Entries' title containing ո : 10000 results

Այլակերպութիւն, ութեան

s.

transfiguration;
metamorphosis;
transformation, disguise.

· Calfa

NBHL (15)

Այլակերպիլն Տեառն ի Թաբովր. որ եւ ՊԱՅԾԱՌԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ. ուստի եւ տօնն Վարդավառի. μεταμόρφωσις. transfiguratio, transformatio

Մանաւանդ՝ տարբերութիւն. պէսպիսութիւն. զանազանութիւն. ֆարգ. διαφορά. differentia

Փայլուն ճաճանչիւք ճառագայթեալ ի մեզ, որպէս յաշակերտսն յայնմ աստուածային աւուր այլակերպութեանն. (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)

Ի լերինն տեսանելով զայլակերպութիւն փառացն Տեառն. (Պիտ.։)

Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո Տէր եւ այլն. (Շար.։)

Մերթ ծպտումն. կերպարանափոխութիւն. թէպտիլի սուրէթ, թեճէլլի.

Թուեցաւ Աքայաբու, եթէ այլակերպութիւնն ապրեցուցանէ զնա ի դատավճռէն. (Եփր. թագ.։)

Կամ այլայլութիւն. փոփոխութիւն. թեպետտիւլ.

Ոչ այլակերպութիւն ինչ ի բնութեան մուծանելով. (Սեբեր. ՟Բ. (որ մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։))

Գիտել զայլակերպութիւնս տնկոց, եւ զզօրութիւնս արմատոց. (Իմ. ՟Է. 20։)

Չգոյր ինչ ի միջի նոցա այլակերպութիւն մինչեւ ի նշանագրացն փոփոխումն։ Խելամուտ լինել այլակերպութեան իւրաքանչիւր գուշակաւոր պատմութեանցն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Զի՞նչ այլակերպութիւն կարծիցեն ի միջի ընդ նովաւն եւ ի նմանէ. ցո՛յց զայլակերպութիւնն՝ որ ի միջի կայցէ. (Սեբեր. ՟Դ։)

Ահաւասիկ կարի մեծ այլակերպութիւն. զի նոքա արարածք են, եւ սա Արարիչ։ Յորժամ տեսանիցես բարւոք զերկոցունցն այլակերպութիւն. (Ոսկ. եբր. եւ Մտթ.։)

Առաւել այլակերպութեամբ մի քան զմի գերա հրաշապէս փայլեն (շինուածք). (Արծր. ՟Ե. 7։ Իսկ Նար. ԽԵ.)

Զնմանեացն այլակերպութիւն. կարծի հայել ի բ նշ։


Այլակերպումն, ման

s.

cf. Այլակերպութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Զայլակերպումնն ի լերինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. եւ 42։)


Այլակրօնութիւն, ութեան

s.

heterodoxy.

· Calfa


Այլամտութիւն, ութեան

s.

alienation of mind, flightiness, delirium.

· Calfa

NBHL (2)

Անբծութիւն յայլամտութեան. (Նար. ԼԱ։)

Իբր նենգամտութիւն. խարդախութիւն.


Այլայլութիւն, ութեան

s.

alteration, changement, variation, mutation;
emotion, perturbation;
corruption, degeneration;
falsification;
distemper, disorder, indisposition.

· Calfa

NBHL (13)

Այլայլին. այլազգ իմն լինելն իւիք օրինակաւ. փոփոխումն. յեղումն. այլութիւն. այլայլումն. եւ ըստ իմաստասիրաց՝ փոփոխութիւն որակի. ἁλλοίωσις. mutatio. փոխուիլը. թէզայիւր.

Տարբերութիւն. պէսպիսութիւն. զանազանութիւն. այլեւայլ գոլն. ֆարգ. իխթիլաֆ. διαφορά. differentia

Փիոսն թարգմանի՝ բերանոյ այլայլութիւն։ Այլայլութեամբ բերանոյ (իմաստակ ասի ոք, եւ ոչ իմաստուն). (Փիլ. այլաբ.։)

Ի յառակ այլայլութեան՝ առ ի բարին փոխարկութեան։ Դիմօք այլայլութեան։ Յայլայլութիւն նորոգ յեղյեղեցան. (Նար. ԿԳ. ՀԳ. ԽԶ։)

Ոչ փոփոխումն կամ այլայլութիւն ունելով ի միաւորութեանն. (Շ. թղթ.։) Այլայլութեան վիճակեալ. (Լմբ. սղ.։)

Այլայլելն. նորոգումն, եւ փոփոխիչ գոլն. թէպէտտիւլ.

Փոխակերպեալ ըստ այլայլութեան աջոյ բարձրելոյն, զնոյն ասել զհողեղէնն՝ հոգեղէն. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)

Յեղանակիչ անրջոց, այլայլութիւն տխրութեանց. (Նար. ՁԴ։)

Զայլայլութիւնն (ընդ հրէայս եւ ընդ սամարացիս) ի ներքս ժողովէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32։)

Օտարացեղ իմն են ի միմեանց այլայլութիւնք նմանութեանցն։ Զանազան ծաղկանց բազմաբուրեան այլայլութիւն. (Նար. ՟Ժ. ՂԳ։)

Զորս ինչ ըստ աշխարհի զանազանութիւնք էին եւ այլայլութիւնք, զամենայն ի մի միաբանութիւն ածին. (Կամրջ.։)

Ամբոխումն. պղտորումն. այլամտութիւն. իզդիրապ.

Ետես զիս այլայլեալ, եւ ծանեաւ զիմոյ այլայլութեան զօրինակն։ Ճարպոյ եկեալ զակամբ՝ յայլայլութիւն մտաբերէին, անգիտացեալք յիմարեցան. (Վրք. հց. ՟Դ։) (Ագաթ.։)


Այլանդակութիւն, ութեան

s.

extraordinariness, uncouthness, extravagance, strangeness, oddness;
dissoluteness, irregularity of conduct.

· Calfa

NBHL (7)

Որպէս յանդգնութիւն, ամբարտաւանութիւն. մազրուրլուգ. տէնսիզլիք. ἁλαζονεία. arogantia, insolentia

ԱՅԼԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ Որ եւ ԱՅԼԸՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ. Այլընդակն գոլ ըստ ամենայն առման. Որպէս անհեթեթ եւ անվայել ընթացք եւ գործք.

Խաբէութեամբ եւ այլանդակութեամբ։ Ստուգութիւն եւ այլանդակութիւն. (Թղթ. բար.։)

Ոխութիւնք եւ այլանդակութիւնք։ Այլանդակութիւն մտացն, եւ շուայտութիւն զգայութեանցն. (Յճխ. ՟Ը. ՟Թ։)

Բազում ունի այլընդակութիւն բարուց. (Եղիշ. դտ.։)

Գազանաբարոյ կամ օտար այլանդակութիւն. (Պիտ.։)

Ամպարհաւաճութիւն գործա՛կ է այլանդակութեան, հպարտութեան։ Ի հպարտութենէ եւ յամպարհաւաճութենէ եւ յայլանդակութենէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Ել.։)


Այլանուն

adj.

allonymous.

· Calfa


Այլաշուրթն, շրթունք

adj.

who speaks differently to what he thinks, double-faced or dealer.

· Calfa

NBHL (2)

Օտարաշուրթն. ոյր ա՛յլ է բերանն, եւ ա՛յլ է սիրտն. երկխօս. երկլեզու.

Այր երկխօս՝ տայ բան խորհրդակցին սիրոյ, եւ երեւի բացակայ ի նմանէ այլաշրթունք. (Լմբ. առակ.։)


Այլաշրջիկ յորջորջումն

s.

cf. Այլաբանութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՅԼԱՇՐՋԻԿ ՅՈՐՋՈՐՋՈՒՄՆ. Իբր փոխաբերութիւն. μεταφορά. (Ոսկ. ես.։) cf. ԱՅԼԱՍԱՑԻԿ, եւ ԱՅԼԱՓՈԽ. եւ ԱՅԼԱԿԵՐՊ։


Այլասեռութիւն, ութեան

s.

difference of sex, gender, nature and quality.

· Calfa


Այլատոհմ

adj.

of another family, nation.

· Calfa


Այլափառութիւն, ութեան

s.

heterodoxy.

· Calfa

NBHL (5)

ἁλλοδοξία, ἐτεροδοξία. heterodoxia, error Մոլորութիւն ընդդէմ ուղղափառ հաւատոյ. օտարութիւն ի ճշմարտութենէ. մոլար կարծիք. րաֆըզըլըգ, րաֆզ.

