without a city or country.
Ագռաւն անտուն է, անբնակ, անքաղաք. (Փիլ. լին.։)
to be indigent, to be poor.
ԱՆՔԱՏԱՆԱՄ ԱՆՔԱՏԻՄ. ἁπορέω, δέομαι. egeo, indigeo, destitutus sum, ad angustias redigor. Ցականիլ. կարօտանալ. կարօտիլ. չքաւորիլ.
Մրջիւն ի բաց մերժելով զսով՝ ցորեանս եւ գարիս ընդ երկու հատանէ, զի մի՛ բուսեալք՝ անքատասցի կերակրոյ. (Փիլ. լիւս.։)
Սպեղանեաց եւ բժշկաց, եւ առ ի սոցանէն օգնականութեան կարօտեալ անքատին. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Անքատանամ.
ԱՆՔԱՏԱՆԱՄ ԱՆՔԱՏԻՄ. ἁπορέω, δέομαι. egeo, indigeo, destitutus sum, ad angustias redigor. Ցականիլ. կարօտանալ. կարօտիլ. չքաւորիլ.
Մրջիւն ի բաց մերժելով զսով՝ ցորեանս եւ գարիս ընդ երկու հատանէ, զի մի՛ բուսեալք՝ անքատասցի կերակրոյ. (Փիլ. լիւս.։)
Սպեղանեաց եւ բժշկաց, եւ առ ի սոցանէն օգնականութեան կարօտեալ անքատին. (Փիլ. տեսական.։)
void of malice, not vindictive.
Աստուածութիւն անքէն ե, եւ առաքինասէր. (Փիլ. լին.։)
inscrutable, impenetrable, hidden, secret.
Անքննին տեղի ուրախութեան, կամ տեսիլ. (Ագաթ.։)
ՅԱՆՔՆԻՆՍ ԱՆԿԱՆԻԼ. Մատնիլ յիրս անհասանելիս. չկարել հասու լինել. միտքը շուարիլ, խելքը չհասնիլ.
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
Երեք նոցա՝ որ խնդրէինն՝ աւուրքն անցին, եւ գիշերք անքունք. (Փիլ. սամփս. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Անքուն կատարեալ զկեանս իւր յաշխարհի արթնութեամբ. (Փիլ. լին.։)
useless, fruitless, vain, unprofitable;
յ—ս, unprofitably, vainly.
Մի՛ կարծեր անօգուտ ի ժամանակս ժամանակս գոլ գոռոզութիւն. քանզի եւ ոչ պատուհասն անօգուտ է. (Փիլ. նախ. ՟բ.։)
ԱՆՕԳՈՒՏ ՅԱՆՕԳՈՒՏ. ἁχρήστως, εἱς ἁνωφελῆ. inutiliter. Առանց օգտի. յումպէտ. ի զուր. նաֆիլէ, ապէս եերէ.
more or very thin, very subtile.
Ի թեթեւ նիւթոյն, եւ յանօսրագոյն օդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
to rarefy;
to become thin;
to be diminished;
to waste;
to become fine or subtile.
λεπτύνομαι, attenuor, σπανίζομαι, raresco. Անօսր եւ բարակ լինել. անգայտանալ. նրբիլ. թեթեւանալ. հիւծիլ. տկարանալ. նուազիլ. եւ Նրբամիտ գտանիլ. նօսրանալ, բարկընալ. սէյրէկլենմէք.
Անօսրանալ օդոյն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
subtilty, thinness.
Յանօսրութենէ, եւ ի հոծութենէ շատ ինչ յասացելոցն սովորեաց դէպ լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
illegally, unjustly.
Անօրինաբար սպանանել, կամ խորհել, կամ ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։ Աթ. ՟Բ։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Անօրինեմ.
ἁνομέω, παρανομέω. transgredior legem, impie ago. Վարիլ հակառակ օրինաց եւ կանոնաց. անօրէնութիւն գործել. ամպարշտիլ. անիրաւիլ. խոտորիլ յուղղութենէ. յանցանել. զրկանս առնել.
to hare in tuition, to teach, to instruct.
իբր հսրկ. ըստ յն. ոճոյ. որ եւ ասի Վարդապետիլ. վարժիլ. ուսանել. սորվիլ. էօյրէնմէք.
pupillage;
apprenticeship.
