cf. Անգիւտ.
paralytic, palsical.
παραλυτικός, παραλυόμενος. paralyticus. Լուծեալ անդամօք. որոյ ջիլք եւ անդամք լուծեալ են. քէօթրիւմ, մեֆլուճ.
Անկեալ դնէր, կամ դնի անդամալոյծ։ Բերէին անդամալոյծ մի բարձեալ ի չորից։ Զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս. եւ այլն։
Ողորմել անդամալուծացն. (Մանդ.։)
Ածէին օրինակ անդամալուծաց.
Անդամալուծաց առողջութիւն. (Մագ. ՟Ե։)
Եւ զայս ի յերկուց անդամալուծից է տեսանել. (Շ. թղթ.։)
Անդամալուծին գթացեալ ողորմեցար. (Նար. ԼԷ։)
Այսպիսի ինչ ախտացան եւ առ անդամալուծաւն. (Իգն.։)
to be struck with a palsy, to have a paralytic stroke.
Անդամալոյծ լինել. քէօթրիւն օլմագ.
Հայրն Ղունկինոս անդամալուծեցաւ ի բազում ցաւոց. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Նեղեալ լինէր յայսոյն պղծոյ եւ անդամալուծեալ. (ՃՃ.։)
palsy, paralysis.
πάρεσις, παράλυσις. remissio, nervorum resolutio, pralysis. Լուծումն անդամոց, թուլութիւն ջղաց, եւ անկարութիւն շարժման. քէօթրիւմլիւք, ֆելճ.
Ի մեղաց անտի եղեւ անդամալուծութիւն նորա. (Իգն.։)
Պատճառք երեսունեւութամեայ անդամալուծութեան. (Շ. թղթ.։)
Ձեռաց խեղութիւնք, անդամալուծութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
irrevocable;
cf. Անդարձ.
Սուրբք եւ անդառնալիք ի չարիս. (Վրք. հց. ԻԱ։)
Ետես բռնաւորն զանդառնալի միտս եւ զաներկբայութիւն հաւատոցն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Կարգէ ի նոյն իրս եւ զՄիանդակն անդառնալի, եւ ի սմանէ մանդակունիք. (Խոր. ՟Բ. 7։ (որ լինի եւ մկբյ։))
Գիտէր զանդառնալի միտս նոցա ի չարեացն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Տեսեալ Արարչին զանդառնալի միտս ազգաց։ Ոչ այնքան ընդ խոտորումն մեղադիր են, որքան ընդ անդառնալի միտսն. (Մեսր. երէց.։ Մխ. երեմ.։)
Անդառնալի հրաման, կամ պայման, կամ պատիժ. (Սկեւռ. աղ.։ Մխ. դտ.։ Գէ. ես.։)
Անդառնալի գնացիւք։ Յանդառնալի կորուստն. (Լաստ. ՟Թ։ Անան. եկեղ.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
Ուստի ոչ լինի դառնալ յետս. կէրի տէօնիւլմէզ.
Անդառնալի ուղւոյն յիշատակ։ Փախուստս անդառնալիս. (Նար. ԾԴ. ԻԴ։)
Ճանապարհս՝ որ գնալոց է, անդառնալի է. (Ոսկիփոր.։)
Առանց յետս դառնալոյ. անդարձաբար. ասլա տէօնմէյէրէք.
Անդառնալի հային ի դրունս երկնից. (Նար. երգ.։)
Անդառնալի գնային ի կամս անձանց. (Յհ. կթ.։)
cf. Անդարման.
cf. Անդեղայ.
cf. Անդժուար.
inviolable;
that cannot be contravened or mistaken;
irrefragable.
cf. Անդուլ.
Անդլակի փառատրեն զէականն Աստուած. (Թէոդոր. Մայրագ.։)
Անդլակի յարակացոյց ի քարոզ ճշմարտութեանն՝ բան տեսողացն. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
immovable, firm.
ԱՆԴՂՈՐԴԵԼԻ ԱՆԴՂՐԴԵԼԻ. Որ ոչ դղորդի. անդրդուելի. անսասան. անխախտելի. անշարժ. ամուր. գավի. դէփրէնմէզ.
Անդղորդելի (մնասցէ) հաւատս։ (Անդղրդելի Սիոն. ՃՃ.։)
Տանն են նշանակք վիմադրական՝ անդղրդելի։ Ի նոյն ինքն յեցեալ կայ կանգուն անդղրդելի. (Նար. մծբ.։)
cf. Անդղորդելի.
ԱՆԴՂՈՐԴԵԼԻ ԱՆԴՂՐԴԵԼԻ. Որ ոչ դղորդի. անդրդուելի. անսասան. անխախտելի. անշարժ. ամուր. գավի. դէփրէնմէզ.
Անդղորդելի (մնասցէ) հաւատս։ Անդղրդելի Սիոն. (ՃՃ.։)
Տանն են նշանակք վիմադրական՝ անդղրդելի։ Ի նոյն ինքն յեցեալ կայ կանգուն անդղրդելի. (Նար. մծբ.։)
swallowed up in an abyss, sunk deeply;
to a great depth.
Լիր արկեալ մինչեւ յանդունդս. ի խորս յոյժ արկանելով. խիստ խորունկ դնելով.
Անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. (Խոր. ՟Գ. 59։)
cf. Անդնդասոյզ.
assiduous, continual;
assiduously, continually, incessantly.
Որ ոչ դղայ. չունօղ զդուլ եւ զդադար. անխոնջ. անհանդարտ. անընդհատ ի շարժման. եւ անդադար. հանապազորդ. դադար չունեցօղ.
Թռչունք անդուլք. (Արշ. ՟Դ։)
Անդուլ շրջաբերութեամբ անհանգիստ մնալով։ Անդուլ լինելով զցայգ եւ զցերեկ. (Արծր. ՟Դ. 7։ ՟Գ. 12։)
Զանդուլ հոգւոյն զշարժմունս. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Զանդուլ հինից արշաւանս։ Անդուլ միամտութիւն ծառայութեան. (Յհ. կթ.։)
Անդուլ խոնջին. (Խոսր.։)
Անդուլ եւ անդադար զգրգռումն աղմկին ի վերայ յաճախեալ. (Յհ. կթ.։)
Փութա՛ ասէ վարժիլ անդուլ. (Շ. այբուբ.։)
Անդուլ դատիչ։ Անդուլ գոչմամբ պատմեսցի։ Անդուլ պատմողիս. (Նար.։)
immoveable, firm, constant;
inflexible.
Որ ոչ դրդուելի. անխախտելի. անշարժ. հաստատուն. եւ առանց դրդուելոյ. դէփրէնմէզ, հարէքէթսիզ.
Յիշատակօք յուսոյն մնալ անդրդուելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Անդրդուելի պարիսպ, կամ դաւանութեամբ. (Պիտ.։)
Իբր քաղաք՝ անդրդուելի արուեստաւորաց. (Նար. խչ.։)
Անդրդուելի աշտարակ. (Ոսկ. պետր.։ Ոսկ. եղ.։)
Լեառն իմանալի է Քրիստոս յաղագս անդրդուելի զօրութեանն. (Շ. մտթ.։)
Դիպեսցին քեզ անդրդուելի. (Վրք. հց. ԻԵ։)
inviolable;
cf. Անդժրելի.
ԱՆԴՐԺԱԿԱՆ ԱՆԴՐԺԵԼԻ. Անկողոպտելի. անվնաս.
Գանձ անդրժելի. (Իգն.։)
Գանձել յերկինս՝ որ անդրժելին (կամ անդժրելին) է դողոց. (Գր. հր.։)
Անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն ... Անդրժելի ի կիզմանէ արեգական։ Պահել անդրժելի զնոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Զարու ազգն անդրժելի թողուլ. (Փիլ.։)
much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.
ԱՆԵԼ որ եւ ԱՆԵԼԱՆԵԼԻ. ἁνέξοδος. nullum habens exitum. Որոյ չիք ելք. ուստի ոչ լինի ելանել. անզերծանելի. չելլալու. չըգըլմազ. չըգմազ.
Փակեաց յանել գառագեղն. եւ յիրաւի ասացի անել եւ ամուր, քանզի չիք անդ տեղի փախստի։
Անել արգելան. (Եղիշ. ՟Բ։ եւ Նար. ՟Ը։)
Ի բանտ անել դժոխային. (Յիսուս որդի.։)
Որ չկարէ ելանել. եւ անջնջելի.
Շունքն զինեւ պատեալ էին, անել ուտնմուտ զիս առնէին. (Շ. եդես.։)
Անել գոյն. (Գանձ.։)
Ներկեաց ընդ միտս անել գունով. (Շ. խոստ.։)
Ուր չկարէ ոք ելանել. անկոխ. անհպելի. ἅβατος.
Անունդ Սինա՝ ասի անմատոյց. արդ անել եւ անմերձենալի արդարեւ է աստուածային վայրն։ Յանել եւ յանմատոյց եւ սուրբ անդ սերմնն անկցի. (Փիլ. ել. եւ քհ։)
cf. Անել.
Անելանելի բանտ, կամ բռնութիւն, կամ խաւար. (Սարգ.։ Անան. նին.։)
Որպէս զներկուած որդան՝ ի գոյն կարմրութեան անելանելի. (Գր. հր.։)
Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ ի պատուած աղեացս անելանելի. (Նար. ԻԶ։)
Աստուածական զօրութիւն եւ մեծութիւն բարձրացեալ, լեռնական, սեպացեալ, անելանելի արարածական բնութեան. (Լծ. կոչ. ձ. (հին տպ. անտանելի)։)
Զլեառնն անելանելի եւ անմատոյց եցոյց ժողովրդեանն. Փիլ. ել.։
that cannot be created.
Անեղանելի բնութիւն. (Շար.։ Ոսկ.։ Փիլ. լին.։)
Անեղանելին, եւ եղականն, Աստուած՝ եւ Որդին մարդոյ. (Ածազգ. ՟Գ։)
Աստուծոյն՝ Բանի բնութիւն՝ անեղանելի, եւ ի Հօրէ. իսկ մարմնոյ նորին գոյացութիւնն ի Կուսէ, եւ արարածական. (Յհ. իմ. երեւ։)
Այլ եւս երեք սեռք մահկանացուք պակաս գոն մեզ՝ անեղանելիք. որոց ոչ եղելոյ՝ երկին անկատար։ Անեղանելիք, այս ինքն տակաւին ոչ եւս եղեալք. (Սահմ. ՟Ա. ի Պղատոնէ։ եւ լծ. հյ։ եւ Մագ. ՟Ե։)
cf. Անեղծ.
Արձան անեղծանելի։ Ի նորոգումն անեղծանելի։ Նկարեալ ի մեզ անեղծանելի. (Նար.։)
Քննութիւն իցէ խղճմտութիւն անեղծանելի. (Կլիմաք.։)
unimaginable
cf. Աներկբայ.
Աներկբայելի սրտիւ մեծարել. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Որով ծանուցեալ լինիս, թէ իցես աներկբայելի։ Ամենաստեղծ աներկբայելի. (Նար. ՟Կ՟Գ. ՟Ղ։)
Կացէ՛ք ի նմին անշարժ, հաստատուն, աներկբայելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
cf. Աներկմիտ.
Զհոգւոյն զօրութիւն սովիմբ եւ ի սոյն համարիմք ունել ամենայնիւ աներկմտելի։ Ի մեզ հաստատեալ աներկմտելի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Հաւատ է կացումն հոգւոյ աներկմտելի. (Կլիմաք.։)
cf. Անյերկուանալի.
that cannot be cultivated.
Ոչ մշակեալ, եւ կորդ. չբանած եւ կոշտ հող.
Անդաստան աներկրագործելի. (ՃՃ.։)
insensible, imperceptible.
Որ չէ զգալի, եւ ոչ իմանալի. հեռի ի զգայութենէ եւ ի մտաց. օտար. տույուլմազ, զայրի մահսուս.
Անզգալի է ինձ այդ խորհուրդ եւ խռովեցուցիչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Մանաւանդ՝ անզգայ. չզգացօղ. տույմազ, պիլահըսս.
Ադամանդ՝ անախտ գոյ, եւ ամենայն երկաթոյ հարուածոց անզգալի։ Անզգալւոյն դրակից իմն է եւ հուպ անշունչն։ Յածին ընդ անզգալի արարածոց յածմունս։ Ընդ անզգալիսն մարտնչին (այս ինքն նաւավարք ընդ ջուրս). (Պիտ.։)
first day of the month, calends.
νεομηνία, νουμηνία novilunium Գլուխ ամսոց. սկիզբն կամ առաջին օր ամսոյ, եւ կամ լուսնի. ամսամուտ. եւ հանդէս այնր աւուր. ամսու կամ լուսնի առջի օրը. այ պաշը.
Յամսագլուխս ձեր հարկանիցէք զփող։ Մատուցանէին այլ եւս ողջակէզս յամսագլուխս։ Յաւուրս ամսագլխոցն բացցի. (Թուոց. ՟Ժ. 10։ ՟Բ. Եզր. ՟Գ. 5։ Եզեկ. ԽԶ. 1։)
Զամսագլուխս ձեր եւ զտօնս ձեր ատեաց անձն իմ։ Զտօնս քո եւ զամսագլուխս քո դարձուցից ի քէն. (Ես. ՟Ա. 14։ Եզեկ. ԻԳ. 34։)
Ազատեաց զմեզ ի շաբաթապահն կրօնից, յամսագլուխն լուսնաց". այլ յն. է մի բառ՝ որպէս նորամսութիւն, կամ նորալուսին։ (Կոչ. ՟Ժ՟Ե. իբր ածակ. ասի ի հյ.)
shameful, disgraceful, ignominious, scandalous.
αἱσχρός, τό αἱσχρόν turpis, deformis, inhonestus, probrosus Որ ինչ բերէ զամօթ. ամաչելի. արժանի ամաչելոյ, անվայել. անարժան. յոռի. զազիր. տգեղ. անպարկեշտ. գարշ. եւ գարշելի կամ անարգ ինչ. խպնելու բան. այըպ՝ ութանաճագ շէյ.
Ո՛չ է արժան բարբառել ինչ ամօթալի։ Ծածկել զամօթալին արժան է, քան թէ ի մէջ բերել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ նխ. ՟Բ։)
Ամօթալի ինչ իրս յանձն առցէ կրել, կամ գործել։ Որք զամօթալիսն կամ դժնդակս ինչ կրեն. (Նիւս. բն. ԻԹ։)
Ամօթալի ախտիւ զազրագործ էր։ Նախատեաց զնոսա արքայ ամօթալի բանիւք. (Խոր. ՟Գ. 38. 25։)
Ամօթալի գործք (անարգք)։ Ընդ փառաց զգեցեալ են ամօթալի ձաղութիւնս. (Պիտ.։)
Ո՞վ ոք յամօթալեացն գործեաց, եւ ոչ զիւրն մարմին ձաղեաց. (Նար. ԻԹ։)
Ամօթով լի. խաղք խաւեր. ճառիս.
Մերկանալ զամօթալի դէմս տգիտութեանն. (Յհ. կթ.։)
Մերկ եւ ամօթալի ելանելոց եմ յերկրէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Այնուհետեւ հանդերձեալ ես ամօթալի ժուժկալել. (Կլիմաք.։)
Ամօթալի են կեանք հրէից ի մէջ պարկեշտ հեթանոսաց. (Տօնակ.։)
ԱՄՕԹԱԼԻ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Յամօթ առնել, լինել.
Ամօթալիս առնէ զքորսն յաչս օտարաց. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Զի մի՛ անյօժարաբար ամօթալիք լիցուք. (Նիւս. բն. ԻԶ։)
Իմ իսկ լուեալ է զայդպիսի աղէտս ամօթալեաց. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Զամօթալեացն զգեստ մերկացուցի. (Նար. ԿԵ։)
Սպաս տարաւ ամօթալեացն իբրեւ չարաչար տիկնոջ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
cf. Ամօթալի.
αἱσχύνης γέμος, αἱσχυντήλος, κατησχήμμενος pudoris ac ignominiae plenus Լի կամ լցեալ ամօթով. խայտառակ. նշաւակեալ. ամօթապարտ. խաղք խայտառակ. րէզիլ՝ ճառիս.
Քան զայս չարչարանս ոչ ինչ այլ ինչ է ամօթալից, անարգ, եւ անօրէն։ Քեզէն առնես զաչսդ ամօթալիցս։ Զամօթալից բարսն յանձին ունել. (Ոսկ.։)
Լինի նա մերկ եւ ամօթալից եւ խայտառակեալ. (Մծբ. ՟Զ։)
Կողոպտեալ եւ ամօթալից թողոյր։ Ամօթալից առնել զերեսս իւրեանց. (Ագաթ.։)
Ո՞ զամօթալից գիծսն լուասցէ մեզ առ ի լաւագունի եւ գեղեցկի ընդունելութեան գրոյ. (Սարկ. քհ.։)
Տրտմեալք եւ ամօթալիցք. (Յհ. կթ.։)
Ամօթալից խաբէութիւն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Արձակ ունելով զխորհուրդս ձեր՝ շրջին յամօթալիցսն. (ՃՃ.։)
Խրատիցես զամօթալից բարսն յանձին ունել. (Ոսկ. եփես.։)
Ամօթալից կորիցեն (յն. ամաչեսցեն, եւ կորիցեն)։ Ամօթալից ննջեցին անթլփատք. (Սղ. ՁԲ. 18։ Եզեկ. ԼԲ. 32։)
Գնաց, կամ գնայ, կամ շրջի ամօթալից. (Բրս. Խ. Մկ։ Խոսր.։ Թղթ. բարուք.։)
Որ վերակացու էին նոցա՝ ամօթալից տրտմեցան. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 16։)
turpitude, obscenity;
privy parts.
cf. Ամօթապարտ.
ԱՄՕԹԱՊԱՐՏ ԱՄՕԹԱՊԱՐՏԵԱԼ. Պարտաւոր ամօթոյ, կամ ամօթով պարտեալ. ամօթահարեալ.
Ամօթապարտ զղջացեալ (Սողոմոն). (Նար. ԽԸ։)
Ամօթապարտեալս հանդերձ թագաւորաւն կացուցանէր. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
bashful, modest.
another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.
Նոյն ձայն է եւ յն. լտ. տճկ. ա՛լլօս, ա՛լիուս, իլ, էլ. ἅλλος, -λη, -λο. alius, -ia, -iud, λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus. Որ որոշեալ կամ զանազանեալ է ի մնացելոցն, որպէս ոմն կամ իմն.
Ա՛յլ օրինակաւ բժշկի պոռնիկն, եւ ա՛յլ մահապարտն, եւ ա՛յլ կախարդն. (Վրք. հց. Դ։)
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Այլ է՝ որ սերմանէ, եւ այլ է՝ որ հնձէ։ Այլ եւս եօթն երինջք ... արածէին առ այլ երնջովքն։ Զգեցցի այլ պատմուճան։ Ե՛կ ընդ իս յայլ տեղի։ Տարայց զքեզ յայլ տեղի։ Ընդ այլ ճանապարհ։ Այլ առակ։ Այլ ծառայս։ Այլոց մշակաց։ Եղիցի առն այլում։ Ազգի այլում։ Զայլս ապրեցոյց, զանձն ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Եւ այլ բազում կանայք։ Կէսքն ասէին ... այլք ասէին։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Այլ ոք, այլ ոմն, այլք ոմանք։ Յայլմէ ազգէ։ Յայլոց թագաւորաց եւ յայլոց քաղաքաց։ Յայր յայլ. յազգ յայլ. եւ այլն։
Այլովք պատերազմական գործեօք։ Այլով կազմածովք. (Պիտ.։ )
Զայլոց մարդկանն։ Զբազումս յայլոց ի պէսպէս զբօսանաց կոչեալ. (Ագաթ.։)
Անհոլով մնայ երբեմն՝ զօրութեամբ հոլովելի գոյականի.
Այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ ա՛յլ ընդ ծերն. ա՛յլ ընդ յանցաւորն, եւ ա՛յլ ընդ բարեգործն. (Լմբ. պտրգ. եւ Սղ. ՁԵ. ՂԲ։ )
Երբեմն հոլովի ՅԱՅԼՈՅ, ԶԱՅԼՈՅ, իբր յայլմէ, զայլմէ. այլ անսովոր ե՛ւս է ասել, ՅԱՅԼՄԱՆԷ, իբր յայլմէ կամ յայլոց։ (Ոսկ. յհ.։ Վրք. հց.։) Իսկ ԶԱՅԼՄԷՑ, որպէս զայլոց, է անպէտ։ (Անյաղթ արիստ.։)
ԱՅԼ. որպէս օտար. ἁλλότριος. alienus. դրսի, ուրիշի. էլ. այրը. եապանճը. եյրեթի.
