cf. Քառասայրի.
· Calfa
ՔԱՌԱՍԱՅՐ ՔԱՌԱՍԱՅՐԵԱՆ ՔԱՌԱՍԱՅՐԻ. Որոյ իցեն սայրք կամ բերանք չորք. որպէս տէդ, եւ սուսեր տիգաձեւ.
Սուր աստուածամուխ ... քառասայրեան գոլով բերանաւ. (Նար. խչ.։)
four-edged.
· Calfa
ՔԱՌԱՍԱՅՐ ՔԱՌԱՍԱՅՐԵԱՆ ՔԱՌԱՍԱՅՐԻ. Որոյ իցեն սայրք կամ բերանք չորք. որպէս տէդ, եւ սուսեր տիգաձեւ.
Սուր աստուածամուխ ... քառասայրեան գոլով բերանաւ. (Նար. խչ.։)
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
· Calfa
Քարով զբերանն ջախջախեցին. (Հ. կիլիկ.։)
nostrils.
· Calfa
Քթափողք արձակ եւ ի բաց։ Ընդ բերանն եւ ընդ քթափողքն խմցո՛ւր. (Վստկ.։)
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
· Calfa
Ելանէր ծուխ ի քթաց եւ յակընջաց եւ ի բերանոյ նոցա. (Հ. կիլիկ.։)
hair-cloth, sackcloth;
sack;
— զգենուլ, to put on, or to wear hair-cloth.
· Calfa
Պատառեաց զհանդերձս իւր, եւ քուրձ զգեաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր ի քրձի իւրում։ Ի թափելն զքուրձ իւրեանց։ Կայր ծրար արծաթոյ ի քրձի իւրեանց։ Կայր արծաթն ի բերան քրձի իւրոյ։ Յամենայն փայտեղէ անօթոյ, կամ ի հանդերձէ, կամ ի մաշկէ, կամ ի քրձէ։ Առին քուրձս հնեալս ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զգեցարու՛ք քուրձ, եւ կոծեարու՛ք։ Արկին քուրձ զմիջովք իւրեանց։ Թօթափէին զքուրձսն առաջի տեառն։ Եւ զսրբութիւ սեղանօքն քուրձ արկանէի.եւ այլն։
cf. Քրայական;
criminal, enormous, horrible;
— մեղք, յանցանք, high treason;
— մետաղք, mine, galleys, place of detention for criminals.
· Calfa
Ձեռս ամբառնալ յօծելայն աստուծոյ, եւ քրէական մեղօք վտանգի լինել։ Ոչ ունին հաւասար քրէական մեղացն նոցա հատուցանել։ Զքրէական վերնամարտութիւնն։ Ի քրէական մորոսութեանց։ Ոյք բանան զբերանս քրէական բանիւ վասն փառացն աստուծոյ։ Մաքրելով զոգիս ամենեցուն ի քրէական ծանունց ծառայականաց. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։ Մաշկ.։ Յիշատ. ոսկ. յհ.։)
cf. Քրիստոսազգեաց.
· Calfa
Այսմ եւ պօղոս վկայէ քնարն հոգւոյն, քրիստոսակիր բերանն, անօթն ընտրութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ եւ Վրդն. լս.։)
utility, usefulness, advantage, good.
· Calfa
Զստինն դնէ ի բերանն յօգտակարութիւն մանկանն. (Մաշկ.։)
aerial, etherial;
raised in the air.
· Calfa
Զի օդական նիւթ ամանոյն է երկբերան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
serpent-like.
· Calfa
Օձակերպ բերանովն (երկշուրթն լեզուաւ) համբուրեաց զնա. (Կեչառ. աղեքս.։)
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
· Calfa
περιστόμιον peristomium, orificium. Օձաձեւ դալար հանդերձից ի ձագ վերին, որ պատէ զպարանոցն. վերնաբերան կամ շուրթն պատմուճանի. ժապաւէն. ափն. եախա, եագա (լծ. վակաս).
to divide, to disunite, to separate, to detach, to sever, to part, to distract, to divert from;
to dissipate, to disperse, to scatter;
to sow discord or strife;
to tear, to lacerate;
to be divided, dissipated, to dissent.
· Calfa
Բացան բերանք առիւծուց ի բեկանել եւ յօցտել զչարախօսն։ Խոտեսցին խոտորնակս՝ օձտելով զեկեղեցի աստուծոյ. (Ճ. ՟Ժ.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
· Calfa
Աւուր աւուր ընդ առաւօտն զերգս երից մանկանցն ի բերան առեալ. (Խոսր.։)
law-giving, law-making, legislation;
legislature;
law, decree, ordinance;
constitution;
institution.
