Entries' title containing գան : 153 Results

Պագանեմ, գի

See full entry →

va.

to kiss;
to adore;
cf. Երկիր;
cf. Համբուրեմ.

NBHL (2)

Պագէք երկիր արեգական։ Երկիր եւս պագանէին նոցա իշխանք թագաւորին։ Չպագանեն երկիր տունկք աստեղաց։ Զիա՞րդ մահուան նորա պագանես երկիր. (Եղիշ. Ը։ Ոսկ. ես։ Սեբեր. Դ։ Եփր. թգ. եւ այլն։ Միայն յասելն Գ. թգ. ԺԹ. 18.)

Զամենայն որոյ ոչ իցէ կրկնեալ ծունր բահաղու, եւ զամենայն բերան որոյ ոչ իցէ պագեալ զնա. կարծի առանձինն վարիլ. բայց եւ անդ պարտ է իմանալ ըստ յն. պագեալ նմա զերկիր. տեւ եւ Երկիր պագանել եւ երկրպագել.


Չարագան

See full entry →

adj.

well or soundly thrashed, beaten unmercifully.

NBHL (3)

Չարաչար գանեալ, խոշտանգեալ.

Գանալից չարագան (յն. մի բառ, գանեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 38։)

Չարագանս հանդերձ կապանօք արարեալ. (Պիտ.։)


Չարագանեմ, եցի

See full entry →

va.

to beat severely, to thrash most cruelly, ferociously, barbarously, to load with blows, to bemaul.


Սարկաւագանոց

See full entry →

cf. Սարկաւագարան.

NBHL (2)

Որ միանգամ ի սարկաւագանոցն կայ։ Յառաջելանէ ի սարկաւագանոցէն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն։ Բացէք զդուռն սարկաւագանոցն, եւ հանէք զմարմին սրբոյն. (Կանոն.։ Մաշտ.։ Վրք. հց. ՟Ը։)

զգարեզին եկեղեցացոյց, եւ զգեբաղ սարկաւագանոց շինեաց. (Եղիշ. յես.։)


Ստունգանեմ, եցի

See full entry →

vn.

not to like listen to, or consent to, to disobey, to contravene.

NBHL (8)

Կոչեցի զձեզ, եւ ոչ լուարուք. խօսեցայ, եւ ստունգանեցէք. (Ես. ՟Կ՟Ե. 12։)

Մի՛ ստունկաներ յերկիւղի տեառն։ Ոյք երկնչին ի տեառնէ, ոչ ստունգանիցեն բանից նորա։ Օրինաց բարձրելոյն ստունկանեաց։ Գուցէ երբէք խստացեալ ստունկանեսցէ զքեզ. (Սիր. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 18։ ՟Ժ՟Զ. 29։ ՟Ի՟Գ. 33։ ՟Լ. 19։)

Ստունգանեցեր ի կլանել ամպարշտի զարդարն. (Ամբ. ՟Ա. 13։)

Զի մի՛ եւ զնա ստունգանել, եւ զբան ոչ առնել թուեսցի։ Ո՛վ բանաքաղ մարկիոն, որ զմին լսէ, եւ զմիւոն ստունգանէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 202։ Եզնիկ.։)

Հրեշտա՞կ զոք առաքել. սակայն եւ նմա ստունգանէին։ Ստունգանել տեառն, կամ հրամանի, հրամանաց, պատուիրանի։ Ստունգանել հօրն իմոյ երկնչիմ։ Ինքն տէրն՝ որում ստունգանեցաք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ Յճխ. ՟Դ։ Շար.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ այլն։)

Ի ստունգանելն ձեր ի սրբոց պատուիրանաց նորա. (Էր ընդ եղբ.։)

Ի ստունգանելն ադամայ ի կենագործ ի դրախտին. (Շար.։)

Յանսաստութենէ ստունգանողին. (Եզնիկ.։)


Ստունգանող

See full entry →

adj.

indocile, disobedient.


Ստունգանութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Ստունգանումն.

NBHL (5)

ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՂՈՒԹԻՒՆ ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՒԹԻՒՆ ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՒՄՆ. παρακοή inobedientientia, contumacia. Ստունգանելն. անլսողութիւն. անհնազանդութիւն. պատուիրանազանցութիւն.

Որ զմեռեալս զմեզ վասն ստունկանողութեանն՝ (կամ ստունգանութեան) նորոգեաց վերստին. (Աթ. համբ.։)

Ստունգանութեան ժառանգեցեր վիշտս։ Մի՛ կարծիցեն զկանխասացութիւն անմիտքն բռնադատիչ ստունգանութեան. (Կիւրղ. կուս.։ Բրսղ. մրկ.։)

Հատուցումն ընդունին արժանի ըստուգանութեան իւրեանց. (Կանոն.։)

Ամենայն յանցաւորութիւն եւ ստունգանումն ընկալաւ պատիժ պատուհասի։ Ի ձեռն ստունգանմանն միոյ մարդոյ մեղաւորք բազումք եղեն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Ա։)


Ստունգանումն, ման

See full entry →

s.

contempt, disobedience, indocility.

NBHL (5)

ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՂՈՒԹԻՒՆ ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՒԹԻՒՆ ՍՏՈՒՆԳԱՆՈՒՄՆ. παρακοή inobedientientia, contumacia. Ստունգանելն. անլսողութիւն. անհնազանդութիւն. պատուիրանազանցութիւն.

Որ զմեռեալս զմեզ վասն ստունկանողութեանն՝ (կամ ստունգանութեան) նորոգեաց վերստին. (Աթ. համբ.։)

Ստունգանութեան ժառանգեցեր վիշտս։ Մի՛ կարծիցեն զկանխասացութիւն անմիտքն բռնադատիչ ստունգանութեան. (Կիւրղ. կուս.։ Բրսղ. մրկ.։)

Հատուցումն ընդունին արժանի ըստուգանութեան իւրեանց. (Կանոն.։)

Ամենայն յանցաւորութիւն եւ ստունգանումն ընկալաւ պատիժ պատուհասի։ Ի ձեռն ստունգանմանն միոյ մարդոյ մեղաւորք բազումք եղեն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Ա։)


Նախերգան, ի

See full entry →

s.

exordium, preamble, prologue, prolegomena.

NBHL (7)

Զնախերգանդ ընդունեցաք սքանչելապէս. զբանդ արդ մեզ ըստ կարգի կատարեա՛։ Յառաջագոյնսն էր ամենայն նախերգան օրինացն. զի ի բանի ամենայն եւ որչափ ձայն հաղորդեալ է, նախերգանք իսկ գոն։ Պարտ է ոչ անմասն առնել ի նախերգանէ. (Պղատ. օրին.։)

Յետ նախերգանին հարկաւոր է օրէնս ստորագրել. (անդ։)

Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)

Զոր օրինակ մարդ ի պատկերէն իւրմէ ճանաչի, սոյնպէս եւ գիրք ի նախերգանէն. (Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)

Գրեաց զնախերգանս թղթոյն այսպէս. յորմզդէ առ վախտանգ ախոյեան տասն թագաւորաց խնդալ. (Պտմ. վր.։)

Որոյ նախերգանն՝ տրտնջական զտեղւոյ հարկի գործոյն. (Արշ.։)

Ա՛րդ սկսմունք են եւ նախերգանք առ զանազանութիւն պատուհասիցն, որ կան առաջի քո. (Ճ. ՟Ա.։)


Յարգանք, նաց

See full entry →

s.

respect, veneration, deference, reverence, consideration, esteem, regard;
honour;
compliments.

NBHL (7)

Յարգանս խառնեալ ընդ պատուհասն տեսանէ։ Կարծէր յարգանօքն զմիտսն գողանալ։ Չեն ինչ պէտք յարգանացդ, եւ ոչ կայթելոյդ եւ հնչիւնս հանելոյ. այլ զմին եւեթ կամիմ. եթէ առնէիք՝ զոր լսէիքն, այն էին ինձ յարգանք։ Ե՛ւս առաւել յարգանք են, եւ մեծամեծ դրուատիք եւ այլն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11. 12. 17։ ՟Գ. 11։)

Յարգանս իմն յաճախէ։ Այն գովութիւն եւ յարգանք են զնոցանէ։ Յարգանս իմն յաւելու քաղաքին. (Ոսկ. կող.։)

Յաւէտ գերազանցեալ աղաւնիս երթեալ տանի զմեծագոյն յարգանացն երիցութիւն. (Պիտ.։)

Յարգանք եւ մեծարանք ի մեծամեծաց եւ ի փոքունց. (Ճ. ՟Գ.։)

Մեծ են յարգանք հրամանաց Տեառն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)

Նա եւ զաղքատս մեծացուցանեն փոքր ինչ յարգանօք. (Ագաթ.։)

Ընդ երջանիկ պոռնկացն ի քէն ընկալելոցն յաւէտահրաշ յարգանօք։ Չունիմ զանձն իմ քեզ ընծայել յարգանօք բանից իբրեւ զնոսա։ Բանականութեանն յարգանօք կրկին ճոխացար. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ծ՟Թ. եւ ՟Խ՟Զ։)


Մեծագանձ

See full entry →

adj.

very rich, wealthy, — opulent.

NBHL (3)

πλούσιος locuples, dives πλουσιώτερος ditior. Բազմագանձ. ճոխ. հարուստ.

Մեհեանն որ ի նմա՝ մեծագանձ յոյժ։ Մեհեանն մեծագանձ՝ լի ոսկւով եւ արծաթով. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 2։ Ագաթ.։)

Մեծ իմն՝ մեծ իրք են գտանել մարդ հաւատացեալ. քան զամենայն գանձս մարդկան մեծագանձ երեւեցուցանեմ. (Կոչ. ՟Գ։)


Ձագանամ

See full entry →

vn.

cf. Ձագեմ.

NBHL (1)

ՁԱԳԱՑԵԱԼ ՁԱԳԵԱԼ . Որոց բայն ունի լինել՝ Ձագանալ, եւ Ձագել. այսինքն ձայն հանել ձագուց ճակ, ճի՛կ. ճռուողել. ճճուել. ճիվ ճիվ ձան հանել, ճնճղկի պէս.


