association;
society.
Նորեկ միայնակեաց յընկերակցութեան զբարսն վերստին ձուլէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Թարգմանեալ քեբրոն է լծորդութիւն եւ կամ ընկերակցութիւն կանանց. (Փիլ. լին.)
Անխայես ի վերայ ընկերակցութեան չարեաց, որ դիւրին է հատանել. (Բրսղ. մրկ.։)
supporting social, or public harmony.
cf. Ընկերհաշտութիւն.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Ընկերհաշտութիւն.
Իսկ միւսումն բազմամբոխ բանակի ընկերահաշտից հաւատացաւ վերակացութիւնն. զՄովսէսէ ասեմ։ Նա եւ ի թագաւորութեան եւ յընկերահաշտեաց զօրավարութեան զբազումս կարեմ ցուցանել կորուսեալս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
that suffocates his neighbour;
annoying, molesting one's friends.
Հեղձուցիչ՝ խեղդիչ ընկերին, ի նեղ արկանելով.
Սոքա են ծառայք չարք՝ ընկերահեղձոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ընկերակցիմ.
Եւ որք գանն օրըստօրէ, ընկերանան առաջնոցն. (Վրդն. սղ.։)
companions.
that loves his neighbour, charitable;
sociable, companionable.
φιλέταιρος, φιλοπολίτης sodalium vel civium amans Սիրօղ զընկերն. եղբայրասէր.
Այր ընկերասէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Անձնասէրն ընկերասէր ոչ լինի. (Ագաթ.։)
Չէ՛ հնար ընկերասիրին զկամս անձին իւրոյ կատարել. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Սիրել զընկերասէրս. (Փարպ.։)
that hates his neighbour.
Ատեցօղ ընկերին. (Մաշտ.։)
to accompany, to escort, to follow;
to pair;
to associate;
to convoy;
to aid, to assist.
Օգնել իբր ընկեր. գործակից, կամ պաշտպան լինել. (որպէս դնի ի յն)
Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛, եւ Տէր յընկերել ինձ փութա՛։ Օգնական ընկերելի է նոցա. (Սղ. ՟Կ՟Թ. 2. ՟Ճ՟Ժ՟Գ. 10։)
Գործ նմա զատուցեալ զընկերել մարզպանին. (Խոր. ՟Գ. 65։)
social harmony under various forms of government, monarchic, oligarchic, or democratic.
Դնէ յետ Սամփսոնի զընկերհաշտութեանն ամս ՟Խ։ Ի սիկիղիա ընկերհաշտութիւն կալան։ Աթենացւոց զընկերհաշտութիւնն ի ձեռս ետ։ Մակեդոնացւոց թագաւորեաց սուտ Փիլիպպոսն ամ մի, հանդերձ ընկերհաշտութեամբն ամք ՟Ժ՟Թ. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Յորժամ յընկերհաշտութեանն էին, եւ ընդ թագաւորօք, եւ ընդ նուազ իշխանօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
to associate with, to conspire, to plot.
Արարին զովողս, եւ ընկերշակեցին (կամ ընկերաշակեցին) առ ի բարկացուցանելոյ զՏէր, եւ պաշտեցին զկուռս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 11։)
company, society;
accompanying, assistance, partnership, match;
train, retinue;
fraternity, brotherhood, congregation, order, commonalty, body;
conversation;
knowledge;
sociability
ἐταιρία societas, amicitia Միաբանութիւն ընկերաց. բարեկամութիւն.
Տեսանելով զսիրելին՝ ասասցես, վասն ընկերութեան՝ անիրա՛ւ գործեա։ Եթէ զայս լուիցէ, բազում խնդալ (այսինքն մնաս բարով) ասացեալ ընկերութեանն կարծեցելում, ի բաց վազեսցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
love of ones neighbour, charity;
sociability.
Սէր ընկերաց. եղբայրսիրութիւն.
ամենայն ընկերսիրութիւն պատուական է առ Աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Նախ աստուածսիրութիւնն է, եւ ընկերսիրութիւնն, եւ ապա այլն ըստ կարգի. (Երզն. մտթ.։)
Յընկերսիրութիւնն սերտեալք էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
that accompanies, that assists.
thrown away, cast, off, flung off;
abject, vile;
exposed, abandoned;
projectile;
— շարժումն, projection;
— ինչ, refuse;
— առնել զմանկունս ի զետ, զկարասին ի ծով, to throw the children in the river, merchandize in the sea;
— առնել զմանուկ, to expose a child;
— լինել, to be thrown out, abandoned.
Գտան ընկեցիկք յերեսացն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Ընդ ընկեցիկսն եւ արհամարհեալս. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Քահանայք էին եւ փարիսեցիք, ասէ, եւ ոչ էին լոկ մարդիկ նուաստ եւ ընկեցիկ. յն. վայրապար. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
Առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին. (Գծ. ՟Է. 19։ ՟Ի՟Է. 18։)
Ընդ միոյ մանկան ընկեցիկ եղելոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Թէպէտեւ ի յետին տեղիս իցէ ընկեցիկ եղեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cast, projection, outcast;
projection.
ἑκβολή jactus, abjectio Ընկենուլն, եւ ընկեցեալ լինելն.
Զօրէն անպիտան անօթոյ ընկեցումն՝ զիմ զմարմինս ձգեալ (ի ծով). (Փիլ. յովն.։)
to resist, to act as an obstacle, to hinder;
ի ծունր —, to kneel down.
ԸՆԿԻՃԵԱԼ ԿԱԼ. Հակառակ կալ իբրեւ խոչ. (որպէս թ. էնկել ՝ այսինքն արգելք ըլլալ) իսկ Վարդան իմանայ՝ Նեղել. (որպէս թ. ինճիթմեք. լտ. անկօ. բայց յն. եւ եբր. եւ լտ. եւ այլն ունին, ընդդէմ կալ)
Կայր նմա ընկիճեալ ի ճանապարհին։ Դու ինձ ընկիճեալ կայցես ի ճանապարհին. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 31. 34. (ա՛յլ ձ. ընդկիճեալ, կամ ընկճեալ, կամ ընգճեալ) Տե՛ս եւ ԸՆԿՃԵԼ։)
Ի ծունր ընկիճեալ կային, եւ խոնարհեցուցեալ զգլուխս. (Ոսկ. նին.։)
cf. Ընկղմիմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընհղմեմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
cf. Ընկղմեմ.
Մի՛ ընկլցեն զիս պտոյտք ջուրց։ Ամենայն իմաստութիւն նոցա ընկլաւ։ Ընկլան յանդունդս իբրեւ զվէմ։ Աչք իմ ընկլան։ Ընկլաւ մա՛հ յաղթութիւն քո։ Ընկլո՛ Տէր։ Ընկլուզաք զնա։ Ընկլուզեր զնա ի ծով Կարմիր։ Ածին զնոսա, ընկլուզին ի ծով։ Ընկլոյզ (կամ ընկլոյց) Տէր յանխնայ զամենայն գեղ Յակովբայ, եւ այլն։ Ի նոյն ընկլուզաւ, զոր եւ գործեաց. (Յհ. կթ.։)
Ընկլայ սաստկապէս։ Ընկլան, կորացան, եւ իսպառ սուզան։ Ի կենցաղս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Անկեալ ընկլուզեալ ի տիեզերատարածն ծովու. (եւ այլն. Նար.։)
Իմաստութիւնն ընկլուզանի. (Լմբ. սղ.։)
Ջրաշիղջ մեղօք ընկլար ի խորս չարեաց. (Եփր. խոստով.։)
submerging, engulphing, swallowing.
Կլանօղ. ընկղմիչ.
Ապրեցաւ յընկլուզիչ շրջանաց ... (որ եւ) ընկղմիչ շրջանք. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ընկղմումն.
ԸՆԿԼՈՒԶՈՒՄՆ ԸՆԿԼՈՒՄՆ. Կլանելն, իլն. ընկղմումն ի խորս.
Սիրեցեր զամենայն բանս ընկլուզման, որ ծանրացուցանեն եւ ընկըղմեն. (Կիւրղ. թագ.։)
Ընկլումն աստ զայն ասէ (( Յոբ. ՟Ը. 18)) զոր ասաց Եսայի, եկուլ մահ յաղթութեամբ. վասն զի ընկլումնն՝ որով զԱդամն եկուլ, զնա եկուլ. (Իսիւք.։)
immersive.
to sink, to deepen, to submerge;
to flow, to inundate, to drown, to plunge, to absorb, to bury;
to dim, to cloud;
նիրհմամբ —, to lull, to make sleepy.