Վասն նոցա այլաբառութեան եւ սատանայական յանդգնութեան ի ձեռն սակաւուց գրեցի զթուղթդ. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)

Ոչ գտաք առ նոսին գոնեա սակաւ ինչ այլափառութիւն. (Լմբ. ատ.։)

Յորժամ հանցէ զանձն իւր յաստուածեղէն գաւթացն որո՛վ եւ իցէ պատճառանօք այլափառութեան. (Շ. ՟գ. յհ.։)

Յայլափառութիւն եւ յօտար կրօնս արկանէ. (Երզն. մտթ.։)


Այլափոխ

adj. adv.

changed, altered, converted, turned;
degenerate;
different;
allegorical;
differently.

· Calfa

NBHL (12)

Եւ այսու այլափոխ բանիւ զառաւելութիւն պարգեւացն յայտ առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։) յն. μεταφορά.

Յայլ ինչ փոխեալ. այլայլեալ. այլազան. այլագունակ. տարբեր.

Այլափոխ՝ այլաձայն մոլորեալք. (Ագաթ.։)

Անունն այլափոխ է, եւ արարածն այլազգի. (Վեցօր. ՟Գ։)

Այլափոխ կոչմամբ ձայնելով զանունն. (Նոննոս.։)

Թէպէտ եւ այլափոխ են բանքն, այլ ոչ այնչափ ինչ եւ միտքն. (Կիւրղ. թագ.։)

Այլափոխ միտս ի վերայ առաջնոցն ցուցանել։ Այլափոխք են ի միմեանց խրատքն՝ զոր ածէ ի վերայ ամբարշտաց. (Գէ. ես.։)

Յերկիւղէ եւ յայլափոխ շտապութենէ տագնապին. (Ոսկիփոր.։)

ԱՅԼԱՓՈԽ. Այլազգ. դէմ ընդդէմ, կամ փոխանակաւ.

Այլափոխ վարին. (Վրք. հց.։)

Այլափոխ ասեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Այլափոխ՝ ելանելով եւ մտանելով. (Նիւս. կազմ. ԼԲ։)


Այլափոխեմ, եցի

va.

to change, to alter;
to counterfeit;
to metamorphose;
to diversify.

· Calfa

NBHL (10)

Փոխել յայլ. փոփոխել. այլայլել. տէյիշթիրմէք, թէպտիլ էթմէք.

Եւ ոչ զամիսն այլափոխեն. (Եսթ. ՟Թ. 27.) յն. այլազգ վարել։

Զնորագործեալսն այլափոխեաց։ Զհիւանդացն այլափոխեն զկերակուրս եւ զվայրս. (Փիլ. լին.։)

Այլափոխեցին (զբանն) ի դէմս երրորդութեան. (Լմբ. պտրգ.։)

ԶՊօղոս Քրիստոս յերկնից լուսաւորելով այլափոխեաց. (Եփր. մարգ.։)

Իբր այլակերպել. կերպարանափոխ առնել.

Այլափոխեսցէ իբրեւ ի տեսարանի զկերպսն. (Փիլ. լին.։)

Այլափոխեալ զինքն ի ձեւ ծառայի. (Վրք. հց. ԺԴ։)

Եւ ամբոխել. վրդովել.

Մի՛ այլափոխեր զանձն քո. զի ես առից զքեզ. (Մեսր. եր.։)


Այլափոխիմ, եցայ

vp.

to change;
to grow worse, to degenerate.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչ շարժեալ այլափոխեցաւ կուսութիւն փառաց նորա. (Զքր. կթ.։)

Ոչ յարութեամբն այլափոխէր. (Շ. խոստ.։)

Զայլափոխել ժողովրդեանն յերկեղ եւ ի դողումն. (Լմբ. պտրգ.։)

Հանգիստ ննջման քո այլափոխեալ առատութեամբ պարգեւաց։ Որոյ զանազանեալ է ըստ մարմնոյ ծնունդն եւ այլափոխեալ. (այս ինքն անհայր ի կուսէ). (Առ որս. ՟Գ։)


Այլափոխութիւն, ութեան

s.

change, transmutation, conversion;
metamorphosis;
corruption, degeneration.

· Calfa

NBHL (6)

ԱՅԼԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ ԱՅԼԱՓՈԽՈՒՄՆ. Այլափոխելն, եւ իլն. այլայլութիւն ո՛ր եւ է օրինակաւ. տէյիշմէ, թեպէտտիւլ, թազեիր.

Փոփոխմամբ եւ այլափոխութեամբ անուանցն։ Խորհրդոցն այլափոխութիւն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ.։)

Ինձ թուի ոչ փոքր ինչ հիանալ ի վերայ անուանցս այլափոխութեան. (Անյաղթ բարձր.։)

Վասն այլափոխութեան կերպարանացն. (Գէ. ես.։)

Եթէ ումեք ի ձէնջ ի վերայ եկեալ հասանէ յայլափոխութեանց յայսցանէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Վասն սքանչելի այլափոխմանն ասէին՝ թէ արբեալք իցեն. (Լմբ. ստիպ.։)


Այլ ընդ այլոյ

adv. adj.

differently, on the contrary;
cf. Այլ.

· Calfa


Այլ ոմն, այլոյ ուրումն, այլով ոմամբ

adj. s. another, other (person).

· Calfa


Այլուսումն, ման

adj.

of a different doctrine;
of or belonging to a sect.

· Calfa

NBHL (1)

Որ այլանդակք եւ այլուսմունք են, որոշեն զնոսա ի բաց հոտով սրբով. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)


Այլուստ

adv.

from another place or situation;
otherwise.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՅԼՈՒՍՏ ՅԱՅԼՈՒՍՏ. որ եւ ԱՅԼՈՒՍՏ ՈՒՍՏԵՔ, ԱՅԼՈՒՍՏԵՔ. Յայլմէ իմեքէ կամ ումեքէ կամ տեղւոջէ. ուրիշ տեղաց. գայրը եէրտէն. ἁλλαχόθεν. aliunde

Այլուստ (կամ յայլուստ) լինի օգնականութիւն եւ փրկութիւն հրէիցս. (Եսթ. ՟Դ. 14։)

Որ ինչ այլուստ, եւ կամ ի մէնջ։ Փախստական լինել՝ ոչ ի մարդկանէ միայն, այլեւ յի՛րաց այլուստ այլոց զօրէն ուխից հոսեցելոց. (Խոր. ՟Բ. 61։)

Նաեւ յայլուստ (կամ այլուստ) եւս մարթեմք իմանալ. (Եզնիկ.։)


Այլուստեք

adv.

from some other place, from somewhere else.

· Calfa

NBHL (7)

Որ այլ ուստեք ոչ ծնանի, եթէ ոչ յանմտութենէ։ Ոչ այլուստեք, բայց ի հպարտութենէ. (Ոսկ. յհ.։)

Ոչ այլ ուստեք առաւել՝ քան եթէ ի քերթողացն պատմութենէ. (Պիտ.։)

Ոչ այլուստեք, բայց եթէ եւ այլն. (Շ. ատ.։)

Ոչ ուստեք այլուստեք, բայց եթէ եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)

Ազգ՝ մարդկեղէնն, այլք այլուստեք. իսկ հոգեւորականն մի է ամենենեցուն։ Ոչ մի գաւառ էր սրբոցն, քանզի այլք յայլուստեքէ էին ծնեալ. (Բրս. Խ. Մկ։)

Ոչ ունէի այլուստ ուստեք ճանաչել. (Փիլ. սամփս.։)

Իմաստութիւնն միթէ այլո՞ւստ ուստեք իմաստնանայ, քա՛ւ եւ մի՛ լիցի. (Աթ. ՟Ը։)


Այլուր

adv.

elsewhere, in another place, in some other place.

· Calfa

NBHL (6)

ἁλλαχῆ, ἁλλαχοῦ, ἅλλο. alias, alio Յայլում վայրի, կամ ժամանակի. եւս եւ յայլ վայր. ուրիշ տեղ կամ ատեն. զայրի եէրտէ, պաշգա եէրէ.

Այլ ոք այլուր անկեալ կիսամահ. (Իմ. ԺԸ. 18։)

Եւ այլուր ասէ նոյն Պօղոս։ Այլուր նոյն Յովհաննէս ասէ։ Եւ այլուր ասէ Երեմիա. (Աթ. ՟Ա. ստէպ։)

Զայլուր եղեալն՝ առաջի աչաց տեսանէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)

Թաքչել ջանայր, այլուր յայլ անապատ փոխէր. (Նիւս. սքանչ.։)

Եթէ այլուրն եւս դիպեսցի ժամաբաշխն. (Վեցօր. ՟Զ։)


Այլուրէմն, Այլուրեք

cf. Այլուր.

· Calfa


Այլ ոք

cf. Այլ ոմն.

· Calfa


Այծոտն

adj.

goat-footed.

· Calfa

NBHL (2)

Ունօղ զոտս նման այծեաց.

Որ յետոյսն այծոտք էին. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)


Այծորդ

s.

goat-herd.

· Calfa


Այնու զի

conj.

in as much as, because.