Ձգանաւոր

See full entry →

adj.

tendinous;
sinewy.


Ձգանք, նաց

See full entry →

s. anat. geom.

act of stretching or spreading;
*braces;
drying-place or room;
ligament, aponeurosis;
tendon, sinew;
chord of an arc, subtense;
line;
rope, cord;
— հրացանի, trigger.

NBHL (2)

Ձգանք ուռականց եղիցի ի մէջ ծովուն։ Եղիցիս ի ձգանս ուռկանաց։ Ձգանք ուռկանաց առանձինն եղիցի. (Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 5. 14։ ՟Խ՟Է. 10։)

Իբրեւ զսահմանս ձգան ամենայն ընթացեալ անցանէ. (Ոսկ. եբր.) իմա՛ բերմանց եւ այլն։


Մակագանչութիւն, ութեան

See full entry →

s. rhet.

epiphonema.

NBHL (2)

Վերգանչումն, բարձրաձայնութիւն. ճիչ.

Զայսպիսի բանքս յընթեռնուլն պարտ է հրէաբար իբրեւ կսկծողական ձայնիւ մակագանչութեամբ ձայնել ուժգին (կամ ուժգնակի), որպէս զնոյն ինքն զվշտացեալսն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)


Մանգանէզ

See full entry →

cf. Մագնան.


Նենգան, աց

See full entry →

s.

"cf. Նենգ;
—աւ, —օք, cf. Նենգաւ."

NBHL (2)

Խաբ գործեալ նենգանաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Եթէ նենգանօք ինչ չիցէ գնացեալ ամենեւին ընդ աւանդ ընկերին իւրոյ. (Ել. ՟Ի՟Բ. 11։)


Շագանակ, աց

See full entry →

s.

chestnut;
հնդիկ —, horse chestnut;
— մեծ, great or large chestnut.

NBHL (1)

Կորճէք ունի ի պտղոց շագանակ (կամ շաղդանակ). (Խոր.։)


Շագանակագոյն

See full entry →

adj.

chestnut-coloured, auburn, nut-brown.


Շագանակավաճառ, աց

See full entry →

s.

chestnutseller.


Շագանակենի, նւոյ

See full entry →

s.

chestnut-tree;
(փայտ) chestnut-wood;
հնդիկ —, horse-chestnut-tree.


Ոռոգանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Առոյգանամ.

NBHL (2)

Առուգանալ. ուռճանալ իբր ոռոգմամբ.

Ողջախոհութիւնն ի բաց խլեալ էր, եւ անարգելութիւն ոռոգանայր. (Ոսկ. պետր. եւ Ոսկ. եղ.։)


Ոռոգանեմ

See full entry →

va.

cf. Ոռոգեմ.

NBHL (7)

ՈՌՈԳԱՆԵՄ ՈՌՈԳԵՄ. Առոգանել. (ի Առու, կամ առոյգ. լծ. եւ լտ. ռի՛կօ. իռռի՛կօ ). δεύω, ἁρδεύω rigo, irrigo χέω fundo, -dis ἑποχετεύω per canalem deduco, derivo. Ջուր տալ. արբուցանել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. ջըրել, ջուր տալ.

Ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Ոռոգանել զդրախտն։ Ոռոգանեն ոտիւք (բանալով եւ փակելով զուրգս առուակաց)։ Ոռոգանէին լերինք իմ կաթամբ. (Ծն. ՟Բ. 6. 10։ Օր. ՟Ժ՟Ա. 10։ Յոբ. ՟Ի՟Թ. 6։)

Զբնաւ դաշտն ոռոգանիցեն։ Արիւնն իջեալ ոռոգանէր զերկիր. (ՃՃ.։ եւ Հ։)

Ոռոգանէ զնա արտասուօք։ Տունկք ոռոգեալք արտասուօք։ Ոռոգանեալք աճիցեն եւ պտղաբերք լինիցին. (Եփր. գալստ.։)

Նախագաղափար, ոռոգեմ. իսկ ածանցական, ոռոգանեմ. եւ պարտ է գիտել, թէ ըստ մերումս բարբառոյ նախագաղափարաւդ վարին կորճայքդ միայն (իբր ռամկօրէն). (Մագ. քեր.։)

Եթէ ոռոգանիցին ոգիք մեր աստուածային պատգամօքն, ոռոգանէ եւ զանդս մեր շայեկան անձրեւովք։ Այլ կարգ տնկելեացն է, այլ կարգ ոռոգանելեացն (այսինքն տնկողաց, ոռոգողաց). (Սեբեր. ՟Գ։)

Զշնչելեացս փողն բնաւորեալ եմք արտաքուստ ոռոգանել (այսինքն զովացուցանել շնչառութեամբ). (Փիլ. բագն.։)


Մրգանոց

See full entry →

s.

orchard, plantation of fruit-trees;
fruitery.


Շտոգանեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Շփոթեմ.

NBHL (1)

Զի՞ խառնակես զանխառնդ, զի՞ շտոգանես զանքակդ (պիտի՝ զքակեալն)։ Մի՛ մեք, մի՛ դուք՝ շտոգանել զարարածս ընդ արարիչն ջանասցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. 5։)


Շոգանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to evaporate, to vaporize.


Պատրիարգանոց

See full entry →

cf. Պատրիարգարան.

NBHL (2)

իսկ զանդրոնիկէ տարաւ ընդ ինքն պատրիարգն ի պատրիարգանոցն։ Իսկ երանելին յովհան նստէր ի պատրիարգանոցն հանդերձ քառասուն եպիսկոպոսօք. (Վրք. հց. ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։)

ՊԱՏՐԻԱՐԳԱՐԱՆ ասի եւ աթոռն կամ քաղաք պատրիարգանիստ. կաթողիկոսարան, եւ այլն.


Տուգան, ի

See full entry →

cf. Տուգանք.

NBHL (7)

Տուգանօք տուժեսցին։ Տուգանս պահանջել։ Եթէ ի տանջանս, եթէ ի տուգանս. (Ես. ՟Թ. 5։ ՟Ա. Եզր. ՟Ը. 27։ ՟Բ. Եզր. ՟Է. 26։)

Ո՛ տուգանիս։ Ո՛վ մեծի տուգանիս. (Ածաբ. կիպր.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)

Հարիւր դրամ տուգան տացէ։ Զտուգանն՝ զոր հրամայեն կանոնք, երկպատիկ տացեն. (Կանոն.։)

Մինչ դեռ ի պայքարին եւ կամ ի տուգանին իցեն. (Մխ. դտ.։)

որք ի հարցուկս երթան, տուգան կալցին։ Տուգան մի՛ առցէ։ Տուգանին հայր եւ մայր աղջկանն մի՛ իշխեսցեն. (Կանոն.։)

Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)

Տոյժն տուգանաց։ Ո՛վ տուգանացս։ Համբերել նայապէս զրպարտողացն տուգանաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)


Տուգանք, նաց

See full entry →

s. zool.

amends, fine, mulct, penalty, indemnity, damages, amends, compensation;
toucan.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. տօկ'mնք' «տուգանք», Մշ. տօկնել «տուգանել»։


Տուգանեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Տուժեմ.

NBHL (2)

Ընդ տուգանօք արկանել. տուգանս պահանջել. տուժել. խուել. վնասել.

Նաեւ զմեզ այժմ տուգանէ այնպէս սատանայ (որպէս զյովբ)։ Կռփէր, բանդէր, տուգանէր, հարկս պահանջէր։ Տուգանելով զզգայարանս. (Շ. յկ. ՟Կ՟Գ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. ղեւտ.։)


Տուգանիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Տուժիմ.

NBHL (4)

կ. եւ հ. Տուգանս կրել. տուժիլ.

Առ այր հարիւր դրամ տուգանեսցին։ Զհոգիսն իւր տուգանի. (Կանոն.։ Վրք. հց.։)

Զաշխատութեան վարձ տուգանեցաւ (այսինքն կորոյս). (Բրս. արբեց.։)

Բայց ի յունաց մասէն, որք ընդ ձեռնադրութեանն տուգանեցան՝ վիճակեալ յաթոռն կեսարու, վարել յունական դպրութեամբ, եւ ոչ ասորւով. (այսինքն պարտ յանձին կալան. հարկեցան). (Խոր. ՟Գ. 54։)


Ցայգանոց հանդերձ

See full entry →

sn.

night-dress, — gown.

NBHL (1)

Եթէ արժա՞ն է ցայգանոցս հանդերձս ունել, կամ այծեայս, կամ այլ ինչ. (Բրս. հց.։)


Ցայգանուագ

See full entry →

s. mus.

serenade;
— տալ, to serenade.


Փեգանայ

See full entry →

cf. Փեգենայ.

NBHL (2)

Տասանորդէք զանանուխ, եւ զփեգանայ (կամ զփեգենայ), եւ զամենայն բանջար. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 42։)

Պեգանոն, փեդենայ. (Գաղիան.։)


Սիգանձն

See full entry →

cf. Սիգապանծ.

NBHL (1)

Խրոխտականն անձնահաճական ասէ կամ սիգանձն, որ ինքն զինքն գերամբառնայ, եւ զոր ինչ ոչ է՝ ասի ունել կարծեօք. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)


Սիգանք, նաց

See full entry →

s.

air, pride, ostentation.


Տիգանք

See full entry →

s.

roots.


Վայրագանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become savage, wild or rude, to grow fierce, worse.


Օթագանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Օթագայանամ.

NBHL (12)

ՕԹԱԳԱՅԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՅԵՄ ՕԹԱԳԱՅԻՄ. ՕԹԱԳԱՆ ԼԻՆԻՄ ՕԹԱԳԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՆԻՄ. καταλύω diversor διανυκτερεύω pernocto αὑλίζομαι commoror, moror. Օթել՝ ագանել. երեկօթս առնել իջեւանիլ ուրեք զճանապարհայն՝ ընդ յարկաւ կամ բացօթեագ. դադարել՝ հանգչել ուրեք առ ժամանակ մի. լուծանիլ. հանել զգիշերն ի գլուխ. ինջնալ, գիշեր ընել, պառկիլ, մնալ.