· Calfa
Զբերան իւր բանայ հանճարով եւ օրինադրութեամբ.
Օրէնս արդարութեանն՝ օրինաց։ Ընդ հօր օրինադրութիւնն է, նորա եւ հրաման պատուհասիցն։ Յօրինադրութենէն աստուծոյ։ Նորա բերանոյն օրինադրութեանն զգուշացիր։ Յետին այս օրինադրութիւնք եկամուտք, եւ ո՛չ ի հարցն առ մեզ ժամանեալ. (Յճխ. ՟Ի։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
hymn, canticle, praise.
· Calfa
Կոչէին զարարածս յօրհներգութիւն աստուծոյ։ Յամենայնի զաղօթս եւ զօրհներգութիւնս ի բերան կալցուք։ Օրհներգութեանց եւ սաղմոսաց փոյթ առնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Լմբ. սղ.։ Մխ. առակ.։)
by-by, lullaby.
· Calfa
Քրիստոսի աստուծոյ մերոյ օրօրքն է (ի բերանոյ կուսի) Երկինք երկնից իմա՛ց արարէք ... աստուծոյ օրօր. (Տաղ.։)
ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.
Եթէ մխիթարես, ամէնիշխան ես։ Յամէնիշխան հրամանաց։ Ձեռն ամէնիշխան։ Յամէնիշխան շրթանց կամ բերանոյ. (Նար.։)
Զայրիչ հրոյն չարութեան։ Այրիչ նշողիւքն տապացուցանէ։ Այրիչ վտակքն։ Այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է։ Ճրագ (անուն յհ. մկ) յայտ առնէ այրիչ (գոլ) բերանոյն իւրոյ (որպէս զԵղիա). (Եփր. համաբ.։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դաւանել զճշմարտութիւն, զհաւատս. հաստատել բերանով՝ զոր ունի ոօ ի սրտի.
Եւ որչափ ծաւալական է, մինչեւ զբնութիւնն այնոցիկ՝ որ առ բերանովն են ճանապարհացն՝ քաղցրութիւն առտուելով, մեղր ընկալաւ առասութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
(ի բայես կափուցանել. լծ. եւ խուփ. թ. գափագ ). Ծածկոյթ բերանոյ գրոյ կամ գերեզմանի. (ըստ յն. վէմ ասի, զի լինի վիմեղէն. որպէս եւ կեփաս ըստ եբր. է վէմ. թ. գայա)
Ընդդէմ թշնամւոյն հակառակողի (այսինքն սատանայի)։ Որով զլրբութիւն հակառակողին ըմբերանեալ ամաչեցուցէր. (Շար.։ Նար. ղ։)
Այս հայհոյութիւն հերեսիովտացն է։ Զի խցցէ զբերանս հերեսիովտացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Մարգարէիցն ճշմարտախօսութիւն։ Բացցո՛ւք զբերանս մեր ճշմարտախօսութեամբ. (Վրդն. ծն.։ Տօնակ.։)
ՅՕՐԱՆՉԵՄ կամ ՅՕՐԱՆՋԵՄ. χασμόμαι oscito. գրի եւ ՅՈՐԱՆՉԵԼ, ՅՈՐՈՆՉԵԼ, ՈՐՈՆՉԵԼ, ՈՐՈՆՋԵԼ. Որոշտալ. հառաչելով բերանաբաց շնչել՝ առ յօրանալոյ կամ յոյր լինելոյ, առ ձանձրութեան կամ ծանրանալոյ քնով. երեժկտալ.