Մեք երանեմք այլոց։ Քանզի նա զայլոյն ապականէր։ Զի մի՛ իբրեւ յայլոյ հիման վերայ շինիցեմ. (Մաղ. Գ. 15։ Առակ. ԻԷ. 13։ Հռ. ԺԵ. 20։ )
Ընդ այլով նուաճեալ թագաւորութեամբ. (Խոր.։)
Ոչ պճնեցայց այլով պածառութեամբ. (Նար.։)
Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ Հաբիլի։ Փորեաց այլ ջրհոր։ Զեօթն ամ եւս այլ։ Ի թագաւորութենէ ի ժողովուրդ յայլ։ Զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի։ Այլով կերպարանաւ. եւ այլն։
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն. (Եղիշ. յես.։)
Ի յայլոց տնկոց. (Պիտ.։)
Զոմն աթոռ, եւ զայլն պատուանդան. (Նար.։)
որ յայսմ ամի օր ծննդեանն, ի միւս այլն ոչ հանդիպի լինել օր ծննդեան. (Լմբ. ատ.։)
Կամ մնացեալն. λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus, residuus, caeteri. մնացածը. պագը գալան, պագը.
Յետոյ գան եւ այլ կուսանքն։ Ձեզ տուեալ է գիտել, բայց այլոցն առակօք։ Որպէս եւ յայլ հեթանոսս։ Եւ այլոցն լուեալ՝ զահի հարկանիցին. եւ այլն։
Նոքօք եւ զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. Զ)
ԸՆԴ ԱՅԼ. ἁλλαχόθεν. aliunde. Յայլուստ. ուրիշ կողմէն. գայրը դարաֆտան.
Որ ոչ մտանէ ընդ դուռն ի գաւիթ ոչխարացն, այլ՝ ընդ այլ ելանէ, նա գող է. (Յհ. Ժ. 1։)
ՅԱՅԼՍՆ. ἁλλαχῆ, ἅλλοθι, ἑν ἐτέροις. alibi. Այլուր. յայլում վայրի կամ նուագի. գայրը եէրտէ.
Յաղագս որոյ յայլսն ասացաք։ Յայլսն ասացեալ է. (Փիլ.։)
այլայլել. փոփոխել.
ԱՅԼՈՎՔՆ ՀԱՆԴԵՐՁ. ԵՒ ԱՅԼՆ. իբր մ. որ եւ ասի ԵՒ ԱՅԼՆ՝ ՈՐ ԶԿՆԻ. ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. կամ թողում ասել, թո՛ղ զայլսն. մնացածն ալ ասոր պէս. ստիրլէրի պունտ գըյաս էյլէ, պագըսը պունտան ֆէհմ օլունտ. ἐξῆς, καὶ τὰ λοίπα. et quae sequuntur, et caetera. (Կոչ. ընծ.։) (Յհ. իմ.) եւ յայլ գիրս ստէպ։
Զոմանս ի նոցանէ կարէվէրս առնելով, եւ զայլս այլովք հանդերձ. (Պիտ.։)
Սամոստացի զքեզ գրելովն, եւ այլն եւս. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԱՅԼ. իբր այլ եւ այլ. զանազան.
Յայլոցն յայլոցն հարազատ ազգացն. (Յհ. կթ.։)
ԱՅԼ ՅԱՅԼՄԷ ԼԻՆԵԼ. ἅλλος ἑξ ἅλλου γίνομαι. alius ex alio efficior. Այլայլիլ. յայր այլ փոխիլ. այլափոխ իմն լինել. զգածիլ յոյժ ուրախութեամբ կամ երկիւղիւ. ուրիշ մարդ դառնալ, փոխուիլ, եւ շուարիլ. թեպտիլ օլմագ, պիր դարզ օլմագ.
Այլ յայլմէ եղեւ (Զաքէոս), փոխանակ մաքսաւորի նախանձաւոր, փոխանակ անհաւատի հաւատացեալ. (Ոսկ. զաքէ.։)
Փոխակերպեալք Քրիստոսիւ առ այլ ի յայլմէ. (Նար. մծբ.։)
Ի հեշտութենէս փոքր ինչ այլ յայլմէ լինիմ. (Սարգ. յկ.։)
Զամենայն մարդկային բնութիւնն այլ յայլմէ յարդարեցին. (Սարգ. է. թղթ.։)
Այլ ի յայլմէ երեւմունք. (ՃՃ.) իբր այլ ընդ այլոյ։
ԱՅԼ ԱՅԼՈՅ, ԱՅԼ ԱՅԼՈՒՄ, ԱՅԼ ԱՌ ԱՅԼՈՎ. եւ այլն. ոճ յն. իբր միմեանց, իրերաց. մէկմէկու, մէկզմէկ. պիրկ պիրինէ. ἅλλος ἅλλον. alius alium, unus alterum.
Մի՛ այլ այլում շռայլութեամբ յաղթել փութասցուք. (Ածաբ. ծն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն այլ առ այլով ի մէջ միմեանց մտեալ (ժամանակ թագաւորելոյն). (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այսպէս այլ այլոյ ի միմեանց մկրտութեան հորդէր ճանապարհ. (Ոսկ. մտթ.։)
Այլ ոք առ այլ ասեն. (Ոսկ. գծ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼ. Այսր անդր. եւ տարտամ. խառն. այլ ընդ այլոյ.
Ի բազում խորհուրդս միտք պատառեալ այլ ընդ այլ տկարացեալ բաժանին. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Լնու զնա այլ ընդ այլ մտածութեամբք. (Վրք. հց. Բ։)
Ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլ (կամ այլ ընդ այլոյ) ստութեամբ. (Եղիշ. Դ։)
Յերկուցն փախիցէ (խորհրդոց), եւ յիւրում ժամանակի այլ ընդ այլ ընթասցի. (Կլիմաք.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Այլ ոք փոխանակ այլոյ, եւ այլ ինչ փոխանակ այլոյ իրիք. ուրիշ մը, ուրիշ բան մը.
Նախ հոգին իջանէր, եւ ապա ձայնն հօր գայր ի վերուստ, զի մի՛ ա՛յլ ընդ այլոյ կարծիցեն. (Շ. մտթ.։)
Թերեւս առ աչօք ինչ համարէին, կամ ա՛յլ ընդ այլոյ յարուցեալ եւ երեւեալ. (Ոսկ. յհ. Բ. 17։)
Յանուն շմուէլի զայլ ընդ այլոյ առեալ ածես. (Եփր. թագ.։)
Զսերմն զոր սերմանես, ոչ ա՛յլ ընդ այլոյ գայ. (Եզնիկ.։)
Երդնուն՝ ա՛յլ ընդ այլոյ ասացեալք. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք". այս ինքն փոփոխիմք. ուրիշ մարդ կդառնանք. (Ոսկ. մտթ.։)
Բնաւ այլ ընդ այլոյ լինի իմաստն ամենայն. (Փարպ.։)
Ի պատմութիւնն՝ այլ ընդ այլոյ կայ. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր ոմանք ի ձերոց այլ ընդ այլոյ կարծեօք ծանուցին ձեզ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառնիխուռն. այլազգաբար. շփոթաբար. ընդ հակառակն. ձախողակի. թիւրութեամբ. ստաբար. ἔτερα ἁνθ’ ἐτέρων. aliud pro alio եւ ἁπεναντίας contra, ex adverso. շփո՛թ, խառնա՛կ, ծուռումո՛ւռ, ներհա՛կ. գարըշըգ, էյրի պիւյրիւ, պէր աքս.
Ակն պղտորեալ՝ այլ ընդ այլոյ տեսանէ։ Ո՛չ զայն գիր գտանեմ, այլ՝ այլ ընդ այլոյ՝ խանգարս եւ կամակորս։ Մոլորեցուցիչքն այլ ընդ այլոյ իմն բանդագուշեն ... Այլ ընդ այլոյ իրքն երեւէին. (Ոսկ. գղ. եւ Մտթ.։)
Բազումք բազում ինչ այլ ընդ այլոյ պատմեն. (Խոր. Ա. 6։)
Ոչ այլ ընդ այլոյ տեսանէր, այլ ի նոցունց յանձանց եւ այլն. (Եղիշ. Ը։)
Այլ ընդ այլոյ տայք զպատասխանիդ. (Եղիշ. թղմ.։)
Սովորութիւնք այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
Անսային իսկ ոչ, եւ այլ ընդ այլոյ մեկնելոց էին։ Ոչ գայթակղեցան՝ այլ ընդ այլոյ բանին կատարելոյ։ Ոչ ածին զմտաւ՝ թէ այլ ընդ այլոյ բանն կատարեցաւ (որպէս թէ՝ ստեցաւ). (Ոսկ. մ. Բ. 16։ Ոսկ. յհ. Բ. 16։)
Որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես՝ թէ արեգակն Աստուած է։ Ըստ կամաց իւրոց զամենայնն այլ ընդ այլոյ երթեալ պատմէր ստութեամբ. (Եղիշ. Բ. Է։)
Այլ ընդ այլոյ՝ մեկնել. (ՃՃ.։)
Թերեւս այլ ընդ այլոյ իմն լինել իրացն կասկածէին. (Շ. մտթ.։)
Եւ իբր այսր եւ անդր. այլուր եւ այլուր. աս դիս ան դին. շուրայա պուրայա.
Այլ ընդ այլոյ ի միմեանց մոլորեալք՝ այր յեղբօրէ իւրմէ անջատելով ցրուեցան. (Ագաթ.։)
Մի՛ մեկներ զոտս ըստ անասնոյ, մի՛ հայեսցիս այլ ընդ այլոյ. (Կրպտ.։)
ԱՅԼ. որպէս ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա, արթըգ, պիր տահա. ἕτι. adhuc, amplius. Ե՛ւս. եւ ե՛ւս. այլ եւս. տակաւին. այսուհետեւ. նշանակ կրկնութեան, եւ առաւելութեան.
Ոչ միայն քահանայից, այլ աշխարհականաց. (Լաստ. ԻԳ։)
Եթէ եւ այլ տեսանեմք զանօրէնութիւնդ զայդ, տամ հրաման եւ այլն։ Ոչ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ։ Ի կորուստ մատնեցար, եւ այլ ոչ եւս իցես յաւիտեան. (Նեեմ. ԺԳ. 21։ Յհ. ԺԴ. 30։ Եզեկ. ԻԷ. 36։)
Փառաւոր արարի, եւ ա՛յլ փառաւոր արարից. (Ագաթ.։)
Մի՛ անկանիցի ի սիրտս նոցա ասել այլ զայդ. (Արշ.։)
Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՀԱ։)
Ես այլ ի քաղաք անդր ոչ մտից։ Եւ ոչ մի բանս ունիմ ընդ քեզ այլ. (Վրք. հց.։)
Գրեալ ես ոչ այլ գալ առ մեզ. (Շ. թղթ.։)
Մի՛ այլ լոյսն ընդ գրուանաւ լիցի թագուցեալ. (Լմբ. ատ.։)
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Զմեզ բանիւ այլ մի՛ հարցաներ։ Մի՛ այլ վասն այդպիսի իրաց հարցանէք ցմեզ. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ այլ յաւելից։ Եւ այլ կրկնեցից. (Նար. Ի։)
Կամ որպէս նաեւ. եւս. ալ. հէմ. տէ. տախի.
Ոչ համարեցան զինքեանս այլ ընդ քանանացիսն. (Լաստ. ԻԴ։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
ԱՅԼ, կամ ԱՅ՛Ղ. որպէս յն. ա՛լլ, ալլա՛.. ἁλλά, ἁλλ’. եւ արաբ. իլլա. sed. Ստորասութիւն որոշիչ ի բացասութեանցս ո՛չ, մի՛. իբրու՝ այսպէս յաւէտ. մանաւանդ ասելի՛ է. հապա. եա՛. անճագ. Ո՛չ գրով, այլ՝ հոգւով։ Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ՝ կամաւ։ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ՝ ամենայն բանիւ, որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ։ Ո՛չ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ։ Մի՛ կալ հակառակ չարին, այլ՝ եթէ եւ այլն։ Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին. եւ այլն։
Որպէս որոշիչ ստոյգ գրութեան, յենթագրութենէ իմեմնէ բացատրելոյ բառիւս թէպէտ եւ, կամ թէ եւ, զօրութեամբ կամ ներգործութեամբ. վասն որոյ նոյն լինի ընդ Բայց, սակայն. այսու ամենայնիւ. ամմա. էմմա. լաքին. վէ լաքին. եինէ. δέ, ἁλλ’. sedtamen, autem, vero.
Թէպէտ եւ բաժինք շնորհաց են, այլ տէր նոյն է։ Թէպէտ յաչս մարդկան տանջեցան, այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ։ Մատեաւ եւ յարդարսն արբեմն փորձ մահու, այլ ոչ ընդերկար կալաւ. եւ այլն։
Թէեւ գտցին յիս անօրէնութիւնք, այլ ոչ հայհոյութիւնք. (Նար.։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զի՛նչ շահեսցի յաշխարհականաց, այլ կա՛մ զվիշտս, եւ կամ զհանգիստ մարմնոյ. (Վրք. հց. Բ։)
Յո՞ հայեցայց, այլ ի խոնարհն եւ ի հեզն. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼ. իբր այլ եւ. այլ գլխովին իսկ, անգամ. հա՛պա, ալ. հէմ. պիլէ. տէ. որպէս եւ ի լտ. փոխանակ ասելոյ sed etiam, առընտիր մտենագիրս երբեմն գրի sed.
Մի՛ զանձանց եւեթ գիտել, այլ (յն. այլ եւ) իւրաքանչիւր ոք զընկերին. (Փիլիպ. Բ. 4։)
Ոչ թագաւորք եւ ո՛չ յիշխանաց ոք, այլ մահ ոչ իշխէ. (Փարպ.։)
Ոչ միայն ռաբբի կոչեմ, այլ տէր երկնի։ Ո՛չ ձեռինդ միայն ձգմամբ, այլ ի բացեայ գոլով. (Նար. ԺԷ։)
Ոչ յԵգիպտոսէ միայն, այլ յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի Լիւրիկիա. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ միայն յոլովիլ (բազմանալով) այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
Այլ ես ասեմ ձեզ։ Այլ ես վկայ կոչեմ զԱստուած անձին իմոյ։ Այլ եկեսցեն աւուրք։ Այլ իբրեւ լցան. եւ այլն։
Այլ ես ոչ երբէք կասեցից դատել։ Այլ ահա ձեզ ասեմ. (Նար.։)
Այլ դու եթէ սիրես, աղօթեա՛. (Շ. թղթ.։)
Այլ ինձ ո՞վ տայր հաւասարել։ Այլ աւա՜ղ։ Այլ դու նայեա՛ յիս. (Լմբ.։)
Զմնացորդս ազգի իմոյ կեցուսցես դու. այլ ես եւ եղբայր իմ հրաժարեմք ի քէն. (Ագաթ.։)
Այլ ի վախճանելն Վաղենտիանոսի՝ թագաւորէ անօրէնն Վաղէս. (Յհ. կթ.։)
Կրկին եւ ի ապացուցանել զբանն.
Եւ դուք այնպիսիք ոմանք էիք, այլ լուացարուք, այլ սրբեցարուք, այլ արդարացարուք. (Ա. Կոր. Զ. 11։)
Այլ ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ, այլ զգեցուցանեմ զմերկացեալդ, այլ կենդանացուցանեմ զմեռեալդ. (Սարգ. բ. պետ. Ե։)
Ա՛ՅԼ ԵՐԲԵՄՆ. Ա՛ՅԼ ԵՐԲԷՔ. Յայլում նուագի. ուրիշ անգամ, ուրիշ ատեն.
Միտքն ա՛յլ երբեմն այլապէս յեղլով, եւ հաստատութիւն ոչ առնու. (Փիլ. ել.։)
Ա՛յլ երբեմն ի մականական խաղսն. (Խոր. Գ. 55։)
Ա՛յլ երբեմն դարձեալ ասէ։ Երբեմն ի դաւաճանութենէ ընտանեացն պատրաստին, ա՛յլ երբեմն ի կորուսանելոյ դողան. (Սարգ. յկ.։)
Զայս եւ ա՛յլ երբեմն ասէին. (Երզն. մտթ.։)
Եւ ա՛յլ երբէք այլպէս զանազանութեամբ այլայլեալ. (Փիլ. նխ. ա.։)
Ա՛ՅԼ, ԵՒ Ա՛ՅԼ. Որպէս կրկին բառ՝ է այլ ոմն, եւ այլ ոմն. կամ այլ իմն, եւ այլ իմն. (զորոյ զզանազանութիւն քաջ պարտ է դիտել համեմատութեամբ յունին.) ἅλλος, καὶ ἅλλος, ἅλλο, καὶ ἅλλο. alius, et alius;
aliud, et aliud.
Զի գիտասցուք զմի Աստուած, ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ, իբրեւ թէ ոմն բարի, եւ ոմն չար. (Եղիշ. Բ։)
Ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), յորոց փրկիչն, եւ ոչ ա՛յլ ոք եւ ա՛յլ (անձն), լա՛ւ լիցի։ Ասեմ ա՛յլ եւ այլ ընդդէմ նմին յԵրրորդութեանն ունի. քանզի անդ ա՛յլ ոմն է եւ ա՛յլ. ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ). (Առ որս. Թ։)
Հայր եւ Որդի՝ ո՛չ են ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), այլ՝ մի եւ նոյն բնութեամբ. (Շ. ընդհ.։)
ԱՅԼ ԵՒ ԱՅԼ. Որպէս մի բառ հոլովական, զանազան. պէսպէս. տարբեր. կերպ կերպ. ἔτερος, διαφέρων, διάφορος. differens, diversus, varius.
Հոգեւոր ախտից այլ եւ այլ գոլով վնասքն՝ այլ եւ այլ ունին եւ զբժշկութիւնսն. (Վրք. հց. Դ։)
Սկսան խօսել յայլ եւ այլ լեզուս (կամ յայլ եւ յայլ, կամ յայլ լեզուս). (Գծ. Բ. 4։)
Խօսեցան յայլ եւ յայլ լեզուս. (Ճշ.։)
Յայլ եւ այլ գործոցն։ Այլ եւ այլ զանազանեալ կերպարանք. (Պիտ.։)
Ծաղկեցան այլ եւ այլ եւ պէսպէս գունովք. (Նար. երգ.։)
Հոգի եւ մարմին մարդոյ են այլ եւ այլ բնութիւնք։ Ըստ այլ եւ այլ ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ցցեա՛ փայտ հոգւոյ զխաչն, եւ զմիտս սալ դարբնաց ի նմա. զի յայլեւայլոյ ուռանց հարկանելն զնա՝ մի՛ դրդուեսցիս. (Կլիմաք.։)
Ոմանք կա՛մ յայլում եւ յայլում ժամանակս, եւ կամ այլովք պատուհասիւք տանջեալք եղեն. (Փիլ. նխ. բ.։)
Այլեւայլք եւ որիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Յայլ եւ յայլ տեղիս եւ ժամանակս գրեցին. (Սկեւռ. յար.։)
Այլեւայլս քան զարժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. թագ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Ա՛ՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլ. մնացեալ.
Յայլ եւս ամսն։ Զայլ եւս ժամանակն. (Ղեւտ. ԻԵ. 18։ Ա. Պետ. Դ. 2։)
Ասասցուք եւ զայլ եւս պատճառսն. (Եզնիկ.։)
Եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց. (Եղիշ.։)
տակաւին. եւս. դեռ. եւ եւս. ա՛լ. ἕτι. adhuc.
Եւ այլ եւս եօթն օր, եւ ածից ես անձրեւ։ Վաստակեսցես ինձ զեօթն ամ եւս այլ։ Այլ եւս երեք աւուրք. եւ այլն։ ԱՅԼ ԵՒՍ. ՄԻ՛ ԵՒՍ ԱՅԼ. ՈՉ ԵՒՍ ԱՅԼ. Ա՛յլ անգամ. միւսանգամ. դարձեալ. աւելի եւս. եւ եւս. այսուհետեւ. կամ մի՛ եւս. ո՛չ եւս. (յորս ա՛յլ, եւ ե՛ւս, զնոյն նշանակեն. իբր ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա. պիր պահա.) cf. Ա՛ՅԼ. մ։
Նա այլ եւս զօրաւորապէս սկսանի մարտնչել. (Ոսկ.։)
Նախ՝ զի ... Եւ այլ եւս ... (Եզնիկ.։)
Մի՛ անաչառ վարդապետութիւնն այլ եւս լիցի աչառանօք մարդկան պատրուակեալ. (Լմբ. ատ.։)
Ե՛լ ի դմանէ, եւ այլ եւս մի՛ մտանիցես ի դա. (Մրկ. Թ. 24։)
Ո՛չ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ. (Յհ. ԺԴ. 30։)
Եւ այլ ոչ եւս իցես, կամ իցէ. (Եզեկ. ԻԷ. 36։ Շար.։)
ԵՒ ԱՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլն. այլովքն հանդերձ։ (Եփր. համաբ. ստէպ։)
ԱՅԼ ԶԻ. Է կրկին բառ, իբր այլ քանզի. այլ որպէս զի. բայց զի. բայց եթէ.