Որ այնպէս օթագան եղեալ. (Տօնակ.։)

Բազում անգամ արտաքոյ օթագանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39։)

Զի՞նչ երկիր իցէ՝ յորում լոյսն օթագայեաց։ Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեացաք (տպ. օթագայեցաք). (ՃՃ.։ Լծ. կոչ.։)

Ի տանն քրիստոսի օթագանել, որպէս խոստացաւ։ Յոբ ի փողոցս օթագնեալ (կամ օթագյեալ). (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)

Զառաջին ամն ո՛չ է պարտ օթագանել (կամ օթագայել) արտաքոյ խցին. (Վրք. հց. ՟Բ։)

ՕԹԱԳԱՅԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՅԵՄ ՕԹԱԳԱՅԻՄ. ՕԹԱԳԱՆ ԼԻՆԻՄ ՕԹԱԳԱՆԱՄ ՕԹԱԳԱՆԻՄ. καταλύω diversor διανυκτερεύω pernocto αὑλίζομαι commoror, moror. Օթել՝ ագանել. երեկօթս առնել իջեւանիլ ուրեք զճանապարհայն՝ ընդ յարկաւ կամ բացօթեագ. դադարել՝ հանգչել ուրեք առ ժամանակ մի. լուծանիլ. հանել զգիշերն ի գլուխ. ինջնալ, գիշեր ընել, պառկիլ, մնալ.

Որ այնպէս օթագան եղեալ. (Տօնակ.։)

Բազում անգամ արտաքոյ օթագանելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39։)

Զի՞նչ երկիր իցէ՝ յորում լոյսն օթագայեաց։ Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեացաք (տպ. օթագայեցաք). (ՃՃ.։ Լծ. կոչ.։)

Ի տանն քրիստոսի օթագանել, որպէս խոստացաւ։ Յոբ ի փողոցս օթագնեալ (կամ օթագյեալ). (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)

Զառաջին ամն ո՛չ է պարտ օթագանել (կամ օթագայել) արտաքոյ խցին. (Վրք. հց. ՟Բ։)


Օթեգանամ, ացայ

See full entry →

vn.

cf. Օթագայանամ.

NBHL (2)

Զմորիս առիւծուցն յիշեցուցանէ, յորում օթեգանայրն։ Զերկուս ուլս այծեմանն իմանալ, որ մերձ ի սիրտ հարսինն օթեգանան (կամ օթեգանին). (Նիւս. երգ.։)

Ոչ զմի օր կամ զմի ժամ, այլ զգիշերս ընդ տիւս միաբանեալ՝ օթեգանաս արտաքոյ. (Իսիւք.։)


Քաջագանգուր

See full entry →

adj.

well curled, curly-haired.

NBHL (2)

Քաջ գանգուր հերովք. աղէկ գռուզ.

Հայկ գեղապատշաճ եւ անձնեայ, քաջագանգուր, խայտակն։ Ուշիմ եւ խորհեմ սկայն՝ քաջագանգուրն եւ խայտակն. (Խոր. ՟Ա. 9. 10։)


Փոփոգանք, նաց

See full entry →

s.

palliation, relief, solace.


Անագանավար

See full entry →
NBHL (2)

ὁψίσπορος. qui sero seu tarde seritur Անագան սերմանեալ. ուշ ցանած. կէճ էքիլէն.

Ցորեանն եւ հաճարն ոչ հարաւ, զի ոչ էր բուսեալ. քանզի անագանավար էին։ Հաճար եւ ցորեան չհարան, քանզի անագանավար էին. (Եփր. ել.։ Կիւրղ. ել.։)


Definitions containing the research գան : 3048 Results

Ձիր, ձրից

See full entry →

s.

gift, grace, present, boon;
faculty, talent;
privilege, advantage;
մի՛ ի —ս ինչ եւ ի շնորհս խօսել, not to adulate or flatter;
— պերճախօսութեան, the gift of eloquence.

Etymologies (1)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hēr-արմատից, սրա հետ հմմտ. յն. γάρις (սեռ. γάριτος) «շնորհք, հաճոյք, ուրախութիւն, բարեհաճու-թիւն, յարգանք, երախտագիտութիւն, վար-ձատրութիւն, թոշակ», γαρίεις «շնորհա-լի», χαίρω «հրճուիլ, ուրախանալ», χαριτόω «երկնաձիր շնորհներով լցնել», լտ. horior, bor(iltor «քաջալերել, ոգևորել», օսկ. hê-rest «կամի», սանս. háryati «ախորժիլ, ցանկալ», զնդ. [arabic word] zara «ձգտում, փա-փագ, նպատակ», հբգ. ger «ցանկացող». գոթ. gairnjan «ցանկալ», գերմ. gern «հա-ճոյքով, ախորժանօք» ևն (գերմանականից փոխառեալ է ֆինն. kernas «հաճոյքով, մե-ծաւ ուրախութեամբ» Kluge, էջ 176)։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. g'her, g'herei-«ցանկանալ, կամիլ, ախորժիլ». հայերէն ձիր ծագում է g'hēr-ձևից. բայց ունինք նաև ձերել, որ եթէ ուղիղ գրչութիւն է, ցոյց է տալիս բուն g'her-արմատը։ Մեր բառի հետ նշանակութեան կողմից յատկապէս կապւում է յն. γάρις «շնորհք, վարձատ-րութիւն». իսկ «ձրի» առման համար հմմտ. լտ. grātus «ախորժելի», gratia «շնորհք», grātis «ձրի» (Boisacq 1047, Walde 369, Ernout-Meillet 438-9, Pokorny 1, 601)։ -Հիւբշ. 470։

NBHL (1)

Րաբունեացն պետ, եւ ձիր իմաստից տէր յիսուս. (Նար. գանձ եկեղ.) իմա՛, պարգեւատու կամ ձիրօղ իմաստութեան։ cf. ՁՐԻ։


Մակարդ, աց

See full entry →

s.

rennet, coagulum.

Etymologies (1)

Karolides, Tλ. συγϰρ. 188 կցում է յն. μάσσειν «շաղախել», μαϰαοία ռա-լիւրով և արգանակով շինուած ուտե-լիք», լտ. macero «ճմռել, շաղախել». հայերէնը դնում է կապադովկ. μαϰάρτι հոմանիշից փոխառեալ։ Հիւնք. մկրտել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 59 -արդ մասնիկով կազմուած է դնում։


Ներկ, ոյ

See full entry →

s.

tint, dye, colour;
— կոշկաց, shoe-blacking.

Etymologies (1)

. ո հլ. «ներկ» Բրս. մրկ. Յայսմ. Գնձ. որից ներկանել ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. կամ ներկել Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 5. Վեզօր. 152 կամ ներկուլ Ոսկ. հռովմ. 326. ներկագործ Արծր. ներկած Մանդ. Շար. ներկածոյ Խոր. ներկուած Եփր. թգ. Եղիշ. ծիրանաներկ Եւս. պտմ. անձերկ Մանդ. երանգաներկութիւն Փիլ. նխ. երփնաներկ Մծբ. ինքնաներկ Գէ. ես. լուսաներկ Մագ. ծաղկաներկ Փիլ. սևա-ներկ Վեցօր. մեղսաներկ Վրդն. օրին. և սղ. նարօտաներկ Սեբեր. Վեցօր. 152 ևն։ Նոր բառեր են իւղաներկ, ջրաներկ, ներկարար, ներկանիւթ, ներկապնակ, ներկատուփ ևն։


Նման, ից

See full entry →

adj. v. imp. adv.

like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
— է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.

Etymologies (1)

(յետնաբար ի հլ.) «հանգոյն, պես» ՍԳր. որից նման է «յարմար է, կարելի է ա-սել» Ոսկ. մ. բ. 27. Եփր. ծն. և թգ. նմանիլ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. նմանագոյն Սեբեր Եւս. քր. Ոսկ. ես. և բ. տիմ. նմանակից Կոչ. Ոսկ. ես. Ագաթ. Բուզ. նմանահան Ագաթ. նմանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. նմանի Յոբ. լե. 8. Ոսկ. եփես. Եւս. քր. եմանավիշտ Իմաստ. ե. 3. աննման Իմ. բ. 15. Սեբեր. Վեցօր. Ագաթ. աննմանագոյն Ոսկ. մ. բ. 22. հայրանման Փարպ. զուգանմանութիւն Ճա--ընտ. ծովանման Ագաթ. խորանանման Ա-գաթ. խաչանման Ագաթ. Կորիւն. նմանողա-կից Եւթաղ. 91. խեցանման Վեցօր. գեղնման կամ դեղնման Եփր. եբր. 218. Ոսկ. կող. Փիլ. (տե՛ս Նորայր, Հայկ. բառաք. 8)։-Ըստ Ակինեան, ՀԱ 1907, 149-150 սրանից ծագած նմանեցուցանել բայը ունի նաև «ընտրել» իմաստը. այսպէս հետևեալ օրի-նակների մէջ. «Խորհուրդ ի մէջ առեալ Պար-սիկք թէ զո՜ արժանի թագաւորութեան նը-մանեցուցանել կարասցեն (Փարպ. էջ 157 հրտր. Տփղիսի). Ապա իբրև ոչ ոք գոյր ի տանէն Գրիգորի այնմ (կաթուղիկոսութեան) արժանի, ապա նմանեցուցին զՇահակ ոմն անուն (Բուզ. Գ. ժէ). նմանեցուցէք տեղիս դիւզնագիւտ որսոց ինչ, որով լոկ զբօսուս-ցուք զնա (Բուզ. Գ. ի)»։ Յետիններից Շիր, ունի «համարել» իմաստով. «(Ի շարժել ամ. պոց) զլերինս բարձունս ի հեռաստանէ՝ շար-ժունս նմանեցուցանեմք»։ -Նոր բառեր են նմանաբուժութիւն, նմանաբուժական, նմա-նողութիւն, նմանողաբար ևն։

NBHL (1)

Ստացաւ, նմա՛ն է՝ մինչ ասիցէ, հայր ինձ մարմին հաստատեաց։ Նշանակէ, որպէս նման է, զհրէիցն ընդդիմանալն. (Կիւրղ. գանձ. ՟Ժ՟Ե։ Պրպմ. ՟Ի՟Դ։)


Շահպալուտ

See full entry →

s. bot.

malabathrum;
filbert, nut, chestnut.