Զի մի՛ յառաւել տրտմութենէն ընկղմեսցի այնպիսին. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 7։)
καταποντίζω, βυθίζω, καταπίνω , καταδύνω, βαπτίζω եւ այլն. demergo, submergo, mergo in profundum եւ այլն. որպէս թէ Ընդկլանել. որ եւ ԸՆԿԼՈՒԶԱՆԵԼ. ԸՆԿԼՆՈՒԼ. Սուզանել. խորասոյզ առնել. ծածկել ընդ ջրով. մուծանել եւ մտանել կամ իջանել ի խորս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ընկղմեաց զփարաւովն եւ զզօրս իւր ի ծով Կարմիր։ Շրջանք ընկղմեցին զիս։ Ընկղմեցան ի ծով Կարմիր։ Ընկղմիցի ի խորս ծովու։ Ընկղմեցան որպէս կապար ի ջուրս սաստիկս։ Այսպէս ընկղմեսցի Բաբելոն։ Լցան երկոքին նաւքն՝ մինչեւ մերձ յընկղմել նոցա.եւ այլն։
Ի սաստիկ պատառմանէ ջուրցն ընկղմին նաւք ոչ սակաւք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զի՞նչ մեղաւ Երեմիա, զի ընկղմեցաւ ի գուբ տղմոյն. (Եփր. ծն.։)
Ընդէ՞ր ընկղմես զժառանգութիւն Տեառն ... Քա՛ւ լիցի, թէ ընկղմեցից եւ ապականեցից. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 19. 20։)
Բանք բերանոյ իմաստնոյ շնորհք. եւ շրթունք անմտի ընկղմեն զնա. (Ժող. ՟Ժ. 12. (այսինքն ընկլնուն, կամ վատնեն ի կորուստ)։)
Անօրէնութիւն դեռ ընկղմէր զիս։ Ընկղմեցան վասն գինւոյ. (Ես. ՟Ի՟Ա. 4։ ՟Ի՟Ը. 7։)
Յանմխիթար սուգ ընկղմեալ լինէր։ Ի նախանձ ընկղմեալ ընդ աներոյն։ Յանհնարին տրտմութիւն ընկղմեալք խռովէին. (Փարպ.։)
Ընկղմեալ ի քոյդ գթութեանց։ Ընկղմեցաւ ի քոյդ լոյս։ Ընկղմեալ զմայլեալ։ Նիրհմամբ ընկղմեցեր։ Զբնաւն ընկղմէ զյիշատակ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար.։)
Լուսաւորս մեծամեծս ասէ, զի ի մեծութիւն նոցա ընկղմեցաւ առաջինն (լոյս ամփոփեալ). (Եփր. ծն.։)
cf. Ընկղմեմ.
Հայեա՛ց, ո՛րպէս լողաս, որ ոչ ընկղմեցուցանես (այսինքն զի մի՛ ընկղմեսցես) զկուրն քո ի ծովուն. (Մաշկ.։)
Երիցս ընկղմեցուցանէին զնա ի ջուրն (մկրտութեան). (Ճ. ՟Բ.։)
Զմիտսն ի խոնարհութիւն ընղմեցուցանել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Յանդունդս ծովու աստուածային խորոցն ընկղմեցուցանէ. (Սանահն.։)
to founder, to sink, to be plunged;
to lose one's self;
— ի քնոյ, to sleep soundly;
յանհնարին արամութիւն, յանմխիթար սուգ —, to abandon one's self to melancholy, to be plunged in inconsolable grief;
— ի ծով փափկութեանց, to swim in pleasure, in delight;
ի նախանձ —, to envy, to be jealous of.
immersing, submerging;
corsair, pirate, buccaneer.
depression;
immersion, submersion.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
cf. Ընկղմութիւն.
Ի կիտոսն մեր հարուածական ընկղմութեան ... անվնաս անդրէն ի վեր հանելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Պահեա՛ ի գլորմանէ, յընկղմութենէ. (Ճշ.։)
Փրկեն զնաւս իւրեանց յընկղմութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ ոչ ընկղմութիւն ինչ դնէ, զի քան զընկղմութիւնն մեծ էր. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ունիմ երիս ընկղմութիւն ըստ շերտիցն, որովք մաքրեցից զողջակէզն ջրով. (Ածաբ. մկրտ.։)
Մկրտէ զնա քահանայապետն՝ երիցս ընկղմամբք. (Դիոն. եկեղ.։)
Տեսանէ զնաւն ալէկոծութեամբ յըկղմումն։ Ի ծովն ընկղմամբ։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս ընկղմանէ. (Լմբ. ժղ.։ Լմբ. իմ.։ Լմբ. սղ.։)
Դիւական ընկղմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յընգղմանէ գիջական ուղխից հոսմանց վերամբարձեալ. (Անան. եկեղ։)
to oppress, to humble, to bring down, to debase, to throw down, to subdue, to humiliate;
to blunt.
ԸՆԿՃԵՄ կամ ԸՆԳՃԵՄ. κατάω, ὐποσκελίζω , կր. ἠττάομαι, ἠσσάομαι subigo, supplanto, convinco. կր. superor. Իբր Ի գուճս իջուցանել. չոքեցնել .... այսինքն Նկուն առնել. ընդ ձեռամբ նուաճել. կոխան առնել. վանել. ճնշել. յաղթահարել. տակը առնել, սըմքեցնել.
Ցրուեա՛ զնոսա զօրութեամբ քով, եւ ընկճեա՛ զնոսա. (Սղ. ՟Ծ՟Ը. 12։)
Որ վաղվաղէ ընդդէմ բանից, նախ նա ընկճի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 18։)
Ի բարբառոյ Տեառն ընկճեսցին ասորեստանեայք՝ հարուածովքն զոր հարկանիցէ զնոսա. (Ես. ՟Լ. 31։)
Ի ձեռն կնոջ զԱդամ ի դրախտէն ընգճէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
Որոգայթ որսողին զինքն ընգճեաց. (Համամ առակ.։)
Եթէ սպառնաս, ընկճիմ։ Յամբարձումն գլխոյ՝ ընկճի։ Ընդ ընկճեալսն, եւ հաստատեալս։ Ի գուբն ինձ փորեալ ինքեանք ընկճեսցին. (Նար.։)
Ըստ արժանի պատժապարտութեանս ընգճեալ. (Նանայ.։)
Ըստ անհաստատ բոյս տաներսին, որ խորշակաւ հարեալ ընկճին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ԸՆԿՃԵԼ. որպէս ἑμποδίζω, ἑμποδαστατέω pedes implico, impedimento sum Ընկիճեալ կալ, արգել՝ խոչընդոտ լինել.
Վա՛յ է ինձ դուստր իմ, ընկճեցեր զիս, խոչընդակն եղեր ինձ. (Դատ. ՟Ժ՟Ա. 35.)
ուր հասարակ ընթերցուած յունաց է
Ճնշելով ճնշեցեր. ուստի հյ. ընկճեցեր զիս, ի դէպ գայ կրկին ընթերցուածոց եւս.
Զնպատակն ի յետս ընկճեցեր։
to sink, to faint, to succumb;
— զոք, to be a hindrance, or stumbling block to;
— ընդ բեռամբ, to bow beneath a weight;
to be overwhelmed, or disheartened;
ընկճեալ յամաց, ընդ ամօք, bowed by the weight of years;
— զիմն, to retire, to withdraw;
to impede, to hinder.
cf. Անկողին.
Ընկողինք նորա տէգք սրեալ։ Ի սենեկի ընկողնոց. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2. (յորս այլ օրինակք գրեն Անկողին)։)
Անկեալ կամ չարեօք ի մահիճս ախտից ընկողնոց մեղաց. (Նար. ՟Ժ՟Ը. (ուր Անկանիլն յարմարեալ է ընդ Անկողնոյ)։)
to stretch, to lay down, to put to bed.
ԸՆԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ գրի ԸՆԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. κοιμάω, κοιμίζω in lecto colloco Կողմանեցուցանել. հանգուցանել ի մահիճս. տարածել յանկողնի. ննջեցուցանել. պառկեցընել.
to stretch ones self in bed, to lie down, to go to bed.
Ի հոգիս փրկելոցն հանգչի եւ ընկողմանի երկնաւոր թագաւորն. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ ընկողմանիս ընդ ոսկեճաճանչ ձեղուամբ. (Բրս. հայեաց.։)
Կալ նստելով, կամ ընկողմանելով։ Խոնարհեալք եւ ընկողմանեալք ինքնին։ Իսկ իբրեւ ընկողմանեալ՝ ետես յանկարծօրէն, ո՛չ յառնել իշխեաց. (Փիլ.։)
Եթէ ընկողմնեցայց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Զքսան ամ ոչ ընկողմնեցաւ։ Նստեալ ընկողմնեցաւ։ Ընկողմնեցան (կամ ընկողմեցան) դարձեալ ի մահիճս։ Ընկողմնեցաւ (կամ ընկողմեցաւ), եւ պարզեաց զձեռս. (Վրք. հց.։)
Մի՛ ընկողնեսցի զգիշերն ամենայն։ Ի տեղի իւր ընկողնեսցի. (Կանոն.։)
Եթէ զշնորհս ունէիր, թերեւս հպարտանայիր, եւ ընկողնէիր ինչ. (Ոսկ. եբր. ՟Գ.) այսինքն ընդողնէիր, անկեալ դնէիր յանհոգս, կամ վատթարանայիր. յն. յեղաշրջէիր։
cf. Ընկողմանիմ.
cf. Ընկողմանիմ.
going to bed;
the hack of a chair.
Եւ է ընկողմանումն, եւ կացութիւն, եւ նիստն՝ դրութիւնք ոմանք. (Արիստ. առինչ.։)
Տեսիլ դիմացն եւ ընկողմանումն մարմնոյն՝ մարդ ցուցանեն (զՔրիստոս). (Երզն. մտթ.։)
Ոմն սիւն, եւ ոմն խարիսխ լինի, եւ միւսն առ ի գլխոյն մասին (որ) ընկողմանումն անուանի. (նիւս. երգ։)
bed-fellow;
— լինել, to be a partisan.
Յընգողնակցէ քումմէ պահեա՛ զբանս. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
walnut;
— մշկահոտ, nutmeg;
— հնդկաց, cocoa-nut;
— արքայական, the finest quality of -;
— ործացուցիչ, nux vomica;
կեղեւ ընկուզի, nut-shell;
cf. Կորճ, cf. Փեճեկ;
կանանչ կեղեւ ընկուզի, green husk of -;
cf. Կղեղ, cf. Ոզոխ;
(ներքին) մաշկ ընկուզի, epidermis or brown cuticle of -;
cf. Պոպոկ, cf. Փեճեկ;
միջուկ ընկուզի, the kernel of -;
cf. Կթուն;
ծառ ընկուզի, — tree;
cf. Ընկուզի;
փայտ ընկուզի, — wood;
ի գոյն ընկուզի, nut-brown;
cf. Ընկուզագոյն;
քազել —ս, to nut;
երթալ ի քաղել —ս, to go a nutting;
գաւազան ի ժողովել —ս, nut-hook;
cf. Թափիչ.