Այլ զի սիրեաց զմարդիկ, վասն այնորիկ եղեւ իբրեւ զմեզ։ Ոչ եթէ ի խնդրել ապաստան, այլ զի լուիցեն արարածք. (Ագաթ.։)
Մի՛ դիցէ արքայ ի սրտի, թէ ամենայն որդիք արքայի մեռան, այլ զի ամոն միայն մեռաւ. (Բ. Թագ. ԺԳ. 33։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Տե՛ս ի վերջէ բառիդ ԱՅԼ։ շ. ԱՅԼ ԹԷ, կամ ԱՅԼ ԵԹԷ. Կրկին բառ, իբր՝ իսկ եթէ. եւ այլ զի.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծեսցեն, եթէ ի Կուսէն ա՛ռ սկիզբն. այլ՝ թէ յառաջ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼՈՒՐԵՄՆ մ. ԱՅԼ ՈՒՐԵՔ. Յայլ տեղի. ուրիշ տեղ.
Մի՛ այլ ուրեք երթիցես քաղել հասկ. (Հռութ. Բ. 8.) յն. յայլում անդի.
but, yet, still, however;
only, but;
now, then.
Նոյն ձայն է եւ յն. լտ. տճկ. ա՛լլօս, ա՛լիուս, իլ, էլ. ἅλλος, -λη, -λο. alius, -ia, -iud, λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus. Որ որոշեալ կամ զանազանեալ է ի մնացելոցն, որպէս ոմն կամ իմն.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Այլ է՝ որ սերմանէ, եւ այլ է՝ որ հնձէ։ Այլ եւս եօթն երինջք ... արածէին առ այլ երնջովքն։ Զգեցցի այլ պատմուճան։ Ե՛կ ընդ իս յայլ տեղի։ Տարայց զքեզ յայլ տեղի։ Ընդ այլ ճանապարհ։ Այլ առակ։ Այլ ծառայս։ Այլոց մշակաց։ Եղիցի առն այլում։ Ազգի այլում։ Զայլս ապրեցոյց, զանձն ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Եւ այլ բազում կանայք։ Կէսքն ասէին ... այլք ասէին։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Այլ ոք, այլ ոմն, այլք ոմանք։ Յայլմէ ազգէ։ Յայլոց թագաւորաց եւ յայլոց քաղաքաց։ Յայր յայլ. յազգ յայլ. եւ այլն։
Այլովք պատերազմական գործեօք։ Այլով կազմածովք. (Պիտ.։ )
Զայլոց մարդկանն։ Զբազումս յայլոց ի պէսպէս զբօսանաց կոչեալ. (Ագաթ.։)
Անհոլով մնայ երբեմն՝ զօրութեամբ հոլովելի գոյականի.
Այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ ա՛յլ ընդ ծերն. ա՛յլ ընդ յանցաւորն, եւ ա՛յլ ընդ բարեգործն. (Լմբ. պտրգ. եւ Սղ. ՁԵ. ՂԲ։ )
Ա՛յլ օրինակաւ բժշկի պոռնիկն, եւ ա՛յլ մահապարտն, եւ ա՛յլ կախարդն. (Վրք. հց. Դ։)
այլայլել. փոփոխել.
Երբեմն հոլովի ՅԱՅԼՈՅ, ԶԱՅԼՈՅ, իբր յայլմէ, զայլմէ. այլ անսովոր ե՛ւս է ասել, ՅԱՅԼՄԱՆԷ, իբր յայլմէ կամ յայլոց։ (Ոսկ. յհ.։ Վրք. հց.։) Իսկ ԶԱՅԼՄԷՑ, որպէս զայլոց, է անպէտ։ (Անյաղթ արիստ.։)
ԱՅԼ. որպէս օտար. ἁλλότριος. alienus. դրսի, ուրիշի. էլ. այրը. եապանճը. եյրեթի.
Մեք երանեմք այլոց։ Քանզի նա զայլոյն ապականէր։ Զի մի՛ իբրեւ յայլոյ հիման վերայ շինիցեմ. (Մաղ. Գ. 15։ Առակ. ԻԷ. 13։ Հռ. ԺԵ. 20։ )
Ընդ այլով նուաճեալ թագաւորութեամբ. (Խոր.։)
Ոչ պճնեցայց այլով պածառութեամբ. (Նար.։)
Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ Հաբիլի։ Փորեաց այլ ջրհոր։ Զեօթն ամ եւս այլ։ Ի թագաւորութենէ ի ժողովուրդ յայլ։ Զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի։ Այլով կերպարանաւ. եւ այլն։
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն. (Եղիշ. յես.։)
Ի յայլոց տնկոց. (Պիտ.։)
Զոմն աթոռ, եւ զայլն պատուանդան. (Նար.։)
որ յայսմ ամի օր ծննդեանն, ի միւս այլն ոչ հանդիպի լինել օր ծննդեան. (Լմբ. ատ.։)
Կամ մնացեալն. λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus, residuus, caeteri. մնացածը. պագը գալան, պագը.
Յետոյ գան եւ այլ կուսանքն։ Ձեզ տուեալ է գիտել, բայց այլոցն առակօք։ Որպէս եւ յայլ հեթանոսս։ Եւ այլոցն լուեալ՝ զահի հարկանիցին. եւ այլն։
Նոքօք եւ զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. Զ)
ԸՆԴ ԱՅԼ. ἁλλαχόθεν. aliunde. Յայլուստ. ուրիշ կողմէն. գայրը դարաֆտան.
Որ ոչ մտանէ ընդ դուռն ի գաւիթ ոչխարացն, այլ՝ ընդ այլ ելանէ, նա գող է. (Յհ. Ժ. 1։)
ՅԱՅԼՍՆ. ἁλλαχῆ, ἅλλοθι, ἑν ἐτέροις. alibi. Այլուր. յայլում վայրի կամ նուագի. գայրը եէրտէ.
Յաղագս որոյ յայլսն ասացաք։ Յայլսն ասացեալ է. (Փիլ.։)
ԱՅԼՈՎՔՆ ՀԱՆԴԵՐՁ. ԵՒ ԱՅԼՆ. իբր մ. որ եւ ասի ԵՒ ԱՅԼՆ՝ ՈՐ ԶԿՆԻ. ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. կամ թողում ասել, թո՛ղ զայլսն. մնացածն ալ ասոր պէս. ստիրլէրի պունտ գըյաս էյլէ, պագըսը պունտան ֆէհմ օլունտ. ἐξῆς, καὶ τὰ λοίπα. et quae sequuntur, et caetera. (Կոչ. ընծ.։) (Յհ. իմ.) եւ յայլ գիրս ստէպ։
Զոմանս ի նոցանէ կարէվէրս առնելով, եւ զայլս այլովք հանդերձ. (Պիտ.։)
Սամոստացի զքեզ գրելովն, եւ այլն եւս. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԱՅԼ. իբր այլ եւ այլ. զանազան.
Յայլոցն յայլոցն հարազատ ազգացն. (Յհ. կթ.։)
ԱՅԼ ՅԱՅԼՄԷ ԼԻՆԵԼ. ἅλλος ἑξ ἅλλου γίνομαι. alius ex alio efficior. Այլայլիլ. յայր այլ փոխիլ. այլափոխ իմն լինել. զգածիլ յոյժ ուրախութեամբ կամ երկիւղիւ. ուրիշ մարդ դառնալ, փոխուիլ, եւ շուարիլ. թեպտիլ օլմագ, պիր դարզ օլմագ.
Այլ յայլմէ եղեւ (Զաքէոս), փոխանակ մաքսաւորի նախանձաւոր, փոխանակ անհաւատի հաւատացեալ. (Ոսկ. զաքէ.։)
Փոխակերպեալք Քրիստոսիւ առ այլ ի յայլմէ. (Նար. մծբ.։)
Ի հեշտութենէս փոքր ինչ այլ յայլմէ լինիմ. (Սարգ. յկ.։)
Զամենայն մարդկային բնութիւնն այլ յայլմէ յարդարեցին. (Սարգ. է. թղթ.։)
Այլ ի յայլմէ երեւմունք. (ՃՃ.) իբր այլ ընդ այլոյ։
ԱՅԼ ԱՅԼՈՅ, ԱՅԼ ԱՅԼՈՒՄ, ԱՅԼ ԱՌ ԱՅԼՈՎ. եւ այլն. ոճ յն. իբր միմեանց, իրերաց. մէկմէկու, մէկզմէկ. պիրկ պիրինէ. ἅλλος ἅλλον. alius alium, unus alterum.
Մի՛ այլ այլում շռայլութեամբ յաղթել փութասցուք. (Ածաբ. ծն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն այլ առ այլով ի մէջ միմեանց մտեալ (ժամանակ թագաւորելոյն). (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այսպէս այլ այլոյ ի միմեանց մկրտութեան հորդէր ճանապարհ. (Ոսկ. մտթ.։)
Այլ ոք առ այլ ասեն. (Ոսկ. գծ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼ. Այսր անդր. եւ տարտամ. խառն. այլ ընդ այլոյ.
Ի բազում խորհուրդս միտք պատառեալ այլ ընդ այլ տկարացեալ բաժանին. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Լնու զնա այլ ընդ այլ մտածութեամբք. (Վրք. հց. Բ։)
Ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլ (կամ այլ ընդ այլոյ) ստութեամբ. (Եղիշ. Դ։)
Յերկուցն փախիցէ (խորհրդոց), եւ յիւրում ժամանակի այլ ընդ այլ ընթասցի. (Կլիմաք.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Այլ ոք փոխանակ այլոյ, եւ այլ ինչ փոխանակ այլոյ իրիք. ուրիշ մը, ուրիշ բան մը.
Նախ հոգին իջանէր, եւ ապա ձայնն հօր գայր ի վերուստ, զի մի՛ ա՛յլ ընդ այլոյ կարծիցեն. (Շ. մտթ.։)
Թերեւս առ աչօք ինչ համարէին, կամ ա՛յլ ընդ այլոյ յարուցեալ եւ երեւեալ. (Ոսկ. յհ. Բ. 17։)
Յանուն շմուէլի զայլ ընդ այլոյ առեալ ածես. (Եփր. թագ.։)
Զսերմն զոր սերմանես, ոչ ա՛յլ ընդ այլոյ գայ. (Եզնիկ.։)
Երդնուն՝ ա՛յլ ընդ այլոյ ասացեալք. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք". այս ինքն փոփոխիմք. ուրիշ մարդ կդառնանք. (Ոսկ. մտթ.։)
Բնաւ այլ ընդ այլոյ լինի իմաստն ամենայն. (Փարպ.։)
Ի պատմութիւնն՝ այլ ընդ այլոյ կայ. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր ոմանք ի ձերոց այլ ընդ այլոյ կարծեօք ծանուցին ձեզ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառնիխուռն. այլազգաբար. շփոթաբար. ընդ հակառակն. ձախողակի. թիւրութեամբ. ստաբար. ἔτερα ἁνθ’ ἐτέρων. aliud pro alio եւ ἁπεναντίας contra, ex adverso. շփո՛թ, խառնա՛կ, ծուռումո՛ւռ, ներհա՛կ. գարըշըգ, էյրի պիւյրիւ, պէր աքս.
Ակն պղտորեալ՝ այլ ընդ այլոյ տեսանէ։ Ո՛չ զայն գիր գտանեմ, այլ՝ այլ ընդ այլոյ՝ խանգարս եւ կամակորս։ Մոլորեցուցիչքն այլ ընդ այլոյ իմն բանդագուշեն ... Այլ ընդ այլոյ իրքն երեւէին. (Ոսկ. գղ. եւ Մտթ.։)
Բազումք բազում ինչ այլ ընդ այլոյ պատմեն. (Խոր. Ա. 6։)
Ոչ այլ ընդ այլոյ տեսանէր, այլ ի նոցունց յանձանց եւ այլն. (Եղիշ. Ը։)
Այլ ընդ այլոյ տայք զպատասխանիդ. (Եղիշ. թղմ.։)
Սովորութիւնք այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
Անսային իսկ ոչ, եւ այլ ընդ այլոյ մեկնելոց էին։ Ոչ գայթակղեցան՝ այլ ընդ այլոյ բանին կատարելոյ։ Ոչ ածին զմտաւ՝ թէ այլ ընդ այլոյ բանն կատարեցաւ (որպէս թէ՝ ստեցաւ). (Ոսկ. մ. Բ. 16։ Ոսկ. յհ. Բ. 16։)
Որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես՝ թէ արեգակն Աստուած է։ Ըստ կամաց իւրոց զամենայնն այլ ընդ այլոյ երթեալ պատմէր ստութեամբ. (Եղիշ. Բ. Է։)
Այլ ընդ այլոյ՝ մեկնել. (ՃՃ.։)
Թերեւս այլ ընդ այլոյ իմն լինել իրացն կասկածէին. (Շ. մտթ.։)
Եւ իբր այսր եւ անդր. այլուր եւ այլուր. աս դիս ան դին. շուրայա պուրայա.
Այլ ընդ այլոյ ի միմեանց մոլորեալք՝ այր յեղբօրէ իւրմէ անջատելով ցրուեցան. (Ագաթ.։)
Մի՛ մեկներ զոտս ըստ անասնոյ, մի՛ հայեսցիս այլ ընդ այլոյ. (Կրպտ.։)
ԱՅԼ. որպէս ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա, արթըգ, պիր տահա. ἕτι. adhuc, amplius. Ե՛ւս. եւ ե՛ւս. այլ եւս. տակաւին. այսուհետեւ. նշանակ կրկնութեան, եւ առաւելութեան.
Եթէ եւ այլ տեսանեմք զանօրէնութիւնդ զայդ, տամ հրաման եւ այլն։ Ոչ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ։ Ի կորուստ մատնեցար, եւ այլ ոչ եւս իցես յաւիտեան. (Նեեմ. ԺԳ. 21։ Յհ. ԺԴ. 30։ Եզեկ. ԻԷ. 36։)
Փառաւոր արարի, եւ ա՛յլ փառաւոր արարից. (Ագաթ.։)
Մի՛ անկանիցի ի սիրտս նոցա ասել այլ զայդ. (Արշ.։)
Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՀԱ։)
Ես այլ ի քաղաք անդր ոչ մտից։ Եւ ոչ մի բանս ունիմ ընդ քեզ այլ. (Վրք. հց.։)
Գրեալ ես ոչ այլ գալ առ մեզ. (Շ. թղթ.։)
Մի՛ այլ լոյսն ընդ գրուանաւ լիցի թագուցեալ. (Լմբ. ատ.։)
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Զմեզ բանիւ այլ մի՛ հարցաներ։ Մի՛ այլ վասն այդպիսի իրաց հարցանէք ցմեզ. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Թէպէտ եւ բաժինք շնորհաց են, այլ տէր նոյն է։ Թէպէտ յաչս մարդկան տանջեցան, այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ։ Մատեաւ եւ յարդարսն արբեմն փորձ մահու, այլ ոչ ընդերկար կալաւ. եւ այլն։
Եւ այլ յաւելից։ Եւ այլ կրկնեցից. (Նար. Ի։)
Կամ որպէս նաեւ. եւս. ալ. հէմ. տէ. տախի.
Ոչ համարեցան զինքեանս այլ ընդ քանանացիսն. (Լաստ. ԻԴ։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
ԱՅԼ, կամ ԱՅ՛Ղ. որպէս յն. ա՛լլ, ալլա՛.. ἁλλά, ἁλλ’. եւ արաբ. իլլա. sed. Ստորասութիւն որոշիչ ի բացասութեանցս ո՛չ, մի՛. իբրու՝ այսպէս յաւէտ. մանաւանդ ասելի՛ է. հապա. եա՛. անճագ. Ո՛չ գրով, այլ՝ հոգւով։ Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ՝ կամաւ։ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ՝ ամենայն բանիւ, որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ։ Ո՛չ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ։ Մի՛ կալ հակառակ չարին, այլ՝ եթէ եւ այլն։ Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին. եւ այլն։
Որպէս որոշիչ ստոյգ գրութեան, յենթագրութենէ իմեմնէ բացատրելոյ բառիւս թէպէտ եւ, կամ թէ եւ, զօրութեամբ կամ ներգործութեամբ. վասն որոյ նոյն լինի ընդ Բայց, սակայն. այսու ամենայնիւ. ամմա. էմմա. լաքին. վէ լաքին. եինէ. δέ, ἁλλ’. sedtamen, autem, vero.
Ոչ միայն քահանայից, այլ աշխարհականաց. (Լաստ. ԻԳ։)
Թէեւ գտցին յիս անօրէնութիւնք, այլ ոչ հայհոյութիւնք. (Նար.։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զի՛նչ շահեսցի յաշխարհականաց, այլ կա՛մ զվիշտս, եւ կամ զհանգիստ մարմնոյ. (Վրք. հց. Բ։)
Յո՞ հայեցայց, այլ ի խոնարհն եւ ի հեզն. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼ. իբր այլ եւ. այլ գլխովին իսկ, անգամ. հա՛պա, ալ. հէմ. պիլէ. տէ. որպէս եւ ի լտ. փոխանակ ասելոյ sed etiam, առընտիր մտենագիրս երբեմն գրի sed.
Մի՛ զանձանց եւեթ գիտել, այլ (յն. այլ եւ) իւրաքանչիւր ոք զընկերին. (Փիլիպ. Բ. 4։)
Ոչ թագաւորք եւ ո՛չ յիշխանաց ոք, այլ մահ ոչ իշխէ. (Փարպ.։)
Ոչ միայն ռաբբի կոչեմ, այլ տէր երկնի։ Ո՛չ ձեռինդ միայն ձգմամբ, այլ ի բացեայ գոլով. (Նար. ԺԷ։)
Ոչ յԵգիպտոսէ միայն, այլ յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի Լիւրիկիա. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ միայն յոլովիլ (բազմանալով) այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
Այլ ես ասեմ ձեզ։ Այլ ես վկայ կոչեմ զԱստուած անձին իմոյ։ Այլ եկեսցեն աւուրք։ Այլ իբրեւ լցան. եւ այլն։
Այլ ես ոչ երբէք կասեցից դատել։ Այլ ահա ձեզ ասեմ. (Նար.։)
Այլ դու եթէ սիրես, աղօթեա՛. (Շ. թղթ.։)
Այլ ինձ ո՞վ տայր հաւասարել։ Այլ աւա՜ղ։ Այլ դու նայեա՛ յիս. (Լմբ.։)
Զմնացորդս ազգի իմոյ կեցուսցես դու. այլ ես եւ եղբայր իմ հրաժարեմք ի քէն. (Ագաթ.։)
Այլ ի վախճանելն Վաղենտիանոսի՝ թագաւորէ անօրէնն Վաղէս. (Յհ. կթ.։)
Կրկին եւ ի ապացուցանել զբանն.
Եւ դուք այնպիսիք ոմանք էիք, այլ լուացարուք, այլ սրբեցարուք, այլ արդարացարուք. (Ա. Կոր. Զ. 11։)
Այլ ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ, այլ զգեցուցանեմ զմերկացեալդ, այլ կենդանացուցանեմ զմեռեալդ. (Սարգ. բ. պետ. Ե։)
Ա՛ՅԼ ԵՐԲԵՄՆ. Ա՛ՅԼ ԵՐԲԷՔ. Յայլում նուագի. ուրիշ անգամ, ուրիշ ատեն.
Միտքն ա՛յլ երբեմն այլապէս յեղլով, եւ հաստատութիւն ոչ առնու. (Փիլ. ել.։)
Ա՛յլ երբեմն ի մականական խաղսն. (Խոր. Գ. 55։)
Ա՛յլ երբեմն դարձեալ ասէ։ Երբեմն ի դաւաճանութենէ ընտանեացն պատրաստին, ա՛յլ երբեմն ի կորուսանելոյ դողան. (Սարգ. յկ.։)
Զայս եւ ա՛յլ երբեմն ասէին. (Երզն. մտթ.։)
Եւ ա՛յլ երբէք այլպէս զանազանութեամբ այլայլեալ. (Փիլ. նխ. ա.։)
Ա՛ՅԼ, ԵՒ Ա՛ՅԼ. Որպէս կրկին բառ՝ է այլ ոմն, եւ այլ ոմն. կամ այլ իմն, եւ այլ իմն. (զորոյ զզանազանութիւն քաջ պարտ է դիտել համեմատութեամբ յունին.) ἅλλος, καὶ ἅλλος, ἅλλο, καὶ ἅλλο. alius, et alius;
aliud, et aliud.