Etymologies (2)

(գրուած նաև շահպալութ, շաբալութ, շամբլութ, շատալութ, շահբլութ. շապալլուտ) «շագանակ, կաստանայ» Մխ. բժշ. 44. Բժշ. մեկնուած է նաև «նուշ, ըն-կոյզ»։

= Պրս. [arabic word] šahbalūt, որ և šāh. ballūd, šahbalut «շագանակ», բայց գալիս է šāh «արքայ» և balūt «կաղին» բառերից և ստուգաբանօրէն նշանակում է «արքայա-կան կաղին» (այսպէս է նաև արաբ. [arabic word] balūt-ul-melik հոմանիշը). սրանից ևն նաև օրռ. šabelut և արևելեան թուրքե-րէնի միջոցով Ղրբ. շմբա՛լութ «շագանակ»։-Հիւբշ. 272։

NBHL (1)

Բառ պ. շա՛հ պէլուտ. որ է Արքակաղին. որպէս նուշ. ընկոյզ. եւ Շաղգանակ. կաստանայ. քէստանէ։ (Բժշկարան.։)


Ոստիկան, աց

See full entry →

s.

governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։


Յամայր

See full entry →

adj.

long;
— ամս, ամօք, for a number of years, for many years;
կեցցե՛ս — ամն, may you live many years ! live for ever !

Etymologies (1)

«երկար, շատ» (միշտ գործած-ուած է ամ բառի հետ. յամայր ամս «շատ տարիներ») Ես. լ. 27. Ոսկ. մ. ա. 10. «ուշ. անագան» Արիստ. գրչ. Նար. որից յամերամ = «յամայր ամ» Վանակ. տարեմ. Օրբել. յիշ.

NBHL (1)

Յամայր զանագանն ասէ (իմա՛, յերկար). (Արիստակ. գրչ.)


Որովայն, ից

See full entry →

s.

belly, paunch;
womb, uterus, matrix;
պտուղ —ի, fruit of the womb, child;
հերձումն —ի, gastrotomy;
կարան —ի, gastroraphy;
կերակուր —ի, belly-timber;
յագուրդ —ի, bellyful;
ծառայ —ի, gastrolater, fond of one's belly, dainty;
կաղ յ—է մօր իւրոյ, born-lame, lame from the womb;
խճողել զ—, to cram or stuff one's belly or guts, to glut oneself;
գնալ ի վերայ —ի, to go upon its belly, to crawl along;
անկանել ի վերայ —ի, to fall down flat on the face;
աստուածացուցանել զ—ն, to make a god of the belly;
որոց աստուած —ն իւրեանց, whose God is their belly;
ցաւէ — իմ, my stomach aches.

Etymologies (2)

= Բնիկ հայ բառ՝ կազմուած -այն մաս. նիկով՝ հնխ. qrop-արմատից. սրա հետ հմմտ. հոռ. hrêf, rēf «փոր, փոքրափոր, արգանդ», ֆրանք. ref «փոր», անգսք. hrif «փոր, փորոտիք, արգանդ, ստամոքս», միռլ. crī «մարմին», լտ. corpus «մարմին», յն. οραπίς «ստոծանի, սիրտ, հոգի», սանս. [hebrew word] krp «երևոյթ, գեղեցկութիւն», զնդ. [other alphabet] a kəhrpa (ուղ. kerefs) «կերպարանք, մար-մին», պհլ. [arabic word] ︎ kerp «մարմին, ձև, կերպ» (որից փոխառութեամբ հյ. կերպ. տե՛ս այս բառը)։ Սրանք ցոյց են տալիս հնխ. qrp-qrep-նախաձևերը. հայերէնը ներկայացնում է միջին ձայնդարձը՝ qrop-, ուր q նախա-ձայնը կորած է, իսկ բառասկզբի ր ստացել է իր յաւելուած ձայնաւորը, որ յաջորդ ո-ի պատճառով դարձել է այստեղ ո (Pokorny 1, 486, Walde 194, Ernout-Meillet 214 Boisacq 809)։

ՆՀԲ «որով այն, զի նովաւ կեայ եամ ծնանի կենդանին»։ Տէրվ. Նախալ. 106 կցում է սանս. ulva, լտ. volva, vulv4 հոմանիշներին։ Մառ ЗВО 5, 319 և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. uduϑwarə «փոր» բառի հետ՝ իբր *որոհվայն։ Bug-ge, Btrg. 26 և KZ 32, 2 համեմատում է սանս. gárbhas, զնդ. garewa, յն. δελφύς, δολφός «փոր, արգանդ» բառերի հետ, -այն համարելով մասնիկ, իսկ վ դնելով bh-ից։ Նոյնը կրկնում է Johans-son BВ 18 (1892), 22։ Հիւնք. էջ 202 դնում է լտ. vigor բառից կորով, որից կորովի, որից գորով, որից անագորոյն և որովայն. իսկ էջ 348 որովայն դնում է արմատ, որից գորով, որից կորով։ Bartholomae IF 5, 228 մերժում է զնդ. uruϑware «փոր» բառի հետ համեմա-տութիւնը։ Patrubány SA 2, 277 և Բա. նաս. 1902, 151 հնխ. srp «սողալ» ար-մատից, հմմտ. սանս. sarpati, լտ. serpo ևն. հայ բառի հին նշանակութիւնն էր «սոռառող»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37, 40 ով և այն մասնիկներով՝ որ<իւր ար-մատից, իբր «իւր անձն». արմատի հա-մար հմմտ. որ-եար, մասնիկների հա-մար էլ հմմտ. հոլ-ով, ուն-այն։ Նոյն, Հայ. դր. լեզ. 90 հսլ. atroba «փոր» բա-ռի հետ է կցում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 22։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. murub «փոր». Persson IF 35, 211 յն. ὄρύα «աղիք». լտ. arvīna «ճարպ», հոմեր. ούρός «փոս», լիթ. urvas «խոռոչ, ծակ» ռա-ռերին ցեղակից։ Pokorny 1, 182 հնխ. oreu «աղիք» ձևի տակ յիշում է այս մեկնութիւնը, բայց առաւելութիւն է տալիս Lidén-ի մեկնութեան։ ՈՐՈՏ «ամպերի գոռգոռոցը» Զքր. կթ. ք. հց. Յայսմ. որից որոտալ ՍԳր. Ագաթ. ոտաձայն Եղիշ. որոտընդոստ Ագաթ. Եփր.

NBHL (1)

(իբր՝ Որով այն, զի նովաւ կեայ կամ ծնանի կենդանին) γαστήρ , κοιλία venter, uterus ὁσφύς lumbus. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց մինչեւ ի զիստն՝ պատեալ կողիւք. փոր. եւ արգանդ. լայնաբար եւ Որկոր՝ ստամոքս. ընդունարան կերակրոյ ամենայն փորոտեօքն հանդերձ. փոր.


Ունկն, կան

See full entry →

s.

ear;
ունկունք, handle;
cf. Ականջ;
— դնել, մատուցանել, to give one's ear to, to lend an ear to, to listen, to hearken, to be attentive;
խօսել յունկանէ, to speak in one's ear;
to whisper;
— արկանել, to obey;
չդնել յունկան, to disobey;
զոր լուայք յունկանէ, what has been confided to your year;
եհաս յ— նորա, it reached even his ears;
— դիք, listen! attention !
cf. Թմբուկ.

Etymologies (1)

, ն հլ. (-կան, -կամբ. գրուած է նաև ունգն) «ականջ» ՍԳր. Եփր. համաբ. «ամանի կանթ, բռնելատեղ, անգղ» Վրք. հց. բ. 324. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ռմկ. խուլախլը «երկու ունկով մի տեսակ տափակ աման» <տճկ. qulaq «ականջ» բա-ռից)։ Որից ունկնդիր ՍԳր. Եւս. քր. սրունկն Կոչ. 24, 248, ունկնամուտ «ականջմտուկ մի-ջատը» Նար. էջ 257. ունկնախից Նար. Լմբ. առունկնճառ «քսու, բամբասող» Սրգ. Վրք. հց. ունկանող «հլու, հնազանդ» Տիմոթ. կուզ z72, որի հակառակն է ստունգանել «ականջ չդնել, ուշադրութիւն չդարձնել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն.։-Հայ ունկն գոր-ծածւում է միայն իբր եզակի՝ մէկ ականջի համար. յոգնակին է ականջք, որ հին հա-յերէնի երկակիի թանկագին մի մնացորդն է՝ աչք (եզ. ակն) բառի հետ. «ամանի կոթ» նշանակութեամբ յետնաբար յարմարցուած է յգ. ունկունք ձևը։

NBHL (1)

(Ադամ ստունգանեաց) այսօր տէր ունկն արկ ընդ նորա. (Զքր. կթ.։)


Ուշ, ոյ, ի

See full entry →

s. adj. adv.

memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.