• (գրուած նաև ընգոյզ, անկոյց), ռ հլ. (ՆՀԲ ունի նաև ի, ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ընկուզ» Ծն. խգ. 11. Թուոց ժէ. 8. Փիլ. ել. որից ընկոյզ արքայական «արքայակաղին» Յայսմ. ընկոյզ Հնդկաց «հնդկական ընկոյզ» Բժշ. ընկուզազարդ ՍԳր. ընկուզի «ընկուզի ծառ» ՍԳր. Վեցօր. 99. ընկուզաստան «ընկուզենիների պար-տէզ» Կոչ. 277. ընկուզուտ Խոր. պտմ. հռիփ. Երզն. քեր.-նոր բառեր են՝ ընկուզենի, հնդկընկոյզ, մշկընկոյզ։-Բառ. երեմ. էջ 193 ունի ղոյզ «ընկոյզ» բառը, որ միջին հայերէն գաւառական մի ձև պիտի լինի։
• =Բառս գտնւում է Առաջաւոր Ասիայի շատ լեզուների մէջ. հմմտ. պրս. [arabic word] gōz, gavz, քրդ. guz, guiz, govīz, չաղաթայ. [arabic word] արաբ. [arabic word] ǰavz, թրք. ❇ ǰeviz, եբր. [hebrew word] əgōъ, ասոր. [arabic word] gauza, օսս. angoza, an-guz, իմերել. և վրաց. ნივოზი նիգոզի, մին-գր. նէջի, չէրքէզ. dəšvi, բոյաշ. անքօռ (Կովկաս), անքոտ (Ակն. տե՛ս Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 62)։ Բայց այս ձևերից ո՛չ մէկը չի կարող հայերէնի մայր համարուիլ։ Ընդհակառակը շատերը կարող են բացատ-րուիլ հայերէնով։ Ձայնական օրէնքների հա-մաձայն՝ հյ. ընկոյզ ձևը գալիս է նախաւոր *ինկոյզ ձևից և այս էլ թերևս *engouz ձևից, որին առանձնապէս նման են կովկասէան-ները (օսս. իմերէլ. վրաց.)։ Սեմական ձևերը ռեմագէտների կողմից բնիկ չեն համարւում. արդէն սեմական gauz ձեւր չի կարող տալ հյ. ընկոյզ. հանաւաբար հին հյ. *engouz տուել է սեմ. *eggouz, որից եբր. əgōz նա-խաձայնի կրճատմամբ էլ՝ միւս բոլոր ձևերը։ Արդէն ըստ Hehn, Kulturpflanzené, էջ 390, ընկոյզը, նուշը և շագանակը Փոքր Ասիոյ հիւսիսային կողմերից են գալիս և Հայաս-տանը՝ որ ընկոյզի արտադրութեան կողմից նշանաւոր երկիր է, կարող էր իր բառը դէպի հարաւ և դէպի արևելք տարածած լինել։ Հա-ւանաբար հյ. ընկոյզ հին խալդիական լե-զուից մնացած մի բառ է։-Հիւբշ. 393։
• Առաջին անգամ Schroder, Thes. 45 եբր. բառից փոխառեալ համարեց։ ԳԴ կցում է պրս. gavz ձևին։ ՆՀԲ «վրաց. նիկօզի, լտ. nux, որ մերձի ի ձայնս նուշ, որպէս և եբր. ղաքէտ՝ է ընկոյզ և նուշ»։ Böttich. Rudimenta 31, Lag. Urgesch. 829, Arm. Stud. § 825 և Հիւբշ. Ուսումն. փոխ. բառից, էջ 20 տրամադիր են հայերենը մայր համա-րելու։ Tomaschek, Deut. Lilterat. 1883, էջ 1254 կովկասեան բառ է համարում. հմմտ. վրաց. նիգոզի։ Հիւբշ. Armen. Gram. 393 դնում է ծագմամբ անյայտ բառերի շարքը։ Jensen, Hitt. u. Arm. 210 հայ. և եբր. բառերի նմանութիւնը հաթեան շրջանի արդիւնք է դնում։-Հիւնք. պրս. էնկէզ, էնկեազ «գործիք կամ առնացի անդամ»։ ՀԲուս. § 742 արաբ. և եբր. ձևերի հետ նաև հռեամ hnuz։-Patrubány ՀԱ 1906, 346 հնխ. geu. gu «կլորացնել» արմատից՝ ընդ մասնիկով և զ աճականով. հմմտ. լտ. vola «ափ», յն. γυαλον «կամարաձևութիւն», γυάλος «բաժակ», զնդ. gava «երկու ձեռքը», հիսլ. kula «գնդակ» ևն։ Wink-ler, Das Baskische und der vordera-siatisch-mittellándische Volker-und
• Kultureis, Breslau 1909, էջ 36 համև. մատում է բասկ. inč̌aur, «ընկոյզ» բառի հետ։ Ա. քհ. Երկաթ ՀԱ 1912, 656 ընդ նախդիրով կոյզ բառից է դնում։ Մառ-ИАН 1920, 139 և Яз. и лит. I. 235 վրաց. նիգոզի և բասկ. inč̌aur, բար-դուած նուշ+կոյզ=արաբ. [arabic word] ǰauz «ըն, կոյզ» բառերից։-Ընկոյզի ծագման մա-սին խօսած են նաև Lag. Gesam. Abhd. 25, Tomaschek, Pamir-Dial. 58, BВ 7. 202, Hubš. Etymol. und Lautlehre D.oss. էջ 124 ևն։ Pictet, բ. տպ. Ա 2Չ1 համեմատում է ծանօթ ձևերի հետ և արմատը դնում է սանս. gud «պարփա-կել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ընկուզ. Սվեդ. ունղ'այզ, Հմշ. Մշ. Սեբ. Տիգ. ընգուզ, Ննխ. ընգուզ, հւնգուզ, օնգուզ, Ռ. ունգուզ. Մրղ. ունգուէզ (Կալաջուղ՝ ունգուէզ). Խրբ. ընգօզ (մնկ, գօգօզ), Արբ. ընգօզ, Ակն. ինգօզ, Սչ. ուն-գուզ, ունգուս, Դվ. Ջղ. անգուզ, Ասլ. ընգիւզ, Ապ. m՛նգ'իւզ (իսկ ընգէ՛զի, ինգիզի՛ «ըն-կուզենի»). Հճ. mնգիզ, Զթ. ինգէզ, Սլմ. ին-գ'էօ՝զ, Տփ. նընգուզ, Ալշ. գուզ, Մկ. գի՛ւզ. Վն. գոզ «ընկոյզ»։ Միւս բարբառները ունին կա՛մ թրք. jeviz բառը և կամ նոր ու անծա-նօթ գաւառական բառեր. ինչ. պոպոկ, կա-կալ, ճղոպուր։-Նոր բառեր են ընկզիկ, ըն-կուզակ, ընկուզմէջ, ընկուզախաղ, ընկուզ-նոց։
ԸՆԿՈՅԶ կամ ԸՆԳՈՅԶ. κάρυον nux Պտուղ ձուաձեւ կրկնապատեան՝ բաց ի մաշկէն, իւղային, անոյշ. այլ արտաքին կեղեւն (որպէս եւ թաղանթն նոր) դառն յոյժ, որ եւ լինի սեաւ ներկ. ընկուզ ... (վր. նիկօզի. լտ. նո՛ւքս. որ մերձ ի ձայնս նուշ. որպէս եւ եբր. շաքէտ, է ընկոյզ եւ նուշ)
Ռետին եւ մեղր ... եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
Ծաղկեաց ծաղիկ, եւ երեւեցոյց ընկոյզ. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 8. (ուր ոմանք նուշ իմանան)։)
Նմանեցուցանէ ընկուզոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Պտղաբերեալ զարքայականն ընկոյզ, գոլով գաւազան քահանայական. (Հ. կիլիկ.։)
Հնդի ընկուզ, նարճիլ, նարկիլ. ա՛յլ է եւ Հնդստան ճէվիզի։
nut-brown, hazel.
made like a nut.
ԸՆԿՈՒԶԱԶԱՐԴ ἑκτετυπώμενος καρυΐκως exsculptus in modum nucum որ գրի եւ ԸՆԿՈՒԶԱՁԵՒ. Յօրինուած զարդու ի ձեւ ընկուզի.
Երեք սկահաձեւք ընկուզազարդք յօրինեալք ի միում ստեղանն ... եւ յաշտանակի անդ չորք սկահաձեւ ընկուզազարդք յարդարեալք. (Ել. ՟Ի՟Ե. 33. 34։ ՟Լ՟Դ. 19. 20։ (կայ եւ ձ. ընկուզաձեւ)։)
walnut-tree;
walnut wood
cf. Ընկուզենի.
Գաւազան ընկուզի. (Ծն. լ. 37։ Երեմ. ՟Ա. 11։)
ԸՆԿՈՒԶԻ կամ ԸՆԳՈՒԶԻ. καρύα nux κάρυϊνος nuceus Ընկուզոյ ծառն՝ պատուականն ի փայտս. եւ որ ինչ է ի փայտէ ընկուզոյ. ընկզի ծառ, ընկզենի. (եբր. լուզ, էկօզ. եւ շաքէտ, որ եւ նշենի)
Ի պարտէզս ընգուզեացն իջի. (Երգ. ՟Զ. 10։)
Յառաջագոյն բոյս արձակէ ընկուզի, եւ յետոյ ծաղկէ։ Ոչ եթէ անգէտ եմ ընկուզւոյդ անուան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Ըստ օրինակի ընկուզեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
Գաւազանն՝ նշանակ խրատու. ընգուզին՝ լուսաւորութիւն բանին. գաւազան՝ խաչն, ընգուզի մկրտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
full of walnut trees;
abounding in walnuts.