Պարգեւեա՛ լեզուի իմոյ զսրբասացութիւն սերովբէիցն, որպէս զի անդադար երգեսցէ քեզ բերան իմ զսրբասացութիւն. (Եփր. ծն.։)
Ի տօնս կռոցն պարտակս զերեսօքն կապեն, եւ փադամս. որ է կողպատ, ի բերան. (Գէ. ես.։)
Եւ այժմէն իսկ ի տօնսն կապերտակս իմն զերեսօքն պտտեն, եւ փադանս ի բերանս առ մոլութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Վասն տրտմութեանբնաւորեալ է մաղձկաթել ի բերան քաղրթին. (Երզն. մտթ.։)
Կալ զբերանքն սեկով կամ քաղրգով. (Վստկ.։)
Զքաղցրաբուղխ բերանն փակեալ։ Ի վտակաց քաղցրաբուխ շնորհաց։ Ի յորդառատ եւ ի քաղցրաբուխ վարդապետութենէ սրբոյն Յովհաննու։ Ականակիտ աղբերացն քաղցրաբուղխ ծաւալմամբ. (Ոսկ. ի մելիտ.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. ոսկ.։ Խոր. վրդվռ.։)
Յայրս եւ ի քարածերպս զօրէն խոտաճարակ շրջել։ Բնակեցան ի քարածերպս եւ ի բերանս ձորոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 6։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 28։)
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Մրշ. էվmչ? Զթ. էվmջ'ք, էվէջ'ք (որից բայաձև ավջ'իլ «երգել») «որ և է աշ-խարհական երգ, խաղ, շարքի, մանի, թիւր-քի»։ Այս բառն է նաև Շլ. աւաչ «ծաղր». օռ. «Սուտ կաղի տալով՝ նրա աւաչն էր անում»։ Այս նշանակութիւնը (եթէ չկայ վրիպակ) լուսաբանում է աւաչ բառի հին մի գործա-ծութիւնը. «Աւաջ, յիշոցք և այլ աղտեղի զը-րոյց... մի՛ լիցին ի բերանս մանկանց» Բրս-մրկ. այստեղ աւաջ անշուշտ չի կարող «երգ, ձայն» նշանակութիւնն ունենալ, այլ պէտք է առնել «ծաղը, ծաղրական երգ» իմաստով։
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
· Calfa
րեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57 պրս. [arabic word] ābdān «ջրաման» բառի հետ։ ՆՀԲ թրք. հաւուզ, հավզ (իմա՛ արաբ. [arabic word] havz) «աւազան» և պրս. ābdān «ջրա-ման»։ Lagarde, Ges. Abhd. 10 պրս. ab-zan, որ տե՛ս վերը։ Հիւնք. իրար է խառ-նում հյ. զովող, ժողով և արաբ. havz։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, էջ 934-5 թրք. հավուզ։ Karst, Յուշարձան 428 ոսմ. aγəγ «ծակ» (իմա՛ «բերան»), չա-ղաթ. aguz, agiz (avuz), ալթայ. auz ևն։
lion;
մատակ —, lionesss;
կորիւն առիւծու, lion's whelp, young lion;
մռնչիւն՝ մռնչել, roaring, to roar.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. ա՛ռիւծ, Կր. առուծ, Ալշ. Ակն. Մշ. առուձ, Ոզմ. առօծ, Տիգ. առյուձ, Պլ. այռուձ (միայն իբր ած. գործածուած, ինչ. իմին այռուձ զավակս). Սեբ. այլուձ. նոր բառեր են առիւծաճուտ, առիւծբերան։
spade, hoe;
mattock;
բահեմ, to hoe.
· Calfa
= Հնխ. bher-արմատից, որի միւս ժա-ռանգներն են (իրենց աճած ձևերով միա-սին). սանս. bhrīnāti «վիրաւորել», bhri «կացին», զնդ. brīnənti «հատանեն», brólϑ-тa «սուր բերան, սայր», bära «սուր ծայր»,
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
· Calfa
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] axpīn «պարար թիւն, ժեխ», axpin dain «աղբել, հողը պարարտացնել», թրք. գւռ. Կր. աղբ (Բիւր. 1898, 626), Սեբ. Տր. axpun «աղբուն, արտի համաո պատրաստուած աղբ, պարարտու-թիւն», axpunlamak «աղբունել, արտը աղ-բով՝ պարարտացնել» (Յուշարձ. 328). այս բոլորի համար հմմտ. յատկապէս գւռ. աղբ (ախփ) «մտոխրախառն կղկղանք արտաքնոց-ներում», աղբուն «արտերը պարարտացնելու համաո պատրաստուած աղբ», աղբունել «ար-տո պարարտացնելու համար աղբ փռել»։ Սխալւում է Krālitz-Greifenhorst ՀԱ 191։ 260՝ որը կարծում է թէ թրք. axpun յառա-ջացած է հյ. աղբ-ն որոշեալ ձևի վրայից։ բար աղբեր (ուղ.) և աղբիւր։ Ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. աղբեր-ինչ. աղբե-րակն ՍԳր. Ոսկ. ես. աղբերանալ Խոր. աղբե-րահոս Շար. 2. աղբիւր-. ինչ. աղբիւրակն, աորիւրանալ, աղբիւրահոս. 3. աղբևր-. ինչ. աղբևրուկն, աղբերացուցանել, աղբևրանալ. սրանց մէջ հնագոյնն է աղբեր-ձևով կազմու-թիւնը. միաները յետնաբար այլափոխեալ գրչութիւններ են։ Հետաքրքրական ձև է աղբ-րըհար «հարբուխ» (Թորոսեան, Տետրակ հմռ. բառարանի, 1794, էջ 19)։
cf. Ամենայն;
· Calfa
= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։
amen, so be it, verily, truly, certainly, positively.
· Calfa
= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։