Etymologies (3)

, ի, ո հլ. «միտք, խելք, մտադրու-թեւն, բանականութիւն» Ոսկ. եբր. Սեբեր. Մծբ. Վեցօր. աւելի յաճախ գործածւում է ուշ առնել, ուշ դնել, ուշ ունել, յու ածել ևն ոճերով. սրանից են ուշաբերիլ Ոսկ. մ. և ես-ուշի ուշով Մծբ. ուշակալ, ուշակալու Ոսկ. մ. ա. 17, բ. 26, 28. ուշարար Սեբեր. ուլեղ Իւս. քր. ուշիմ Բ. մկ. է. 17. Փարպ. ապուշ ՍԳր. Սեբեր. Վեցօր. ապշիլ Սղ. ձէ. 16, հգ 20. Ագաթ. Փարպ. ապշեցուցանել Յհ. ժբ. 40, Գծ. ը. 9, 11 (գրուած նաև ափշիլ, յափ-շիլ, ափշուցեալ Անկ. գիրք Նոր կտ. էջ 145). յնախդիրով յուշ Փարպ. որից յուլարար Վե-ցօր. Ոսկ. մ. ա. 1. յուշարարութիւն Ոսկ. մ. գ. 32, յհ. ա. 17, չարայուշ Ոսկ. եբր. Վե-ցօր. ամենայուշ Ոսկ. կող. ա. 529. մշտա-յուշ Պտմ. աղէքս. յերկարայուշ ԱԲ. (յիշել, յիշատակ և լամբուշ բառերի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։ Այստեղ է պատկանում նաև ուռ «անագան» Ագաթ.1 բառը, որ անցած է նախ «ուշառիր» առումից. հմմտ. յուշիկ «հան-դարտ, կամացուկ, յամր» Վրք. հց. Մխ. բժշ. յուշախաղաց «յամրաշարժ» Շիր. Արշ. յու-շահալ «ուշ հալուող» Մխ. բժշ. 125. յուշա-նալ «անագանիլ» Ոսկիփ. յուշ «ուշ» Ոսկիփ. Վստկ. 200. Վրդն. սղ. 310. յուշ յուշ Պի-տառ. (հմմտ. կամաց՝ կամք բառից)։ Նոր բառեր են ուշագնացութիւն, ուշադիր, անու-շադիր, յուշատետր, յուարձան, յուշագիրք ևն։-Արևելեան գրականի մէջ յաճախ զա-նառանութիւն դնելով գործածւում է ուշ «ա-նագան» և ուշք «միտք, ուշադրութիւն»։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ իբր պրս. հիւշ։ ՆՀԲ ուշ «խելք»=պրս. հուջ, ուս (իմա թրօ. [arabic word] us «խոհեմութիւն») ուշ«անագան»=լծ. թրք. իւշէնմէք «տա-տամսիլ», եավաշ «կամաց»։ Bottich, Rudimentā 39, 84 զնդ. uši, պրս. hoš, եբր. [hebrew word] hōzia «գիտուն»։ Նոյն իրանեան ձևերի հետ են դնում Böttich Arica 12, 4, Lag. Urgesch. 54, Müller SWAW 41, 8, Justi. Zendsp. 70, Հիւբշ. KZ 23, 16, Arm. Stud. § 237 ևն։ Հիւնք. ուշ «միտք»=պրս. հուշ, հիւշ, հուս, հպրս. ուշի, թրք. ուս, իսկ յոզիկ (որից ուշ «անագան»)=յն. ησυ-χία «խաղաղութիւն»։ Քիւփէլճան, Բազմ. 1910, 153 երկու իմաստով էլ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 422 պրս. hōš բառից, բայց ազդուած թրք. us բա-ռից. 424 յուշ «անագան»=չաղաթ. ja-vaš, yuvaš, ալթայ. yaboš «կակուղ» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 ուշ «անագան» կցում է հյ. շուշել և թրք. իւշէնմէք «ծուլանալ» բառերի հետ։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 457 հաթ. uš. kinun «դիտել, լաւ նայիլ»։ Autran. Sumér. et ind. էջ 131 վերիններին և հյ. բառին է կցում սումեր. [other alphabet] uš «հաս-կացողութիւն»։

ԳՒՌ (dialectal) Ուշ. «միտք» բառն ունին Գոր. Ղրբ. օշ, Ախց. Երև. Կր. ուշք, Ալշ. Մկ. Մշ. Տփ. ուշկ. որից կազմուած են ուշագնաց, ուշա-թափ, ուշաթափուիլ, ուշկալ.-ուշ «անագան» բառն ունին Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Հմ». Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. ուշ, Ասլ. Մրղ. Սլմ. իւշ, Զթ. օշ. որից են ուշանալ, ուշաց-նել, ուշկեկ, ուշկիկ, ուշհասուկ։

NBHL (1)

որպէս ռմկ. cf. ՅՈՒՇ, ՅՈՒՇԻԿ.(լծ. թ. իւշէնմէք, եավաշ եավաշ ). Անագան. յամր. տակաւ տակաւ.


Պատիժ, տժոյ, տժի, տժոց

See full entry →

s. adv.

pain, punishment, chastisement, correction, penitence;
— մահու, condemnation, sentence;
առանց պատժոց or պատժի, with impunity;
անկանել ընդ պատժով, to incur, to deserve punishment;
— տալ, to order punishment or penance;
դնել — ի վերայ, to inflict punishment or chastisement;
զանիրաւութեան —ս արկանել զնովաւ, to punish his injustice.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. άატიჟი պատիժի «պատիժ, աշխատանք, յոգնութիւն, շփոթութիւն», სა-მატიჟო սապատիժո «պատիժ, տուգանք», ბატიჟება պատիժեբա «պատժել, ռատա-պարտել, տուգանել» (բայց և «հրաւիրել», ինչպէս և აბატიჟება ապատիժեբա, მამატი-ვება մապատիժեբա, ჩამატიეება չապա-տիժեբա «հրաւիրել»)։-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաները փոխ են առած badij «պա-տիժ» (Բիւր. 1899, էջ 116)։

NBHL (1)

τεκμωρία punitio, castigatio, ultio ζημία mulcta, poena αἱτία culpa ἑτασμός examen κρίμα damnatio եւ այլն. Փոխարէն հատուցումն կամ տուգանք յանցանաց. պատուհաս. տանջանք. վրէժ. գազէպ, ճէզա, ազապ, րէտտ, պէտէլ. (որպէս եւ պ. բատաշ ՝ է վրէժ)


Պատիւ, տուոյ, տուի, տուոց

See full entry →

s. adv. gr.

honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მატივი պատիվի «պատիւ, յարգանք, փառք, արժանաւորութիւն, տիտ-ղոս», ბატივი წირილისა պատիվի ծիրի-լիսա «գրքի լուսանցք, գրի վրայ պատիւ», ❇ა︎οოსანი ჭუა պատիոսանի քուա «պատ-ուական քար, գոհարեղէն», უძატიო ուպա-տիո «անպատիւ», უმატიოხნება ուպ-տիոսնեբա «անպատւութիւն», საცაატიო սա-պատիո «յարգելի», მატივება պատիվեբա, ბატიება պատիեբա «ներողութիւն, պատ-ուել, ներել», გაუძატიურება գաուպատիու-րեբա «անպատուել», ბატივიუცემა պա-տիվիուցեմա «պատուել», մինգր. მატიიმო-⦿ემა պատիիշի-ցեմա «պատուել», թուշ. ბატივ պատիվ «պատիւ, յարգ», գնչ. pativ, patibu (ըստ Vaillant), patib, patuv, pa-kiu, paciu, pasipa, pač̌i (ըստ Պատկ. Ды-ганьi էջ 47) «պատիւ», ուտ. պատիվ «պա-տիւ»։

NBHL (1)

τιμή honor ἁξίωμα dignitas. վր. պատի՛վի. Շուք՝ ներքին եւ արտաքին. փառք, եւ փառաւորութիւն, պարծանք. շնորհ. յարգանք. մեծութիւն. եւ Արժանապատուութիւն. բարձ եւ աշտիճան մեծութեան.


Տուն, տան, տանց

See full entry →

s.

house, habitation, home;
house, family, race, nation;
family, household;
goods, fortune;
house, commercial house;
couplet, strophe, stanza, verse;
— ադամայ, the human race, mankind;
— թորգոմայ, the Armenian nation;
— թագաւորի or — արքայի, the king's household;
— մատենագրաց, library;
— պղատոնեայ, Plato's Academy or school;
փայտակերտ, աղիւսակերտ, քարաշէն, քարուկիր —, wooden, brick, stone house;
հանգիստ, բնակելի, լաւ, մեծ, փոքրիկ, գեղեցիկ, տձեւ or անպիտան —, commodious, inhabitable, good, large, small, fine, wretched house;
հիմունք, որմունք, տան, the foundations, the walls of a house;
վարձելի կամ վաճառելի —, house to be let or sold;
— ի տանէ, տանէ ի —, from house to house;
արտաքոյ տան, ըստ — ն, out, not at home;
ի տան, at home;
կալ ի տան, to stay, to be at home;
ելանել ի տանէ, to go out;
մեկնել ի տանէ, չուել, to remove, to move;
դառնալ, գնալ ի —, to go home again, to come home, to go home;
— վարձել, to let a house;
վարձել զ— իւր, to let his house;
— շինել, կառուցանել, քանդել, to build, to pull down a house;
ական հատանել զտան, to break into a house;
շրջել տանէ ի —, to wander from house to house.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ტანუტერი տանուտերի «նոյն նշ». (տե՛ս Մառ, ИАН 1911, էջ 1299). ტანოტრობა տանոտրոբա (ուղղել տանու-տրոբա) «ժամանակ տանուտէրութեան», სატანტრო սատանտրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), Բուլանըխի մօտ Հասան-Կորանի քրդերն ունին տնշէնօ «տնաշէն» (ըստ Միրախորեան, Նկարագր. ուղևոր. Գ. 96).-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 199 օսմ. dam «տանիք» դնում է հյ. տուն բառին խնամի կորած մի ձևից (անհաւանական).-արդեօք հյ. գւռ. մի բարդ ձևի՞ց է փոխա-ռեալ արաբ. [arabic word] qītūn «գանձատուն, մառան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 690), որ արաբական արմատներով չի մեկնւում. հմմտ. հյ. գինետուն։

NBHL (1)

Վասն տան գանձուն գրոց զոր ժողովեաց նա զորոգինէին. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 32։)


Տրտունջ, տրտնջոյ

See full entry →

s. adj.

complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.