Ուր են շատ ընկուզիք. իբր դրախտ ընկուզեաց.
Ի կողմն տմորեաց ի ծառաւէտ ընկուզոտ տեղիս. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Պարունակէ կուսաստանն զկոյսսն, եւ ընկուզուտն զընկուզիս. (Երզն. քեր.։)
to reject;
to draw back, to pull back;
to subdue;
to roll.
ԸՆԿՐԿԵՄ ἁναποδίζω retroago ταπεινόω subigo եւ այլն. գրի եւ ԸՆԳՐԿԵԼ՝ նովին հնչմամբ. Ընդ կրուկն նահանջել. յետս կասեցուցանել կամ ձգել կամ դարձուցանել. շրջել եւ կորացուցանել ըստ կամի. նկուն առնել. ընկճել. ետ դարձընել դէպ ի կռնակը, քշել, տակը առնել.
Տէր ընկրկեաց ինձ զզօրագոյնսն քան զիս. (Դատ. ՟Ե. 13. յն. խոնարհեցոյց։)
Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք ընկրկեսցին. (Երեմ. ՟Զ. 11. յն. տապալեսցին։)
Եւ ընկրկեալ անիւն ի գուբն. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 6. յն. հոլովեալ։)
Զյիմար եւ զանիմսատ յարձակմունսդ ընկրկեա՛, եւ դարձի՛ր։ Իբր ի կառավարէ ի խորհրդոցն առաւել քաջապէս ընկրկեալք՝ ընդ կրուկն դարձան. (Փիլ. լին.։)
Արիանամ, եւ վատթարագոյնս ընկրկիմ։ Ընկրկին չարութեանցն գունդք։ Իբր երասանաւ ընկրկեալ։ Տապալեցին ընկրկեցին. (Նար.։)
Ամենայն պատերազմունք ընդ ձեռամբ նորա ընկրկեցան. (ՃՃ.։)
Մերթ շփոթի ընդ ձայնիս ԸՆԴԳՐԿԵԼ, որ եւ ԸՆԳՐԿԵԼ.
Ո՞ր երանութիւն մարմնաւոր կարաց զկեանս յաւիտենականս ընկրկել. (Լմբ. ատ.։)
to recede, to retreat, to flinch;
to be repulsed, driven back;
— անուոյ, turning of the wheel;
— յազքատս, to compassionate the poor;
to pardon;
— երասանաւ, to be restrained, bridled, reined in;
պատերազմաց — ընդ ձեռամբ ուրուք, to take by force, to storm, to subdue, to conquer.
choke-weed, orobanche.
ԸՆԾԱԽՈՏ կամ ԸՆՁԱԽՈՏ. cf. ԱՆՁԽՈՏ. Ըստ ոմանց է եւ Ակոնիտոն՝ խոտ թունաւոր. ռմկ. ընծու կամ ունծի խոտ. (Բժշկարան.)
earthen flower-pot.
leopard.
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Այս է նշանակ ուխտին։ Յիշել զուխտն։ Եդ տէր ուխտ ընդ աբրամու, եւ ասէ, զաւակի քում տաց զերկիրդ զայդ։ Տապանակ ուխտին։ Ուխտեցից ուխտ նոր։ Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի։ Նոր ուխտ.եւ այլն։
Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Օծեր ինձ զարձանն, եւ եդիր ուխտս։ Յուխտ քո։ Ընծայից եւ ուխտից ձերոց։ Մեծ ինչ ուխտս ուխտեսցէ սրբել զսրբութիւն տեառն։ Զամենայն աւուրս ուխտին իւրոյ սուրբ կացցէ տեառն։ Զուխտս իմ կատարեցից։ Ուխտս դի՛ք, եւ կատարեցէ՛ք։ Կատարեա՛ բարձրելոյն զուխտս քո։ Տաց քեզ զուխտս իմ, զոր խոստացան քեզ շրթունք իմ։ Ուխտք (կամ աղօթք) ուղղոց ընդունելի են նմա։ Զի՛ ո՛րդեակ ուխտից (այսինքն աղօթից) իմոց։ Ուխտիւք խնդրէի.եւ այլն։
Ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց։ Անձանձրոյթ խնդրել ուխտիւք, զի համբերել կարասցեն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
ՈՒԽՏ մարդոյ ընդ մարդոյ. Դաշն. συνθήκη, διάσταλσις pactum, foedus. եւ բայիւ συντίθημι compono, constituo, paciscor, pango, spondeo. տե՛ս եւ ԿՌԵԼ.
Քանզի պահեցէք դուք զուխտս եւ զդաշինս՝ զոր ընդ մեզ եդիք։ Վասն ուխտիցն հաշտութեան։ Ստութիւն ինչ մտցէ ի դաշինս անդր, եւ ուխտքն եղիցին տարապարտուց։ Ե՛կ ո՛ւխտ դիցուք առ միմեանս, եւ դաշինս կռեսցուք։ Ուխտ եդեալ էր հրէից, եթէ ոք եւ այլն։ Եդին երկոքին ուխտ ընդ միմեանս. եւ այլն։ cf. ԱՂ. cf. ԱՂ ՈՒԽՏի, cf. ՈՒԽՏ ԱՂԻ։
Եպիսկոպոսն ասէ ցժողովուրդն, եւ ցուխտն։ Էառ ընդ իւր զուխտ եկեղեցւոյն։ Ուխտի մանկունք. (Սոկր. ՟Է. 20։ ՃՃ. եւ այլն։)
Չէ՛ պարտ կրօնաւորին յուխտ կանանց մտանել. (Շ. ընդհանր.։)
journey, travels;
itinerary;
— ընդ ցամաք կամ դարձ, the journey there and back;
— ընդ ծով եւ դարձ, the voyage out and home;
ծախք ուղեւորութեան, travelling expenses;
ուղեւորիլ զանդարձն —, to go one's last journey.
Ուղեգնացութիւն. ճանապարհորդութիւն. ընթացք. երթ. եւ Փոխումն յաստեացս յանտի կեանս.
Ի մտէ ուղեւորութեանս՝ ընդդէմ կացէք ինձ. (Խոր. ՟Գ. 26։)
cf. Ընդունայնաբան.
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
ματοιότης vanitas. Ունայնն գոլ. նանրութիւն. ընդունայնութիւն. եւ Չնչին ինչ կամ անցաւոր.
Կորեան յունայնութեան յուսոյ։ Ամաչեսցեն անօրէնք յունայնութեան իւրեանց։ Ընդունայն են որդիք մարդկան, եւ ինքեանք յունայնութեան են ի միասին։ Ունայնութիւն ունայնութեանց, ասաց ժողովօղն. ունայնութիւն ունայնութեանց, ամենայն ինչ ընդունայն է, եւ այլն.
cf. Շանթընկէց.
Ուր իցէ ձգումն շանթից. շանթընկէց, ձգօղ զշանթս. ձգեալ իբրեւ յշանդ.
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
to whizz, to hiss, to whistle;
to sound loud and shrill, to rush, whiz or whir through the air;
սուսերք չկահէին ընդ իրեարս շեշտակի, the swords crossed.
Ձեռք զաղեղնն շկահեն (կամ զաղեղն նշկահեն), բաժանեալք առ պէտս գործոյն. վասն զի ձախն բուռն հարկանէ զաղեղանէն, իսկ աջն զլարն յինքն ձգէ. յն. μεταχειρίζομαι . ընդձեռել. (Նիւս. երգ.։)
turn, circumvolution, periphery;
revolution;
— աստեղական, զարտուղական, զուգընթացական, sidereal, anomalistical, synodical revolution;
— բեւեռային, circumpolar.
Խաւարեցուցի ընդ վայրահայեաց շրջաբերութեամբ (զտեսանելիս եւ) զլսելիս իմ. (Եփր. խոստ.։)
to rub, to scour;
to impute, to ascribe, to attribute, to accuse of, to charge with;
— ընդ ափ, to rub out in the hand.
Կորզէին հասկ, շփէին ընդ ափ, եւ ուտէին. (Ղկ. ՟Զ. 11։)
Ի քարանցն հանելոյ ի ջրոյ, զոր ընդ միմեանս շփիցեն, եւ հանիցեն հուր։ Ի փայլատականցն՝ որ ի շփելոյ ընդ միմեանս հողմոյն եւ ամպոց՝ արձակին։ Յորժամ փայտ ընդ փայտի շփի, հուր ծնանի։ Աղիւ, կամ խորգով շփել զկողսն, զվէրսն, զմարմին. (եւ այլն. Եզնիկ.։ Վեցօր. ՟Գ։ ՃՃ.։ Հ.։ Տէր Իսրայէլ. եւ այլն։)
Բերան ի բերան համբուրեաց՝ շփելով ընդ նմա. (Բրսղ. մրկ.։)
Շփիցի ընդ այնոցիկ՝ որ տղմովն իցեն շաղախեալք։ Աղտեղացուցանել զմաքրութիւն, շփելով ընդ ախտս աշխարհիս։ Ոչ շփեցաւ ի նմա տեսակ ինչ ախտից։ Ոչ կարէ շփել զպատուական ակամբք. (Մանդ. ՟Ի։ Լմբ. սղ.։ Ի գիրս խոսր.։ Գէ. ես.։ Սկեւռ. աղ.։)
to brandish the horns, to butt with the horns;
to butt, to run against, to contend, to fight, to come to blows, to make war;
ընդ անձին —, to contend with oneself.