παιδεία, παίδευσις. discipulatus, disciplina, institutio. Աշակերտիլն. ուսումն. հետեւողութիւն. աշկերտութիւն. շակիրտլիք. շակիրտանէ.
active, diligent.
Շտեմարան զինքն պատրաստել աշխատախոնջ առաքինութեամբ եւ ճշմարտութեամբ բանի։ Երկար աղօթից էր պտուղ, եւ աշխատախոնջ քրտանց եւ առաքինութեան վարձ. (Տօնակ.։) (Հ. կիլիկ.։)
cf. Աշխատաժիր.
Շտեմարան զինքն պատրաստել աշխատախոնջ առաքինութեամբ եւ ճշմարտութեամբ բանի։ Երկար աղօթից էր պտուղ, եւ աշխատախոնջ քրտանց եւ առաքինութեան վարձ. (Տօնակ.։) Հ. կիլիկ.։
to labour diligently;
to compose, to write.
ԱՇԽԱՏԱՍԻՐԵԼ Սիրով աշխատիլ. ճգնիլ յօժարութեամբ.
diligent labour, elaborate study, industry;
work, production.
ԱՇԽԱՏ ԼԻՆԵԼ. κοπιάω, κάμνω. laboro, fatigor, ἑνοχλέομαι, obturbor, κακοπαθέω, mala patior. Աշխատիլ. վաստակիլ. խոնջիլ. վշտանալ. աշխատիլ, դատիլ, յոգնիլ.
to work, to take trouble, to toil, to labour.
κοπιάω, κάμνω, πονέω. laboro, fatigor. Աշխատ լինել. վաստակիլ. խոնջիլ. տառապիլ. աշխատիլ, յոգնիլ.
Աշխատութեամբ ստանալ, եւ ստացեալ լինել. վաստըկիլ, վաստըկուիլ.
Աշխատիլ պարտ է մեզ յոյժ զգործս հոգւոց մերոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
fatigue, trouble, labour, care, endeavour, effort;
work, business;
exeroise;
fabrication;
— մտաց, stretch of the mind, intense application;
աշխատութեամբ, with difficulty, with great trouble.
κόπος, μόχθος, πόνος , κακοπάθεια. labor, fatigatio, dolor. որ եւ ԱՇԽԱՏԱՆՔ. Աշխատութիլն. վաստակ. ջան. ճիգն. երկ. տառապանք. նեղութիւն. խոնջութիւն, վիշտ, ցաւ. աղէտք.
to complain of, to lament, to mourn, to deplore.
θρηνέω lamentor, plango Կոծիլ. ողբալ աշխար դնել. սգալ. լալ, լաց ընել. ազլաշմագ. հայգըրմագ.
Մի՛ զմեռեալսն, այլ զկենդանիսն աշխարեցէ՛ք։ Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
geographer;
cosmographer;
geography;
cosmography, poll-tax;
— առնել, to take a census, cf. Աշխարհագրեմ.
ἁπογραφή. descriptio, λαογραφία, vulgi descriptio կամ բայիւ ἁπογράφω, -ομαι, describo, -or. Գրութիւն եւ Գրուած համաշխարհական ի դիւան արքունի. քննութիւն. թիւ համարոյ մարդկան անցեալ ի գիր. գայտ. թեֆթիշ, թեհրիլ, քիւթիւք, տէֆթէր.
to proclame every where or with a loud voice, to divulge, to noise abroad.
Աշխարհագոյժ առնէ նախախնամութիւն զանտեսանելի տարերցն հուր յամպարշտաց դատաստանի ըմբռնեցելոց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Creator of the world.
Զաշխարհագործն, զայսչափ աշխարհ տեսանելով, ոչ իմացաք. (Փիլ. յովն.։)
cf. Աշխարհախումբ.
Աշխարհագումար տօն, կամ ամբոխ, կամ ժողովք. (Պիտ.։ Մեսր. երէց.։ Հ. կիլիկ.։)
geography;
— բնական, physical -;
— քաղաքական, political -.
κοσμογραφία, γεωγραφία. cosmographia եւ geographia. Իբրու Տիեզերագրութիւն, կամ Երկրագրութիւն, որ ճառէ զգրից աշխարհի, մանաւանդ երկրի, եւ զբաժանմանէ եւ զհանգամանաց նորա. հեյեէթի տիւնեա, թախդիդի պիլատ, րէսմի էրզ.
to observe or spy a country.
