհակառակելի արդիւնք, յորժամ զթշնամիս ոք կոչիցէ վկայս. (Ոսկ.։)
Ոչ անվճար (այսինքն անգործ) կամեցաւ թէ լիցի զմարդկային միտսն լինել ի բնութիւնս, այլ՝ ներգործել, եւ արդիւնքն (կամ արդեւք, արդեօք) լինել իւրաքանչիւր ոք որ անկ իցեն նմա. (Փիլ. լին. ՟Դ. 90. Փիլ. լծ.) մեկնէ, արդիւնականս։
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. արեվ, Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. արէվ, Ասլ. արէ՛վ, Սլմ. mրեվ, Հւր. mրէվ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Տփ. արիվ, Ոզմ. ա՛րիվ, Մրշ. Մրղ. Տիգ. mրիվ, Հճ. այեվ, Սչ. կայ միայն արեվելք։ Նոր բառեր են արեկող, արևբաց, արևալոյս, արևազուրկ, արևահամ, արետ» հաս, արևակոխ, երկայնարև։
Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)
valiant, valorous, courageous, manly, strong, bold, intrepid, brave;
Արիք, the Persians.
• «կապիճ». ունի միայն Բառ. երեմ. էչ 37։
Զարեանց եւ զքաջացն զառաքինութիւնս ճառել. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
sharp, pungent, acrid;
acid, sour, rough.
• ռել» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. parcus «ագահ»։ Patrubány SA 1, 218 սանս bhraǰ «փայլ, ցոլք» բառի հետ։ Schef-telowitz BВ 28, 307 լեթթ. bargs «խիստ, անգութ», լիթ. burgeti «կռուիլ», հհիւս. berkja «աղմկել» բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 58 յն. φάγρος (կրե-տական) «յեսանաքար» և φοζός «սրա-ծայր» ձևերի հետ համեմատելով՝ հա-նում է հնխ. bheg2 արմատից. հայե-րէնի նախաձևն է հնխ. bhag2-ro բարկ։ Petersson IF 23 (1908), էջ 403 հնխ. bherg արմատից, որ աճած է bher «կտրել» պարզ արմատից. հմմտ. ւն. φάρω, զնդ. bar «կտրել, փորել», հիսլ. barki «կոկորդ»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 403 հլ. բուռն բառի հետ՝ սումեր. bar «ձեռք». bar «զօրեղ, կատաղի», էջ 418 թթր. berk «ամուր», ույգուր. berk «յոյժ, ամուր», ատրպտ. berk «կարծր, պինդ», եաքութ. bärkkä «յոյժ, լաւ», չուվաշ. parga «ամուր, հաստատուն»։ Դաւիթ-Բէկ. Յուշարձ. 396 նգալլ. bragod, bragdy, կորն. bregand, հբրըտ. bra-caut «խմորում», յն. βράσσω «եռալ», լտ. flagrari «այրիլ, բորբոքիլ»։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1912, 265 բարկանալ հանում է պրս. barik «բարակ, նուրբ» բառից։ Petersen, Kelt. gram. 1. 109 և Persson,. Beitr. 22-(տե՛ս Pokorny. 2, 188) հիռլ. bərb, borp «յիմար», նիռլ. borb «կոշտ», լեթթ. bārgs «կարծր, խիստ, անգութ, անագորոյն» (Traut։ հաճ, յամառ, անմարդամօտիկ անձ», barkun «կոշտ, անհարթ» բառերի հետ, որոնց նախաձևն է հնխ. bhorg2o-(Po-korny 2, 188)։ Petersson IF 23, 403 և Persson, Beitr. 1, 37 (տե՛ս Boisacq ։ 1101) ստ. գերմ. brakig, հոլլ. brak, ։ անգլ. brack. «դառն, աղի, աղաջուր» բառերի հետ, որ մերժում է Pokorny անդ։ ՒԻՌ.-Տփ. բարգ, Ալշ. Խրբ. Մշ. բ'արգ. մ բ'mրկ, Ախց. բ'արք, Մկ. Սլմ. Վն. պmրկ, Ասլ. բ'ար*.-Տփ. բարգա՛նալ, Երև. բ'արգա՛նալ, Ոզմ. բ'mրգանալ, Ռ. փարգա-նալ, Սլմ. Վն. պmրկանալ, Շմ. պարգանալ, Զթ. բ'արգանոլ, Զթ. Հճ. բ'այգանօլ։ Նոր բա-ռեր են բարկանք, բարկել, բարկնալ։
cushion;
bolster, pillow;
squab, mattress, divan;
bench, sofa;
hip, thigh;
dignity, degree, throne;
floor or board of a ship;
փետրալից —, downy pillow;
— երեսաց, pillow;
առաջին —, first place, place of honour;
— տալ ումեք, to confer a dignity of some one.