Ոգորէիք իբրեւ զցուլս։ Տեսանէի զխոյն, զի ոգորէր ընդ ծով եւ ընդ հիւսիւսի եւ ընդ հարաւ։ Ոգորեսցի ընդ արքային հարաւոյ. (Երեմ. լ. 11։ Դան. ՟Ը. 4։ ՟Ժ՟Ա. 40։)
Ոչ ընդ փարաւոնի միայն վիճէին (առաքեալք), այլ ընդ սատանայի ոգորէին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Մշակ ընդ տօթ եւ ընդ տապ եւ ըիդ փոշի ոգորի։ Ընդ ալիսն ոգորել. (Ոսկ. գաղ.։)
Իբր ընդ ոսոխի ումեմն՝ ընդ անձին յօժարամիտ կամօք ոգորիմ. (Նար. ՟Թ։)
Ընդ անձին ոգորել։ Ինքն ընդ անձին իւրում ոգորէր. (Լմբ. ատ. Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ.։)
Ոգորեալ ընդ սուր եւ չարչարանս. (Լմբ. տնտես.։)
Ոգորել ընդ ցլու, ընդ իշխանս, ընդ տրդատայ. (Եւս. քր.։ Ագաթ.։)
bounds, limits, extremities;
ring, circuit, circumvolution;
— երկրի, the universe;
— երկնից, airy space, the vault of heaven;
— բանից, ambages, circumlocution, tricks;
ընդ —տս մտանել (թռչնոց), to fly about or round;
to flap, to flutter in the wind, to wheel about;
to turn on one's hands and feet like a wheel, to tumble, to fall head over heels, to turn a somerset.
Պարփակեալ պահել անընդոստ խաղաղութեամբ ի յոլորտս։ Ի խորշ եւ յոլորտս եւ յընդհանուր մասունս երկրի. (Պիտ.։)
Բաղխելով մագլացն պատառեալ զհողմն թեթեւ, եւ հերձեալ բռնութեամբ ընդ ոլորտս մտանէ. (Իմ. ՟Ե. 11։)
rancour, inveterate hatred, resentment, concealed hate;
—ս ունել ընդ ումեք, —ս պահել ումեք, —ս ի մտի ունել, to harbour resentment, to hate, to owe or bear a grudge, to have a grudge or spite against, to bear malice or ill-will;
cf. Մթերեմ.
Սատանայ ոխ մթերեալ ունէր ընդ մարդկայինս բնութեան. (Շ. բարձր.։)
Պահէր եսաւ ոխս յակոբայ վասն օրհնութեանցն։ Բարկութեամբ ոխս պահէին ինձ։ Ոչ յաւիտեան պահէ ոխս։ Ոչ պահեցից ձեզ ոխս յաւիտեան։ Գուցէ ոխս ունիցի ընդ մեզ յովսէփ։ Ընդ որդւոց ժողովրդեան քոյ ոխս մի՛ ունիցիս։ Ոխս չարեաց ընկերի իւրում մի՛ ոք կալցի ի սիրտս իւր.եւ այլն։
Եգիպտացիք թշնամիք էին ժողովրդեանն աստուծոյ, յոխս մտեալ ընդ նոսա վասն հարուածոցն. (Գէ. ես.։)
vapour, exhalation;
breath;
cf. Ընդունարան.
Շոգի եւ հոտոցն սեռ՝ բնութեամբ է ի միջի օդոյ եւ ջրոյ։ Զշոգեացն զզօրութիւն ընդունի. իսկ շոգեացն սեռականագոյնն տարբերութիւն՝ է անուշահոտութիւն եւ ժահահոտութիւն. (Նիւս. բն.։)
Շոգի բերանոյ նորա եղեւ ի տեղի (կամ ի տեղ) արեւու (ի բազմացուցանել զհացս). (Եփր. համաբ.։ եւ Երզն. մտթ. (որ հայի եւ ի նախընթաց նշ)։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ձայն պատերազմի է բանակին։ Երկոտասան հազար վառեալ ի պատերազմ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ։ Ի զօրաւոր պատերազմի արար զնա յաղթօղ։ Զբարւոք պատերազմն պատերազմեցայ։ Ուստի՞ պատերազմունք, եւ ուստի՞ կռիւք ի ձեզ.եւ այլն։
Ոչ կամեցաւ ընդ առաջ ելանել նորա պատերազմաւ։ Ի բազում պատերազմունս մտեալ է իմ, եւ այլն։ (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ե։)
Ձեռն ի գործ արկեալ բախեցին զպատերազմունս ընդ իրեարս։ Հրամայեաց զօրն պատրաստել զյետին աւուրն մահու պատերազմ. (Զենոբ.։)
Վեսպասիանոս ի պատերազմի էր ընդ հրէայս. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 5։)
Քան զամենայն պատերազմ՝ ընտանի պատերազմն չար է. (Սեբեր. ՟Գ։)
Մի պատերազմ միայն գիտասցուք ընդդէմ հակառակամարտ զօրութեանն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
ՏԱԼ ՊԱՏԵՐԱԶՄ. συνεκπολέμω, παρατάσσω, συνάπτω committo pugnam, congredior, una debello եւ այլն. Պատերազմիլ ընդ. ճակատիլ. բախիլ. Տե՜ս եւ ՄՂԵԼ.
Ետուն պատերազմ ընդ Բաղակայ արքայի սոդոմացւոց. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 2։ Տե՜ս եւ Ել. ՟Ժ՟Է. 9։ Թուոց. ՟Ի՟Ա. 23։ Օր. ՟Ա. 30։ ՟Ի. 4։ Յես. ՟Ի՟Գ. 10. եւ այլն։)
pain, punishment, chastisement, correction, penitence;
— մահու, condemnation, sentence;
առանց պատժոց or պատժի, with impunity;
անկանել ընդ պատժով, to incur, to deserve punishment;
— տալ, to order punishment or penance;
դնել — ի վերայ, to inflict punishment or chastisement;
զանիրաւութեան —ս արկանել զնովաւ, to punish his injustice.
Ընկալաւ զպատիժ մահուն։ Ի նմին օրինաց ընկալցին յանցաւորք զպատիժս դատապարտութեան. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Յաղագս տուրեւառիկ ինչ շահից։ Եւ ոչ ի տուրեւառիկ վաճառս ընդ նոսա բերիլ։ Քաղաք՝ տուրեւառիկ վաճառացն տեղի սահմանեցաւ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
sorrow, chagrin, affliction, dejection, sadness, melancholy;
cf. Ընկղմիմ.
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Անցի ընդ ծովն կարմիր իբրեւ ընդ ցամաք երկիր. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
Անցին ընդ մէջ ծովուն իբրեւ ընդ ցամաք, յն. ցամաքութիւն։ (Նեեմ. ՟Թ. 11։)
ՑԱՄԱՔ ԿՂԶԻ. (իբրեւ բարդ՝ Ցամաքակղզի). χερρόνησος, χερσόνησος chersonesus, cherronesus, peninsula. Ցամաք կղզիացեալ՝ երկայնելով ի մէջ ծովու, դոյզն պարանոցաւ կից ընդ ցամաքի, իբր միանգամայն ցամաք եւ կղզի.
Ունի սարմատիտ զքեռսին (որ եւ քերսոն, գըրըմ ) ցամաք կղզի. ելլադա՝ զպեղոպոնիսոս ցամաք կղզի։ Երջանիկն արաբիա մտանէ ընդ մէջ խորշիցն կարմիր ծովուն որպէս ցամաք կղզի. (Խոր. աշխարհ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Որ ինչ յաշխարհի է, ցանկութիւն է մարմնոյ, եւ ցանկութիւն է աչաց։ Բորբոքեցան ցանկութեամբք իւրեանց ի միմեանս։ Ծառայէաք ցանկութեանց եւ պէսպէս անառակութեանց։ Էր ի ցանկութեան մեծի՝ լինել ընդ նմա.եւ այլն։
Քաջանայ ընդդէմ բղջախոհ եւ վատթար ցանկութեան. (Լմբ. իմ.։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
Մի՛ բարկասցի ցասումն քո յիս։ Եթէ ելցէ ցասումն արքայի։ Ոչ երկնչէր ի ցասմանէ թագաւորին։ Ի ցասմանէ առիւծու։ Հայեցեալ Յիսուսի զնոքօք լի ցասմամբ։ Եւ էր հերովդէս ցասմամբ ընդ տիւրացիս եւ ընդ սիդովնացիս։ Ցասմամբ մեծաւ։ Ո՛չ ցասմամբ յիշխանութեանս հպարտացեալ.եւ այլն։
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
ՎԱՐՔ, րուց, եւ այլն. βίος vita διαγωγή vitae institutum πολιτεία civilis vivendi ratio. Վարումն կենցաղոյս ի մարդոյ. քաղաքավարութիւն ի կենցաղումս. կեանք. ընթացք. կարգ. կրօնք. կեանք անցընելը, վարւիլը.
Որք գերաշխարհիկք են վարուք. (Շ. ընդհանր.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Ընդվզիմ.