· Calfa


Այնուհետեւ

conj.

ever, since, from that time, thenceforward, thenceforth.

· Calfa

NBHL (7)

Զհետ այնորիկ. ապա. այլ եւս. եւ արդէն իսկ. արդ. անկից էտեւ, անանկ ըլլալէն էտեւ, ա՛լ. արթըգ. գայրը. ἕτι. ultra, ἥδη. jam

Ոչ իժիք ազդիցէ այնուհետեւ։ Այնուհետեւ ոչ եւս պիտոյ է վասն մեղաց պատարագ։ Հայեցաւ ի մարմին իւր այնուհետեւ իբրեւ ի մեռեալ։ Գիտաց՝ եթէ բազում ժամանակք են այնուհետեւ։ Փախստեայ գնացին այնուհետեւ բնակիչք յԵրուսաղեմէ. եւ այլն։

Այնուհետեւ եկեալ մտեալ էին։ Անդ այնուհետեւ ի նմին ժամանակի լցեալ կատարի ասացեալն բան. (Ագաթ.։)

Ի հարկէ յուղիղն այնուհետեւ վարին կարգաւորութիւն. (Պիտ.։)

Ապա այնուհետեւ տաստատէին. (Յհ. կթ.։)

Սկսաւ այնուհետեւ խորհուրդ յաւելուլ. (Եղիշ. ՟Ա։)

Տապալէր այնուհետեւ զմիութիւն եկեղեցւոյ. (Լմբ. ատ.։)


Այն ոք

pron.

such, such one.

· Calfa


Այո

adv.

yes, even so, truly.

· Calfa

NBHL (12)

ԱՅՈ՛. Այդ այդպէս է. եւ կարի իսկ քաջ. արդարեւ. յիրաւի. անշուշտ. ամէն ասեմ. հա՛ հրամերես. հէ՛. պէլի. եվվեթ. (լծ. հյ. յաւէտ) ναί, νή, ἧ μήν. nae, etiam, certe, ita.

Մակբայ բաղստորագրութեանն. այո՛յ, հայո՛յ. եւ խուներդմնականն, հա՛. (Թր. քեր.)

Եղիցի ձեր բան, այո՛ն՝ այո՛, եւ ոչն՝ ո՛չ. զի աւելին քան զայն ի չարէն է. (Մտթ. ՟Ե. 37։ եւս եւ Յկ. ՟Ե. 12։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 17։)

Այո՛, օրհնելով օրհնեցից զքեզ։ Ասէ իւրաքանչիւր ոք ցեղբայր իւր. այո՛, քանզի ի մեղս եմք. եւ այլն. (ուր ասէ Եփրեմ.)

Այո՛ այո՛, արդ յիշեցաք, զի հասին մեզ այն մեղք կարեացն եղբօրն մերոյ։

Ա՞յդ է ուրախութիւնն. եւ նա ասէ, այո՛ այս է։ Ուստի՞ գաս, թերեւս յարքայութենէ՛ անտի. եւ ասէ, այո՛ իսկ, յարքայութենէ անտի գամ. (Ագաթ.։)

Այո՛ առ ամենեսին ամենայնիւ ամենայնի կարօղ ես. (Նար. ԻԵ։)

Այո՛ մարդ հայի յերեսս մարդոյն, Աստուած ի սիրտս. (Մագ. ԾԲ։)

Տէրն ի չարէն ասաց զաւելին քան զայոն եւ զոչն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)

ԱՅՈ՛ ԱՅՈ՛. Կրկնութիւն վերնոյն առ առաւել հաստատութիւն.

Այո՛ այո՛, եւ ես իմ եմ ի նոցանէ. (Նար. ԼԳ։)

Եւ ասացին, այո՛ այո՛, տեսին աչք մեր. (Սղ. ԼԴ. 21։)


Այպանութիւն, ութեան

s.

derision, mockery, raillery, ridicule, scorn, contempt.

· Calfa

NBHL (5)

Այպանելն, իլն. որ եւ այպն. ծաղր. խաղ. կատականք. անարգանք. թշնամանք. մաւխարալըգ. իսթիհզա. մէզե. παιγνία. lusus, ludibrium

Այպանութիւն քո արար քեզ զայդ. (Երեմ. ԽԹ. 16։)

Այպանութեան բաժակ, քացախ ընդ լեղւոյ. (Ագաթ.։)

Ընթերցեալ զգիր այպանութեանն. (Ասող. ՟Բ. 4։)

Ձաղանաց եւ այպանութեան համբերեալ. (Վրք. սեղբ.։)


Այպանումն, ման

s.

cf. Այպանութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ ոչ անօրինաց մատնել ի ծաղր եւ յայպանումն. (Խոր. ՟Գ. 63։)

Եթէ ձաղանօք այպանման զիս կատակեսցէ։ Ծաղրականաւ այպանմամբ հենգնեաց։ Ի խաղս այպանման ծաղու. (Նար.։)


Այպանուլ

s. adj. that derides, ridicules;
contemptuous, scornful;
abusive, insulting.

· Calfa


Այպնակատակ գուսան

s.

mime, buffoon.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՅՊՆԱԿԱՏԱԿ ԳՈՒՍԱՆ. Միմոս. μῖμος. mimus ...

Երթեալ նստիցիմք այպնակատակն գուսանացն լսելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Որ ի ներքս անդ էին, այպնկատակ լինէին եբրայեցւոցն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 34։)


Այպնարարութիւն, ութեան

s.

cf. Այպանութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Այպն առնելն. այպանութիւն.

Այպնարարութեամբ արհամարհութիւն բանից. (Լմբ. ամովս.։)


Այսահարութիւն, ութեան

s.

the state of a demoniac or of a person possessed with a devil;
madness, frenzy, fury, franticness.

· Calfa

NBHL (5)

Այսահարիլն. այսահարն գոլ. դիւահարութիւն.

Նեղեալք յախտից կամ յայսահարութենէ. (Շ. բարձր.։)

Այսահարութիւնն անբժշկելի է, եւ Աստուծոյ ձեռինն կարօտ. (Երզն. մտթ.։)

Եթէ ոք անարժանութեամբ յօրէնս մատչի, հանդիպի նոցա այսահարութիւն. (Կանոն.։)

Այսահարութիւն յանասունս գտեալ՝ ոչ ինքեանց լինի աղագաւ. (Մխ. դտ.։)


Այսամուտ

adj.

cf. Այսահար.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՅՍԱՄՈՒՏ ԱՅՍԱՄՏԵԱԼ. Յոր մտեալ իցէ այս պիղծ. այսակիր. դիւահար. մէճնուն. տիվապատ.

Այր մի անօրէն եւ այսամուտ. (Բուզ. ՟Գ. 18։)

Այսամտեալ բազմութիւն. (Ոսկ. լս.։)


Այս անուն

adj.

such-a-one.

· Calfa


Այսգոյն, ունի, ից

adj.

cf. Այսպիսի.

· Calfa

NBHL (4)

cf. ԱՅՍՊԻՍԻ. պու կեօնէ. պու դարզ.

Այսգունիւ բերեալ ցանկութեամբ. (Յհ. իմ. ատ։)

Ըստ այսգունի պատմութեանս. (Սամ. եր.։)

Ընդ ձեռն այսգունի անճառ միաւորութեանն. (Խոսրովիկ.։)


Այսգունակ

adj.

cf. Այսպիսի.

· Calfa

NBHL (4)

Այսգոյն. այսպիսի.

Այսգունակ բարութեամբք։ Այսգունակ կարգօք։ Այսգունակ յաջողեալ բարեբաստութեամբ. (Պիտ.։)

Որոց պայազատութիւնն ունի զայսգունակ ձեւ օրինակի. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Եթէ այս այսգունակ հաւատարմացաւ։ Որ այսգունակ ի սկզբանէ մինչեւ ի ծայր ստութեամբ է զանգեալ. (Պիտ.։)


Այսու ամենայնիւ

adv.

still, nevertheless, as for the rest.

· Calfa


Այսուհետեւ

adv.

henceforth, henceforward, hereafter, for the future;
as for the rest;
now, then, but.

· Calfa

NBHL (5)

Յայսմ հետէ եւ առ յապա. հետեւաբար յայժմու ժամանակէ կամ յայսմ օրէ եւ անդր. ասկից էտեւ, ա՛լ. պունտան սօնրա. պունտան պէօյլէ. շիմտէն կէրի. արթըգ. մնաց՝ որ. գալտը քի. ἁπὸ τοῦ νῦν, λοιπόν. a nunc, իբր ab hoc tempore, dehinc, deinceps, in posterum, de caetero

Մանաւանդ շ. Եւ արդ. արդ. եւ այժմ աղէ՛. ուրեմն. ուստի. եւ զի այս այսպէս, ապա հետեւաբար՝ ըստ ասացելոցս. τοίνυν, ὤστε, τοιγαροῦν, ἅγε νῦν. itaque, nunc ergo, igitur, unde, agedum, reliquum est. երբոր աս ասանկ է նէ, հապա. տէյինտի, իմտի.