Etymologies (3)

, ո հլ. «գանգատ, դժգոհու-թիւն, բամբասանք, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. Փարպ. «տրտնջող, գանգատա-ւոր» Ա. մկ. ժա. 39. Կոչ. Եփր. ա. տիմ, էջ 243, Եղիշ. որից տրտնջել ՍԳր. տրտնջալ Խոսր. Լմբ. տրտնջիւն Թուոց ժէ. 10, տըր-տրնջումն Ես. ծը. 9. Ագաթ. անտրտունջ Յճխ. գետնատրտունջ Ոսկ. փիլիպ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. der-, կրկնութեամբ der-der-, drdor-, կրճատ կրկնութեամբ dor-d-, dr-d-«մռմռալ, մրթմրթալ, յանդի-մանել, շաղակրատել» բնաձայն արմատից. քրա ժառանգներն են սանս. dardura. «ռոոտ, սրինգ», իռլ. deirdrethar «ռռռոս-ռալ», dord, fodord «մռմռոց, մրթմրթոց, բամբ ձայն», andord «երգ», dordaim «եղջե-րուի ձայնը», յն. δάρὸα «մեղու», կիմր. dordd «հնչիւն, աղմուկ», լիթ. dardéti, լեթթ. dārdèt «ճարճատել», բուլգար, durdóru, սերբ. drdljati, սլով. drdráti «շաղակրա-տել, ճարճատել, ճայթել ևն» (Pokorny 1, 795, Berneker 254)։ Հայերէնի մէջ -ունջ մասնիկ է, ինչպէս շշունջ, մրմունջ. պարզ արմատը գտնում ենք վրաց. դրտվինվա, ա-լրտվինեբա «տրտունջ, գանգատ» բառի մէջ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დრავინვა դրտվինվա կամ ტრტვინვა տրտվինվա, ადრტვინςბა ադրտվի-նեբա, დატრტვინვა դատրտվինվա «տրտունջ, գանգատ, ծածկեալ դժգոհութիւն»։

NBHL (1)

ՏՐՏՈՒՆՋ որ եւ ՏՐՏՆՋՈՒՄՆ. γογγυσμός, γογγύσις murmuratio, obmurmuratio. Նոյն եւ ՏՐՏՆՋԻՒՆ, ՏՐՏՆՋԱՆՔ. Տրտնջելն. քրթմնջիւն քանքարտալով. բամբասանք եւ չարչխօսութիւն զանձանց եւ զիրաց՝ որ չեն ըստ հաճոյս անձին. գանկատ. ... վր. տրտէնվա.


Վեր, ի վեր

See full entry →

adv. fig. bot. adj.

above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.

Etymologies (1)

«վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։

NBHL (1)

Վեր ի վերոյ ընկլեալ զտարող գանձին՝ առ իւր արգել. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)


Վզեան

See full entry →

cf. Զեան;
cf. Վնաս.

Etymologies (1)

«վնաս, տուգանք» Մխ. դտ. Մար-թին. Լմբ. Գիրք թղ. 505. (ռմկ. կրճատ վզէն ձևն ունի Վստկ. 16, վզէն Անսիզք 73, 81). որից վզենակ «ծախս» Ոսկ. յհ. բ. 33, 41. Սռևր. 245. վզենկիլ «տուգանուիլ, պատիժը կրել» Մխ. դտ. Անսիզք 3, 51. Սմբ. դատ 77. վզենկեցուցանել «տուգանքի ենթարկեւ» Մխ. դտ. վզենկարար «վնասակար» Վստկ. z99,

NBHL (1)

ՎԶԵԱՆ կամ ՎԶԵՆ. որ եւ ՎԶԵՆԱԿ. ԶԵԱՆ. վնաս. տոյժ. տուգանք. ծախք. զեն. զիան.


Վիճակ, աց

See full entry →

s.

lot, chance, destiny, fate, fortune;
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն.

NBHL (1)

Վիճակս արկանէին, եւ վիճակքն այն են, որում եւ հանգանակս ասեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)


Փոր, ոյ, ի

See full entry →

s. adj. mar.

belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.

Etymologies (2)

. ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։

NBHL (2)

γαστήρ venter, uterus ἕγκατον, -τα intestunum viscera τὰ ἑντός interiora. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց եւ ի վայր՝ ընդունարան փորոտեաց. որովայն. արգանդ. եւ Ընդերք, ախոնդանք, սիրտ.

Ոչ ոք արդեօք տեսանիցէ զփորն, կամ զձիւն, հարցեալ՝ եթէ սպիտա՞կք են այսոքիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)


Փոր, ոյ

See full entry →

zool.

cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;

Etymologies (2)

. ո հլ. «ծակ, պարապութիւն, մէջը փոս տեղ» Ոսկ. եփես. (Մինչ ընդ միմեանս մածեալ իցեն քարինք շինուածոյն և չկայցէ ինչ փոր). «սին, մէջը ծակ, սնամէջ, պա-րապ» Վեցօր. 88. «որովայն, արգանդ, սիրտ. ընդերք» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. (մարդուս ներ-սը իբրև մի մեծ խոռոչ ըմբռնելով, հմմտ. գոգել «ծակել, փոս բանալ, փորել» և գոգ «գիրկ, ծոց»), «ընդունարան, միջուկ իրաց» (օր. նաւի, սեխի, ամանի) Վրդն. սղ. հը, էջ 267. Ճառընտ. Սարկ. տոմ. որից փորել «փոս բանալ, խորացնել, բրել, կռել կո-փել, քանդակել» (յետնաբար գրուած նաև պորել, ինչ. Նոր վկ. էջ 317. հմմտ. Վն. պո-րել) ՍԳր. Ագաթ. Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 671. «ձգել, երթալ, հեռանալ» Պտմ. աղէքս. (ըստ Տաշեան, Ուսումն. ստոյն Կալիսթ. էջ 201). փորած «փոս, խոռոչ» Վեցօր. փորածոյ Ասող. փորոք «փոս, ծակ» Նոնն. 69. Ա-րիստ. աշխ. (որից փորոգիլ «սնանալ» Վստկ. 163), փորուած «խորութիւն» Եզեկ. խգ. 14. Վեցօր. փորագրել Խոր. Փիլ. վիմափոր Բրս. մրկ. Շար. գետնափոր Երեմ. ը. 11. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Վեցօր. փորոտի «աղիք, ընդերք» ՍԳր. Կոչ. փորկարսիք «մարդու փորը կամ ընդերքը (իբր փորի կարասիք)» Մխ. բժշ. 38, 106 (նորագիւտ բառ, որ գտնում եմ երեք անգամ գործածուած), փորանց Բժշ. դարափոր Բուզ. Վեցօր. Կիւրղ. թգ. հիմնա-փոր Մծբ. փորանալ «կռանալ, ծռիլ, թե-քուիլ՝ յատկապէս նստած տեղից» Վրք. հց. ա. 428 (նոյնի մէկ այլ խմբագրութիւնը՝ Վրք. հց. ա. 492 ունի կորացաւ). փորան-կեալ Յհ. ժթ. 24. Երզն. մտթ. 594 (աշխ. ձևով փորանկած Շնորհ. եդես. տող 973, իսկ Իրեն. ցոյցք 57 գրուած է «ի վերուստ ան-կեալ») «միակտուր հիւսած (պատմուճան)» (հակառակն է փոր ի բաց). փորագրիչ, փո-րագրութիւն (նոր բառեր) ևն։ Հմմտ. նաև յաջորդը։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უორი փորի կամ գორო փորո «մարմնի ծակոտիք», უოროვანი փորովանի «ծակոտ» (սրանք հնագոյն նշանակութեամբ են), բոհեմ. pori «փորոտիք». pir «փոր», puri «աղիքները» (Vaillant, Gram. bohem. 122-3), սպան. գնչ. poria «փոր» (Campuz), ռումելիի գնչ. per «փոր», per peresa «փոր փորի», peréskero «մեծափոր» (Paspati), բոշ. պեր «փոր, արգանդ», պե-րը «տիրտ»։

NBHL (2)

γαστήρ venter, uterus ἕγκατον, -τα intestunum viscera τὰ ἑντός interiora. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց եւ ի վայր՝ ընդունարան փորոտեաց. որովայն. արգանդ. եւ Ընդերք, ախոնդանք, սիրտ.

Ոչ ոք արդեօք տեսանիցէ զփորն, կամ զձիւն, հարցեալ՝ եթէ սպիտա՞կք են այսոքիկ. (Կիւրղ. գանձ.։)


Սինկղիտոս, աց

See full entry →

s.

senate.

Etymologies (1)

, որ և սինկլիտոս, սինգղի-տոս, սիւնկղիտոս և ճշ. ւագոյն տառադար-ձութեամբ՝ սիւնկղետոս, ի-ա հլ. «ծերա-կոյտ, հռովմէական աւագանեաց ժողով» Ոսկ. մ. գ. 3. ա. տիմ. էջ 207. Եւս. պտմ. Խոր. (ստէպ). Եղիշ. գ. էջ 55. Վրք. հց. «ծե-րակուտական, իշխան» Յայսմ. փետր. 11 (երկիցս). Վրք. ոսկ. որից սինկղիտոսութիւն Պիտառ. Երցն. մտթ. 146։

NBHL (1)

ՍԻՆԿՂԻՏՈՍ որ եւ ՍԻՆԿԼԻՏՈՍ, ՍԻՆԳՂԻՏՈՍ, ՍԻՒՆԿՂԻՏՈՍ. Բառ յն. սի՛նգլիդօս. լտ. սէնա՛դուս. σύγκλητος senatus. Ծերակոյտ. ատեան ծերոց. աւագանի հռովմայեցւոց։ Տես (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. 2։ քր. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 19. 30. ստէպ։)


Սիւնբոլոն

See full entry →

s.

symbol, creed.