• , ի հլ. «գլխի տակ դնելու բարձ» Մրկ. դ. 38. Եղիշ. «նստելու բարձ, որ պա-տուի նշան էր» Ղուկ. ժդ. 8. Գ. մակ. ե. 8. «պատուի աստիճան» Ագաթ։ «նաւի նստա-րան» Ճառընտ. «եռանկեան խարիսխը՝ որի վրայ նստում է եռանկիւնը» Պղատ. տիմ. «մարմնի բարձք, երանք, ազդր (հմմտ. նըս-տոյ տեղի)» ՍԳր. Եւս. քր. այս բոլոր նշանա-կութիւններն էլ յառաջացել են առաջինից։ Ո-րից բարձկնեար Եզեկ. ժգ. 18, 20. բարձըն-տիր Ղկ. ժդ. 7. բարձերէց Բուզ. գ. 9. Ղուկ. ի. 46. բարձառու Եւս. քր. բարձակից «սեղա-նակից» Մտթ. ժդ. 9. Ղուկ. ժդ. 10. «աթոռա-կից» Եւս. քր. բարձաձգութիւն Մծբ. նախա-բարձութիւն Շիր. երկայնաբարձ «սրունքները երկար» ԱԲ. բարձոսկր (նոր բառ) ևն։
• barhis և զնդ. barəziš բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձը ևն բառերի հետ՝ հնխ. bhargh «աճիլ» արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 97 ետրուսկ falaš ձևի հետ։ Հիւնք. բարձր բառից է հանում։ Հիւբշ. 428 համարում էր բնիկ հայ բառ. Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 119 (յետոյ նաև MSL 17, 244) տուաւ վերի մեկնու-թիւնը, որ ընդունեց նաև Հիւբշման։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35՝ ամբարտակ, բարդ, բերդ և բառնալ բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշար-ձան 418 թրք. baldər «սրունք» բառի հետ=բարձք։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'արձ՝, Հւր. բmրձ, Ննխ. Պլ. Տփ. բարց, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Սչ. բ'արց, Ոզմ. բ'mրց, Ալշ. բ'առձ՝, Երև. բ'առց, Ռ. փարց, Տիգ. փmրց, Մկ. Շմ. պmրց, Գոր. Սլմ. Վն. պmռց, Մրղ. պmռց, Ղրբ. պէրց, Ագլ. բէօռձ, Զթ. բ'որձ՝, Հճ. Զթ. բ'օյձ։-Այս բոլորը նշանակում են «գլխի բարձ». միւս նշանակութիւնը կորած է։ Նոր բառեր ես բարձիկ, բարձափայտ, բարձերես, բարձա-կալ։
Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան, զայր այր յիւաքանչիւր գահ հրամայէր մատուցանել. (Գ. Մակ. Է. 8։)
Որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.) (որ հայի յայլ եւ այլ նշանակութիւնս)։ Նմանութեամբ, Աշտիճան պատուոյ. շուք. պատիւ, աւագութիւն.
Ազատութիւն բարձին։ Ակնկալեալ բարձի. (Յհ. կթ.։) Եւս եւ նմանութեամբ՝ Աշտիճան կամ նստարան նաւին ի վերնակողմանն. սէթ.
southernwood.
• «մի տեսակ ծաղիկ է. լտ. abrotonum. ֆրանս. aurone» (ըստ Աո-թինեան, Աստուածաշունչի տունկերը, էջ zns՝ armoise). Ակինեան ՀԱ 1930, 496 ընդունում է, որ բառս այս նշանակութեամբ է մտած հայ գրականութեան մէջ, բայց սխալ է հա-մարում, որովհետև էջմիածնում լսել է բաց-մանակի օաղիկ՝ իբր «լտ. acheillea mille-folium, ֆրանս. achillèe, գերմ. Schaf-garbe, թրք. ղլիճ օթի» իմաստով։ Նշա-նակութիւն չունի, որովհետև բոյսերի անուն-ները գաւառից գս առ շատ են փոխում իրենց իմաստը (գրուած է նաև ուրիշ շատ զանա-զան ձևերով. այսպէս՝ բարձուենեկ, բարձուե-նիկ, բարձուինեակ, բացուենեկ, բարձումե-նեկ, բարձմանեակ, բացմենակ, բարձնակ, բըրթվինակ) Մխ. բժշ. 133. Գաղիան. Սալաձ. Բժշ. այս ծաղիկը շատ է տարածուած Հայաս-տանում. վերոյիշեալ զանազան ձևերն էլ ցոյց են տալիս, որ անունը զանազան տեղեր գործածական էր։
vine-branch;
branch, bough, shoot.