Մեռայց այսուհետեւ, որովհետեւ տեսի զերեսս քո։ Ոչ եւս յաւելից հարկանել ... այսուհետեւ ... մի՛ դադարեսցեն։ Ննջեցէ՛ք այսուհետեւ, եւ հանգերուք։ Ժամանակս կարճեալ է այսուհետեւ։ Այսուհետեւ եղբարք, ո՛ղջ լերուք, հաստատո՛ւն կացէք. եւ այլն։

Այսուհետեւ զգո՛յշ լերուք յանօգուտ քրթմնջենէ։ Այսուհետեւ խրատեցարո՛ւք բանիւք իմովք։ Այսուհետեւ՝ որ անարգէ, ոչ զմարդ անարգէ, այլ՝ զԱստուած։ Այսուհետեւ եւ մեք՝ որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք. եւ այլն։

Արդ այսուհետեւ մեծատունք լացէ՛ք. այսուհետեւն ասելով՝ թուի ինձ, եթէ խոր իմն միտս ընծայեցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)


Այտնում, եայ

vn.

to swell, to puff, to be inflamed, to be bloated.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՅՏՆՈՒՄ որ եւ ԱՅՏՉԻՄ. οἱδέω. tumeo. Ուռնուլ. ուռիլ, ուռենալ. շիշմէք. գապարմագ.

Եւ նոքա ակնունէին նմա այտնլոյ, կամ անկանելոյ, եւ յանկարծակի մեռանելոյ. (Գծ. ԻԸ. 6։)


Այտոյց, ուցի

s.

swelling, protuberance, enlargement;
excrescence, hump, wart, corn, wen, push, pimple, pustule;
tumour, inflammation, tumefaction.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՅՏՈՅՑ կամ ԱՅՏՈՑ. Ուռոյցք. ուռէցք. շիշ. գապարճըգ. φλεγμαίνειν. (ուռնուլ). tumere, turgere

Յորժամ ո՛չ այտոյց իցէ, եւ ոչ ներգեւեալ, զի՞նչ ինչ այնր առողջութեան զոյգ կալցէ. (Ոսկ. փիլ. ՟Ժ՟Բ։)

Այտոյց առնու երեսն։ Ի յերեսն այտոց անկանի։ Ի յոտներն այտոց ընկնի. (Մխ. բժիշկ.։)


Այտումն, ման

s.

inflammation, tumefaction, swelling, protuberance, enlargement;
cf. Այտոյց.

· Calfa

NBHL (12)

Այտնուլն, եւ այտոյց. որպէս խաղաւարտ, ուռոյցք. հետք գանից ի մորթ մարմնոյն. ուռէցք. շիշ. գապարճըգ. οἵδημα, φύσημα, ὅγκος. tumor.

Այտումն. ուդէմա. (յն. ոիտիմա, կամ իտիմա) (Գաղիան.։)

Այտումն ի մարմնի ունիցի։ Զջրագողութիւն, եւ զայտմունս եւ զզայրացմունս մարմնոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։ եւ Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)

Տեսանելով զայտումն զայրացեալ ախտին. (Վրք. հց. ԻԶ։)

Այտումն թունից. (Լմբ. սղ.։ Իսկ Ես. ՟Ա. 6.)

Ոչ վէրք, ոչ այտումն, ոչ հարուածք խղխայթեալք. յն. հետք գանից։

Կամ ուռնուլն այլով օրինակաւ. եւ փքացումն. ուռիլը, տկռիլը. գապարմագ.

Իսկ փողն՝ միթէ եղջի՞ւր ինչ գոչիցէ։ Թռալիր օդով՝ փողիցն այտմամբ. (Ագաթ.։)

Այտումն խորհրդոց ապիրատութեան. (Յհ. կթ.։)

Զայտումն հպարտութեան. (Վրք. ոսկ.։)

Զամբարտաւանութեանն այտումն. (Սարկ. պատկ.։)

ԱՅՏՈՒՄՆ ասի առ Գաղիանոսի եւ որ ինչ ի վեր երեւի յայտս կամ յերեսս մարդոյ. որպէս դեռաբոյս հերք մօրուաց, կամ մազ աղուամազ. եւ բիծք կամ պիսակք ծաղկան։ թիւյ, շիլ. ἵονθος lanugo primipili, villus, et faciei lentigo.


Այտուցանեմ, ուցի

va.

to swell, to inflame, to tumefy.

· Calfa

NBHL (2)

Տալ այտնուլ. ուռուցանել. ուռեցնել. շիշիրմէք. գապարթմագ.

Դու ի բժշկելն փութա՛, եւ ոչ յայտուցանելն. (Զքր. ծործոր.։)


Այրաթող, ի, աց

adj.

that abandons her husband.

· Calfa

NBHL (3)

Կին՝ որ թողու զայր իւր. էրիկը թողած. գօճասընը թէրք ետէն.

Զայրաթողաց կարգս կրեսցեն. (Կանոն.։)

Մի՛ այրաթողաց կանանց առանց կանոնական հրամանին դիցէ ոք պսակ. (Շ. ընդհ.։)


Այրասիրութիւն, ութեան

s.

love of the wife for her husband, conjugal affection.

· Calfa

NBHL (4)

Այրասիրութեանն առաւելութիւն ( ի Սառա)։ Զարմացեալ ընդ կնոջն այրասիրութիւնն. (Փիլ. լին. եւ Իմաստն։)

Ունին ասել խրատս զայրասիրութեան, որդեսիրութեան. (Ոսկ. տիտ.։)

Զեղբայրսիրութիւն, զայրասիրութիւն, զկուսութիւն. (Առ որս. ՟Ա։)

Ուսանել զաստուածսիրութեանն եւ զայրասիրութեանն երկիւղ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)


Այրատութիւն, ութեան

s.

cf. Յայրատութիւն.

· Calfa


Այրենոց

s.

hospital for widows.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակարան այրեաց. տուլ օտալարը.

Աւերել զայրենոցսն եւ զորբանոցսն. (Բուզ. ՟Ե. 31։)


Definitions containing the research ո : 10000 results

Աներ, ոյ

s.

wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կնոջ հայրը» ՍԳր. տաներորդի, աներձագ» Խոր. բ. 77, 79. «աներանք, աներոջ տունը» Բուզ. գ. 5, Վահր. յար. որից Աներ Լիբանանու կամ Լիբանաներ «Լիբանանի դիմաց գտնուած մի սար, երկրորդ Լիբանան» Օրին. ա. 7, ժա. 24 աներանալ «աներ դառնալ» Եփր. ծն. էջ 92 նոր բառեր են աներորդի, աներձագ։

Տէրվիշ. Altarm. 35 սանս. nar, զնդ. nar, պրս. ❇ nar, յն. ἀνήρ «այր» բա-ռերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 164 ուզում է կապել հյ. ներ բառին։ Հիւնք. ներ-ից։ Bugge I 1, 444 սանս. jāmātar, զնդ.

zāmātar, յն. γαμβρός, լտ. gener, ալ-բան. óender, լիթ. žéntas, հսլ. zeti հոմանիշների հետ հնխ. *g'anətēr aև-վից՝ նախաձայնի կորուստով։ M. E. Schmidt KZ 47, 189 գերմ. Ahn, հրգ. ano «մեծ հայր, պապ» բառի հետ, որի ներկայացուցիչն է սակայն հյ. հան (տե՛ս անո)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. աներ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. անէր, Գոր. Ղրբ. Շմ. հանէր, Տիգ. mնէր, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. անիր, Հմշ. օնիր. այս բոլորը նշանակում են «աներ, կնոջ հայրը».-Մրղ. անէր, Հճ. անեյ, Զթ. անիր «անէրորդի» (աները կոչւում է Մրղ. կակօ, կէյնաթա, Զթ. զըքըչբոբ)։ Ա-ներ բառի այս նշանակութիւնը երբեմն գըտ-նում ենք նաև հների մօտ. ՆՀԲ տալիս է եր-կու օրինակ. Աներոյ նորա Եւթաղեայ. Խոր. բ. 77. Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. Խոր. բ. 79. որոնց վրայ կարող ենք աւելացնել նաև Օրբ. հրտր. Էմինի, էջ 135՝ Գնայ առ աներն իւր Գագիկ ի Վասպուրական (Աճառ. Արրտ. 1912. էջ 1143)։

«անապատ կամ անմարդաձայն». ու-նի միայն Բառ. երեմ. էջ 20։

NBHL (9)

Հայր հարսին՝ աներ կոչի փեսային. գայնաթա. πενθερός. socer (եւս եւ γαμβρός, որ եւ փեսայ, որպէս եբր. խաթան gener)

ԱՆԵՐ ԼԻԲԱՆԱՆՈՒ. որ եւ ԼԻԲԱՆԱՆԵՐ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԼԻԲԱՆԱՆ. ἁντιλίβανος. եբր. լիպանօն այս ինքն Լիբանան. (Օրին. ՟Ա. 7։ ՟Ժ՟Ա. 24.) անուն է տեղւոյ.