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
Այր սպանի ի վէրս ինձ, եւ երիտասարդ ի հարուածս ինձ։ Վէր ընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածոյ։ Նետք տղայոց եղեն վէրք նոցա։ Ոչ վէրք, ոչ այտումն։ Սրբել զնա ի վիրաց անտի։ Վէրս ի վերայ եդին։ Լեզուին զվէրս նորա.եւ այլն։
Յընդելական սովորութենէն եւ վէրն իսկ վէր ոչ երեւի. (Մանդ. ՟Ի։)
delicacy, tenderness;
effeminacy, daintiness, delight, pleasure, voluptuousness;
— խղճի, scrupulousness of conscience, scrupulosity;
— իմաստից, niceties or delicacies of thoughts;
— սրտի, ախորժակի, delicacy of heart, — of taste;
— կերակրոց, luxurious feeding, delicacies, dainty meats, good living;
արօտք փափկութեան, pleasant pastures;
պարտէզ փափկութեան, garden of delights;
օր փափկութեան, holiday;
ի հանդերձս փափկութեան զարդարեալ, tastefully, daintily clothed or dressed;
ընկղմիլ ի —ս, to revel in voluptuousness;
cf. Հատանեմ.
Եւ մեք դժուարին ինչ ձերոյն փափկութեանդ չերեւեսցուք։ Մի՛ զդրունս փակեսցուք ընդդէմ լուսոյն, զի բազմապատիկ վայելել մարթասցուք ի փափկութեան նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 4։)
shell, husk;
— պտղոց, rind, peel, paring;
— ծառոց, bark;
— ընկուզի, nut-shell;
— ձուոց, egg-shell;
— ընդեղինաց, pod, cod, husk;
— խեցեմորթից, oyster-shell or tortoise-shell;
scale;
— արեւելեան, coculus Iudicus, fisher's berry.
Երկու բնութեամբ է ընկոյզն զանգեալ. մի՝ փեճեկովն, որ ունի զփայտի բնութիւն, եւ մի՝ որ ի ներքս պարարտութիւնն։ Միմեանց պիտոյանան ի կենցաղս, որպէս հատ ցորենոյ՝ փեճոկին իւրոյ. . (Նար. երգ.։ Երզն. մտթ.։)
loan, borrowing;
anthem, response, antistrophe, antiphon;
— առ —, —ն ի —, by turns, reciprocally, alternatively, mutually;
խնդրել —, to ask in loan;
— տալ, to lend, to make a loan;
— առնուլ, to receive as a loan, to borrow;
ընդ —ս մտանել, to be overburdened by loans, to be obliged to beg;
—ով կեալ, to live upon trust, or upon credit.
Ընդ փոխս ոսկւոյ մատնեն, ընդ ճգունս ճգունս պատերազմաց։ Տո՛ւք զբերենս ձեր ի փոխ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Լմբ. սղ.։)
ՓՈԽ. ի բարդութիւնս է որպէս Փոխանակ. փոխարէն. ընդ. եւ անդր. յայլ. այլուր. եւ Անդրէն, վեր կամ վերստին. ոչ միշտ հայկաբանութեամբ, այլ ստէպ ըստ յն. եւ լտ. ἁντί, μετά pro, re, trans. եւ այլն։
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
Ի ձեռն Անանիայի փոխանակի աղքայի։ Որ էր ՟Ը (այսինքն ի միասին ընդ ) փոխանակի բդեշխին։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Առ դաղիովնաւ փոխանակաւ բդեշխին աքայեցւոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի ՟Ղ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7=12։ ՟Ժ՟Ը. 12։)
ՓՈԽԱՆԱԿ. գ. ἅλλαγμα, ἁντάλλαγμα, δόμα commutatio եւ այլն. Փոխանակութիւն. փոխարինութիւն՞ փոխարէն. ինչ մի փոխանակեալ ընդ այլոյ իրի. տուրք. փրկանք.
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
ՓՈԽԱՆԱԿ ԸՆԴ. նոյն ընդ վ.
Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ե. 21։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ղ. 17։)
Փոխանակ ընդ զիմ անձնս տայցեմ։ Մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեան կրեն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ Եզնիկ.։)
Զշմաւովն եթող փոխանակ ընդ իւր Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
Եզն փոխանակ տուեալ Աստուածուհին՝ ոչ ետ զոհել զկոյսն։ Զայլս ի նոցա տեղիս փոխանակ առ իւր կոչեաց։ Եւ ոչ վասն սիրոյ՝ սիրել ինչ փոխանակ։ Փոխանակ շնորհեցաւ։ Զժանգ անօրէնութեան յանձն է քերեալ ի բաց ընկեսցէ, եւ փոխանակ՝ բարեացն գործովք լցցի. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)
to exchange, to make an exchange, to barter;
to substitute for, to fill the place of;
to succeed;
to permute, to alternate;
to compensate, to counterbalance;
— զտեղի, to take the place of, to substitute for;
— զանձն ի վերայ ճշմարտութեան, to give oneself for the truth;
— զոք ի վերայ ապահովութեան հասարակաց, to sacrifice a person for the public safety;
— զկեանս իւր ի վերայ ուրուք, to hazard one's life in defence of a person;
զմահ ընդ կենաց — քան, t o die rather than yield.
ἁλλάσσω, ἁνταλλάσσω, -ττω, μεταλλάττω, -σσω muto, commuto, transmuto. Փոխանակ տալ կամ առնուլ կամ գնել. փոխել զիմն ընդ իրիք կամ յայլ ինչ. տեղը կամ դիմացը ուրիշ բան տալ, կամ առնել, իրարու հետ փոխել.
Զամենայն՝ որ բանայցէ զարգանդ իշոյ, փոխանակեսցես ընդ ոչխարի. եւ եթէ ոչ փոխանակեսցես, փրկեսցես զնա։ Մի փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւօյն, եւ մի զյոռին ընդ լաւին. ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայն, եւ այլն։ Փոխանակեսցուք քեզ զօրս ընդ զօրաց։ Փոխանակեցէք դուք գանձինս ձեր փոխանակհաղցն կտակարանաց։ Ի մտի եդեալ՝ զմահ ընդ կենաց փոխանակել, քան եւ այլն։ Ոչ փոխանակեսցէ եւ ոչ ընդ միոյ իրիք փրկանաց զթշնամութիւն։ Փոխանակեցին զճշմարտութիւն Աստուածայ ընդ ստութեան։ Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պէտս անբնականս. եւ այլն։
Փոխանակեալք զունայնութիւնս ընդ ճշմարիտ յուսոյ անմահութեան։ Որք վասն քո զկեանս իւրեանց փոխանակեցին. (Շար.։)
Փոխանակեսցին անձինք մեր ընդ ճշմարտութեան հաւատոյս, եւ մի ընդ երկրաւոր զբաղմանս. (Ղեւոնդ.։)
ՓՈԽԱՆԱԿԵԼ. διαδέχομαι succedo, excipio. Փոխանորդել. յաջորդել. պայազատել. տեղը նստիլ կամ անցնիլ, բռնել, փսխն ի փոխ բան մը ընել կամ ըլլալ.
Երկուս երկուս ի փոխանակել։ Զնա (զլոյս տուընջեան) գիշեր փոխանակէ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 17։ Իմ. ՟Է. 30։)
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
Եղիցի փոշի ընդ ամենայն երկիրդ եգիպտացւոց։ Եղեւ մանր իբրեւ զփոշի, եւ ընկեցի զփոշին ի վտակն։ Իբրեւ զփոշի՝ զոր տարաւ մրրիկ։ Կոխան առնել զքաղաքս, եւ դնել զնոսա ի փոշի։ Եղիցի իբրեւ զփոշի անուոյ մեծութիւն ամպարշտաց։ Հողմ երիվար նորա, եւ ամպք փոշի ոտից նորա։ Զմուռս եւ կնդրուկ յամենայն փոշեաց իւղեփեցաց։ Իբրեւ զփոշի մանր.եւ այլն։
trial, test, proof, attempt;
specimen, sample;
experience, proof;
endeavour, undertaking, enterprise, expedient;
trial, adversity, misfortune;
temptation;
probation;
experienced, expert, practised;
approved, tried, pure;
ի —ոյ, by or from experience;
խիստ — ,a hard trial;
բազմամեայ —, experience;
բնագիտական —, physical experiment;
—ով ուսեալ, taught by experience;
լինել —, to be experienced, versed, exercised;
զ— առնու րձել, ի — մտանել, to experience, to make an experiment of, to attempt, to make attempts, to try, to assay, to prove, to experiment;
ի — արկանել, to put to the trial or test, to torture;
— փորձել վերստին, to renew an attempt, to make a new effort;
ի վերջին — մատուցանել զիմն, to put to the final proof;
ի մահու — գալ, to prove death, voluntarily to encounter death;
հայաստան նախ զ— առ զօրութեան նորա, Armenia was the first to feel his strength;
ընդ նոր — հանդ իսի էանց նա, he was put to a new trial;
մատեաւ եւ յարդարսն — մահու, even the righteous were in mortal danger;
գիտելով զ— առն, well knowing what a man he is;
զգանից զ— առ, he was beaten;
— է, he is experienced, he has much practice;
— արծաթոյ եւ ոսկւոյ ի բովս, gold and silver are tried in the furnace;
cf. Զէն.
(լծ. եւ յն. եւ լտ. ). πεῖρα experimentum δοκίμιον, δοκιμή probatio, exploratio, experientia. տե՛ս եւ ՓՈՐՁՈՒԹԻՒՆ. πειρασμός tentatio. Փորձելն կամ փորձիլն. հանդէս. քննութիւն. ընտրութիւն, ցուցակութիւն. տեղեկութիւն.