Etymologies (2)

«հանգանակ, դաշն հաւա-տոյ» Պրպմ. 428. Լծ. պրպմ. 767ս

= Յն. αύμβολον, որից նաև լտ. symbolum «նշան, դաշն, հանգանակ հաւատոյ»։-Հիւբշ. 379։

NBHL (1)

Իբր սիւմբոլոն. սիմբողոն. Բառ յն. սիմվու՛լօն. լտ. սիմպօլում. σύμβουλον symbolum. որ առ մեօք ասի Հանգանակ. եւ առ նախնիս՝ Նշանակ եւ Դաշն հաւատոյ.


Սալ, ից

See full entry →

s.

anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. լտ. silex, յն. լά́λυς, որ է գայ-լախազ, պրս. սըլայէ՝ քար, յորոյ վե-րայ լոսի ներկ. իսկ թրք. սալ «լաստ, լաստափայտ»։ Խ. Յովհաննիսեան, Ար-ձագանք 1892, л 108 սալալատակ հա-նում է սալայ «կողով» բառից։ Հիւնք. սայլ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տը-ւաւ Bugge KZ 32, 24, որ անապահով է համարում Հիւբշ. 487, բայց ընռունում են Meillet, Esquisse 22, Brugmann Grdr. 2 I 173։ Մառ ЗВО 13, 0123 վը-րաց. սալի հոմանիշին ցեղակից։ Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 406 խալտ. sal։ Պա-տահական նմանութիւն ունին սեմա-կաններից ասոր. [syriac word] sla, արաբ. [arabic word] sulla'. եբր. [hebrew word] selā' «քար, ժայռ»։

NBHL (1)

Բազումք ի դարբնաց բախեն զսալն։ Բազմութիւնք դարբնաց սալիւք եւ ուռումբք. եդեալ ի վերայ սալիցն, եւ ուռումբք ջարդեալ։ Որպէս կռանք՝ որ գան ի վերայ ոսկւոյ՝ մինչդեռ կայ ի վերայ սալի. (Խոր. ՟Բ. 58։ Փարպ.։ Իսիւք.։)


Սաղմն, մին

See full entry →

s.

embryon, foetus;
— առնուլ, cf. Սաղմնառեմ.

Etymologies (1)

, ն հլ. (սեռ. սաղմին ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «սերմը արգան-դի մէջ» Ել. իա. 22. Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 11. նաև սաղմ, ի հլ. «նոյն նշ.» Մծբ. Կիւրղ. ծն. որոնցից սաղմնառութիւն Ոսկ. յհ. ա-24. սաղմնազգեցեալ Կնիք հաւ. 179. սաղ-մաբոյն մզանք «տղընդեր, սաղմի շապիկը, ընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4. սաղմել կամ սաղմ-նել «բեղմնաւորել» Պետր. սիւն. 18. սաղմ-նանալ Եօթնագր. սաղմնաբանութիւն (նոր բառ) ևն։

NBHL (2)

ՍԱՂՄՆ կամ ՍԱՂՄ. ἕμβρυον, βρέφος embryon, foetus, infans παιδίον puerulus. Որպես Թէ սերմն. զաւակ յղացեալ (կամ սեղմեալ) յարգանդի մօր՝եթէ աննկար, եւ եթէ նկարեալ. մանուկ չեւ ծնեալ.

Աստուած է՝ որ յարգանդէ մինչեւ ցայսօր ժամանակի սաղմն ստեղծանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)


Վնաս, ուց

See full entry →

s.

wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.

Etymologies (1)

, ու, ի, հլ. «զեան, զեն. 2. տու-գանք. 3. յանցանք, մեղք, չարիք» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 19 և ես. Եզն. որից վնասել ՍԳր. վնա-սակար «չար, յանցաւոր» ՍԳր. Եզն. վնա-սապարտ Գ. թագ. ա. 21. վնասասէր Առակ.

NBHL (2)

βλαβή noxa, damnum, detrimentum, pernicies ζημία mulcta, poena. (Վնաս՝ նոյն ընդ Վզեան. յորոց եթէ ի բաց դիցի տառդ վ, լինին՝ նաս. որպէս լտ. եւ թ. նօդսա, նօ՛քսան. եւ զեան. ռմկ. զիան , որ եւ զարար, քէտէր. իսկ սանս. վինա՛սա, է կորուստ)։ Ամենայն ինչ՝ որ բերէ զրկանս կամ տուգանս, եւ նոյն իսկ տուգանք. տոյժ. զրկանք. (հակառակն շահու եւ օգտի).

Վնաս համարիմ ընդունել ի գանձ արքունի զհարկ աշխարհին ձերոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)


Տաճկինակ, աց

See full entry →

s.

whip, rod;
whipping, thrashing.

Etymologies (1)

-Պհ, *tačikenak «խարազան» բառից. հմմտ. պրս. [arabic word] taziyāna «խարազան», որ ենթադրում է պհլ. *tacikānak ձևը։ Միջին շրջանից փոխառեալ է վրաց. თაჯაგანი տա-ջագանի, ტაჯგანი տաջգանի, თაxგახალ։ տաջգանալա «խարազան, մտրակ»։-Հիւբշ. էջ 515։

NBHL (2)

ՏԱՃԿԻՆԱԿ կամ ՏԱԿՃԻՆԱԿ կամ ՏԱԿԻՆԱԿ. թ. թէկէնէկ, տայագ. պ. թազիյանէ. Գաւազան գանից. ձաղկիչ. մտրակ. թակելու չ՝ըպուխ. ծեծ.

Տասն տաճկինակ, եւ հարիւր դրամ տուգանս առցեն. (Կանոն.։)


Ցոփ, ի

See full entry →

adj.

garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ცოφი ցոփի «կատաղած, կատաղի, շնախտ» Մտթ. ե. 22, ცოუიანიցո-փիանի (ძაღლი ձաղլի) «կատաղած շուն», სიცოტე սիցոփե «կատաղութիւն, յիմառու-թիւն, զայրոյթ», განცკოუება գանցոփեբա «զայրացնել, բարկացնել, սաստիկ կատա-ղեցնել», დაცოუვა դացոփվա «թունաւորել»։ Բայց հայերէն և վրացերէն բառերի նշանա-կութեանց այսքան տարբերութիւնը չի թող-նում ենթադրել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ մատնանշում է մի երրորդ աղբիւր։


Օթ, ից

See full entry →

s.

pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.

Etymologies (4)

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èνō, ὄyō «հագ-նիմ» բառից (արմատը en-, ou-)՝ -ti աճա-կանով. աւելի մանրամասն տե՛ս ագանիլ «հագնիլ». այս երկուսը իրար հետ ճիշտ այն յարաբերութիւնն ունին, ինչ որ օթ «օթ-ևան» և ագանիլ «իջևանիլ, գիշերել». յատ-կապէս թ-ի համար հմմտ. լիթ. «utas, լեթթ. äuts «ոտքի փաթաթան, կտաւ. կապ» (Tra-utmann 22)։-Աճ.

, ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-«գիշերել» արմատից աճած auti-ձևից. պարզականը տալիս է ագ-, որից ագանիլ «գիշերել» (տե՛ս այս բառը I հատորում). կազմու-թեան համար հմմտ. արև-արեգակ, կով-կոգի, հով-հոգի և յատկապէս նախորդ օթ «հագնիլ» արմատը (Pokorny 1, 20, Boi-sacq 364)։-Հիւբշ. 411։

ՆՀԲ լծ. թրք. եաթմագ «պառկիլ», եաթագ «անկողին», օթագ «մեծ վը-րան», օդա «սենեակ»։ Տէրվ. Նախալ. 66 հնխ. av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տից. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հողաթափ» ևն։ Müller, Armen. VI, թ. 68 և SWAW 136 (1897), էջ 6 ագա-նիմ «գիշերեմ» բայի հետ՝ զնդ. aw «երթալ», յն. ἰαύω «գիշերել»։ Bugge IF 1, 446 օթ դնում է հնխ. autis նա-խաձևից. նոյնը կրկնում է Lуk. Stud. 1, 33 և այս ագգանիլ բառերի կապը, բայց չի ընդուում ագանիլ <հնխ. au-, որովհետև դեռ հնխ. au-արմատի գո-յութիւնը չէր պարզուած։ այժմ արդէն ընդունուած է գիտունների կողմից. հմմտ. Boisaca 364, Pokorny 1, 20, նաև Grammont MSL 20, 244։ Իմ մեկ-նութիւնը ընդունում է նաև Liden. Cöteborgs högskolas Arsskrift 1933, էջ 41,

NBHL (1)

κατάλυσις, καταλυόν diversio, diversorium եւ δείλη tempus pomeridianum, vespera. (արմատ Օթելոյ. լծ. թ. եաթ. եաթագ, օթագ, օտա). Օթիլն. ագանիլն. երեկօթք. եւ Օթեւան. չափ միջոցի յիջեւանէ յիջեւան, եւ Երեկոյ. գօնագ, գօնմասը. եւ այլն.


Քարոզ, ից, աց

See full entry →

s.

herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.

Etymologies (1)

, ի-ա, ռ հլ. «մունետիկ, բարձ-րաձայն հրապարակող կամ յայտարարող» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Բուզ. «երաժիշտ, նուագածու» Եւս. քր. «սարկաւագի կարդա-ցած ինչ ինչ աղօթքները» Խոսր. ժմ. և պտրգ. «գանձ, տօնական տաղ» Նար. Գնձ. ժմ. «մեկնաբանական գրուածք կամ ճառ» Լմբ. ատ. Շար. Եփր. համաբ. որից քարոզել ՍԳր. Եզն. քարոզութիւն ՍԳր. Կոչ. քարոզա-կից Եղն. միաքարոզ Ագաթ. քաջաքարոզ Ասող. ճշմարտաքարոզ Թէոդ. մայր. մար-գարէաքարոզ Նար. առաք. քարոզատու (նո-րագիւտ բառ) Հայել. 255. քարոզչական, քարոզչութիւն (նոր բառեր) ևն։

NBHL (1)

ՔԱՐՈԶ. Ներբողեան. գանձ տօնից. երգ.


Օդ, ոյ, ի

See full entry →

s.

air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.