Գողացաւ Յակոբ զսիրտ Լաբանու աներոյ իւրոյ։ Մովսէս արածէր զխաշինս Յոթորայ աներոյ իւրոյ։ Դարձաւ առ Յոթոր աներ իւր։ Աներ իւր՝ հայր աղջկանն։ Ասէ ցնա աներն իւր։ Առ Աննա՝ որ էր աներ Կայիափայի. եւ այլն։

Անկանէր առ յայէր, որ էր կին աներին Մուսիսի. (Շ. բարձր.։)

Մերթ իբր որդի աներոյ, այս ինքն եղբայր հարսին. աներձագ. գայն.

Աներոյ նորա Եւթաղեայ։ Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. (Խոր. ՟Բ. 77. 79։) Եւս եւ ամենայն տունն հարսին կոչին

Աներք փեսային. (Բուզ. ՟Գ. 5։)

Քաբերայ կինեցոյ, որ էր յաներացն Մովսէսի. (Վահր. յար.։)

ուստի առեալ՝ ի զուր դնի ի Հին բռ.։


Անթ

s.

cf. Անութ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի, ռ հլ. «թևի տակի փոսը, խօլթուխ» Բ. մկ. ժբ. 40. Երեմ. լը. 12. Բուզ. գ. 18. այս հին օրինակների վրայ կարելի է աւելացնել այժմ՝ «Խեցիս ջեռու-ցեալ յանթոն դնէին» Եփր. Վկ. արև. 30 «Գունդս կապարիս հրամայեալ է ջեռուցանել և դնել յանթս ձեր, մինչև ծակեսցի փոր ձեր» (Գոր. և Շմոն, էջ 70)։ Ածանցեալ ձևերն են՝ անթել «թևի տակն առնել» Կանոն. անթմէջ «անութի մէջտեղը» ԱԲ. ընդանթական «թևի տակի» Բժշ. անութքա, անութքայ «թևի կամ վզի տակ ուռեցք» Գաղիան. անթանոց «ու-սընդանութ կապուած ոսկու շարք կամ յան-ջագեղ կամար» Հին բռ. ընթանոց «ղենջակ» Ոսկ. ես. անթանոցիկ «թևի տակ դրած փոք-րիկ խուրձ ցորեն» Յոբ. իդ. 19. անթատակ «թևի տակը» Ոսկիփ. Աբր. կրետ. 84. նոյն բառը գրւում է անթ և անդ ձևերով (վերջին ձևով է Զքր. սարկ. բ. 52). Վարդանեան ՀԱ 1922, 280 սխալ գրչութիւն է համարում անթ, որ սակայն արդարանում է գւռ. ձևե-րով. նոր գրականում ընդունուած է միայն անութ, որից անթացուպ «խեղանդամի թևի տակ գաւազան», ուսընդանութ (իբր մէ՛կ բառ) «կրծքի վրայ խաչմերուկ»։

Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։

ԳՒՌ (dialectal) Ակն. Հճ. Հմշ. օնթ, Մկ. Վն. հիւնթ. բառիս նշանակութիւնը գրաբարից մի քիչ տարբեր է. այսպէս՝ Ախց. Զթ. Հմշ. «գիրկը», Հճ. «կապոց, տրցակ», Մկ. Զն. Տր. «թևտակ, երկու բազուկների կամ մէկ թևի ու իրանի միջև առնուած մի բանի քա-նակութիւնը», Ակն. «մի կուրծք բեռ, լանջքի վրայ առած բեռան քանակութիւնը», Մրշ. «ուս, կռնակ», իսկ միայն Վն. «թևի տակը»։ Նոր ձևեր են Ալշ. յանտէտակ. Մշ. յանդ'է-տակ, Վն. ընթատակ, Մկ. հընթըտակ, Հմշ. օնթդագ «թևի տակը», Վն. հնթել «թևի տակ դնել», Հմշ. օնթուլ «տղան գիրկը նստեց-նել», Զթ. անթիլ «գրկել», Ակն. օնթիլ «յա-փըշտակել, մի բան ամբողջովին խլել ու փախչիլ, կրծքի վրայ բեռնաւորուիլ», Խտջ. անթել «անթով կամ գրկով չափել, ռմկ. խուլաճլամիշ ընել»։

NBHL (1)

Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ զարկք առնու, ուռենայ ի յանթքն (կամ յանդքն). (Մխ. բժիշկ.։)


Անձն, ձին, ձամբ, ձանց

s.

person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ն հլ. (-ձին, -ձինք, -ձանց, կայ նաև հյց. անձունսl Եփր. համաբ. 207) «մարդ, մարդ ինքը» ՍԳր. Ագաթ Եզն. Ոսկ ևն. բազմաթիւ ոճերով ու դարձուածներով. ինչ. անձամբ, անձամբ անձին «ինքնին», ան-ձին առնել «անձնասպանել», զանձամբ առ-նու «հագնիլ, վրան առնել», ըօտ անձինձ առնուլ «ստանձնել», յանձն բեկանիլ, զան-ձամբ դառնալ «իր շուրջը պտտիլ», յանձին ունել «վրան առնել, ընդունիլ, խոստանալ», ձեռն յանձին հարկանել «պարծենալ», յան-ձըն առնել «յանձնել», յանձն առնուլ «իր վրայ վերցնել». բոլորն էլ հին և ընտիր։ Ածանցման մէջ մտնում է անձն ձևով, յօդակապով կամ առանց յօդակապի և խիստ քիչ անգամ մի-այն անձ կամ անձին ձևով։ Այսպէս 1. ան ձըճ ձևից՝ յօդակապով. անձնագով «ինքնա-գով» Ոսկ. մ. բ. 10. անձնադիւր «թուլամորթ, հեշտասէր» Ոսկ. եբր. Եզն. անձնակամ «ան, կախ» Բուզ. դ. 5. Ագաթ. անձնակից Կնիք հաւ. 31, անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. անձ-նապահ ՍԳր. անձնապահապետ Ա. թագ. իը. 1 անձնատուր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. ստանձնակիր, ստանձնաւոր «բեռնակիր, մշակ» (նորագիւտ բառեր) Բ. մնաց. բ. 18, լդ. 13 (ըստ նորպ-գիւտի).-2. առանց յօդակապի, ձայնաւորի մօտ կամ բառավերջում. ինչ. անձնգովութիւն Ոսկ. անձնհանոյ Բրս. հց. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. անձնսիրութիւն Ոսկ. մ. ա. 16. անձնտէր Պիսիդ. անձնդիւր Առակ. ծդ. 23 Ոսկ. ա. տիմ. անձնապուր Ոսկ. ես. Եզն. անձներ «մեծամարմին, խոշոր» Ոսկ. մ. բ. 22. անձնընտիր Եղիշ. անձնիշխան Երն անձ-նիք «իրան» Ճառընտ. անձնիկ (չունի ԱԲ) Թլկր. 29. առանձնել «ընդունիլ» Սեբեր. ըս-տանձնել «շալկել» Ագաթ. Բուզ. յանձնել Ե-ղիշ. Խոր. անձնիւր (գրուած սովորաբար անցնիւր) «իւրաքանչիւր, ամէն մէկը իր» Ոսկ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. անցնուրոյն «ա-մէն մէկինը զատ զատ» (փխնկ. գռեւու անձ-նուրոյն) Յհ. կթ. դատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. միանձն Վեցօր. կոպտարանձն Խոր. հա-մանձն «ընկերակից» Պրպմ. 423ա (նորագիւտ բառ), կիսանձն Շիր. մեծանձն Պիտ. Կաղկնտ. վեհանձն կղկնտ. անանձն Ոսկ. ես.-3. անձ-ձևից են՝ յանձանձել ՍԳր. Ոսկ. յանձանձիչ Երեմ. Խթ. 1. Ոսկ. ես. Կիւրղ. Ծն. Եւս. քր. անձնուէր, անձնուիրութիւն, անձնուիրաբար (նոր գրականում կազմուած՝ փխ. հնաձև անձնանուէր ևն).-4. անձին ձևից կայ մի-այն առանձին, առանձինն «մինակ» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Սեբեր.-Նոր գրականում կազ-բաած ոարեր են՝ անձնականութիւն, անձնա-պաշտպանութիւն, անձնապատւութիւն, անձ-նավստահ, անձնատուութիւն, անձնազոհ, անձնափոխանորդ ևն.