Մի տար ըզքեզ ի փորձ չարի։ Դարձեալ յետ փորձըն կատարման։ Մինչ ի ՟Խ տիւ պահեալ, ապա եմուտ ի փորձ. (Շ. խոստ. եւ Շ. մտթ.։)
Բայց ի յԱստուած ապաստանեալ, եւ գոհութեամբ զփորձըն տարեալ. (Վահր. ոտ.։)
Զորոյ զփորձ առեալ եգիպտացւոցն՝ ընկղմեցան։ Զտտնջանաց եւ զդանից զփորձ առին։ Փափուկըն՝ որոյ ոչ իցէ ոտին իւրոյ առեալ զփորձ գնալոյ ի վերայ երկրի.եւ այլն։
ՓՈՐՁ. ա. πεπειρασμένος tentatus δοκιμαζόμενος, δόκιμος probatus, probus ἕμπειρος, πειραθεῖς expertus, peritus. Փորձեալ, անցեալ ընդ փորձ. ընտիր գտեալ ի փորձութեան. փորձիւ ուսեալ. տեղեակ. հմուտ եւ լաւ. ընտիր.
Յառաքինեաց եւ ի փորձից։ Այսու փորձ գտան (այսինքն նեղութեամբ ) ընտրեալք ամենայն։ Եկեսցէ ի մէջ փորձն պօղոս.. . Որ ոչ է փորձ պատերազմի։ Էին եւ Աստուածայնոց գրոց փորձք եւ հմուտք։ Փորձ գտեալ։ Ամենայնիւ փորձք գտեալք։ Որում ամենեքին փորձ էք, Որոյ ճշմարտութեան փորձ էք դուք։ Լսել բարւոյ եւ փորձ վարդապետին՝ հօրն ամոնայ. (Փիլ.։ Պրպմ.։ Իգն.։ Սարգ.։ Սարկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Վէմ ընտիր, զոր ոմանք ի թարգմանչացն փորձ ասեն. (Տօնակ.։)
temptation;
misfortune, calamity;
— ունել, to be tempted to;
ի — արկանել, տանել, to lead into temptation;
յաղթել փորձութեան, to resist temptation;
յաղթիլ, ընկճիլ ի փորձութենէ, to succumb to temptation.
Անուանեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ փորձութիւն, վասն փորձելոյ նոցա զտէր։ Մի փորձեսցես զտէր Աստուած քո։ Որպէս փորձեցէք ի փորձութեանն։ Առնուլ իւր ազգ ի միջոյ ազգի փորձութեամբ եւ նշանօք։ Աբրահամ ապաքէն ի փորձութեան ի հանդիսի գտաւ հաւատարիմ։ Հասանէ երազ ի բազմութեան փորձութեանց։ Մի՛ տանիր զմեզ ի փորձութիւն։ Զի մի մտանիցէք ի փորձութիւն։ Կատարեալ զամենացն փորձութիւնս սատանայի։ Ի ժամանակի փորձութեան հեռանան։ Ցանգ կայիք ընդ իս ի փորձութիւնս իմ.եւ այլն։
Ո՞չ ապաքէն իբրեւ զփորձութիւն են վարք մարդոյ իվերայ երկրի։ Քրիստոսեւ փրկեցայց ի փորձութենէ, աստուծով իմով անցից ընդ պարիսպս. (Յոբ. ՟Է. 1։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 30։)
far off, distant, remote;
— աշխարհ հատանել or հարկանել, երթալ ի — աշխարհ, ի — աշխարհս ընթանալ, անցանել, to travel abroad;
ի — աշխարհէ գալ, to return from abroad.
Վարի կից ընդ բառիս Աշխարհ. որպէս Օտար. հեռաւոր. հեռի. բացակայ. (իբր ի բաց տարեալ) երկայն. երկար. ըստ յն. բաւյիւ ասի, ἁποδημέω peregrinor, peregre proficiscor, absum domo, seu patria.
Ի տար աշխարհս ուրեմն երթեալ էր։ Ի տար աշխարհս ընթանայր։ Ի տար աշխարհս անցանէին. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Մանդ.։)
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
Իբրեւ զտարագիրս եւ զխոտանս ի բաց ընկեցան. (Սեբեր. ՟Է։)
Ի հայրենի ընչից տարագիր գտանի։ Զիւրեանց որդիսն տարագիրս առնեն։ Պօղոս եւ զբամբասօղս տարագիր առնէ յարքայութենէ. (Ոսկ. մտթ.։)
reflux, ebb;
cf. Մակընթացութիւն.
ἑκδρομή excursio ἅφεσις demissio, remissio. իտ. calata, calare. Տեղատուութիւն կամ հատումն ի տեղւոջէն. այսինքն նուազութիւնզ եւ պակասումն ջրոց ծովու ձգելոյ աստի անդր ընդ լուսնի. ջրին քաշուիլը.
Կոհակաց մակընթացութիւն եւ տեղատութիւնք զքաղաքս եւ զցամաքն ծովացուցին, եւ գծով ցամաքեցուցին. (Արիստ. աշխ.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
ՏԵՂԻ. τόπος locus στάσις statio. որ եւ ՏԵՂ, ԵՏՂ. Վայր. ուրն՝ զոր գրաւ է իւրաքանչիւր մարմին. կայան. ընդունարան. բնակարան. կողմն. սահման. ընդարձակութիւն. միջոց. տեղ, տեղը.
Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)
Հրէական զոհիցն եւ պատարագացն արիւնք առ տեղեաւն ի քաւութիւն էր ակամայից ոմանց մեղանաց։ Տխմարք յընթերցողացն՝ առ տեղեաւն միայն հայելով ի բանն՝ ոչ քննեն զպատճառն. (Շ. թղթ.։)
Ոչ տամ տեղի եւ մուտ բանին։ Տեղի տային հաւանական բանիցն։ Տեղի՛ տուր ննջել ինձ առ քեզ ի սենեկին. (Յիսուս որդի.։ Լմբ. էր ընդ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Խորշի եւ տեղի տայ (ի մարդկանէ), եւ զմիայնութիւնն սիրէ։ Մի՛ խրոխտել ընդդէմ փորձութեանց, այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Որ առաւել ցանկայ, նա ոչ երբէք կարէ զ տեղի առնուլ իլ ցանկանալոյ։ Այսուկարծեօք զտեղի առնոյր քարոզութիւնն։ Ոչ այսու լուծումն կարծեացս զտեղի առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. եւ 17։ Էր ընդ եղբ.։)
visible, apparent, plain;
theoretical, contemplative, speculative;
perspicacious, sharp;
prophetical, prescient, foreknowing;
formal, special;
—ն, theory;
— ազն, ազգ, տոհմ, the nation, race, tribes of Israel;
—ն ընդ զգայութեամբ անկանի, the visible is subject to the senses.
Իմաստասիրութիւն բաժանի ի տեսականն եւ ի գործնականն. եւ դարձեալ տեսականն բաժանի ի բնաբանականն, եւ յուսումնականն, եւ յաստուածաբանականնն։ Յաղագս գործնականին, որ ընդ դիմաբաժանի գործնականումն. (Սահմ. ՟Ա։)
Ոչ միայն ընդ տեսականն, այլեւ ընդ գործնականն մեր հաճեսցի աստուած։ Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին ... Յիմաստութիւն տեսականին, եւ ի խորհուրդ գործնականին։ Ի գործնական եւ ի տեսական ընթացիցն կասեալ. (Շ. ՟գ. յհ.։ Յիսուս որդի.։ յռջբ։)
Երեւեցուցանելով տեսականացն եւ այլ գեղեցկութիւնս։ Յաղագս կենաց վարուց տեսականի։ Տեսական ազգն տեսանել միշտ ուսումն ընկալեալ՝ էին տեսման բաղձասցի. (Փիլ.։)
Տեսականն՝ որ ընդ զգայութեամբն անկանի։ Ի տեսականէ իմեքէ եղեալ։ Յոչ ումեքէ տեսական եղեալ. (Նիւս. բն.։)
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
Առ սէրն քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանս։ Առ սէր քոյոյ տէրութեանդ ոչինչ ընդդիմացաք։ Սիրով տանէին զամենայն յափշտակութիւն ընչից իւրեանց։ խօսէր ընդ նոսա սիրով ըստ առաջին սովորութեանն. (Եղիշ.։)
Ուտէին եղբարքն սէր. այսինքն ագապ. կերակուր ընդունելութեանք. որ եւ վր. սէրի. (Վրք. հց.)
ամենայն յօգաւորութիւնք եւ սէրք եւ կցորդութիւնք։ Եկայք արասցուք սէրս եւ միաբանութիւնս ընդ զօրապետսն. (Դիոն. ածայ.։ Ուռհ.։)
amiable, dear, beloved, well-beloved;
affectionate, benign, kind;
favourite, darling, lover;
—դ իմ, my dear;
— ընծայել, to render amiable;
— է ինձ, I prefer;
— է քեզ գեղեցիկն, the beautiful affects you;
— է ինձ կարծել, I should think;
— է ինձ տեսանել ի քեզ, I am very happy to see in you;
— էր ինձ բարերարել, I had placed all my happiness in doing good.
Մին սիրելի, եւ միւսն ատելի։ Մի իշխեսցէ անդրանկացուցանել զորդի սիրելոյն։ Սաւուղ եւ յովնաթան սիրելիք։ Առ դու զորդիդ քո սիրելի, զոր սիրեցեր՝ զիստհակ։ Ոչ խնայեցեր յորդիդ քո սիրելի վասն իմ։ Դա է որդի իմ սիրելի, ընդ որ հաճեցայ։ Բայց ձեզ ասեմ սիրելեաց իմոց։ Ողջոյն տան քեզ սիրելիք։ Ողջոյն տաջիր սիրելեաց մերոց իւաքանչիւր յանուանէ.եւ այլն։
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
լծ. յն. լտ. καρδία cor, cordis եւ ψυχή animus, anima διάνοια mens, cogitatio. (որպէս սիրոյ տեղի, դիրք, օթարան. եւ սերտ մասն. յորմէ եւ յն. քարտի՛ա. լտ. քօռ, քօ՛ռտիս. (որպէս եւ քա՛ռրիդաս ՝ է սէր. քա՛ռուս ՝ սիրելի). սանս. հռիտ. դաղմ. սէ՛ռտքէ ). Պատուականագոյն մասն յընդերս կենդանւոյ՝ իբրեւ սկիզբն կենդանութեան, եւ զգայական բաղձանաց. ուստի եւ լայնաբար՝ յոժարութիւն, ոգի, կամք, միտիք, խորհուրդ, եւ այլն.