Etymologies (3)

-Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։

ՆՀԲ լծ. հյ. ոտն, լտ. udo «ալծի նա-շուց կօշիկ»։ Pictet 2, 302 զնդ. aoϑrā «կօշիկ», պրս. awzār «գործիք արու-եստաւորի»։ Justi, Zendsp. 10 զնդ. aoϑra «կօշիկ», որ մերժում է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15։ Canini, Et. etym. 131 զնդ. aothra «կօշիկ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 66 av «հագնիլ, բնակիլ» արմա-տի տակ. հմմտ. զնդ. av «մտնել», aoϑra «հոդաթափ». ևն։ Bugge KZ 32, 29 և IF 1, 446 հյ. ագանիլ «հագնիլ» բառի հետ հնխ. ἔvō, ovo արմատի *auti-ձևից։ Կասկածով յիշում է Հիւ-բըշ. 411։-Հիւնք. օդ «հավա» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 115 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ կցում է լիթ. áudmi «հիւսել», հբգ. wat, հհիւս. váδ

«զգեստ», հբգ. wètan «կապել», յն, ἔϑμοί «կապ», հիռլ. fedan «լուծ» ևն։ Meillet REA 6 (1926), էջ 334 միաց-նում է հնխ. eu, ou > հյ. ագանիմ ար-մատին. հայերէնի մէջ ուզում է տես-նել արմատի ստորին ձայնդարձը u, նախայաւելուած ա-ով։ Pokorny 1, 16, 109 տատանւում է հնխ. au-«հիւսել» և eu-«հագնիլ» արմատների միջև. յի-շում է նաև Persson Beitr. 650, KZ 48, 127, որ միացնում է այս երկու ար-մատները՝ «պատել, աթթ ընոհա-նուր իմաստով։ Պատահական նմանու-թիւն ունին չաղաթ. δtuk և թթր. ituk «կօշիկ»։

NBHL (1)

(լծ. հյ. ոտն. լտ. ուտօ) ὐπόδημα calceamentum, calceus;
udo, -onis. Ագանելիք ոտից մորթեղէն. կօշիկ. հողաթափ. տրախ. մոյկ. մուճակ. սանդալ. ոտքի աման


Արկանելի, լւոյ, լեաց

See full entry →

s. adj.

clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.

NBHL (2)

Գովէ զարկանելեացն (ի գանձանակն) յօժարութիւն առաւել քան զմեծացն. (Կորիւն.։)

ԱՐԿԱՆԵԼԻ, իք. ἑπίβλημα, ἁναβολή vestimentum exterius, amictus, pallium, tunica, ἕνδυμα, περίζωμα indumentum, cingulum Վերարկու. ագանելի. արտաքին հանդերձ. մեկնոց. սփածանելի. օթոց. ծածկոյթ. գլխարկ. վրայ ձգելու լաթ, ծածկոց, դրսի հագուստ.


Արկանեմ, արկի

See full entry →

va.

to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.

NBHL (2)

(Արկանել նետս, քարիս, կամ վիճակ, զուռկան ի ծով, արս ի հնոց կամ ի հուր, ի բանտ, ի գութ. հող զգլխով. մարգարիտս առաջի խողաց. գինի ի տիկս. ջուր ի կոնք. շանց զհաց. պղինձ ի գանձանակն. զարծաթ ի սեղանաւորս։ Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Արկանել մանգաղ ի հունձս. զգործիս յորս. բան ի բերան. վարապան ի զցռուկս։ Յամենայն տեղիս արկից լռութիւն, եւ այլն։)

անհնարին գանս էարկ զմարմնով կուսին. (Ճ. ՟Ա.։)


Արկանիմ, արկայ

See full entry →

vp.

to throw ones self, to fall;
to dress one's self.

NBHL (1)

ԱՐԿԱՆԻՄ, արկայ, արկեալ կամ արկուցեալ. περιβάλλω, ἁμφιέννυμι amicior, induor Զգենուլ. ագանիլ, ագուցանել. հագնիլ, հագուիլ.


Արհամարհանք, անաց

See full entry →

s. pl. adv.

contempt, disdain;
outrage, offence, injury;
արհամարհանօք, disdainfally, contemptuously.

NBHL (1)

ἑξουθένημα, ἑξουδένωσις, μυκτηρισμός եւ այլն. abjectio, contemptus, subsannatio եւ այլն. րհամարհելն, իլն. արհամարհութիւն. անարգութիւն. անարգանք. ըստ յն. յոչինչ դնելն, կամ իլն. մերժումն. Տե՛ս Սղ. ՟Ի՟Ա 7։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 22։ ՟Ճ՟Ի՟Բ 3. եւ 4։ Կամ Ստունգանումն, պատուիրանազուցթիւն.( ՟Գ. Թագ. ՟Ը 50։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ 1։) Կամ Ունչս առնելն. եպերանք. այպանք. (Սղ. ՟Լ՟Դ 16։ Յոբ. ՟Լ՟Դ 7։ Նեեմ. ՟Դ 4։ Կամ Անտես առնելն. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 17. եւ այլն։)


Արհամարհեմ, եցի

See full entry →

va.

to despise, to repulse, to disdain;
to aggrieve, to offend;
to vex;
to debase.

NBHL (1)

καταφρονέω, ἑξουδενέω, ἑξουθενέω , ἁτιμάζω, ἑκμυκτηρίζω, ἑμπαίζω եւ այլն. contemno, nihili facio, despicio, ignomina afficio, etc. համարել ինչ. յոչինչ գրել. քամահել. անգոսնել. անարգել. ընդ վայր կամ առ ոտն հարկանել. անտես կամ ապախտ առնել. ստուգանել. որպէս յն. Անպատուել. տե՛ս Ծն. ՟Ժ՟Զ 4. եւ 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 42։ Կամ անտես առնել. Թուոց. ՟Ե 12։ ՟Լ՟Ա 16։ Ղեւտ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Զ 40. 43։ Սղ. ՟Հ՟Է 59։ Եզեկ. ՟Է 19։ Կամ Ունչս առնել. Սղ. ՟Բ 4։ ՟Լ՟Դ 16. ՟Ա. Եզր. ՟Ա 51. եւ այլն։ Կամ Ծաղր առնել, խաղ առնել, այպն առնել. (Առակ. ՟Լ. 17։ Յոբ. ՟Ե 22։ ՟Լ՟Թ 22։ Առակ. ՟Ի՟Է 7։ Յուդ. 18։ Առնու անխտիր խնդիր հյց. եւ պարառ.)


Արձանանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.


Արմուկ

See full entry →

s.

cf. Արմուկն.


Արմուկն, մկանց

See full entry →

s.

elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.


Արուեստ, ից

See full entry →

s.

art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.

NBHL (1)

Փոխանակ Աստուածոյ՝ արուեստից երկիր պագանես. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)


Արուեստակեմ, եցի

See full entry →

va.

to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.

NBHL (1)

Աւազակաբար ի խնդիրս անկանէր, թէ որպէս արուեստակեսցէ հանցէ զգանձն պատուական. (Վրք. ոսկ.։)


Արութիւն, ութեան

See full entry →

s.

virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.

NBHL (1)

Ի զարգանալ արութեան հասակին ի հնգետասանին ամաց լրումն. (Շ. ընդհանր.։ Եւ զի՞նչ է արութիւնն այն՝ յոր ել ի տղայութենէն. Լմբ. սղ.։)


Արջառաջիլ, ջլաց

See full entry →

s.

pizzle;
whip.

NBHL (1)

νεῦρον nervus ջիլ արջառոյ. անդամ ցլու՝ չորացեալ խստապինդ, որ է գործի սաստիկ գանից.


Արտադրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

production, generation, reproduction;
expression;
- հագւատոյ, creed.

NBHL (2)

Արտադրութեանն հաւատոյ սահմանեցելոյ առ ի սրբոց հարցն մերոց ի նիկիացւոց քաղաքին։ Հաւատոյ արտադրութիւն՝ սիւնբոլոն (հանգանակ)։ Ընդթերցեալքն զնոցայսն արտադրութիւնս. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ. եւ Կիւրղ. խ.։)

Ի վերայ բանի նակին է նախերգանն, եւ գրկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն. (Անյաղթ ստորոգ.։)


Արտասուք, սուաց

See full entry →

s. pl.

tears, lamentation;
յարտասուս, հարկանել, լուծանել, to melt in tears;
արտասուօք, with tears;
ջերմ արտասուս իջուցանել, լալ ջերմ արտասուօք, to cry bitterly;
աչք յարտասուս, with tears in the eyes;
արտասուօքս թանալ ոռոգել, to water with tears;
— հոսէին յաչաց նորա, the tears ran from his eyes;
սրբել զարտասուս յաչաց, to dry one's tears.


Արտավար, աց

See full entry →

s.

husbandman;
ground for tillage, arable land.

NBHL (1)

արտավարք ոռոգանեալ բուծանէին։ Բողբոջք բուսոց արտավարաց. (Յհ. կթ.։)


Արտաքոյ

See full entry →

prep. adv.

out, abroad;
outwardly, outward, externally;
— քաղաքին, out of town;
— ժամու, beyond the hour.

NBHL (1)

Եւ պատմեաց արտաքոյ։ Կալ կամ շրջիլ կամ ագանիլ արտաքոյ։ Ի տան ծնեալ՝ կամ արտաքոյ։ Ծեփեսցես զնա ներքոյ եւ արտաքոյ։ Արտաքոյ երեւին գեղեզիկք։ Արտաքոյ մարտք եւ ի ներքոյ արհաւիրք. եւ այլն։


Արտոյտ, տուտի

See full entry →

s.

lark, skylark.


Արփեան, փենից

See full entry →

adj.

solar;
luminous, bright, celestial.

NBHL (1)

Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)


Արփի, փւոյ, փեաց

See full entry →

s.

sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.


Արփիաճեմ

See full entry →

adj.

that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.


Արքայ, ից

See full entry →

s.

king;
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!

NBHL (1)

Յորժամ նստէր նոր արքայ, նոյնժամայն փոխէին զգրամ գտեալ ի գանձս արքունի. (Խոր. ՟Գ. 51։)