= Հնխ. ang'hen-ձևից. սրա պարզական արմատն է հնխ. anə-«փչել, շնչել», որից սանս. ániti «շնչում է», ánila «քամի», յն. ἄνεμος «քամի», գոթ. us-anan «արտա-շնչել», հսլ. vonja «գոլորշի», vonjati «հո-տիլ»։ Հների մէջ հոգին ըմբռնուելով իբր շունչ կամ քամի, ծագում է նոյն արմատից. հմմտ. Եզն. 90՝ «Քանզի ոգւոյ և հողմոյ անուն եբ-րայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյն-պէս գտանի, յորժամ տագնապեալ ոք յումիքէ իցէ, ասէ. Չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ. և այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ»։ Ըստ այսմ նոյն արմատից ունինք լտ. anima «օդի հոսանք, քամի, շունչ, հոգի», animus «հոգի», թոխար. āñm «հոգի», հիսլ. andi, ond «հոգի», բրըտ. eneff «հոգի»։ Պարզ արմատի g'h աճականով՝ հշվէդ. ange, շվէդ. anga, դան. ange «շոգի, գոլորշի», հհիւս. angi «անուշահոտութիւն, բոյր», նորվ. ange «անուշ հոտ»=գոթ. *agga, *aggins, հիսլ. angi «հոտ, բոյր» և հյ. անձն, որի առած ջին իմաստը եղել է «հոգի». հմմտ. պրս. [arabic word] jān «հոգի. 2. մարմին» և աշխ. հոռե. որ հիմայ նշանակում է նաև «անձ». ինչ. երկու հոզի, մի քանի հոգի ևն։ Տե՛ս Po-korny 1, 58, Ernout-Meillet 51, Walde 44. Boisacq 61. նոյն արմատիզ է նաև հողմ, որ տե՛ս առանձին։

ՆՀԲ լծ. ինձ, ինքն և արաբ. ինս, ինսան «մարդ»։ Pictet, բ. տպ. գ. 276 պրս. ān «խելք» ևն բառերի հետ սանս. an «շնչել»։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. aჩhս։ Հիւնք. ցանկութիւն բառից։ Diefenbach, Wort. der got. Spr. 1, 47 an «շունչ» արմատից, ինչպէս սանս. atman-, Bug-ge IF 1, 450 արմատը դնում է անձ, որ պահուած է գտնում նախ-անձ բառի մէջ, իբր նախ «առաջին»+անձ <*and-<հնխ. snt'-, ծագած es «լինել» արմա-տից. հմմտ. յն. ούσια «էութիւն»։ Pa-trubány IF 13, 164 և ՀԱ 1903, 152 ան-

ձուկ բառի հետ. հմմտ. լիթ. tanu «մար-մին» և սանս. tanu «նուրբ»։ Շէֆթէլո-վից BВ 28, 298 և 29, 55 սանս. náhusa «ցեղակից», náhus «սերունդ», nahuəya «արական»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. էջ 38։ Karst, Յու-շարձ. 413 թրք. kendü «ինքը», քամեան entu, enta «անձ», Մառ ЗВО 25, 305 ափխազ. ափսը և յն. υοχή «հոգի» բա-ռերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. անձ, Սեբ. անձ, Ակն. օնձ «մարմին» (ինչ. անձը չփլախ «մերկ» ևն). սճերով ասւում է՝ Շմ. անձը փափուկ պահել, Ալշ. անձի միս ուտել «շատ նեղութիւն կրել». Ակն. անձինը վրայ է «մտաւորապէս թոյլ է», Տփ. Ինչ անձէն չէ, էն աշխարէն չէ (ա-ռած), օխչընձօվ «ողջ անձով, կենդանի կերպով». նոր բառեր և առումներ են՝ անձ Վն. «յղի կովի իգական անդամը», ան-ձամեռ Դվ. «թուլամորթ, ծոյլ, պղերգ», ունձ-կուտուր Վն. (<անձկոտոր) «նազելով քայ-լող, հպարտ, ինքնահաւան», անձիկ Ակն. «անձ», առընձի Ալշ. «առանձին». իսկ անձ-նահուր Ապ. «առասպելական էակ» ձևափո-խուած է ազնաւոր բառից։

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] arzi «մինակ» ըստ Jus-ti, Dict. kurde, էջ 5, հյ. առանձին բառից է. հմմտ. յատկապէս Ալշ. առընձի ձևը,

NBHL (112)

(լծ. հյ. ինձ, ինձէն, ինքն. եւ ար. ինս, ինսան). Ինքնութիւն իմացական եւ բանաւոր էակի՝ դիմաւ որոշելոյ. անհատն բնութենակից դիմաւորաց. որ եւ ասի դէմ, կամ անձնաւորութիւն, եւս եւ հոգի, եւ այլն։ Ըստ բուն հայկաբանութեան, անձն է ինքն՝ յամենայն դէմս. որպէս ես ինքն, դու ինքն, նա ինքն, ինքեանք, եւ այլն. կամ իւր, իւրեանց. քէնտին, քէնտի, քէնտիլէրի. վասն որոյ ի յն. եւ լտ. բացատրի դերանուամբքս. αὑτός, ἑμαυτοῦ, σεαυτοῦ կամ σαυτοῦ, ἐαυτοῦ. ipse, mei ipsius, tui ipsius, sui ipsius.

ՅԱՆՁՆԷ, ՅԱՆՁԱՆՑ. ԱՆՁԱՄԲ, ԱՆՁԱՄԲՔ. ԱՆՁԱՄԲ ԱՆՁԻՆ. իբր մ. որպէս ինքնին. իւրովի. իւրեւ. ինձէն. յինէն. քեզէն. ի քէն. մեզէն. ձեզէն. ἁπ’ ἑμαυτοῦ (յիմմէ) αὑτοί ἑν ἐαυτοῖς (ինքեանք յինքեանս). ἁφ’ ἐαυτοῦ (յիւրմէ յինքենէ) եւ այլն. ինքիրմէ, իր քովէն. քենտինտէն, եւ այլն.

ԱՆՁՆ. Յաստուածայինս՝ է Անձնաւորութիւն, որ եւ ենթակայութիւն առնչական ասի յաստուածաբանից. դէմ. երես. անձ. վիճուտ, սըֆաթ. πρόσωπον. persona, ὐπόστασις. hypostasis, subsistentia.

ԱՆՁՆ. որպէս զգայական հոգի կամ շունչ անբանից. ψυχή. (լծ. հյ. սիւք)

ԱՆՁՆ. Իսկութիւն գոյաւոր իրաց. գոյացութիւն, հակադրեալ ոչնչի եւ պատահման, որպէս ըստ ընդարձակ առման յն. եւ լտ, ὐπόστασις, οὑσία. subsistentia, et substantia rerum, res subsistens. որք թարգմանին ի մեզ եւ ԳՈՅԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն.

ՅԱՆՁՆ Է, եղեւ, եղիցուք. πιστευέται. creditum vel commendatum est. ἑπιγράφεται. adscribitur, refertur. λειπόμενον ἑστι. relictum est. ἑν παρακαταθήκη. in deposito. Լինել յանձնեալ, ապըսպարեալ, աւանդեալ, հաւատացեալ, թողեալ.

ՅԱՆՁՆ ԱՌՆՈՒԼ. ἑπιδέχομαι, ἁναδέχομαι, αποδέχομαι, προσέχομαι, suscipio, recipio, accipio, αἰρέω, eligo, ἑπινεύω, innuo, annuo, adsento, συγχωρέω, concedo. Ի վերայ իւր առնուլ. ըստանձնել. ընդունել. զիջանիլ. հաւանել. հաճիլ, տանել. անձը առնել, վըրան առնել.

Եւ ոչ զէն զանձամբ առնոյր. յն. զէն շարժել. (Ոսկ. ես.։)

Եւ յանձն առնուլ. վըրան առնել, ճիտը առնել.