Զի գիտասցուք զմի Աստուած, ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ, իբրեւ թէ ոմն բարի, եւ ոմն չար. (Եղիշ. Բ։)
Ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), յորոց փրկիչն, եւ ոչ ա՛յլ ոք եւ ա՛յլ (անձն), լա՛ւ լիցի։ Ասեմ ա՛յլ եւ այլ ընդդէմ նմին յԵրրորդութեանն ունի. քանզի անդ ա՛յլ ոմն է եւ ա՛յլ. ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ). (Առ որս. Թ։)
Հայր եւ Որդի՝ ո՛չ են ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), այլ՝ մի եւ նոյն բնութեամբ. (Շ. ընդհ.։)
ԱՅԼ ԵՒ ԱՅԼ. Որպէս մի բառ հոլովական, զանազան. պէսպէս. տարբեր. կերպ կերպ. ἔτερος, διαφέρων, διάφορος. differens, diversus, varius.
Հոգեւոր ախտից այլ եւ այլ գոլով վնասքն՝ այլ եւ այլ ունին եւ զբժշկութիւնսն. (Վրք. հց. Դ։)
Սկսան խօսել յայլ եւ այլ լեզուս (կամ յայլ եւ յայլ, կամ յայլ լեզուս). (Գծ. Բ. 4։)
Խօսեցան յայլ եւ յայլ լեզուս. (Ճշ.։)
Յայլ եւ այլ գործոցն։ Այլ եւ այլ զանազանեալ կերպարանք. (Պիտ.։)
Ծաղկեցան այլ եւ այլ եւ պէսպէս գունովք. (Նար. երգ.։)
Հոգի եւ մարմին մարդոյ են այլ եւ այլ բնութիւնք։ Ըստ այլ եւ այլ ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ցցեա՛ փայտ հոգւոյ զխաչն, եւ զմիտս սալ դարբնաց ի նմա. զի յայլեւայլոյ ուռանց հարկանելն զնա՝ մի՛ դրդուեսցիս. (Կլիմաք.։)
Ոմանք կա՛մ յայլում եւ յայլում ժամանակս, եւ կամ այլովք պատուհասիւք տանջեալք եղեն. (Փիլ. նխ. բ.։)
Այլեւայլք եւ որիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Յայլ եւ յայլ տեղիս եւ ժամանակս գրեցին. (Սկեւռ. յար.։)
Այլեւայլս քան զարժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. թագ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Ո՛չ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ. (Յհ. ԺԴ. 30։)
Ա՛ՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլ. մնացեալ.
Յայլ եւս ամսն։ Զայլ եւս ժամանակն. (Ղեւտ. ԻԵ. 18։ Ա. Պետ. Դ. 2։)
Ասասցուք եւ զայլ եւս պատճառսն. (Եզնիկ.։)
Եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց. (Եղիշ.։)
տակաւին. եւս. դեռ. եւ եւս. ա՛լ. ἕτι. adhuc.
Եւ այլ եւս եօթն օր, եւ ածից ես անձրեւ։ Վաստակեսցես ինձ զեօթն ամ եւս այլ։ Այլ եւս երեք աւուրք. եւ այլն։ ԱՅԼ ԵՒՍ. ՄԻ՛ ԵՒՍ ԱՅԼ. ՈՉ ԵՒՍ ԱՅԼ. Ա՛յլ անգամ. միւսանգամ. դարձեալ. աւելի եւս. եւ եւս. այսուհետեւ. կամ մի՛ եւս. ո՛չ եւս. (յորս ա՛յլ, եւ ե՛ւս, զնոյն նշանակեն. իբր ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա. պիր պահա.) cf. Ա՛ՅԼ. մ։
Նա այլ եւս զօրաւորապէս սկսանի մարտնչել. (Ոսկ.։)
Նախ՝ զի ... Եւ այլ եւս ... (Եզնիկ.։)
Մի՛ անաչառ վարդապետութիւնն այլ եւս լիցի աչառանօք մարդկան պատրուակեալ. (Լմբ. ատ.։)
Ե՛լ ի դմանէ, եւ այլ եւս մի՛ մտանիցես ի դա. (Մրկ. Թ. 24։)
Եւ այլ ոչ եւս իցես, կամ իցէ. (Եզեկ. ԻԷ. 36։ Շար.։)
ԵՒ ԱՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլն. այլովքն հանդերձ։ (Եփր. համաբ. ստէպ։)
ԱՅԼ ԶԻ. Է կրկին բառ, իբր այլ քանզի. այլ որպէս զի. բայց զի. բայց եթէ.
Այլ զի սիրեաց զմարդիկ, վասն այնորիկ եղեւ իբրեւ զմեզ։ Ոչ եթէ ի խնդրել ապաստան, այլ զի լուիցեն արարածք. (Ագաթ.։)
Մի՛ դիցէ արքայ ի սրտի, թէ ամենայն որդիք արքայի մեռան, այլ զի ամոն միայն մեռաւ. (Բ. Թագ. ԺԳ. 33։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Տե՛ս ի վերջէ բառիդ ԱՅԼ։ շ. ԱՅԼ ԹԷ, կամ ԱՅԼ ԵԹԷ. Կրկին բառ, իբր՝ իսկ եթէ. եւ այլ զի.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծեսցեն, եթէ ի Կուսէն ա՛ռ սկիզբն. այլ՝ թէ յառաջ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼՈՒՐԵՄՆ մ. ԱՅԼ ՈՒՐԵՔ. Յայլ տեղի. ուրիշ տեղ.
Մի՛ այլ ուրեք երթիցես քաղել հասկ. (Հռութ. Բ. 8.) յն. յայլում անդի.
besides, moreover, more.
Նոյն ձայն է եւ յն. լտ. տճկ. ա՛լլօս, ա՛լիուս, իլ, էլ. ἅλλος, -λη, -λο. alius, -ia, -iud, λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus. Որ որոշեալ կամ զանազանեալ է ի մնացելոցն, որպէս ոմն կամ իմն.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Այլ է՝ որ սերմանէ, եւ այլ է՝ որ հնձէ։ Այլ եւս եօթն երինջք ... արածէին առ այլ երնջովքն։ Զգեցցի այլ պատմուճան։ Ե՛կ ընդ իս յայլ տեղի։ Տարայց զքեզ յայլ տեղի։ Ընդ այլ ճանապարհ։ Այլ առակ։ Այլ ծառայս։ Այլոց մշակաց։ Եղիցի առն այլում։ Ազգի այլում։ Զայլս ապրեցոյց, զանձն ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Եւ այլ բազում կանայք։ Կէսքն ասէին ... այլք ասէին։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Այլ ոք, այլ ոմն, այլք ոմանք։ Յայլմէ ազգէ։ Յայլոց թագաւորաց եւ յայլոց քաղաքաց։ Յայր յայլ. յազգ յայլ. եւ այլն։
Այլովք պատերազմական գործեօք։ Այլով կազմածովք. (Պիտ.։ )
Զայլոց մարդկանն։ Զբազումս յայլոց ի պէսպէս զբօսանաց կոչեալ. (Ագաթ.։)
Անհոլով մնայ երբեմն՝ զօրութեամբ հոլովելի գոյականի.
Այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ ա՛յլ ընդ ծերն. ա՛յլ ընդ յանցաւորն, եւ ա՛յլ ընդ բարեգործն. (Լմբ. պտրգ. եւ Սղ. ՁԵ. ՂԲ։ )
Ա՛յլ օրինակաւ բժշկի պոռնիկն, եւ ա՛յլ մահապարտն, եւ ա՛յլ կախարդն. (Վրք. հց. Դ։)
այլայլել. փոփոխել.
Երբեմն հոլովի ՅԱՅԼՈՅ, ԶԱՅԼՈՅ, իբր յայլմէ, զայլմէ. այլ անսովոր ե՛ւս է ասել, ՅԱՅԼՄԱՆԷ, իբր յայլմէ կամ յայլոց։ (Ոսկ. յհ.։ Վրք. հց.։) Իսկ ԶԱՅԼՄԷՑ, որպէս զայլոց, է անպէտ։ (Անյաղթ արիստ.։)
ԱՅԼ. որպէս օտար. ἁλλότριος. alienus. դրսի, ուրիշի. էլ. այրը. եապանճը. եյրեթի.
Մեք երանեմք այլոց։ Քանզի նա զայլոյն ապականէր։ Զի մի՛ իբրեւ յայլոյ հիման վերայ շինիցեմ. (Մաղ. Գ. 15։ Առակ. ԻԷ. 13։ Հռ. ԺԵ. 20։ )
Ընդ այլով նուաճեալ թագաւորութեամբ. (Խոր.։)
Ոչ պճնեցայց այլով պածառութեամբ. (Նար.։)
Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ Հաբիլի։ Փորեաց այլ ջրհոր։ Զեօթն ամ եւս այլ։ Ի թագաւորութենէ ի ժողովուրդ յայլ։ Զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի։ Այլով կերպարանաւ. եւ այլն։
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն. (Եղիշ. յես.։)
Ի յայլոց տնկոց. (Պիտ.։)
Զոմն աթոռ, եւ զայլն պատուանդան. (Նար.։)
որ յայսմ ամի օր ծննդեանն, ի միւս այլն ոչ հանդիպի լինել օր ծննդեան. (Լմբ. ատ.։)
Կամ մնացեալն. λοιπός, ἑπίλοιπος. reliquus, residuus, caeteri. մնացածը. պագը գալան, պագը.
Յետոյ գան եւ այլ կուսանքն։ Ձեզ տուեալ է գիտել, բայց այլոցն առակօք։ Որպէս եւ յայլ հեթանոսս։ Եւ այլոցն լուեալ՝ զահի հարկանիցին. եւ այլն։
Նոքօք եւ զայլսն իմաստասիրեսջիք. (Նար. Զ)
ԸՆԴ ԱՅԼ. ἁλλαχόθεν. aliunde. Յայլուստ. ուրիշ կողմէն. գայրը դարաֆտան.
Որ ոչ մտանէ ընդ դուռն ի գաւիթ ոչխարացն, այլ՝ ընդ այլ ելանէ, նա գող է. (Յհ. Ժ. 1։)
ՅԱՅԼՍՆ. ἁλλαχῆ, ἅλλοθι, ἑν ἐτέροις. alibi. Այլուր. յայլում վայրի կամ նուագի. գայրը եէրտէ.
Յաղագս որոյ յայլսն ասացաք։ Յայլսն ասացեալ է. (Փիլ.։)
ԱՅԼՈՎՔՆ ՀԱՆԴԵՐՁ. ԵՒ ԱՅԼՆ. իբր մ. որ եւ ասի ԵՒ ԱՅԼՆ՝ ՈՐ ԶԿՆԻ. ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. կամ թողում ասել, թո՛ղ զայլսն. մնացածն ալ ասոր պէս. ստիրլէրի պունտ գըյաս էյլէ, պագըսը պունտան ֆէհմ օլունտ. ἐξῆς, καὶ τὰ λοίπα. et quae sequuntur, et caetera. (Կոչ. ընծ.։) (Յհ. իմ.) եւ յայլ գիրս ստէպ։
Զոմանս ի նոցանէ կարէվէրս առնելով, եւ զայլս այլովք հանդերձ. (Պիտ.։)
Սամոստացի զքեզ գրելովն, եւ այլն եւս. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԱՅԼ. իբր այլ եւ այլ. զանազան.
Յայլոցն յայլոցն հարազատ ազգացն. (Յհ. կթ.։)
ԱՅԼ ՅԱՅԼՄԷ ԼԻՆԵԼ. ἅλλος ἑξ ἅλλου γίνομαι. alius ex alio efficior. Այլայլիլ. յայր այլ փոխիլ. այլափոխ իմն լինել. զգածիլ յոյժ ուրախութեամբ կամ երկիւղիւ. ուրիշ մարդ դառնալ, փոխուիլ, եւ շուարիլ. թեպտիլ օլմագ, պիր դարզ օլմագ.
Այլ յայլմէ եղեւ (Զաքէոս), փոխանակ մաքսաւորի նախանձաւոր, փոխանակ անհաւատի հաւատացեալ. (Ոսկ. զաքէ.։)
Փոխակերպեալք Քրիստոսիւ առ այլ ի յայլմէ. (Նար. մծբ.։)
Ի հեշտութենէս փոքր ինչ այլ յայլմէ լինիմ. (Սարգ. յկ.։)
Զամենայն մարդկային բնութիւնն այլ յայլմէ յարդարեցին. (Սարգ. է. թղթ.։)
Այլ ի յայլմէ երեւմունք. (ՃՃ.) իբր այլ ընդ այլոյ։
ԱՅԼ ԱՅԼՈՅ, ԱՅԼ ԱՅԼՈՒՄ, ԱՅԼ ԱՌ ԱՅԼՈՎ. եւ այլն. ոճ յն. իբր միմեանց, իրերաց. մէկմէկու, մէկզմէկ. պիրկ պիրինէ. ἅλλος ἅλλον. alius alium, unus alterum.
Մի՛ այլ այլում շռայլութեամբ յաղթել փութասցուք. (Ածաբ. ծն.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն այլ առ այլով ի մէջ միմեանց մտեալ (ժամանակ թագաւորելոյն). (Եւս. քր. Ա։)
Եւ այսպէս այլ այլոյ ի միմեանց մկրտութեան հորդէր ճանապարհ. (Ոսկ. մտթ.։)
Այլ ոք առ այլ ասեն. (Ոսկ. գծ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼ. Այսր անդր. եւ տարտամ. խառն. այլ ընդ այլոյ.
Ի բազում խորհուրդս միտք պատառեալ այլ ընդ այլ տկարացեալ բաժանին. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Լնու զնա այլ ընդ այլ մտածութեամբք. (Վրք. հց. Բ։)
Ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլ (կամ այլ ընդ այլոյ) ստութեամբ. (Եղիշ. Դ։)
Յերկուցն փախիցէ (խորհրդոց), եւ յիւրում ժամանակի այլ ընդ այլ ընթասցի. (Կլիմաք.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Այլ ոք փոխանակ այլոյ, եւ այլ ինչ փոխանակ այլոյ իրիք. ուրիշ մը, ուրիշ բան մը.
Նախ հոգին իջանէր, եւ ապա ձայնն հօր գայր ի վերուստ, զի մի՛ ա՛յլ ընդ այլոյ կարծիցեն. (Շ. մտթ.։)
Թերեւս առ աչօք ինչ համարէին, կամ ա՛յլ ընդ այլոյ յարուցեալ եւ երեւեալ. (Ոսկ. յհ. Բ. 17։)
Յանուն շմուէլի զայլ ընդ այլոյ առեալ ածես. (Եփր. թագ.։)
Զսերմն զոր սերմանես, ոչ ա՛յլ ընդ այլոյ գայ. (Եզնիկ.։)
Երդնուն՝ ա՛յլ ընդ այլոյ ասացեալք. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Իբրեւ արտաքս ելանեմք, դարձեալ այլք ընդ այլոց լինիմք". այս ինքն փոփոխիմք. ուրիշ մարդ կդառնանք. (Ոսկ. մտթ.։)
Բնաւ այլ ընդ այլոյ լինի իմաստն ամենայն. (Փարպ.։)
Ի պատմութիւնն՝ այլ ընդ այլոյ կայ. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր ոմանք ի ձերոց այլ ընդ այլոյ կարծեօք ծանուցին ձեզ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառնիխուռն. այլազգաբար. շփոթաբար. ընդ հակառակն. ձախողակի. թիւրութեամբ. ստաբար. ἔτερα ἁνθ’ ἐτέρων. aliud pro alio եւ ἁπεναντίας contra, ex adverso. շփո՛թ, խառնա՛կ, ծուռումո՛ւռ, ներհա՛կ. գարըշըգ, էյրի պիւյրիւ, պէր աքս.
Ակն պղտորեալ՝ այլ ընդ այլոյ տեսանէ։ Ո՛չ զայն գիր գտանեմ, այլ՝ այլ ընդ այլոյ՝ խանգարս եւ կամակորս։ Մոլորեցուցիչքն այլ ընդ այլոյ իմն բանդագուշեն ... Այլ ընդ այլոյ իրքն երեւէին. (Ոսկ. գղ. եւ Մտթ.։)
Բազումք բազում ինչ այլ ընդ այլոյ պատմեն. (Խոր. Ա. 6։)
Ոչ այլ ընդ այլոյ տեսանէր, այլ ի նոցունց յանձանց եւ այլն. (Եղիշ. Ը։)
Այլ ընդ այլոյ տայք զպատասխանիդ. (Եղիշ. թղմ.։)
Սովորութիւնք այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
Ոչ միայն քահանայից, այլ աշխարհականաց. (Լաստ. ԻԳ։)
Անսային իսկ ոչ, եւ այլ ընդ այլոյ մեկնելոց էին։ Ոչ գայթակղեցան՝ այլ ընդ այլոյ բանին կատարելոյ։ Ոչ ածին զմտաւ՝ թէ այլ ընդ այլոյ բանն կատարեցաւ (որպէս թէ՝ ստեցաւ). (Ոսկ. մ. Բ. 16։ Ոսկ. յհ. Բ. 16։)
Որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես՝ թէ արեգակն Աստուած է։ Ըստ կամաց իւրոց զամենայնն այլ ընդ այլոյ երթեալ պատմէր ստութեամբ. (Եղիշ. Բ. Է։)
Այլ ընդ այլոյ՝ մեկնել. (ՃՃ.։)
Թերեւս այլ ընդ այլոյ իմն լինել իրացն կասկածէին. (Շ. մտթ.։)
Եւ իբր այսր եւ անդր. այլուր եւ այլուր. աս դիս ան դին. շուրայա պուրայա.
Այլ ընդ այլոյ ի միմեանց մոլորեալք՝ այր յեղբօրէ իւրմէ անջատելով ցրուեցան. (Ագաթ.։)
Մի՛ մեկներ զոտս ըստ անասնոյ, մի՛ հայեսցիս այլ ընդ այլոյ. (Կրպտ.։)
ԱՅԼ. որպէս ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա, արթըգ, պիր տահա. ἕτι. adhuc, amplius. Ե՛ւս. եւ ե՛ւս. այլ եւս. տակաւին. այսուհետեւ. նշանակ կրկնութեան, եւ առաւելութեան.
Եթէ եւ այլ տեսանեմք զանօրէնութիւնդ զայդ, տամ հրաման եւ այլն։ Ոչ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ։ Ի կորուստ մատնեցար, եւ այլ ոչ եւս իցես յաւիտեան. (Նեեմ. ԺԳ. 21։ Յհ. ԺԴ. 30։ Եզեկ. ԻԷ. 36։)
Փառաւոր արարի, եւ ա՛յլ փառաւոր արարից. (Ագաթ.։)
Մի՛ անկանիցի ի սիրտս նոցա ասել այլ զայդ. (Արշ.։)
Մաքրիմ, եւ այլ մրճոտիմ. (Նար. ՀԱ։)
Ես այլ ի քաղաք անդր ոչ մտից։ Եւ ոչ մի բանս ունիմ ընդ քեզ այլ. (Վրք. հց.։)
Գրեալ ես ոչ այլ գալ առ մեզ. (Շ. թղթ.։)
Մի՛ այլ լոյսն ընդ գրուանաւ լիցի թագուցեալ. (Լմբ. ատ.։)
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Զմեզ բանիւ այլ մի՛ հարցաներ։ Մի՛ այլ վասն այդպիսի իրաց հարցանէք ցմեզ. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ այլ յաւելից։ Եւ այլ կրկնեցից. (Նար. Ի։)
Կամ որպէս նաեւ. եւս. ալ. հէմ. տէ. տախի.
Ոչ համարեցան զինքեանս այլ ընդ քանանացիսն. (Լաստ. ԻԴ։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
ԱՅԼ, կամ ԱՅ՛Ղ. որպէս յն. ա՛լլ, ալլա՛.. ἁλλά, ἁλλ’. եւ արաբ. իլլա. sed. Ստորասութիւն որոշիչ ի բացասութեանցս ո՛չ, մի՛. իբրու՝ այսպէս յաւէտ. մանաւանդ ասելի՛ է. հապա. եա՛. անճագ. Ո՛չ գրով, այլ՝ հոգւով։ Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ՝ կամաւ։ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ՝ ամենայն բանիւ, որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ։ Ո՛չ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ։ Մի՛ կալ հակառակ չարին, այլ՝ եթէ եւ այլն։ Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին. եւ այլն։
Որպէս որոշիչ ստոյգ գրութեան, յենթագրութենէ իմեմնէ բացատրելոյ բառիւս թէպէտ եւ, կամ թէ եւ, զօրութեամբ կամ ներգործութեամբ. վասն որոյ նոյն լինի ընդ Բայց, սակայն. այսու ամենայնիւ. ամմա. էմմա. լաքին. վէ լաքին. եինէ. δέ, ἁλλ’. sedtamen, autem, vero.