χωραβατέω. regionem obabulo. Դիտել շրջագայութեամբ զաշխարհ, զերկիր, զգաւառ. երկիր պտըտիլ՝ աչքէ անցընել.
worldly, profane;
secular, lay, temporal.
Ոչ ինչ յաշխարհային մասանց դադար առնուլ. յն. յաշխարհի մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
that created the world.
Աշխարհաստեղծն՝ ինքն արդարոյ երեւի. (Փիլ. ՟գ. մանկ.։)
political;
secular.
Այն ինչ իրք՝ որովք լինի քաղաքավարիլ յաշխարհի. աշխարհային. քաղաքական. աշխարհական. մարդկային.
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
ԱՇԽԱՐՀԱՎԱՐ ԼԻՆԻՄ ԱՇԽԱՐԱՎԱՐԻՄ Քաղաքավարիլ յաշխարհի օրինօք, կամ ըստ օրինաց աշխարհի. կեալ յաշխարհի, կամ մտանել ի կարգ աշխարհի.
Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)
policy;
secularlife.
Քաղաքավարիլն յաշխարհի. կեանք աշխարհի կամ աշխարհականի. կենցաղ բարեկեցիկ.
that has seen much of the world;
known by all, notorious, public, manifest;
— ցուցանել, to publish, to make known.
Այժմ լռելեայն եկի, եւ ապա բազում աշխարհատես յայտնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28.) յն. մի բառ, որ առ (Երզն. մտթ.) գրի. Այժմ լռելեայլն, եւ յայնժամ աշխարհատեսիլ յայտնութեամբ։
cf. Աշխարհաստեղծ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
creation of the world.
κοσμοποιία. mudi creatio, opificium. Արարչութիւն աշխարհի. արարչագործութիւն. ստեղծումն աշխարհի. աշխարք ստեղծելը, աշխրքիս ստեղծուիլը.
Աշխարհարարութիւնն կարգեալ յօրինեալ է (ըստ գրոցն ծննդոց)։ Զաշխարհարարութիւնն հաշուելով ասէ, այս գիր արարածոց։ Յաշխարհարարութեանն ասէ, թէ փչեաց ի դէմս նորա. եւ այլն. (Փիլ.։)
cosmopolite.
Կամի ցուցանել զառաքինին միանգամայն ե՛ւ աշխարհաքաղաքացի, ե՛ւ հանգիտապատիւ ամենայն աշխարհիս։ Աշխարհաքաղաքացիս մարդ, որ իբր փոքր աշխարհ ի մեծ աշխարհի եղեալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
secularly;
vulgarly;
generally, universally.
Ի զգեստս մի՛ աշխարհօրէն բերիլ. (Շ. ընդհանր.։)
autumnal.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
autumn;
of or in the autumn.
Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.
cf. Աչառեմ.
Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
that has bad eyes;
ophthalmy.
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
cf. Զաչացու.
Աչացու (կամ աչացաւ) լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ. կիլիկ.։)
eulogy, praise.
Ոչ եմ պահապան եղբօր. գեղեցիկ (հեգնաբար) աղերս ապաբանութեան. Ի նոյն աղերս ապաբանութեան անգիտութեանապաստանել։ Յառաջ անցեալ յաղերս ապաբանութեանն յերկարեցեր. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ.։)
to dispraise, to blame.
Ոչ ապագով եւ անհաստատ ունել զաստուածային ձայնսն. (Փիլ. յովն.։)
Որ ոչ բանի եւ ոչ թուոյ արժանի եղեալ է, ամենեւին է ապագովեալ. (Փիլ. լին.։)
apostrophe.
Ըստ ապաթարցի դասաւորիլ. (Շար.։)
ingratitude.
Յայսչափ ապախտաւորութիւն եկին, զի ոչ միայն զշնորհակալութիւնն հատանել, այլ եւ զշնորհօղն իւրեանց ոչ գիտել. (Փիլ. յովն.։)
that corrupts, corrupter, destructive.
Տունկք մահաբերք ... ապականագործ ոմանք ի տնկոցն են. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։)
cf. Ապականագործ.
Երոկւ զօրութիւնք, փրկականն, եւ ապականարարն ... բարեգործակք, եւ ապականարար. (Փիլ. ել.։)