Շամբշելոյն սուր առեալ եւ յանձին արարեալ՝ ի շամբշանացն բուժի։ Սուր առեալ եւ անձին առնիցէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)

Յանձն իմ երդուայ՝ ասէ տէր (յն. լտ. յիս ինքն)։ Առնել զնա չար կամ բարի յանձնէ իմմէ։ Յանձնէ տուժէի։ Եւ ոչ զանձն արժանի համարեցայ առ քեզ գալոյ (յն. լտ. զիս ինքն)։ Եթէ ես վկայեմ վասն անձին իմոյ։ Սուրբ առնեմ զանձն իմ։ Յանցաւոր զանձն իմ ես ինձէն երեւեցուցանեմ։ Համարիմ զանձն (կամ զանձն իմ) երանելի։ Ցո՛յց զանձն քո քահանային (յն. լտ. զքեզ ինքն)։ Սիրեսցե՛ս զընկեր քո իբրեւ զանձն քո։ Փրկեա՛ զանձն քո, եւ զմեզ։ Դու վասն անձին քոյ վկայես։ Գանձես անձին քում։ Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յանձն իւր։ Վկայէք զանձանց։ Յանձանց իսկ ոչ ընտրէք զարժանն։ Առ ոմանս պանծացեալս յանձինս։ Լացէ՛ք ի վերայ անձանց ձերոց։ Մի՛ ոք զանձին եւեթ խնդրեսցէ։ Զանձինս իւրեանց արարին ներքինիս։ Զանձն (կամ զինքն) ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Ասել զանձնէ, թէ իցէ ոմն։ Յորոց պահեալ զանձինս՝ բարւոք գործիցէք. եւ այլն։

Թաքուցանել զանձն։ Որք անձանց են թշնամիք. (Ագաթ.։)

Տուաք զանձինս. (Փարպ.։)

Յանձա՞նց ինչ ունիցին զայնպիսի շարժմունս, թէ յԱստուծոյ. (Եզնիկ.։)

Անձամբ զանձն քո արասցես մահապարտ. (Եղիշ. ՟Ը։)

Դու ապաքէն հաւատս ունիս, կա՛լ առ անձինն առաջի Աստուծոյ. (Հռ. -Ժ-Դ. 22.) յն. առ քեզ ինքեան ունիջի՛ր. տե՛ս եւ ԱՌԱՆՁԻՆ։

Ասա՛ առ անձինդ (դու ցքեզ). ընկեր՝ վասն որո՞յ եկիրդ. (Կլիմաք.։)

Ոչ կարեմ ես յանձնէ առնել եւ ոչինչ։ Ոչ եթէ յանձնէ ինչ խօսիմ։ Ես գնեմ զնա անձամբ իմով։ Որ յանձնէ իւրմէ խօսի, փառս անձին իւրում խնդրէ։ Զայս ոչ յանձնէ ինչ ասաց։ Ուռն ոչ կարէ պտուղ բերել յանձնէ իւրմէ։ Ոչ եթէ յանձնէ ինչ խօսիցի։ Անձամբ յանձինս զվճիռ մահու ընկալաք։ Ոչ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհել ինչ իբրեւ ի մէնջ։ Անձամբ յանձինս զանձինս չափեն։ Եւ ոչ եթէ անձամբ քո առնու պատիւ. եւ այլն։

Ինքնին անձամբ անձին առնէր իւր պատասխանի. (Դտ. ՟Ե. 29. (յն. ինքն դարձոյց զբանս ինքեան առ իւր ինքն։))

Անձամբ յանձնէ դարձոյց զկամսն ի չարն։ Անձամբ զանձն դարձոյց ի լաւէ անտի ի յոռին։ Հնարս խնդրէր՝ եթէ՛ անձամբ, եւ թէ՛ այլով. (Եզնիկ.։)

Անձամբ ինչ ոչ կարէր վճարել։ Շապուհ էր ցասմամբ ընդ Խոսրովայ ի բարեկամանալն Արկադեայ անձամբ. (Խոր.։)

Վկայեմ անձամբ անձին։ Անձամբ անձին մահու կշտամբիչ։ Անձամբ ինձէն յոգի մահացեալ։ Զիա՞րդ անձամբ ինձէն զստութիւն իմ ծանակեցից. (Նար.։)

Արեգակն միայն միով անձամբ (այս ինքն ինքեամբ կամ ինքնին առանձին) յորժամ երեւեսցի, զամենայն սահմանս աշխարհի միանգամայն լուսաւորէ. (Շիր.։)

Զնա անձամբ միայն հանեալ հրեշտակին՝ արձակեաց (այս ինքն առանձինն). իսկ զվարդ ոչ միայն լոկ անձամբ, այլեւ ծառայիւք. (Փարպ.։)

ԱՆՁԻՆ ԱՌՆԵԼ կամ ՀՐԱՄԱՅԵԼ. Զիւրովի երթալ. ինքը զինքը սպաննել։ (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 9։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 49։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 8։)

Սաւուղաբար արար ընդ անձին իւրում. (Խոր. ՟Գ. 35։)

Ի բուրաստանի ուրեմն անձին արար. (Եւս. քր. ՟Բ։)

ԶԱՆՁԱՄԲ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. Զիւրեւ առնուլ կամ արկանել. զգենուլ։ (Ել. ՟Լ՟Գ. 4։ Եղիշ. ՟Ը։)

Բժիշկ փորձեալ է՝ որ զայն առնու զանձամբ ի հիւանդաց՝ որք յամենեցունց անյուսալիք իցեն. (Ոսկիփոր.։)

Զմահիճսն ետ առնուլ ըստ անձինն. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. աւետ.։)

Սանդուխս ըստ անձին բարձեալ. (ՃՃ.։)

Տասն խրասախ բերէր ըստ անձին. (Բուզ.։)

Տիկ ունիցի ըստ անձին։ Իւրաքանչիւր ոք կարիս ցաւոց ըստ անձին ունէր. (Ոսկ.։ եւ Երզն. մտթ.։)

Զդրունս քաղաքին առ ըստ անձին. (Եփր. դտ.։)

ՅԱՆՁՆ ԲԵԿԱՆԻԼ, կամ ԶԱՆՁԱՄԲ ԴԱՌՆԱԼ. Յինքն կոյս անդրէն բերիլ. շրջան առնուլ. շուրջհայել. պտտիլ, դառնալ.

Անդրէն յանձն բեկելոյ ի քարանձաւաց լերանց ձայնից. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 18։)

Ջուրքն դարձան զանձամբք. (Եփր. յես.։)

Ոչ միտ դնել էր ասացելոցն, այլ միշտ զանձամբ դառնալ, եւ տեսանել զեկեալսն ի վերայ նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)

Արի՛ կա՛ց, եւ զանձամբ քով լե՛ր.. παρὰ σεαυτὸν γενοῦ. (Պտմ. աղեքս.։)

Սուրբ կոյսն՝ Յովհաննու յանձին եղեալ ի փրկչական չարչարանս. (Ճ. ՟Ժ.։)

ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. իբր յանձն իւր կամ ի վերայ իւր առնուլ. ընդունել. պինդ ունել. պահել. եւ խոստովանել, եւ խոստանալ. վըրան առնել. իւսթիւնէ ալմագ. սէօզ վէրմէք, գապուլ էթմէք. տե՛ս եւ ի տառն Փ, ՓՈՅԹ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ.

Զայսոսիկ ձեր յանձին կալեալ, եւ ի սոյն յաճախեալ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 8։)

Ըստ պատգամին պատշաճի ոչ կարէր ունել յանձին. (Ագաթ.։)

Զօրէնս մոգութեան յանձին կալջիք։ Ոչ կալան յանձին (յն. չընդունի) տանջիլ ի խղճէն, յորժամ զչարիսն յիշեսցէ. (Ոսկ. եբր.։)

Իսկ յանձին կալայց արդեօք (յն. խոստովան եղէց), եթէ կարօղ է փրկել աջ քո. (Յոբ. ՟Խ. 9։ Նոյնպէս եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 17.)

Ասիցես, դժուարաւ է զսովորութիւնն մոռանալ. ունիմ յանձին եւ ես։ Իսկ (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.)

Յանձին կալայ վանականին, թէ ունիմ ինչս բազումս, եւ եթէ շինեցայց՝ տացից ի վանս. իմա՛, խոստացայ։

Առաջիկայն՝ Տեա՛ռն յանձին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.) իմա՛, որ ինչ լինելոց է՝ Աստուած գիտէ, կամ Աստուծոյ թողլի է։

ՁԵՌՆ ՅԱՆՁԻՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Ձեռներէց լինել յանդուգն ամբարտաւանութեամբ, կամ արիութեամբ. յանդգնիլ. պարծիլ.

Մոնտանոս հպարտացեալ՝ ձեռն յանձին հարեալ, թէ նա իցէ հոգի բարեխօս. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 14։)

Հպարտացեալ եւ ձեռն յանձին հարեալ էին, եւ պարծէին անուամբն Աբրահամու. (Եփր. համաբ.։)

Մի՛ ձեռն յանձին հարկանիցէք, եթէ ունիմք հայր զԱբրահամ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)

Իւրաքանչիւր անձին։ Երկուց կամ երից անձանց մահու պատճառ։ Անթիւ անձինք. (Փարպ.։)

ՅԱ՛ՆՁՆ. Ոճով ասի՝ իբր Յանձնեալ լիջիր.