Թէպէտ եւ բաժինք շնորհաց են, այլ տէր նոյն է։ Թէպէտ յաչս մարդկան տանջեցան, այլ յոյս նոցա լի է անմահութեամբ։ Մատեաւ եւ յարդարսն արբեմն փորձ մահու, այլ ոչ ընդերկար կալաւ. եւ այլն։
Թէեւ գտցին յիս անօրէնութիւնք, այլ ոչ հայհոյութիւնք. (Նար.։)
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Զի՛նչ շահեսցի յաշխարհականաց, այլ կա՛մ զվիշտս, եւ կամ զհանգիստ մարմնոյ. (Վրք. հց. Բ։)
Յո՞ հայեցայց, այլ ի խոնարհն եւ ի հեզն. (Ոսկ. մտթ.։)
ԱՅԼ. իբր այլ եւ. այլ գլխովին իսկ, անգամ. հա՛պա, ալ. հէմ. պիլէ. տէ. որպէս եւ ի լտ. փոխանակ ասելոյ sed etiam, առընտիր մտենագիրս երբեմն գրի sed.
Մի՛ զանձանց եւեթ գիտել, այլ (յն. այլ եւ) իւրաքանչիւր ոք զընկերին. (Փիլիպ. Բ. 4։)
Ոչ թագաւորք եւ ո՛չ յիշխանաց ոք, այլ մահ ոչ իշխէ. (Փարպ.։)
Ոչ միայն ռաբբի կոչեմ, այլ տէր երկնի։ Ո՛չ ձեռինդ միայն ձգմամբ, այլ ի բացեայ գոլով. (Նար. ԺԷ։)
Ոչ յԵգիպտոսէ միայն, այլ յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի Լիւրիկիա. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ միայն յոլովիլ (բազմանալով) այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
Այլ ես ասեմ ձեզ։ Այլ ես վկայ կոչեմ զԱստուած անձին իմոյ։ Այլ եկեսցեն աւուրք։ Այլ իբրեւ լցան. եւ այլն։
Այլ ես ոչ երբէք կասեցից դատել։ Այլ ահա ձեզ ասեմ. (Նար.։)
Այլ դու եթէ սիրես, աղօթեա՛. (Շ. թղթ.։)
Այլ ինձ ո՞վ տայր հաւասարել։ Այլ աւա՜ղ։ Այլ դու նայեա՛ յիս. (Լմբ.։)
Զմնացորդս ազգի իմոյ կեցուսցես դու. այլ ես եւ եղբայր իմ հրաժարեմք ի քէն. (Ագաթ.։)
Այլ ի վախճանելն Վաղենտիանոսի՝ թագաւորէ անօրէնն Վաղէս. (Յհ. կթ.։)
Կրկին եւ ի ապացուցանել զբանն.
Եւ դուք այնպիսիք ոմանք էիք, այլ լուացարուք, այլ սրբեցարուք, այլ արդարացարուք. (Ա. Կոր. Զ. 11։)
Զի գիտասցուք զմի Աստուած, ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ, իբրեւ թէ ոմն բարի, եւ ոմն չար. (Եղիշ. Բ։)
Այլ ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ, այլ զգեցուցանեմ զմերկացեալդ, այլ կենդանացուցանեմ զմեռեալդ. (Սարգ. բ. պետ. Ե։)
Ա՛ՅԼ ԵՐԲԵՄՆ. Ա՛ՅԼ ԵՐԲԷՔ. Յայլում նուագի. ուրիշ անգամ, ուրիշ ատեն.
Միտքն ա՛յլ երբեմն այլապէս յեղլով, եւ հաստատութիւն ոչ առնու. (Փիլ. ել.։)
Ա՛յլ երբեմն ի մականական խաղսն. (Խոր. Գ. 55։)
Ա՛յլ երբեմն դարձեալ ասէ։ Երբեմն ի դաւաճանութենէ ընտանեացն պատրաստին, ա՛յլ երբեմն ի կորուսանելոյ դողան. (Սարգ. յկ.։)
Զայս եւ ա՛յլ երբեմն ասէին. (Երզն. մտթ.։)
Եւ ա՛յլ երբէք այլպէս զանազանութեամբ այլայլեալ. (Փիլ. նխ. ա.։)
Ա՛ՅԼ, ԵՒ Ա՛ՅԼ. Որպէս կրկին բառ՝ է այլ ոմն, եւ այլ ոմն. կամ այլ իմն, եւ այլ իմն. (զորոյ զզանազանութիւն քաջ պարտ է դիտել համեմատութեամբ յունին.) ἅλλος, καὶ ἅλλος, ἅλλο, καὶ ἅλλο. alius, et alius;
aliud, et aliud.
Ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), յորոց փրկիչն, եւ ոչ ա՛յլ ոք եւ ա՛յլ (անձն), լա՛ւ լիցի։ Ասեմ ա՛յլ եւ այլ ընդդէմ նմին յԵրրորդութեանն ունի. քանզի անդ ա՛յլ ոմն է եւ ա՛յլ. ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ). (Առ որս. Թ։)
Հայր եւ Որդի՝ ո՛չ են ա՛յլ եւ ա՛յլ (ինչ), այլ՝ մի եւ նոյն բնութեամբ. (Շ. ընդհ.։)
ԱՅԼ ԵՒ ԱՅԼ. Որպէս մի բառ հոլովական, զանազան. պէսպէս. տարբեր. կերպ կերպ. ἔτερος, διαφέρων, διάφορος. differens, diversus, varius.
Հոգեւոր ախտից այլ եւ այլ գոլով վնասքն՝ այլ եւ այլ ունին եւ զբժշկութիւնսն. (Վրք. հց. Դ։)
Սկսան խօսել յայլ եւ այլ լեզուս (կամ յայլ եւ յայլ, կամ յայլ լեզուս). (Գծ. Բ. 4։)
Խօսեցան յայլ եւ յայլ լեզուս. (Ճշ.։)
Յայլ եւ այլ գործոցն։ Այլ եւ այլ զանազանեալ կերպարանք. (Պիտ.։)
Ծաղկեցան այլ եւ այլ եւ պէսպէս գունովք. (Նար. երգ.։)
Հոգի եւ մարմին մարդոյ են այլ եւ այլ բնութիւնք։ Ըստ այլ եւ այլ ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ցցեա՛ փայտ հոգւոյ զխաչն, եւ զմիտս սալ դարբնաց ի նմա. զի յայլեւայլոյ ուռանց հարկանելն զնա՝ մի՛ դրդուեսցիս. (Կլիմաք.։)
Ոմանք կա՛մ յայլում եւ յայլում ժամանակս, եւ կամ այլովք պատուհասիւք տանջեալք եղեն. (Փիլ. նխ. բ.։)
Այլեւայլք եւ որիշ են նմանութեամբ ի միմեանց. (Ագաթ.։)
Յայլ եւ յայլ տեղիս եւ ժամանակս գրեցին. (Սկեւռ. յար.։)
Այլեւայլս քան զարժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Զայս հազարամեայ ժամանակս վարդապետք այլ եւ ա՛յլ տեսին։ Այլ եւ այլ զառ նա հայելն ուսուցից առնել. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. ատ.։)
Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. թագ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Ո՛չ եւս այլ շատ խօսեցայց ընդ ձեզ. (Յհ. ԺԴ. 30։)
Ա՛ՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլ. մնացեալ.
Յայլ եւս ամսն։ Զայլ եւս ժամանակն. (Ղեւտ. ԻԵ. 18։ Ա. Պետ. Դ. 2։)
Ասասցուք եւ զայլ եւս պատճառսն. (Եզնիկ.։)
Եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց. (Եղիշ.։)
տակաւին. եւս. դեռ. եւ եւս. ա՛լ. ἕτι. adhuc.
Եւ այլ եւս եօթն օր, եւ ածից ես անձրեւ։ Վաստակեսցես ինձ զեօթն ամ եւս այլ։ Այլ եւս երեք աւուրք. եւ այլն։ ԱՅԼ ԵՒՍ. ՄԻ՛ ԵՒՍ ԱՅԼ. ՈՉ ԵՒՍ ԱՅԼ. Ա՛յլ անգամ. միւսանգամ. դարձեալ. աւելի եւս. եւ եւս. այսուհետեւ. կամ մի՛ եւս. ո՛չ եւս. (յորս ա՛յլ, եւ ե՛ւս, զնոյն նշանակեն. իբր ռմկ. ա՛լ, մէյմալ. տահա. պիր պահա.) cf. Ա՛ՅԼ. մ։
Նա այլ եւս զօրաւորապէս սկսանի մարտնչել. (Ոսկ.։)
Նախ՝ զի ... Եւ այլ եւս ... (Եզնիկ.։)
Մի՛ անաչառ վարդապետութիւնն այլ եւս լիցի աչառանօք մարդկան պատրուակեալ. (Լմբ. ատ.։)
Ե՛լ ի դմանէ, եւ այլ եւս մի՛ մտանիցես ի դա. (Մրկ. Թ. 24։)
Եւ այլ ոչ եւս իցես, կամ իցէ. (Եզեկ. ԻԷ. 36։ Շար.։)
ԵՒ ԱՅԼ ԵՒՍ. Եւ այլն. այլովքն հանդերձ։ (Եփր. համաբ. ստէպ։)
ԱՅԼ ԶԻ. Է կրկին բառ, իբր այլ քանզի. այլ որպէս զի. բայց զի. բայց եթէ.
Այլ զի սիրեաց զմարդիկ, վասն այնորիկ եղեւ իբրեւ զմեզ։ Ոչ եթէ ի խնդրել ապաստան, այլ զի լուիցեն արարածք. (Ագաթ.։)
Մի՛ դիցէ արքայ ի սրտի, թէ ամենայն որդիք արքայի մեռան, այլ զի ամոն միայն մեռաւ. (Բ. Թագ. ԺԳ. 33։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Տե՛ս ի վերջէ բառիդ ԱՅԼ։ շ. ԱՅԼ ԹԷ, կամ ԱՅԼ ԵԹԷ. Կրկին բառ, իբր՝ իսկ եթէ. եւ այլ զի.
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծեսցեն, եթէ ի Կուսէն ա՛ռ սկիզբն. այլ՝ թէ յառաջ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼՈՒՐԵՄՆ մ. ԱՅԼ ՈՒՐԵՔ. Յայլ տեղի. ուրիշ տեղ.
Մի՛ այլ ուրեք երթիցես քաղել հասկ. (Հռութ. Բ. 8.) յն. յայլում անդի.
that says or speaks otherwise;
allegorical.
Օտար բանիւ խօսօղ, եւ ասացեալ, եւ ասացուած. մոլար. խառնակ.
Զմիոյ այլանդակի եւ այլաբանի զհետ երթաս. (Ճ. ՟Ը.։)
Զմիաբարբառ լեզու մարդկութեան շփոթեաց յայլաբան խլուըրտիւնս. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Անհնա՛ր է ասել, եթէ այլաբանք ինչ՝ եւ ոչ ստուգութեամբ պատմին ասացեալքդ ի ձէնջ. (Փարպ.։)
ԱՅԼԱԲԱՆ որպէս Այլալեզու, կամ այլայլիմաց.
Կամ խեղիցն առողջութիւն, կամ այլաբանիցդ միաբանութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
differently, otherwise;
allegorically, enigmatically.
Այլովք բանիւք. տարբեր եւ աննման կամ օտար բանիւ. իխթիլաֆ իւզրէ.
Ոմանք այլաբանաբար զրոյցս մատենից տային. (Խոր. ՟Ա. 5։ յորմէ եւ Յհ. կթ.)
Այլաբանաբար զրուցաց վէպս տան։
Կամ այլաբանութեամբ. նմանաբանութեամբ. առակաբանութեամբ. մէճազէն. ἁλληγορικῶς. allegorice
Զարտաշիսէ եւ զորդւոց նորա յիշելով (երգողաց) այլաբանաբար։ Որք զճշմարտութիւն իրացն այլաբանաբար յինքեանս ունին թաքուցեալ. (Խոր. ՟Ա. 29. 31։)
Այլաբանաբար, եւ ո՛չ որպէս են, ասացեալ լինին այսոքիկ (զԱստուծոյ՝ աչք, ձեռք, եւ այլն). (Շ. թղթ.։)
Բանք գրոց՝ են որք առ ի միտս միայն են, եւ են՝ որք այլաբանաբար միայն, եւ այլք հոգեւոր ... Նկատեսցո՛ւք եւ զայլաբանաբարն ... Յետ այլաբանաբար լուծմանս տեսցո՛ւք եւ զհոգեւորն. (Վահր. յար.։)
allegorical, enigmatical, mystical;
typical, symbolical;
emblematic;
figurative, metaphorical.
ἁλληγορικός/ allegoricus Առակաւոր. խորհրդական. նշանակաւ ասացեալ. մէճազի. միւթէշապիհ.
Ըստ այլաբանական տեսակի (այս ինքն տեսութեան՝) էշ եւ յաւանակ է հոգի եւ մարմին. (Երզն. մտթ.։)
to use allegories in speech;
to use the figures of rhetoric;
to allegorise.
ἁλληγορέω. aliud verbis aliud sensu ostendo, allegorice expono, interpretor Նմանութեամբ եւ առակաւ խօսել կամ նշանակել, եւ յառակաւոր միտս մեկնել, թարգմանել. թէմսիլ իլէ անզլաթմագ.
Զերկին եւ զվայր փաղանունաբար կոչեաց՝ այլաբանելով զմիտս։ Զհայրենի օրինադրութիւնն այլաբանելով։ Այլեւ այսոքիկ բանականաբար այլաբանին։ Քանզի զգայութիւնք եւ կիրք՝ հոգւոյ են օգնականք։ Զեկուցեալ է ի ձեռն այլաբանելոցն յայլում տեղիս. (Փիլ.։)
Ոչ ինքն եկեալ այսր, այլ զհրաման նորա եւ զզօրս այլաբանելով. (Խոր. ՟Բ. 51։)
Դարձեալ այլաբանեցից. (Նար. ԻԲ։)
Գեղեցկապէս այլաբանեաց զմարմնաւորացս անմարմնոցն հաղորդիլ։ Որ վերլուծեալ այլաբանին՝ անմահ մնալ բանից նորին. (Շ. բարձր. եւ Յիսուս որդի.։)
Որպէս այլաբանեն նովաւ զօրացեալք. (Եղիշ. դտ.։)
Ի դէմս օրինացն այլաբանեն զայս իբրեւ ծերացելոյ. (Իգն.։)
Ամենայն իրօք այլաբանելի է զասացեալս։ Այլաբանելի է ամենայն իրօք, եւ ոչ զբանս ըստ պարզ տեսութեանն իմանալի. (Լմբ. սղ.։)
Կամ յօտար միտս մեկնել. խառնակ բարբառել. օտարոտիս եւ այլ ընդ այլոյ խօսել. παρερμηνεύω. male et perverse interpretor եւ այլն. քինայէ անզլամագ. եանլըշ թէէվվիլ էթմէք.
Զայս ամենայն այլազգ այլաբանեն. (Բրս. ապաշխ.։)
Զանուանս նահապետացն կեղակարծութեամբք այլաբանել (քաղդէացւոց). (Արծր. ՟Ա. 2։)
Ուրուք անկարեալ դիպողս, այլաբանեալ վնասեաց. (Փարպ.։)
Մի՛ այլաբաներ՝ զքեզ խաբելով. (Ճ. ՟Ա.։)
Կամ յայլ ոճ դարձուցանել զկարգ բանին.
Զգիր ընթացից պատմութեան բանիս աստուստ կնքեսցուք, եւ փոխադրեալ այլաբանեսցուք ի զանազան բարեբաստութիւնս ներբողականս. (Նար. խչ.։)
allegory;
symbol, type;
emblem;
figure, metaphor;
enigma, riddle, rebus.
ἁλληγορία, ἁλληγόρημα. allegoria, figura, interpretatio allegorica Նմանաբանութիւն. առակ. ձեւ. նշանակ. բան խորհրդաւոր կամ գաղտնի իմաստիւք. եւ իմաստ խորին, եւ մեկնութիւն նորին. թէմսիլ. թէֆսիր. մէճազ. մանայի մախֆի.
Երեւելի՛ է ոչ միայն յայնմանէ, որ յայլաբանութեան տեսութիւնն է, այլ եւ ի ճառէ գրոյն։ Ըստ մտածութեան այլաբանութեամբ։ Փիլոնի (գիրք) աստուածային օրինացն այլաբանութեան. (Փիլ.։)
Գողացեալ զառ ի յաստուածոցն հուր, եւ շնորհեալ մարդկան. որ է այլաբանութիւն։ Զայլաբանութիւնն (երգոց) ճշմարտեսցուք. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 46։)
Այլաբանութիւն ունի բանս. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր եւ Պօղոս ըստ այլաբանութեանն առակախօսեալ՝ ասաց, Հագար լեառն Սինայ է. (Փարպ.։)
Գիտել զդէմս մարգարէութեանն, ընդ նմին եւ զայլաբանութիւն նորա. (Շ. բարձր.։ Իսկ Ածաբ. մկրտ.)
Գիտեմ հուր մաքրական՝ զոր Քրիստոս եկն արկանել յերկիր. հո՛ւր եւ ինքն այլաբանութեամբ կոչի. յն. վերածութեան բանիւ. ἁναγωγῆς λόγος. anagoge որ է համեմատութիւն։
ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. διαφωνία. dissonantia. Այլայլութիւն եւ օտարութիւն բանի, կամ այլ եւ այլութիւն խօսից եւ մտաց. երկբանութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն. իթթիֆագսըզլըգ.
Որք գողացեալ զմերն ի մէնջ, այլաբանութեամբ յառաջ բերեալ իբր իւրեանց սեպհական. Յհ. կթ.։()
Բազմութիւնք ազանց այլաբանութեանց ի մի բերիւր միաձայնութիւն. (Գանձ.։)
Պօղոս վասն այլաբանութեան եւ չմիաբանութեան ասացելոցն ասաց ա՛յլ աւետարան, այլ ոչ վասն թուոցն. (Ոսկ. գղ.։)
Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չի՛ք ինչ այլաբանութիւն ի միջի. (Եզնիկ.։)
Կամ այլ ընդ այլոյ եւ երկդիմի բան. անյարմար խօսք. պիհուտէ՝ միւնասիպէթսիզ սէօզ.
Ես խուժիկն պատճառադրելով խօսէր ընդ նմա այլաբանութիւնս, սուտ պատճառս եւ դիպողս. (Փարպ.։)
Եթէ ոչ թուեսցի ումեք՝ արտաքոյ տեղւոյ այլաբանութիւն. (Կամրջ.։)
cf. Այլաբանաբար.
of a different nature or kind, heterogeneous.
ἐτεροφυής. alienae vel diversae naturae Որոյ բունն կամ բնութիւնն ա՛յլ է. աննման իսկութեամբ. օտարաբուն. բուն բնութիւնը տարբեր. ասըլ դապիէթի պաշգա.
Այլասերիցն եւ այլաբունիցն զնոյն ներգործութիւն ունել ոչ ոք ներեսցէ յողջախոհիցն. քանզի եւ ոչ ջուր եւ հուր զնոյն ներգործեսցեն։ Ո՞ր բան ունի այլաբուն եւ արարած կարծել զառ ի հօրէ յայտնեալն (յն. բնաւորեալն) Աստուածն բան ... Որ ծնողին էութեան պտուղ ճշմարիտ, զի՞նչ օրինակաւ գտցի այլաբուն։ Այլաբուն է մարմինն առ հոգին, սակայն մի յերկոցունցն մարդն կատարի։ Օտարատեսակ, այս ինքն այլաբուն քան զնոսա. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։ )Սորին հակառակն ասի ՀԱՄԱԲՈՒՆ։
cf. Այլաբուն.
ἐτερούσιος. alienae essentiae, diversae substantiae Հակառակն ձայնիս համագոյ՝ որպէս օտարագոյ, հնարեալ յարիանոսաց. այս ինքն որոյ գոյացութիւնն կամ էութիւնն եւ գոյութիւնն իցէ ա՛յլ. ո՛չ նոյնագոյ. ո՛չ էակից. այլաբուն.
Ասեն՝ այլագոյ գոլ Դաւթի, այլագոյ գոլով Աստուծոյ. (Աթ. ՟Բ։)
Եթէ այլագոյ է որդի ի հօրէ, զիա՞րդ հայր ի նմա երեւի, եւ որդի ի հայր։ Թէ ի հաւասարութեան հօր է, զիա՞րդ եղիցի առ նա այլագոյ։ Մատն ի ձեռին համաբուն գոլով նմա, եւ ձեռն դարձեալ ի մարմինն ո՛չ այլագոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
of a different colour;
unlike, different.