• . ի-ա հլ. «խաղողի պտղաբեր ոստ» Յոբ. ի. 21. Վեցօր. 95. Նար. «ծառի ճիւղ, ռստ» ՍԳր. «որթի կամ ծառի տակ դրուած խեչակ, նեցուկ, սարփինայ» Պիտ. Վրդն. անթառ. որից բարունակաձև Գնձ. Ոս-ևիփ. բարունակացեալ Խոր. հռիփ. բարու-նակեալ Մագ. անբարունակ Շար.։
Բարունակ ողկուզաբեր ճշմարիտ որթոյն։ Համեղաճաշակ պտղոյն բանաւոր բարունակ. (Շար.։)
end, limit;
sufficiency;
— է, it suffices, it is enough;
իմաստութեան նորա ոչ գոյ —, his wisdom is without measure.
• = Իրան. bav-«զօրել, առատ լինել, կա-րող լինել» արմատից, որի ածանցներն են պհլ. bavandak (ներկայ դերբայ) «կատած րեալ, ամբողջ, լրացեալ», մանիք. bvndg «կատարեալ» > հյ. բաւանդակ, զնդ. būir-«առաա. ևատարեալ, լրիւ, կարող, հզոր». հմմա. նաև սանս. bhumā-«լիութիւն, հարստութիւն», bhuri-«առատ, լիուլի, շատ, ուժեղ, հզօր», bhávīyas-«աւելի առաա սժեղազոյն, հզօրագոյն», pra-bhu-ta-«առատ, բազմաթիւ»։ Իրանեան ար-մատը հանւում է հնխ. bhexə-, bhu-«ա-ճիլ, մեծանալ» արմատից (որի ժառանգ-ները տե՛ս բոյս արմատի տակ) և այս էլ ny 2, 114 և 140)։ Երկուսի միութեան հա-մար հմմտ. ի միջի այլոց լիթ. būrys «քա-նակութիւն, դէզ», յն. φδμα «ուռուցք, այ-տոյց», հսլ. iz-bytъkъ «առատութիւն»։
• անբաւ «անվերջ»՝ բաւ բառից. բայց ան-բաւ «անճառ, անպատում». բա, բալ. բառ, բան ձևերից։ Lagarde, Urgesch. 189 բաւ՝ սանս.. bhu, յն. գυ-. իսկ էջ 130՝ անբաս «անճառ» = սանս. bhä։-Lag. Arm. Stud. § 374 բաւա-կան ձևի հետ համեմատում է պրս. [arabic word] bab «արժանի»։ Տէրվ. Նախալ. 97 հնդ. bhū, յն. φὸω, լտ. fuo, fui, լիթ. buti, գոթ. bauan «բնակիլ», հյ. բոյն, բոյս բառերի հետ՝ հնխ. bhu «լինել, բնա-կիլ» արմատից։ Հիւնք. բովք-ից դնում է բովանդակ, որի հակառակն է բաւա-կան, սրանից բևեկնի, յորոց համառօ-տեալ բաւակ, բաւ, ամբաւ։ Patrubány SA 1, 189 յաջորդ բաւանդակ բառի հետ, միասին՝ պարսկական *փոխառա-թիւն է համարում (ընդունում են նաև ուրիշները, ինչ. Bartholomae, Altir. Wört. 969, Boisacq 151 և վերջին անգամ Benneniste BSL,՝ հտ. 34, M 102, էջ 189)։-Scheftelowirz BВ 29, 37 սանս. bhavati «լինել», հսլ. byti, լիթ. buti, յն. φύω «աճեցնել». ւտ. fui «եղայ» ևն ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 49 լիթ. bengiú «վերջացնել». pabanga «վերջ» բառերի հետ։
πέρας finis, terminus, τελευτή, ἑξεύσεσις inventio, perventus , ἁριθμός numerus Հասումն, ըմբռնումն. գիւտ. (զի որպէս Հաւ է սկիզբն կամ ծագ սկզբնաւորութեան, նոյնպէս եւ Բաւ է ծայր աւարտման, եզր եւ ծագ հասողութեան) սպառուած. վախճան. չափ. սահման. կատարած. հուն. հաշիւ. թիւ. ծար. ճոթ. (սանս. պաւա էութիւն, գոյութիւն)