Առ չժուժել սրտիցն դառնութեան։ Քաղցրացո զդառնութիւն սրտիդ։ Սիրտն ի բերանն էր (յեփթայեայ ընդ զոհել զդուստրն). (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը. եւ Եղիշ. դատ.։)
Սրտիւ պահին հմակերք, եւ ցանկութեան հեշտութեամբ՝ բազմածինք կենդանեացն։ Այսպէս առ սրտին ընդ յառնել ազգակից է անասնոցա յարձակման։ Առնէ սիրտն զարիութիւն, եւ երկիւղն զգուշութիւն. (որպէս եւ ռմկ. սրդողիլ կամ սրտոտիլ, է իբր սրտադողիլ, սրտմտիլ)։
beginning, commencement, outset;
origin, principle;
cause, matter, author, mother, motive, birth, base, foundation;
principle, maxim;
prelude, proem, exordium;
սկզբունք անընդմիջականք, immediate principles;
սկզբունք արքիմեդեայ, Archimedes' principles;
ի սրզբանէ or սկզբանէ, ի սկզբնուստ, in the beginning, at first, originally, firstly, primitively;
անդուստ or անդստին ի սկզբանէ, from the very beginning or outset, from the first, ab ovo, ab antiquo;
ի սրզբանէ ցկատարածն, from beginning to end;
ի սկզբանէ աշխարհի, since the creation of the world;
ի սկզբանէ էր բանն, in the beginning was the Word;
— առնել or առնուլ, ունել, cf. Սկսանիմ;
ի սկզբանէ, from the beginning, at the beginning;
cf. Սկիզբն.
Ամենայն ուրեք սկիզբն եւ առաջքն դժուարինք են. եւ եթէ սկիզբն առնիցեմք, ամենայն ինչ հարթ եւ դիւրին լինիցին։ Ոչ եթէ սկիզբն միայն պիտոյ է պայծառագոյն, այլ եւ կատարածն եւս առաւել լուսւորագոյն։ Որ զառաքինութեան կատարումնն ընդ սկզբանն ոչ միաբանեն, եղծանեն եւ կորուսանեն զամենայն. (Ոսկ. եբր.։)
Զի թէպէտ սուղ է որդի, վասն զի սկիզբն (այսինքն է ի հօրէ), նոյն փարթամ, վասն զի պատճառ է հոգւոյ ելողութեան։ Հոգին սուրբ սուղ եւ հարուստ. զի թէպէտ սկզբունք՝ վասն ընդ պատճառաւ, այլ՝ եւ անսկզբունք, վասն ոչ ընդ ժամանակաւ։ Որպէս ի սկզբանցն եւ յասկզբանցն երեւեցուցաք։ Զսկզբունս եւ զանսկզբունս, զզգալիս եւ զիմանալիս. (Քեր. քերթ.։)
Սկիզբն կալայ խօսել ընդ քեզ. (Նար. ՟Դ։)
Ի ՍԿԶԲՆՈՒՍՏ. մ. Նոյն ընդ վ. որպէս յն. ἁρχίθεν ab initio, a principio.
to creep, to crawl on the belly, to wriggle;
— ընդ երկիր, to crawl along on the ground;
to drag or draw oneself along.
ἔρπω, διέρπω repo, repo, repto ἁπολισθαίνω delabor, defluor σύρομαι trahor. Սողոլ. զեռալ. սահիլ՝ քարշիլ՝ խաղալ ընդ երկիր կամ մօտ ի գետին ըստ օրինակի անոտն կամ կարճոտն զեռնոց. եւ Լուղիչ թռչնոց յօդս, կայառիլ լողակաց ի ջուրս, եւ այլն. եւ Սպրդիլ, սողոսկիլ ի բարձրութենէ ի վայր.
Որպէս սողունք ՟Ը երկիր եւ ընդ ջուրս սողին, նոյնպէս թռչունք ՟Ը օդս. (Վրդն. սղ.։)
nostrils;
cf. Ընդաղոտ.
Ի ձեռն ռընգաց օդս (ձգի)։ Ռընգամբք ոչ շնչելով եւ ոչ հոտոտելով։ Ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել (շան)։ Որ ինչ երեսք (այսինքն աչք) այլոց, ա՛յս ռընգունք շանց որսականաց եւ հետախուզից. (Փիլ.։)
Ի վայր սորեցին ընդ ռնգունս նորա։ Երկու աչօք, երկու ականջօք, եւ երկու ռնգամբքն. (Եղիշ. ՟Է. եւ Եղիշ. յես.։)
Աչօք, ականջօք, ռընգամբք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ռընկացն կրկնակի տանջանք. (Սարկ. լս.։)
domestic, household, family, private;
— տնտեսութիւն, domestic economy;
cf. Առտնին, cf. Ընտանի.
σύνοικος domesticus. Սեպհական տան. առտնին. ընտանի.
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Վասն ընչից զտղայս ծերոյ մի՛ տացեն. (Կանոն.։)
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
Հանէ՛ք զնա արտաքս. եւ տանէին զնա։ Տարաւ ի բաբելոն։ Տարաւ զնոսա առ արքայն բաբելոնի ի դեբլաթա։ Տանիցի՞ս զիս ի սահմանս նոցա։ Առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց տանիցին զձեզ վասն իմ։ Զի՞նչ տանիցիմք առնն աստուծոյ. չիք ինչ՝ տանել առնն աստուծոյ։ Տարաւ զիս ընդ կողմն հարաւոյ։ Տանել ի գերութիւն։ Փրկեա՛ զորս տանին ի մահ. եւ այլն։
ՏԱՆԻՄ. χωρέω capio, contineo. Կարօղ լինել պարունակել. բաւել. բաւական լինել. ընդունել. յինքեան կամ սիրով.
Զաւետարանական ընթացսն եւ զվերակացութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ շնորհօքն աստուծոյ առանց պակասութեան տանէր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
Մի՛ ինչ տարցին ընդ միտ. այսինքն մի՛ դիցեն ի սրտի, մի՛ դժուարեսցին. (Եզնիկ.։)
Յորժամ յաջ ոտնս յենուի, զաջ լեառն ընդ գետին տանէի. յորժամ ի ձախ ոտնն յենուի, զձախ լեառն ընդ գետին տանէի. (Բուզ. ՟Դ. 54. այսինքն ձգէի, արկանէի։)
Ասի եւ ՏԱՆԵԼ ԶՎՃԻՌ, ԶՊԱՏՈՒՀԱՍ. այսինքն կրել, ընդունել։ Եւ ՊԱՇՏՕՆ կամ ՍՊԱՍ կամ ԽՆԱՄ կամ ՓՈՅԹ ՏԱՆԵԼ. այսինքն մատուցանել, եւ ունել։ Տե՛ս ի յարակից բառսդ։
ՏԱՆԵՄ. իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, Տանիմ.
cf. Ընդունայնաբան.
Երանի՛ թէ իմաստուն էաք, եւ ոչ վայրաբանք (կամ ընդվայրաբանք). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
fainthearted, chickenhearted, fearful, timid, timorous, pusillanimous, cowardly, craven;
ընդէ՞ր —ք էք, why are you fearful?.
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
Դի ցուրտ յերկիր ընկենուին։ Ցուրտ ցաւով. (Խոր. ՟Գ. 37։ Նախ. ՟գ. թագ.։)
Հրէականս իմն հեղուն ցուրտս եւ խոտորակս եւ անմտութեամբ լիս։ Պատճառս ցուրտ եւ աննման։ Եւ կամ այլ ինչ ցուրտ պատճառս ուրախակիցն լինելոյ. (Պրպմ. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Զոմանս ի ցուրտ եւ ի պարզ ընկենուին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
κλείω claudo ἁποκλείω occludo συγκλείω concludo φράττω, ἑμφράττω, -σσω, σφηνόω obturo, obsero περιστέλλω circumdo, circumtego. Փակ դնել, ի փակ ունել. արկանել ընդ փականօք. ծածկել. կափուցանել. խփել. խնուլ. արգելուլ. շուրջ պատել. պաշարել. պարունակել. ափոփել. գոցել, ներսը պահել, կապ դնել.
Փակեաց տէր Աստուած արտաքոյ նորա զտապանն։ Եթէ փակեսցէ ընդդէմ մարդկան, ո՞ բանայցէ։ Փակեաց զդուրս վերնատանն ընդդէմ նորա, եւ աղխեաց։ Այդ դուռն փակեալ կացցէ, եւ մի՛ բացցի։ Պարտէզ փակեալ։ Դրօք փակելովք՝ ուր էին աշակերտքն ժողովեալ վասն ահին հրէից եկն Յիսուս, եւ եկաց ի մէջ նոցա.եւ այլն։
Յիշխանս Յուդայ. զտանուտեարս ցեղիցն կոչէ, որով եւ զԵրուսաղէմ ի ներքս փակէ. . . զգլխաւորագոյնսն գրելով՝ զայլսն ընդ սոքօք փակեցին. (Շ. մտթ.։)
Մի՛ փոխ առնելով փակիլ ընդ վաշխիւք. (Նախ. առակ.։)