Որպէս ունօղ զայլ գոյն, կամ տժգոյն. եւ օտար գոյն. գունը տարբեր. գայրը րէնկ.
Շլագոյն իցէ արածն, եւ յայլագոյն չիցէ փոխեալ ի մորթն. (Ղեւտ. ԺԳ. 6։)
Իբրեւ զածուխ սեւացուցեալ զնոսա՝ յայլագոյնս դարձուցանէ. (Ագաթ.։)
Սրբեցաւ ի մեղաց բորոտութենէն եւ յայլագոյն մահկանացութեանն (կամ թենէն). (Կամրջ.։ Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Բ.)
Զի՛նչ բնութիւն է մարդոյ փոփոխել ի միում ժամանակի յայլագոյն անդամոց, եւ դարձեալ ի նոյն գոյն հաստատել. իմա՛ ըստ յն. ձեռին մարդոյ փոփոխիլ ի միում ժամու յայլ գոյն (կամ տեսակ)։
ԱՅԼԱԳՈՅՆ. Ա՛յլակերպ. այլազգ. տարբեր. որ եւ ԱՅԼԱԳՈՒՆԱԿ. ուրիշ կերպ. պաշգա դիւրլիւ.
Թէպէտ եւ այլագոյնս իմն բանս ճառէ, սակայն միշտ զնոյն. (Ոսկ. ես.։)
Ի բոյսս են այլագոյնք ե՛ւ հոտովք ե՛ւ համովք. (Յճխ. ՟Դ։)
Են նոյն ի նորին բնութենէ, որ այլագոյնք են. (Ագաթ.։)
Այլակերպ քան զամենայն գազանսն՝ վասն այլագունից կարգաց իշխանութեանցն. (Լծ. կոչ.։)
Այլագոյնս կեղծաւորեալ դիմակս. (Պիտ.։)
ԱՅԼԱԳՈՅՆ. Այլով օրինակաւ. այլազգաբար.
Այլագոյն մեկնեն. (Շ. բարձր.։)
Այլագոյն իմն (կամ այլազգագոյնս) վարէ զազգահամարն. (Ոսկ. մտթ. ի ճ.։)
to discolour, to tarnish, to stain;
to turn pale.
Այլագոյն առնել. յայլ գոյն կամ ի կերպարան շրջել, եւ այլազգ կացուցանել. այլայլել, փոխել. յեղաշրջել. այլակերպել. ἁλλοιόω. muto, diversum reddo, vario,. μεταβάλλω. transmuto, permuto. գունը կամ բանը փոխել, ուրիշ կերպ ձեւացնել. թէպտիլ էթմէք.
Սիրտ մարդոյ այլագունէ զերեսս մարդոյ։ Ոչ այժմ զերեսս այլագունեսցէ Իսրայէլ։ Այլագունեաց զերեսս իւր առաջի Աբիմելեքայ. (Սիր. ԺԳ. 31։ Ես. ԻԹ. 22։ Սղ. ԼԳ. 1։)
Մի՛ ոք այլագունեսցէ զգոյն երեսաց իւրոց օտար դեղովք. (Շ. ընդհ.։)
Այլագունեաց զերեսս իւր ոպէս զառիւծ մռնչող. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Այլագունեմ.
ԱՅԼԱԳՈՒՆԵՄ ԱՅԼԱԳՈՒՆԻՄ Այլագոյն լինել. յայլ գոյն կամ ի կերպարան փոխիլ. այլակերպիլ. այլայլիլ. փոփոխիլ. յեղաշրջիլ. փոխուիլ, ուրիշ կերպ ըլլալ. թէպտիլ օլմագ. ἁλλοιόομαι, μεταπίπτω. mutor, immutor, degenero
Մարմին իմ այլագունեաց յիւղոյ։ Այլագունեաց արծաթն սպիտակ։ Այլագունեալ իցէ նշանն ի մորթն. (Սղ. ՃԸ. 24։ Ողբ. ՟Դ. 1։ Ղեւտ. ԺԳ. 7։)
Աստեղք նուաղեցան, օրն այլագունեաց. (Ոսկ. համբ.։)
Երիկամունք իմ այլագունեցան։ Վարտիք նոցա ոչ այլագունեցան. (Սղ. ՀԲ. 21։ Դան. ՟Գ. 94։)
Մարդն մահկանացութեամբ այլագունեցաւ. (Կամրջ.։)
Ոչ թէ ինքն ի կերպարանս ինչ այլագունեալ անձրեւն՝ յերկնից բաժանեալ իջանէ. (Կոչ. ԺԴ։)
Եւ ձեւանալ. կերպարանիլ.
Այլագունեալ առաջի նորա (Դաւիթ), որպէս թէ ի Սաւուղայ պատգամաւոր է առաքեալ. (Լմբ. պտրգ. (հայի ի Սղ. ԼԳ. ուր եւ Վրդն.)
Այլագունեաց զբանս իւր։
discoloration, tarnish, stain, paleness.
Այլագունիլն. այլագոյն կամ տժգոյն գոլն.
Ի ծոց աւազանին սրբեցաւ ի բորոտութենէ մեղաց եւ այլագունութենէ. (Լծ. կոչ.։)
of a different religion;
infidel.
of a different aspect;
different, unlike.
Օտար եւ այլանդակ դիմօք. դժնդակ երեսօք. պէթ սուրաթլը, սուրաթսըզ.
Յարուցանէ յարեւելից կողմանէ թագաւոր այլադէմ. (Մեսր. եր.։)
Ծնաւ ի սոցանէ ծնունդ այլադէմ։ Այլադէմ եւ գազանաբարոյ ազգս այս (թաթարաց). (Մաղաք. աբ.։ Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40.)
Այլադէմ իմն բարբառիս. ըստ տպ. եւ մի ձեռ. այլազգ է բանն յայլ ձեռ. եւ ի յն։
whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.
ՈՒՂՂԱԾՈՒԾ ԱՌՆԵԼ. ἑκμυελίζω medullam eximo. Ծծել՝ հանել՝ քամել զուղեղն եւ զպարտութիւնն. ծուծը դուրս քաշել.
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Առեալ փայտ ի տանէ նորա՝ ուղղեսցեն, եւ բեւեռեսցեն զայրն ի նմա։ Եհար դաւազանաւ զէշն՝ ուղղել զնա ի ճանապարհն։ Արդարութիւն ամբծի ուղղէ զճանապարհս։ Ուղղեցէ՛ք զսիրտս ձեր առ տէր աստուած.եւ այլն։
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
Այս ամենայն աստուածային խնամարկութեամբն ուղղեալ լինի։ Երկնից թագաւորութիւնն յարկիր իջանէ, եւ ատեան ուղղի. (Իգն.։)
Ո՛չ զայն ասէ, թէ զամենայն ինչ՝ որ առաջի դնիցեն, ուղղեսցեն, այսինքն զոր ի մտի դիցեն՝ կարասցեն առնել. (Կիւրղ. ծն.։)
direction;
regularity;
rectitude, uprightness, integrity, justice, equity;
correction, rectification, adjustment, amendment;
redress, reformation;
direction, tendency;
— վարուց, moral tendency, conduct, morality, morals;
— բարուց, correction of morals;
գիրք ուղղութեանց, the Book of Jasher;
ածել յ—, to reclaim, to correct;
յ— գալ, to be reclaimed, corrected, to repent.
εὑθύτης, κατόρθωσις, διόρθωσις rectitudo, directio. Ուղիղն գոլ՝ յոր եւ իցէ կարգի, նիւթապէս կամ բարոյապէս. շիտակութիւն, շըտկութիւն.
Ուղղութեամբ սրտի։ Ուղղութեամբ ոգւոյ։ Ուղղութիւն սիրեաց զքեզ։ Գիրք ուղղութեան.եւ այլն։
Կարես զամենայն ուղղութեամբ վճարել։ Ուղղութեանց լինել վերակացու եւ առաջնորդ. (Եղիշ. ՟Գ։ Իգն.։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
ἕχω habeo. (Արմատն է Ոյն. լծ. ընդ ոյժ. եւ Կալ. լծ ընդ գոլ) Կայ իմ, կամ յիս, գոյ մեր. են իմ սեպհական այս իչն իրք. եւ Ստանալ. ժառանգել. եւ Կրել՝ տանել յինքեան. ունենալ, կա՛յ.
Վաճառեաց զամենայն՝ զոր ինչ ունէր։ Իբրեւ ոչինչ ունիցիմք, եւ զամենայն ինչ ունիմք։ Ունիմք մեք հայր զաբրահամ։ Ես կերակուր ունիմ ուտել։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ։ Թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (ի սրտի) զումեքէ։ Զսէրն աստուծոյ ոչ ունիք։ Որ ունի հարսն, նա է փեսայ։ Ոչ է արժան ունել քեզ զկին եղբօր քոյ։ Ընդ իս խաղաղութիւն ունիցիք. յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցիք.եւ այլն։
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ՈՒՆԻՄ. κατέχω detineo, obtineo. Առնուլ. տիրել. առնել, տէր ըլլալ.
Եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանգութիւն սորա։ Ամօթով զյետին տեղին ունել։ Մինչ ի միջոյ բարձցի՝ որ այժմդ ունի։ Հաստատո՛ւն ունիցիմք։ Պի՛նդ կալցուք։ Զառաջս ունել։ Կա՛ զգիր քո։ Ելէ՛ք կալէ՛ք զանցս լեռնային կողմանն.եւ այլն։
ՈՒՆԻՄ. συνέχω contineo, comprehendo ἑπέχω inhibeo, cohibeo κρατέω, ἑγκρατέω teneo եւ այլն. Ըմբռնել. բուռն հարկանել. պինդ ունել. պահել. արգելուլ. կալուլ. բռնել.
Խնդրէին զնա ունել։ Հրաման ետ սաւուղ ունել զդաւիթ եւ զարս նորա։ Միթէ ո՞չ ունիցի (զանկեալն), եւ յարուցանիցէ զնա։ Կալաւ զձեռանէ նորա։ Խնդրէին զնա ունել։ Զի նենգութեամբ կալցին զյիսուս։ Եւ նոցա աչք կալեալ էին (բռնուած էին) առ ի չճանաչելոյ զնա.եւ այլն։
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
Համարեցաւ զնա, եթէ գինի կալաւ զխելս նորա. (Եփր. թագ.։)
Հրամայեցին նմա ունել զգլուխ բազմականին». այսինքն նստիլ ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ուսցուք ի վայր ունել զբարկութիւն». այսինքն նուաճել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
ՈՒՆԻՄ. φορέω, αἵρω, βαστάζω fero, tollo, porto. Կրել կամ տանել. ի վեր ունել. բարձեա ունել.
Ունէր պսակ ի փշոց։ Որ ունիցի զհանդերձսն պայծառս։ Երիս խանս նաշհոյ ունէի ի գլուխ իմ։ Կալաւ զվարսից գլխոյ նորա. եւ այլն։ Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս։
ՈՒՆԻՄ. Կարել. մարթել. ի դէպ է. եւ Հանդերձեալ է, առաջի՛ կայ.
Նաեւ ոչ շնչական ունիմ անուանիլ։ Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
Ասել ոչ ունիմ։ Խօսել ոչ ունիմ. (Վրք. հց. եւ այլն.)
Զինչ ունիք առ այս՝ զրպարտութիւն բաջաղել. (Լմբ. համբ.։)
Մկրտութիւն մի ունիմ մկրտել. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 50։)
Ընդ մօտոյ ունիմք տեսանել զճշմարիտ վկայսն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը.)
Երթալ ունիս, մինչեւ ուրանօր արժանն ցէ երթալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ կամ ԻԲՐԵՒ, եւ այլն. ἕχω habeo եւ այլն. Համարել. առդնել. սեպել.
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունէին։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ուիջիք։ Իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, եւ այլն։ Զծերս ի նոցանէ առ հարս ունէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ ԻՐԵԱՐՍ. σχέσις relatio. Յարաբերիլ. առնչութիւն. հայեցուած ծագման՝ ծննդեամբ կամ բղխմամբ.
Միածին՝ այնպէս ունի առ հայր, որպէս առ միտս բան։ Երեւմանն՝ զի այսպէս ասացից (այսինքն ծագման որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ), եւ կամ առ իրեարս ունելոյն զանազանութիւնն՝ զանազան նոցա եւ զկոչմունսն արար. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Զայսպիսի կարգ եւ զբնութիւն ունելով հոգւոյն առ որդին, որպէս ունի որդի առ հայր. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
Ունել ունէր պարծանս, այլ ոչ առ աստուած. (Եբր. ՟Թ. 1։)
Ունել ունէին իւղ, այլ ոչ բաւական. (Ոսկ. մտթ.։)
ԶԴԷՄ ՈՒՆԵԼ, ՇՆՈՐՀ ՈՒՆԵԼ, եւ այլն. Տե՛ս ԴԷՄ, ՇՆՈՐՀ. եւ այլն։
out of one's mind;
loosing one's senses, fainting, swooned;
— լինել, to faint away, to swoon.
ՈՒՇԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Կորուսանել զուշն. նուաղիլ. թալկանալ. զինքը կորսնցնել, մարիլ.
Ուշագնաց եղեւ իբրեւ զթալացեալ. (Ոսկիփոր.։)
witty, intelligent, ingenious, sensible;
judicious, wary, prudent;
— լինել, to be attentive, wise, sagacious, to attend to.
Ուշեղ եւ ուշադիր յուսումն հանճարոյ. մտացի. աջող մտօք. սրամիտ. իմաստուն. խոհական. զգօն. հանդարտ. խելացի, խելօք.
Զարմացեալ լինէր վասն պատանւոյն ուշիմ մտացն». (կայ եւ ձ. ուշի մտացն) յն. վասն պատանւոյն ոգւոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 17։)
Իմաստասէր ուշիմ կազմեմ ... Ուշիմ մանուկ եւ զայս ընկա՛լ ... Այսմ ապացոյց ի՛ր եւ քանոն, զմանուկն ուշիմ զսողոմոն. (Կրպտ. ոտ.։)
ՈՒՇԻՄ ԼԻՆԵԼ. Զգօն՝ զգոյշ՝ արթուն եւ զգաստ լինել. խելօք ըլլալ կամ կենալ, խելքը գլուխը ժողվել.
Այլ դուք ուշի՛մն լերուք (զի մի՛ ոք գիտասցէ զիրսդ)։ Տե՛ս թէ հնա՛ր է փոխել զխօսսդ, ուշի՛մ լեր. (Փարպ.։)
willow, osier;
վարսաւոր or վայրակախ —, weeping willow;
դնդագլուխ —, pollard-willow;
—ք, willow-plot, willow-hedge, osier bed.
ἱτέα salix. որ եւ ՈՒՌԵՆԻ. (որպէս թէ՝ լի ուռովք՝ ոստովք) Ծառ անպտուղ ջրարբի եւ յուռթի՝ բազմոստեան՝ վարսագեղ, որոյ պէսպէս են տեսակք. ուռի. ... եբր. ուռի, արավիմ.
Ի մէջ ուռեաց նոցա կախեցաք զկտակարանս մեր։ Ոստս ի տերեւախիտ ծառոց եւ յուռեաց. (Սղ. -ճլզ. 2։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 40։)
Առ գետովքն բաբելացւոց զուռեաց կախեցաք զգործարանս մեր. (Ղեւոնդ.։)
cf. Ուռճալիր.
Ուռճացեալ զարդուք. առատ. լիուլի. լիազեղուն, յորդ. յուռթիւն.
Ուռճազարդ ճառագայթիւք։ Այսքան ուռճազարդս եւ լցեալս բարեաւ. (Պիտ.։)
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
Ուռուցեալ. եւ Ուռեցք. ուռնուլն, ելունդ. տկռած. եւ ուռ.
Որովայնն ուռոյց իցէ, հարցափորձեն, եթէ ջե՞րմ է լանջքն, կամ հով. (Փիլ. նխ. ՟ա. յն. περιπληθής oppletus.)
cf. Շալակեմ.
Բառնալ յուսս, կամ ուսովք. շալակել. ըստանձնել. (առաւել ռմկ)
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
μάθημα, διδαχή, διδασκαλία dottrina, disciplina. Ուսանելն. ուսողութիւն. տեղեկութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. արուեստ. կրթութիւն. սովորութիւն. վարդապետութիւն. կրօնք. դեն. աղանդ.
Դու իսկ ուսուցեր նոցա ուսումն՝ տիրել ի վերայ քո։ Արձանագիր, ի կատարած զառանցելոց ժամանակաց առ ուսմանէ (կամ ուսմէ)։ Զուսումն մանկութեան։ Ոչ եթէ մարդկեղէն ուսմամբ։ Յուսմունս պէսպէսս.եւ այլն։
Ի բա՛ց լիցի չար վարդապետին եւ չար ուսմունքն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկանն։ Հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց։ Կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ուսուցանել առ հասարակ զբնաւս՝ զարս եւ զկանայս՝ զուսմունս մոգուցն. (Փարպ.։)
Մերթ՝ Ուսուցանելն. վարդապետելն.
Նստէր յերուսեղէմ յուսումն». այսինքն յուսուցանել զժողովուրդն. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
burning like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to strike with lightning;
— լինել, to be lightning-struck.
ՇԱՆԹԱԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Շանթիւք կիզանել, կիզանիլ. շանթահար կամ կայծակնահար առնել, լինել.
Զոր շանթակէզ արար տէր ի նմին գիշերի։ Շանթակէզք եղեն ի միում աւուր։ Շանթակէզք եղեն ի միում աւուր։ Շանթակէզ լինէր ասկղեպիադէս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. լս.։)
thunder-struck;
with a thunder-clap;
like a clap of thunder;
— լինել, to be struck by lightning, to be thunder-struck.
Շանթիւ հարեալ. կայծակնահար. երկնահար.
Ի միում տեղւոջ շանթահար եղեալ երկոցունց։ Յարձակեալ սպանդարատ, եւ հերձեալ զխումբն՝ որպէս շանթահար յերկիր կորցանէր զքաջն. (Խոր.։ ՟Գ. 16. 37։)
Թանթահար եղեալ սատակի, կամ մեռաւ. (Նոննոս.։ Վրդն. պտմ.։ Միխ. աս.։)
roving, rambling, wandering;
vagabond, vagrant, roamer, stroller, idler, lounger, loiterer;
— լինել, to stroll, to roam, to rove, to ramble, to wander.
ՇԱՏԱՇՈՒՐՋ, ՇԱՏԱՇՐՋԻԿ, ՇԱՏԱՇՐՋՈՂ. περίδρομος circumcurrens, vagabundus. Որ շատ շրջի յածի. բազմաշրջիկ. թափառական. աստանդական. շատ քալօղ, շատ տեղ՝ ասդին անդին սլավարա ժուռ եկօղ.
Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)
Պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց, մի՛ լինել շատաշրջողս. (Շ. ընդհանր.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
κινέω moveo σείω, συσσείω, σαλεύω, -ομαι commoveo, concutio, impello, -or. (լծ. հյ. սարսել. եբր. շարէշ, թ. սարսմագ ... յն. սալէ՛ւօ եւ այլն) Տալ զշարժ՝ այլում կամ ինքեան տեղափոխել դրդել. դրդուել. խախատել. տատանել. փոփոխել. ժաժել.
Շարժեսցեն կամ շարժէին զգլուխս իւրեանց։ Շարժեցից զաշտանակս քո ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ զերկիր, եւ զերկինս։ Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Որպէս շարժի եղէգն ի ջուր։ Շարժեցաւ քաղաքն ամենայն։ Ստուերք շարժեսցին։ Ամենայն լերինք եւ կղզիք ի տեղւոյ իւրեանց շարժեցան։ Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք. եւ այլն։
Ինչ՝ որ յառաջ քան զնոցա ժամանակն գործեցեալ է, մի՛ շարժեսցի. (Կանոն.։)
ՇԱՐԺԵԼ ԶԱՄԵՆԱՅՆ ՔԱՐ. այսինքն Զամենայն հնարս հնարել.
Իսկ հայր նորա զասացեալ ինչ (այսինքն ըստ առածին), զամենայն քար շարժէր, զորդին իւր կամեցեալ ապրեցուցանել. (Սոկր. ՟Ա. 2։)
Նմանութեամբ ստէպ ասի. Շարժել կամ շարժիլ ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն, ի սէր, ի գութ, եւ այլն։
Խնդիր մեծ շարժի. (Կիւրղ. ել.։)
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
κίνησις, σάλος, σεισμός, ταραχή motio, motus, commotio, jactatio, fluctuatio, turbatio. որ եւ ՇԱՐԺ, ՇԱՐԺՈՒԹԻՒՆ. Շարժիլն ո՛ր եւ է օրինակաւ. յեղափոխիլն. փոփոխումն. ծփումն. տատանումն. յուղումն. ամբոխումն.
Որ նախ ի շարժումն ջուրցն իջանէր։ Տաց զնոսա ի շարժումն ամենայն թագաւորութեանց երկրի։ Գնասցէ շարժմամբ սպառնալեաց իւրոց. (Յհ. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 18։ Զաք. ՟Թ. 14։)
Եղեւ յանկարծակի շարժումն մեծ, մինչեւ շարժել հիմանց բանտին. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
Փլածի մեծի լերինն, զորմէ լեալ ասեն յահագին իմն շարժմանէ. (Խոր. ՟Ա. 29։)
to slant, to slope, to incline;
to go astray, to turn aside or away, to deviate, to swerve, to go out of one's way;
շեղեալ անկիւն, oblique angle;
շեղեալ քառանկիւն, rhomboid.
νεύω, διανεύω, ῤέπω nuo, nuto, vergo, propendeo, declino. Խոտորիլ. հակամիտել. թեքիլ. շրջել զաչս. ծռիլ, եւ շիլ նայիլ.
Նման գոլ եղեգան, զոր յորժամ հարկանիցէ հողմ, ընդ նմին շեղեսցի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Շեղեալ (քառանկիւն) կոչի, այն՝ որ ոչ զկողսն ունիլ հաւասար, եւ ոչ զանկիւնսն ուղիղ. (Եւկղիդ.։)
Ոչ ըստ սովորութեան անցանէր յարեւմուտս՝ շեղելով. (Շ. բարձր.։)
Ի բաց շեղեցաւ ի քումմէ պատուիրանապահուեւենէ։ Բնաւ ոչինչ շեղեցաւ ի բանս հրամանաց նոցա։ Չշեղել բնաւ յապստամբութիւն։ Ի դասուց անտի նոցա շեղեալ անկան։ Շեղեցաւ ի դրախտէն. (Մաշտ.։ Ճշ.։ Յհ. կթ.։ Իգն.։ Տօնակ.։)
Շեղեալ էր աներասանակաբար յապստամբութիւն։ Եթէ ի մարմինն կոյս շեղեսցի, զանասնոցն առընկալցի վարս յինքն։ Բանականն շեղելով ի նիւթ չարանայ. (Պրպմ.։ Նիւս. բն.։ Մաքս. ի դիոն.։)
to collect, gather or heap together, to heap up, to amass, to pile up, to accumulate, to hoard;
—կուտեալ մեղօք, laden with sins.
σωρεύω, περισωρεύω cumulo, coacervo, aggero συλλέγω congero, colligo. Շեղջակոյտ առնել. կուտել իբրեւ զշեղջ. շեղջել. դիզել. բարդել. կուտակել ի վերայ միմեանց.
Գերեն զկանայս շեղջակուտեալս մեղօք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 6։)
Զնիւթսն զաւելաստացութեանն իբրեւ զաւաղ եւ կամ իբրեւ զփոշի շեղջակուտիցէ. (Նիւս. երգ.։)
(Զմեղս) ի միմեանց վերայ շեղջակուտեալս. (Յճխ. ՟Թ։)
Դիհակունք անկելոց շեղջակըուտեալք ի վերայ միմեանց անկեալ դնէին. (Յհ. կթ.։)
Բազմութիւն այնչափ անուանց (հիւպատոսաց) շեղջակուտել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ending in a point, tapering, pyramidal form;
ի — անկանիլ, to taper, to end in a point;
ի — յանգեալ, pyramidal, pointed;
accentuation
Սրածայր յանգումն. բրգաձեւն լինել.
Լեառն ուղղորդ ի յերկրէ բուսեալ ... եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն յանգեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
Պարտական շնորհին առելոյ. երախտապարտ. երախտագէտ. շնորհակալու. որպէս լտ. obligatus եւ gratiarum memor.
Դարձան առ նա խնդութեամբ իբրեւ շնորհապարտք պարգեւաց նորա։ Եկեալ անկաւ առ ոտս՝ շնորհապարտ լինել եւ գոհանալ վասն բարեգործելոյն առ նա. (Իգն.։)
Աստուծոյ լիցի շնորհապարտ, որ պարգեւէ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Նիկողայոսի լինիջիք շնորհապարտք. (Ճ. ՟Գ.։)
Եւ որ պարտական ունի զայլս վասն շնորհացն՝ զոր արար. երախտաւոր. բարեացապարտ. բարերար. իբր լտ. obligans, qui meritum habet, benefactor.
Եթէ կարիցեմք գոնէ մասն մի հատուցանել շնորհապարտին մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
"to give as a present or favour, to make a present of, to grant, to accord, to concede, to gratify;
to grant pardon, to pardon, to forgive, to remit;
cf. Շնորհուկս առնել;
չ-, to refuse, not to grant, to withhold, to deny;
դու ինձ շնորհեցեր կեանս, I owe you my life."
χαρίζομαι gratificor δωρέω, -ομαι, χορηγέω եւ այլն. munero, dono, largio, concedo, indulgeo. Ձրի տալ որպէս շնորհ. պհարգեւել. առատաձեռնել. տալ ի պարգեւի մասին. բաշխել. շնորհք ընել.
Շնորհելն յայտ առնէ, թէ ձրի են պարգեւք նորա։ Չասէ՛, թէ տուր, այլ թէ շնորհեա մեզ. այսինքն թէ պարգեւեա՛. (Խոսր.։)
Խնդրել ի բարձրելոյն՝ գոնէ զշունչն շնորհել նմա։ Վասն նորա քեզ տէր ի ձեռն նորա զոգիսն շնորհեաց։ Ոչ եսինչ զոգիսդ կամ զկեանսդ ձեզ շնորհեցի։ կուրաց բազմաց շնորհեաց տեսանել։ Աբրահամու աւետեօք շնորհեաց աստուած։ Եւ այդ յաստուծոյ է, որ ձեզ շնորհեցաւ վասն քրիստոսի։ Շնորհեաց զմարմինն յովսեփայ։ Զայր մի մահապարտ շնորհել ձեզ։ Չէ՛ օրէն հռովմայեցւոց՝ շնորհել ումեք զոք. (որ հային եւ ի բ. նշ)։ Որպէս ամենայն ինչ մեզ իւրոյ աստուածեղէն զօրութեանն առ ի կեանս եւ յաստուածպաշտութիւն շնորհեալ. եւ այլն։
ՇՆՈՐՀԵԼ. Ներել. թողուլ զպարտիս եւ զվնաս. զիջանիլ. պաշխել, պալշել.
Երկոցունց շնորհեաց ... որում զբազումն շնորհեաց։ Եթէ ումեք շնորհիցէք, եւ ես։ Շնորհեսցէ՛ք ինձ զվնասդ զայդ.եւ այլն։
ՇՆՈՐՀԵԼ. Շնորհուկս առնել. առնել ինչ ի շնորհս այլոյ, հաճել. մարդահաճել.
wandering, strolling, itinerant, prowling, vagabond;
turn, circumvolution;
circumference, periphery;
հազար ամաց —ս անցուցանել զինքեամբ, to live for a thousand years.
Ոչ եթէ շրջագայք ոմանք էին, այլ նստէին առ դուրս տաճարին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Առ ճշմարիտ հանդարտեալսն առաքէին (դեւք) զշրջագայ եւ զծոյլ կրօնաւորսն. (Կլիմաք.։)
Գողք ակնածելով դիտեն զշրջագայս (կամ զշրջակայս). (Կանոն.։)
Ոչ ի հրապարակս ընթացաւ, կամ շրջագայլ գոլով տեղեաց ի տեղիս գնաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Էր շրջագայ (կամ շրջակայ՝) տեղւոջէ ի տեղի շրջելով. (Կիր. պտմ.։)
լուսաւորքդ՝ շրջագայք, միջնորդք եւ պահպանորդք ի մէջ հաստատնոցն երկուց (երկրի, եւ վերին երկնի). (Ոսկիփոր.։)
Վերաբերի բնութիւն շրջագայ՝ կազմութիւն բոլորակ գնդաձեւ տեսակ։ Առ ի յոյժ բախման շրջագայ պարունակացդ. (Շիր.։)
ՇՐՋԱԳԱՅ. գ. κύκλος circulus. Շրջանակ. շրջաբերութիւն. դարձուած. բոլորըումն.
Որպէս զշրջագայ ինչ մշտնջենաւոր՝ վասն բարւոյ, ի բարւոյ, եւ ի բարւոջ, եւ ի բարին՝ անմոլար ընթացիւք շուրջ ընթացեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Շուրջ պատելն՝ որպէս շրջագայի զնշանաւն (կենդրոնիւ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Կերակրոցն որպէս շրջագայիւ բաշխեցելոց՝ մնասցէ բնութիւն։ Եւ ո՛չ յաղագս ի հարկէ եղելոցն. ո՛րգոն, շրջագայի տարւոյն. (Նիւս. բն.։)
Ի չորեքտասաներորդ աւուր լրման երեւի շրջագային լուսնի։ Վասն որոյ ասացի՝ իննեւտասներեկին շրջագայի բոլոր երեւիլ ի կանոնի. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Ի գարնանային հասարակօրութենէ զշրջագայս ամսոցն կարծէ պարտ թուել. (Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
circumspect, cautious, discreet, considerate, prudent;
— լինել, to look around, to observe, to explore, to spy out.
ՇՐՋԱՀԱՅԵԱՑ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ի յետնոց ասի ՇՐՋԱՀԱՅԻԼ. Շուրջ հայել. քաջ դիտել. յածել զաչս կամ զմիտս.
Գէտս կացուցեալ, միշտ զակն ի սահմանս երկրին կառուցեալ՝ այսր եւ անդր շրջահայեաց լինելով արթնաբար տեսութեամբ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
turn, gyre, turning, circuit, revolution, circumvolution, circulation, conversion;
course, cycle, period, circle, round;
turning, wheeling, winding;
sinuosity;
change, vicissitude;
— մեծ, period or cycle of five hundred and thirty-two years;
—ք ջուրց, whirlpool, vortex;
— զօրաց, evolution;
— առնուլ, to turn, to make or take a turn, to turn or whirl round and round, cf. Շրջաբերիմ, cf. Պտուտեմ;
to circulate, to revolve, to move;
to spin round upon one leg.
ՇՐՋԱՆ. κύκλος circulus, orbis, periodus. Շրջանակ. փոփոխութիւն. եւ այլն.
κάμπα flexura τροπή conversio διέξοδος diverticulum καταιγίς lapsus cum impetu, procella. Շրջաբերութիւն. դարձուած յինքն կոյս կամ ի նոյն վայր եւ ի ժամանակ. պտոյտ. ոլորք. յորձանք. խաղ գետոց. պտուտ.
Զմովսէս ընկեցիկ արարեալ ի շրջանսն նեղոսի. (Նար. յովէդ.)
Խոստովանեցաւ ի վերին աթոռոյն շրջան նստելոցն՝ տէր ամենակալ. իմա՛ ի շրջանակն. շուրջը, բոլորտիքը։
Պարտ է պատրաստել եւ զքաղաքն բոլոր շրջանիս. (այս ինքն շուրջանակի) (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՇՐՋԱՆ ՄԵԾ՝ ըստ տումարագիտաց՝՝ է Հինգհարիւրեակ բոլորակ. ազգ ինչ դարու.
Ժողովեալ ամաց շրջաբերութեան լուսնին, եւ արեգական տարբերութիւն հհաւաքեալ՝ ժողովին. որ լինի մի շրջանն՝ հինգ հարիւր երեսուն երկու։ Արեգակն ի քսան եւ ութ ամին դարձաւ (ի նոյն կէտ ծագման), եւ լուսինն յիննեւտասն, որ լինի շրջան արեգական եւ լուսնի։ Ի յառաջին շրջանին ելն ադամայ ի դրախտէն. եւ յերկրորդ շրջանին ենովք փոխեցաւ ... ի հինգերորդ շրջանին բաժանումն լեզուացն ... Յեօթներորդ շրջանին ի ձեռն մովսէսի կոչէ զազատութիւնն ի վերայ իսրայէլի. եւ այլն. (Զ՝քր. կթ։ եւ Տօմար.։)
ՇՐՋԱՆ ԱՌՆՈՒԼ. Բոլորիլ. շուրջ պատել. երթալ եւ դառնալ շրջանաւ. պտուտկիլ. պտըտիլ, պտուտ ընել, ման գալ.
Իւղն օծութեան շրջան առեալ ի մէջ գետոյն՝ շուրջ զմարդկամբն խաղայր։ Շրջան առեալտ կոտորէր մինչեւ ի նոյն տեղին։ Շրջան առին յանապատին զքառասուն ամ։ Շրջան առեալ ընդ շամշուդէ եւ ընդ վրաց դաշտ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Զ. եւ թաղմ։ Ասող. ՟Գ. 25։)
Ոտիւքդ պարեա՛, եւ ի շրջան առնուլն քո զարմացո՛ զհերովդէս եւ զբազմական իւր. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Բնաւորեալլ է ծովու երբեմն շրջան առնուլ ալէկոծութեամբ, եւ զներքին աւազն յերեսս տալ. (Շ. բարձր.։)
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Շունչ ամենայն կենդանեաց, եւ ոգի ամենայն մարդոյ։ Եղեւ մարդն յոգի կենդանի։ Ընդ հանել ոգւոցն։ Մի՛ հարցուք զդա յոգի։ Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ։ Ոգի նախանձու։ Ոգի մեծաբանութեան։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Մի՛ մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ։ Ամենայն ոգիք՝ ուստերք եւ դստերք։ Ամենայն ոգիք տանն յակոբու։ Սիրեաց ոգւով չափ.եւ այլն։
Թալանայր, հանէր զոգին, ոգի զոգւով ածէր, եւ ոչ կարէր բանիցն տալ պատասխանի մինչեւ յերեկոյ. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
Ըստ վարիչ ոգւոյն (փչման հողմոյ) վարելոյ բռնավարեալք ի վերայ յորձանացն. (Ագաթ.։)
Որպէս մեր շունչս ոգի կոչեցեալ, եւ օդս այս որ շնչէ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ հրեշտակք՝ ոգի կոչեցեալ. եւ արութիւն մեծ ինչ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի (կամ ոգի) կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ոգի առնուլ. Շունչ առնուլ. շնչել. հանգչել.
Ոչ կարեմ զոգի առնուլ. (Իսիւք.։)
Ոչ թոյլ տային նմա եւ ոչ զոգի անգամ առնուլ։ Չետ ինձ հանգիստ զոգի առնուլ եւ ոչ մի օր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 11։)
Ոչ խափանին մարդիկ ի զոգի առնլոյ. (Եփր. համաբ.։)
ոգի կլանել. cf. Կլանել։
յոգիս ապաստան լինել. cf. Ապաստան լինել։
թափել զոգի. cf. Թափել։
հարկանել զոք յոգի. իբր Սպանանել։ (Ծն. ՟Լ՟Է. 21։)
հանել ոգւոցն. Ելանել հոգւոյն. մեռանիլ.
Եւ եղեւ ընդ հանել ոգւոցն, քանզի մեռաւ, կոչեաց զանուն նորա որդի վշտաց իմոց. (Ծն. ՟Լ՟Է. 18։)
Աջակողմեան աւազակին լինէր յոգւոցն հանել ընդունելութիւն փրկութեան. (Կոչ. ՟Գ։)
յոգւոց հանել. Հեծել. հեծեծել. հառաչել. Տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Դ. 7։ լ. 15։ ՟Խ՟Զ. 8։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 16։ Իմ. ՟Ե. 3։ Մրկ. ՟Ե. 34։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Եւ ապա յետոյ ուրեմն յոգւոց եհան, եւ սկսաւ ասել. (Ճ. ՟Ա.։)
յոգւոց ելանել. նոյն ընդ վ։ Տե՛ս (Սղ. լ. 11։ Ողբ. ՟Ա. 8. 11. եւ այլն։)
Ո՞վ ոք պատրեցաւ, եւ ոչ յոգւոց ելաւ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
դնել զոգի ի բռին. cf. բուռն։
ՈԳԷ՛ Օ Տե՛ս զնախագրեալ բարդութիւնս ոգե՛. ի բառէս Ոգի. զի նոյն բառք անխտիր գրին ե, եւ է տառիւ. եւ թէպէտ ե առաւել կանոնաւոր գտանի, բայց գրչաց դիւրին գայ գրել է։
Փոխանակ գրելոյ Վէգ. որպէս քուեայ. կիվոս. κύβος cubus, tessera. ... (որպէս եւ ՏԱՊԱԼԻ. իբր ռմկ. թավլի ).
Մարգարէ զարդասէր լինի՞. մարգարէ տապալի յոգի խաղա՞յ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
cf. Ոխակալ.
alas ! oh ! ah ! o !
վայեաց եւ ասէ, ո՜հ տէր, he cried out and said, oh! my Lord !
ո՜հ ինձ տէր, ah ! oh ! alas, oh dear ! woe is me !
ո՜հ անմտութեանն, ո՜հ կուրութեանն, oh what folly ! oh what blindness !
ո՜հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ, oh dreadful day !
ո՜հ հովիւք, woe to the shepherds !
ո՜հ մոլորութիւն, ո՜հ յիմարութիւն, oh what a mistake ! what nonsense !
ո՜հ թէ, would to God !
ո՜հ ո՜հ, ha ! ha !
ո՜հ, ո՜հ օր, woe, woe to the day !.
Ո՜հ որոց թողեալ իցէ զճանապարհս ուղիղս՝ գնալ ի ճանապարհս խաւարինս. (Առակ. ՟Բ. 13.)
Զո՛հ բառս ի վերայ այնպիսի իրացն առնումք, յոր ձկտիմք, եւ նա զերծանի ի մէնջ. եւ յոչ հասանելն՝ ո՛հ ասեմք ընդ տոյժն»։
Ո՛հ, չարաչար մանեցեր, եւ աւերեցեր։ Ո՛հ, քանի՞ պակասութիւն է մեզ եւ երկրի՝ մեկնիլն ի մէնջ սրբոյն մեծին անտոնի։ Զկնի խոզիցն ընթացաք. ո՛հ, եւ զխոզս արածեցաք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ո՛հ անագորոյն մտացն։ Ո՜հ թշնամանացս։ Ո՜հ ամբարտաւանութեանս։ Ո՜հ կուրութեանն։ Ո՛հ անտեղոյս եւ ահագին յիմարութեանս։ Ո՜Հ ապախտաւորութեանն։ Ո՜հ անմտութեանն. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր. եւ այլն։)
Ո՛հ գործոյն, եւ ողբո՛ւմն գործելեացն. (Խոսր.։)
Ո՛հ եւ աւաղ աւուրն այնորիկ լուսանալոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՛հ մոլորութիւն, ո՛հ յիմարութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Ո՛հ ամօթոյ արժանի ստութիւնդ, եւ առասպելագոյն քան զամենայն ստութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Ո՛հ թէ՝ ո՞ւր իցէ նա, որ զայնպիսի մեծութիւնն իւր եւ թող աւերեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ոհ թէ՝ կարօղ լինէի խլել զփուշս իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՛հ թէ մեք այսպիսի բաժանմամբ բաժանեալ լինէաք. (Ոսկ. գծ.։)
Ո՛հ թէ թողոյր ոք զիս մերձ խաչիդ։ Ո՛հ, թէ առնես ինձ այցելութիւն. (Գանձ.։)
Ո՛հ ո՛հ օր, զի մերձ է օր տեառն, զի հասեալ է վախճան ազգաց. (Եզեկ. ՟Լ. 2։)
Ո՛հ ո՛հ, արդարն մոլորեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։ յորմէ եւ Սարգ. եւ այլք։)
Ծափէին, եւ երգելով ասէին, ո՛հ ո՛հ, պամբոյ ժպտեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
θρήν, θρῆνος planctus, lamentatio ὁδυρμός ploratus. Լալիւն. աշխար. կական. կոծ. ճիչ. աղի արտասուք. աղիողորմ հեծութիւն ընդ աղէտս. ձայն բողոքանաց եւ աւաղանաց, եղերերգութիւն.
Ողբովք եւ արտասուօք անկեալ աղաչէին զաստուած։ Ողբս առէք։ Ողբասցեն ողբս ձայնիւ։ Ողբաց դաւիթ զողբս զայս ի վերայ սաւուղայ եւ ի վերայ յովնաթանու։ Ասաց ողբս երեմիաս ի վերայ յովսիայ. եւ ահա գրեալք են ի ճառս ողբոցն. եւ այլն։
Ողբս ի բերան առեալ անդադար աշխարէին զմեզ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Երաժշտականին տեսակս երգոյ, օրհնութիւնք, ողբք, հարուածք, եւ այլն ... խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածք ընդ երկագուռն մեծավերջից. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Ողբալից.
cf. Ողորկատեսիլ.
ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԱԿ ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԻԿ ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԻԼ. λεῖος laevis. Ողորկ եւ փայլուն տեսլեամբ. նմանութեամբ՝ Ջինջ. պայծառ եւ անստուեր.
Ճշմարտութիւն հաւատոց բոլորալոյս եւ գերապայծառ եւ ողորկատեսիկ ի ներքս գայ. (Մաքս. եկեղ.։)
Ողորկատեսիլ ապակատարազ, որ զօրէն զակոնացի վիմացն սահեալք լպրծին փայառական. (Մագ. ՟Ի։)
cf. Ողորկատեսիլ.
ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԱԿ ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԻԿ ՈՂՈՐԿԱՏԵՍԻԼ. λεῖος laevis. Ողորկ եւ փայլուն տեսլեամբ. նմանութեամբ՝ Ջինջ. պայծառ եւ անստուեր.
Ճշմարտութիւն հաւատոց բոլորալոյս եւ գերապայծառ եւ ողորկատեսիկ ի ներքս գայ. (Մաքս. եկեղ.։)
Ողորկատեսիլ ապակատարազ, որ զօրէն զակոնացի վիմացն սահեալք լպրծին փայառական. (Մագ. ՟Ի։)
out of breath, faint, senseless, exanimate, lifeless;
cf. Շնչարգել.
Ոյր շունչն իցէ կապեալ. նուազեալ. իբր անշնչացեալ.
Որ ես ապաւէն շնչակապ եւ հոգէհան թալկացելոց. (Մարաթ.։)
mortal;
quite out of breath, panting for breath;
— առնել, to put out of breath;
— լինել, to put oneself or to be out of breath, to be panting or gasping;
— ընթանալ, to run oneself out of breath.
Ուր լինիցի սպառումն շնչոյ. մահկանացու (կեանք).
cf. Նշուլազարդ.
Ոչ միաբանի ճաճանչն շողազարդ ընդ մթացեալ միգի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Լորձն, լորձունք.
Բառ ռմկ. (լծ. տողիք. յն. լտ. թ. սալի՛վա, սալէա՛ ). այսինքն Լորձունք. թուք կաթեալ.
Շողիք արջառոց, եւ այլն. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Գ։)
to become as a lily;
—ցեալ, lilied.
Լինել նման շուշանի. եւ Լի լինել շուշանօք.
Շրթունքն շուշանացեալք՝ բղխեն զմուռս լիութեան։ Խրատեալք ի շուշանացեալ շրթանց սրբոց. (Նար. երգ.։)
Ցնծացեալ պարեն յեկեղեցւոյ շուշանացեալ վայրս եւ մաքրազգեստիցն լուսատեսակ դասք. (Խոր. վրդվռ.։)
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
ՇՈՒՐՋ կամ՝ Ի ՇՈՒՐՋ ԱԾԵԼ. περιάγω, -ομαι circumago, circumduco, -or. Շրջեցուցանել. եւ Հոլովել. շրջել. պտըտցընել.
Զանդրոնիկոս մերկացեալ իլ հանդերձէ իւրմէ շուրջ ածեալ զքաղաքաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 38։)
Ի շուրջ էած սատանայ զտէրն յերուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր։ Ի մէջ քաղաքին ի շուրջ ածին. (Վրդն. աւետար.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Զ.։)
Այս ամենայն իբրու անիւ ի շուրջ ածեալ՝ լինիցի. (Պղատ. տիմ.։)
ՇՈՒՐՋ ԱՆՑԱՆԵԼ. περιπατέω obambulo. Շրջիլ. պատիլ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Ելանէր շուրջ անցանէր միանգամ զխցաւ իւրով. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՇՈՒՐՋ ԱՌՆՈՒԼ. Շրջել զանձն. կողմանէ ի կողմն փոխիլ. դառնալ.
Ոմանք եւ ոչ շուրջ անգամ առնուն ի մահիճս զամենայն գիշերն իբրեւ զմեռեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Սուրս թշնամեաց շուրջ պատեալ է. (Երեմ. ՟Զ. 25։)
Շուրջ պատեալ զինեւ՝ շունք բազումք եղեն. (Ժմ.։)
ՇՈՒՋ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ՊԱՏԵԼ. ըստ յն. περιέχω circumdo, complector. ըստ յն. Պարունակել, կամ պաշարել. տե՛ս (Սղ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Լ՟Թ. 9. 23։ ճժդ. 3։ Յոբ. ՟Լ. 18։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8։)
ՇՈՒՐՋ կամ Ի ՇՈՒՋ ԳԱԼ. περιπατέω obambulo ἑπανακυκλέω circumversor ἁνακυκλέομαι revolvor. Շրջիլ. պատիլ. ի խնդիր լինել. յածիլ. դեգերիլ. հիռ գալ. ծուռ գալ, պտըտիլ.
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Շուրջ գայ նա իբրեւ զառիւծ մռնչելով. (Կոչ. ՟Դ։)
Շուրջ գայ, եւ խնդրէ կլանել զոր եթուքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անրէն. (Դիոն. եկեղ.։)
Հրեղէն երկիր՝ այլայլիլ, եւ ո՛չ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոչ հոլովելով ընթանան, այլ պտուտաբար շուրջ գալով, որպէս թէ շուրջ զմեօք երեւեսցին գալ եւ այնպէս թուեսցին՝ թէ շուրջ գայցեն։ Արբելոց նմանեցաք անզգայից, որ զիւրեանց ախասն հաստատնոցս վարկանին, եւ շուրջ գալ թուի նոցա աշխարհ. (Շիր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Իւրով երագութեամբն ընդ իւր բերեալ զնա՝ յո՛ր կոյս ինքն գայ (կամ գնայ) ի շուրջ. (Շիր.։)
ՇՈՒՐՋ ՏԱԼ. κυκλόω, περιφέρομαι volvo, circumferor. Շրջել. թաւալել. եւ Շրջիլ. կողմն ի կողմանէ փոխիլ. պայքարիլ.
Որպէս յանկողնի շուրջ տայր անձինն զերկու պահս։ Ոչ կարէր անձինն շուրջ տալ. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ա. Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
իսկ դեւն շուրջ ետ ճրագին, եւ խորտակեաց զճրագակալն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Զաստեղացդ՝ զոր կոշեն բեւեռ երկնի, որ ի տեղն տան շուրջ. եւ ոչ ծագին յելից, եւ գան ի մուտս. (Շիր.։)
ՇՈՒՐՋ ՅԱԾՈՒՄՆ. cf. ՇՐՋԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. περιφορά circulatio. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
ՇՈՒՐՋ կամ ՇՈՒՐՋՆ. գ. Շրջանակ. շրջան. շրջումն. (առաւել ռմկ)
Էր պատկեր մի ի փողոցին կանգնեալ, եւ ի շուրջն կամացուցակ. (Վանակ. հց.։)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Ի ՇՈՒՐՋ ԳԱԼ. որպէս Շրջիլ եւ խնդրե.
round, circular;
in a circle, circularly, round about;
ելանելի —, winding-stairs, spiral-staircase.
κύκλῳ, περικύκλῳ, κυκλόθεν in circulo, in orbe, in circuitu, circum, circulatim. եւ στρεφόμενος versans, versatus, versatilis ἔλικτος convolutus. Շրջանակաւ. շրջանաւ. շուրջ. շուրջանակի. շուրջ պատելով. շրջշրջելով. յեղյերլով. ոլորելով. գալարելով. բոլորեալ շրթամբ. դարձուածով.
Բոցեղէն սրոյ շուրջանակաւ (կամ շրջանակաւ) պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց. իմա՛ շրջշրջմամբ, յեղյեղմամբ. (Ծն. ՟Գ. 24։)
Արասցես նմա ծնօտս ոսկիս շուրջանակաւ՝ շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Է. 24. 25։ ՟Լ. 3։)
Եւ երկուս օղս ոսկիս սուրբս արասցես ընդ շուրջանակաւ պսակի նորա յերկոցունց կողմանց. (Ել. ՟Լ. 4։)
Ելանելի շուրջանակաւ. իմա՛ ընդ գալարածոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 8։)
Ածեալ պարիսպ շուրջանակաւ պատեաց զնա։ Ապա զորմսն շուրջանակաւ յարուցանէ, եւ ի վերջէ զեղունն ի վերայ արկանէ. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։)
enclosure, recinct, park, walled in space;
cf. Որմարգել.
Զքաղաքն որմափակօք պարսպեն. (Արծր. ՟Բ. 1. (ա՛յլ ձ. որմափակեն պարսպօք։))
wall-piercing;
— լինել, to pierce or bore through a wall;
to steal.
Յորմափոր կենդանւոյն. որ նա ինքն է մուկն։ Զորմափոր կողոպտողացն, որ զնմանութիւն մկան եւ խլրդան բերեն յինքեանս։ Կցորդ է ամենայն աւազակաց, եւ որմափոր գողոց. (Կանոն.։)
ՈՐՄԱՓՈՐ ԼԻՆԵԼ. Փորել զորմն. ական հատա՛նել.
Գողք մկնապէս որմափոր լինին։ Է՛ որ որմափոր լինին տանց, եւ կողոպտեն որ ինչ ի տանն իցէ. (Երզն. մտթ.։ Կանոն.։)
anile, senile;
— առասպելք, idle story, tale, fable;
— կրօնք, ridiculous superstition.
Մի՛ ինչ այնպիսի կրօնս պառաւականս, եւ առասպելս հրէականս ի մէջ բերիցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Պառաւական եւ պիղծ առասպելս յառաջ բերեալ. (Պրպմ.։)
Քան զեպիկուրեանցն զյիմարութիւնն (հիւլէս՝) անբանագոյն, եւ պառաւական եղիցի. (Առ որս. ՟Է։)
meeting;
cf. Պատահ;
destiny;
պատահմամբ, ըստ պատահման, accidentally, fortuitously, casually, incidentally, by chance;
պատահմունք ի դէպ ելանէին նմա, chance, good fortune aided him;
անցեալ էր —, it was no longer time.
Այս վերջացուցանէ զիս ի պատահմանէ պատուոյ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
ἁπάντασις occursus մանաւանդ՝ συμβεβηκώς accidens σύμπτωμα casus, eventus, incursus, affectio, fortuna. Պատահ, եւ պատահելն՝ ըստ ամենայն նշանակութեան. հանդիպումն. դէպք. դիպուած. անցք. վիճակումն. գտանիլն.
Զարհուրեցաւ Աքիմելէք ի պատահման նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 1։)
Ես ելից ի պատահումն թագաւորին. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Բ.։)
Զիրացն պատահումն յիշխանէն արեւելից. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ոչ պատահմամբ իմն եւ դիպուածով ունէր զկուրութիւնն, այլ անդստին յորովայնէ. (Նանայ.։)
Այս ամլութիւն ոչ պատահման ինչ էր, այլ Աստուծոյ մատակարարութեան գործ։ Ոչ եթէ ըստ պատահման բացաւ. (Իգն.։)
Պատահումն է՝ որ լինի եւ բացալինի՝ առանց ենթակային ապականութեան։ Քնելն՝ անջատական պատահումն է. իսկ սեաւն գոլ՝ անանջատաբար ագռաւու եւ եթովպացւոյ՝ պատահեաց։ Սեռն նախկին է քան ըզտեսակսըն. իսկ պատահմունքն քան զտեսակսըն յետոյ։ Պատահմունք ի վերայ անհատիցն նախապետաբար ենթակային. եւ այլն. (Պորփ.։)
Սպիտակափայլք ըստ պատահման արծաթոյ. (Նար. առաք.։)
band, bandage, wrapper;
truss;
— մեռելոյ, shroud, winding-sheet, grave-clothes.
Երիզ կամ կտաւ՝ ի պատել զո՜ր եւ է մասն մարմնոյ. փաթթելու լաթ, կապ. սարշը, պաղ. պէսդ.
Կապեաց պատանաւ զաչս իւր։ Փու թացաւ ի բաց առ զպատանն յաչաց իւրոց։ Չիք սպեղանի ի վերայ դնել, ոչ ձէթ եւ ոչ պատանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 38. 41։ Ես. ՟Ա. 6։)
Պատան վիրաց լինի՝ եւ կապ, թէ ոք սըմին լինի պարապ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
ՊԱՏԱՆ, անք. ἑντάφιον, ἑνταφιασμός vestis sepulcralis, quae induitur cadaveri, funeratio ταφή sepultura. Երիզապինդ մեռելոյ. եւ Դիապատութիւն. պատրաստութիւն թաղման. մեռելի պատանք. քէֆին, տէֆին.
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Զի մի՜ հողոյ եւ մի՜ պատանաց յիւրում բնակութեանն աշխարհին արժանի լիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Գ. 8։)
Մայրն՝ գեղեցիկ գերեզմանի պատան (յն. մի բառ) տայր մանկանցն զինքն, զկնի երթալով յառաջ գնացելոցն։ Այլ ոչ մարմինդ պատանացդ լուանի. (Ածաբ. մակաբ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
used, torn, old, worn out, threadbare, shabby, ragged, tattered;
— հանդերձ, torn, ragged or tattered coat, rags, tatters;
—ս զգենուլ, to be reduced to tatters.
διερρηγμένος, διεσπαρμένος, διερρωγώς , κατερρωγώς fissus, diruptus, disruptus ῤακῶδης pannosus. որ գրի եւ ՊԱՏԱՌՈՏՈՒՆ, ՊԱՏԱՌՈՏԻ. Չարաչար պատառեալ. հնոտի եւ բրդգզեալ. կցկցեալ. ցնցոտի. պատռտած՝ կարկտած՝ փաչատած.
Տիկս գինւոյ հնացեալս եւ պատառատունս, կամ պատառոտունս։ Զգեցցի պատառատունս ամենայն քնէած. (Յես. ՟Թ. 4։ Առակ. ՟Ի՟Գ. 21։)
Զիւր զգեստիկն քճքճեալ պատառատուն ի դուրս բերէր. (Ագաթ.։)
Սարսռայցեն խարա՜զն եւ պատառատուն գրգլեկօքն. (Ածաբ. աղք.։)
Զաղքատ եւ զպատառատուն հանդերձն յինքեան ունել. (Նիւս. երգ.։)
Ընդ անպէտ պատառատուն պատմուճանի՝ տայ մեզ զպատմուճանն լուսափայլ զ՝ի վերուստ անկեալն. (Եփր. պհ.։)
Պատառոտուն կամ պատառատուն հանդերձ, հանդերձիւք։ Յորժամ ետես զպատառոտուն չանչաղոտիսն, ուստի՞ ասէ զայդ պատառոտիսդ ըզգեցեալ ես. (Վրք. հց. ձ։)
Տարածանեն եւ զհանդերձս առաջի նորա ... ի բաց ընկենուն զհին՝ զաղտեղեալն եւ զպատառատուն, զի զգեցցին զնորն եւ զանապականն։ Տիկք փտեալք եւ պատառատունք. (Իգն.։)
Պատառոտուն տերե՜ւովն ծածկելով զմերկութիւն իւրեանց։ Ի ձեռն մկրտութեան զպատառատուն պատմուճան տերեւոյն մերկացուսցեն. (Ճաշոց։ Երզն. մտթ.։)
Մի՜ պատառոտուն կարկատեալ (վերծանութեան). (Մագ. լ։)
to answer, to make answer, to reply, to give answers or an answer;
to defend, to apologize, to excuse;
այլ ընդ այլոց —, to reply evasively;
— իսկ ծանրացաւ, he hardly deigned or condescended to reply.
ἁποκρίνομαι respondeo. Տալ պատասխանի. լուծանել զխնդիր հարցուածոյն. ճէվապ վէրմէք.
Հարցեալք, թէ զի՞նչ է Սոկրատէս, ասեմք թէ մարդ. զտեսակն պատասխանատրեմք։ Որք՝ եթէ ոք հարցանիցէ, կամ տարա կուսեսցի, կարողք գոն պատասխանատրեալ։ Եկեսցուք եւ պատասխանատրեսցուք յաղագս ուսումնականին եւ բնաբանականին։ Յաղագս բնաբանականին պատասխանատրեցաք. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ.։)
Ոչ կարացեալ ըստ արժանւոյն պատասխանատրել. (Երզն. քեր.։)
ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՐԵԼ. ἁπολογίζομαι defendo, excuso, satisfacio, rationes reddo. Ջատագովել զիրաւունս. եւ Համար տալ. պատասխանի տալ.
Յորժամ միայն համարձակել պիտոյ էր, պատասխանատրեն։ Յաղագս նոցա պատասխանատրէ հանդարտօրէն՝ թէ ոչ գիտացին զնա։ Միայն յաղագս իւր պատասխանատրէ. (Ոսկ. գծ.։)
fulness, abundance, plenty, overflow;
cf. Ծայրալիր.
Կարգադըրեալ եւ եդեալ ծայրալիր պատարմամբ՝ զսկիզբն, զմիջոցն, եւ զկատարումն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զամենայն հին գիրս եւ զնոր թարգմանեաց (այսինքն մեկնեաց) լիապէս պատարմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
parliamentarian, negotiator;
— լինել, to parley, to negotiate.
ՊԱՏԳԱՄԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Երթեւեկս առնել պատգամաւորութեան.
Պատգամագնաց լինէր, դաշինս կռէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
oracular, giving oracles;
— լինել, to pronounce or give an oracle.
Որ խօսի զպատգամս ի կողմանէ Աստուծոյ, դից, մարդկան, եւ այլն։ (Ագաթ.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
Ի պատեան վաղակաւորին հաստատեալ զաջն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Իբրեւ զկաղին թօթափեալ յիւրաքանչիւր պատենից. (Ես. ՟Զ. 13։)
Դարանամուտ լինի (խեցեմորթն) երկուք պատենիւք ... որք զնովաւ անկեալ պնդեն պատեանք. (Փիլ. լիւս.։)
Զաճելն եւ նուազել լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք. (Եզնիկ.։)
Պատեանքս ստէպ բանալով եւ խափանելով ընդունին զօդն հասարակախառն. (Սեբեր. ՟Ե։)
convenient, proper, fit, suitable, decent;
well-timed, timely, opportune, seasonable, propitious, favourable;
opportunity, occasion, propitious moment;
ի —, ըստ —ի, conveniently, suitably;
— է, it is fit, it is becoming;
it is due;
ի — լինել, to befit, to become;
— համարել, to think proper, to deem it expedient;
— ժամանակ գտանել, to find a favourable opportunity;
— առնուլ, to seize the occasion, to strike the iron while it is hot;
յօգուտ արկանել զ—, to avail oneself of, to profit by the opportunity;
cf. Կորուսանեմ.
ἑπιτήδειος, συμβάλλων aptus, idoneus, opportunus, capax, convenniens, juvans. Որպէս Ի դէպ պատահեալ, կամ ի պէտս յարմարեալ. Պատշաճ. պատկանաւոր. պիտանի. դիպան. յարմար. ընդունակ. արժանի. եւ Արժան.
Ծագելով ամենեցունց՝ որք առ ի հաղորդելն են պատեհք. (Դիոն. ածայ.։)
Ըստ նշանաւոր եւ անուանի լինելոյ՝ ոք պատեհ համարեալ՝ այսպէս կարգիցէ։ Աստ ժամանակ վրէժխնդրութեան պատեհի գտեալ Նինուաս՝ սպանանէ զմայրն։ Այսպէս իմն պատեհ համարեալ. (Խոր. ՟Ա. 4. եւ 16։ ՟Գ. 18։)
Այլաբանեսցուք պատեհ պատշաճողութեամբ. (Նար. խչ.։)
Ըստ արժանաւոր եւ պատեհ տեղեաց։ Զպատեհ պատեհ տեղիս զատուցեալ՝ շինել աղքատանոցս։ Պատեհ գտեալ ժամանակ։ Խնդրէր տեղի, եւ դէպ եւ պատեհ ժամանակ. (Կորիւն.։ Բուզ. ՟Դ. 6։ Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
Ոչ կարէաք թաղել զմարմինս նոցա յերկրի, զի եւ ոչ գիշեր ի պատեհ լինէր մեզ այսմ, եւ ոչ արծաթ հաւանեցուցանէր զպահապանսըն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
Ի ՊԱՏԵՀ. մ. ԸՍՏ ՊԱՏԵՀԻ. εἱς δέον rite. Ըստ պատշաճի. որպէս օրէն է. գոգցես. եթէ օրէն իցէ ասել. եօլունճա, օլտուգճա, հէմէն, սանքի.
Ո՞ երաշխաւոր լինիցի մանկան յօժարութեան, եթէ ի պատեհ վարիցի տուելովք. (Բրս. ընչեղ.։)