Իբրեւ ետես զԳողիադ զի նախատէր զԻսրայէլ, հար ձեռն յանձին սպանանել զայլազգին։ Անուամբն Աբրահամու ձեռն յանձին հարեալ պարծէին ... Եթէ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ՝ թէ ես Քրիստոսի եմ, գոնեայ իբրեւ զինքն համարեսցի զքեզ։ Որ ոք ձեռն յանձին հարեալ իցէ հաստատուն կալ, զգոյշ լիցի, եւ այլն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)

Երեք Անձինք եւ մի բնութիւն՝ մի Աստուածութիւն, զքեզ խոստովանիմք յաւէտ Սուրբ Երրորդութիւն։ Երրակի թիւ կատարեալ, յերիս Անձինս բաժանեալ (այս ինքն զանազանեալ), Աստուածութեամբ միաւորեալ։ Երրորդութեանդ Երրեակ Անձին. (Ժմ.։) (Շար.։)

Կատարեալ է Հայր՝ անձամբ եւ զօրութեամբ. կատարեալ է Որդի անձամբ եւ զօրութեամբ. եւ այլն. (Յճխ. ՟Բ։)

Կատարումն հաւատոյն՝ զՀայր եւ զՈրդի եւ զՍուրբ Հոգին ճանաչել երիս Անձինս, եւ մի Աստուած. (Խոսր. պտրգ.։)

Մի Երրորդութիւն կատարեալ ի յԱնձանց երից. (Նար. ՟Խ՟Դ. եւ այլն։) Ասի եւ յանսովոր հոլով, անձունք.

Մկրտեցէ՛ք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն, զի յայտ արասցէ, եթէ մի բնութիւն են նոքա, որ ի մի անուն անդ երիս Անձունս անուանեաց. (Եփր. համաբ.։)

Ոչ Անձն Հօր՝ է Անձն Որդւոյ, եւ ոչ Անձն Որդւոյ կամ Սուրբ Հոգւոյն՝ է Անձն Հօր. (Սեբեր. ՟Ա։)

Անձն երրորդական, բնութիւն միական, անհատ յաւիտեան։ Անձինք յատկային՝ ի մի գումարին, եւ զանազանին։ Անձն Հօր անծին, բազուկ բարձր Որդին, մատն յայտնեալ Հոգին. Հայր արմատ ծառին, ոստ նմին Որդին, պտուղ Սուրբ Հոգին, միակ յերեքին, Երրեակ միակին։ Լոյս ի լուսոյ՝ Անձն դիմաւոր, Որդի եղեր Կուսին կամաւոր. (Գանձ.։)

Օրհնեա՛ անձն իմ զՏէր։ Օրհնեցէ՛ք անձինք (կամ հոգիք) եւ շունչք արդարոց զՏէր։ Տրտում է անձն իմ (կամ ոգի իմ)։ Որ գտանէ զանձն իւր։ Կորուսցէ զանձն իւր։ Զի՞նչ տացէ մարդ փոխանակ անձին իւրոյ։ Մեծացուսցէ անձն իմ զՏէր։ Յամենայն անձնէ քումմէ։ Դնեմ զանձն իմ։ Դիցէ զանձն իւր ի վերայ բարեկամի իւրոյ։ Սիրտ եւ անձն մի։ Որք ընդ անձին իմոյ զիւրեանց պարանոցս մատուցին։ Ոչ հաճեսցի ընդ նա անձն իմ։ Ամենայն ցանկութիւն անձին քոյ գնաց ի քէն. եւ այլն։

Ոչ եթէ անձն կամ շունչ իցէ դժոխոց. (Ոսկ. ես.։)

Փրկել զանձինս մեր ի փորձութենէ։ Ի փրկութիւն անձանց մերոց. եւ այլն. (Շար.։)

Յերրորդ գիրս յաղագս անձին. Անյաղթ պերիարմ. այն է գիրք Արիստոտէլի յաղագս հոգւոյ. որպէս եւ ի Նիւս. բն. ուր յն. դնի հոգի, ի հյ. ստէպ թարգմանի անձն։ Ուստի անձն եւ մարմին՝ դնին առ նախնիս որպէս հակադրեալ հոգի եւ մարմին.

Զնոյն բաժանել յանձն եւ ի մարմին. (Պիտ.։)

Մարմինն մեղօք գրաւեալ, եւ անձն ի գործոց չարեաց ոչ մեկուսացեալ։ Ախտանամք յանձն եւ ի մարմին։ Քաւութիւնս անձանց, առողջութիւնս մարմնոց։ Լուացմամբ մարմնոյն՝ զանձինն հաւատամք առնուլ սրբութիւն։ Միջնորդաւ անձինն ընդ հողոյ միաւորեցաւ. եւ այլն. (Նար.։)

Անձնս հոմանունաբար ասի առ մեզ. զի անձն ասի հոգի մարդոյ եւ միտք, եւ դարձեալ անձն ասի եւ տեսակ գոյացութեան անհատի. (Ոսկիփոր.։)

Ոչ եթէ անգոյ, եւ կամ առանց մտաց եւ անձին, եւ թանց բնութեան զմերն ընկալաւ ի կնոջէ. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Անսովոր է ասել.

Յանձն էառ Աղկիբիադէս ամենեցուն նոցա. այսինքն հաւանեցաւ՝ հնազանդ եղեւ. (Եւս. պտմ. ՟Ե 3։)

ԱՆՁՆ. ի մարդիկ՝ է հոգի բանական. որ եւ ոգի, եւ կենդանութիւն կամ շունչ մարդոյ. ճան. որպէս ψυχή, anima.

Ըստ այսմ՝ ընդդէմ Ապողինարի հերետիկոսի, որ ուրանայր զմարդկային հոգին Քրիստոսի, ասի ի մեզ՝ թէ էառ Քրիստոս զհոգի կամ զանձն, եւ ոչ լոկ մարմին անանձն. եւ ընդդէմ Նեստորի ժանտի՝ որ երկու անձն կամ անձնաւորութիւնս դնէր ի Քրիստոս ըստ կրկին բնութեանց, ասի՝ թէ ոչ գոյր ի Քրիստոս անձն մարդկային, այլ միայն մի անձն աստուածային՝ ունակ կրկին բնութեանց։ Զայս քաջ պարտ է ի միտ առնուլ ուշիմ վերծանողաց զայս բառարան, եւ զամենայն գիրս նախնեաց. թէպէտեւ ի յետին դարս ի վերայ Քրիստոսի բառս ԱՆՁՆ ոչ վարիցի որպէս հոգի, այլ միայն որպէս Անձնաւորութիւն։

Զանձինս վիշապաց յագեցուցանիցես. (Յոբ. ՟Ժ՟Բ. 27։)

Խելամուտ լիցես անձանց խաշանց քոց. (Առակ. ՟Ի՟Է. 23։)

Չքոտի եւ անքատ անձամբքն (լուք). (Նար. ՟Կ՟Թ։) (Ա՛յլ է եւ ըստ ՟Ա նշ. ասել ԱՆՁՆ՝ վասն թագաւորութեան, եւ վասն ուռոյ որթոյ, եւ վասն արեգական, եւ այլն, որպէս, ինքն, իւր։)

Չարիքն՝ որ լինին, անձի՞նք ինչ իցեն։ Սպանութիւնն չէ անձն ինչ, եւ ոչ շնութիւն անձն ինչ է։ Զչարիսն ոչ պարտիմք անձինս անուանել, այլ՝ արգասիս անձանց։ Անուանք առանց անձանց են՝ յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)

Անանձն թուին իրքն՝ որ յուսովն են. եւ հաւատքն անձն շնորհեն նոցա. մանաւանդ եթէ՝ ոչ շնորհեն, այլ՝ ինքն իսկ է անձն նոցա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը. (այն է, յուսացելոց իրաց հաստատութիւն. ըստ յն. իբր՝ սդասիս։))

Իշխան արար զնա (զԱդամ՝ կենդանեաց) դնել զանուանս, որպէս եւ ինքն (Աստուած) հաստեաց զանձինս (նոցա). (Եփր. ծն.։)

ԱՆՁՆ. Մարմին մարդոյ՝ կենդանւոյ կամ մեռելոյ, որպէս բաղկացեալ յամենայն անդամոց. կամ երեւելի մասն նորա. որպէս Իրանք. թէն, կէօվտէ, վիւճիւտ.

Որ մերձենայցէ ի մեռեալ ամենայն անձին մարդոյ (ըստ բազում ձ. եւ յն. ուր քանի մի օրինակք, ի մեռեալ անձն մարդոյ), անսուրբ լիցի. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 11։)

Գտաւ գլուխ մարդոյ առանց անձին. (Մարթին.։)

Ընդ նմին յարմարեալք որպէս անձն ընդ գլխոյ։ Որպէս գլուխ առանց անձին յարմարութեան ոչ կարէ կրել կենդանութիւն, եւ ոչ անձն առանց գլխոյ. (Շ. ընդհ.։)

Կամէի՝ թէ զբովանդակ անձնս յարուցեալ էր, եւ ոչ զկէսս։ Ըստ իւրաքանչիւր անձին սրբոցն (նահատակելոց) սապատս. (Փարպ.։)

Առշարժումն անձին, առ փոփոխումն գարշապարի։ Կառավարի անձին, բարձումն բազկի. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Լ՟Բ։)

Ընկալաւ նա բոլորովին անձամբն յաման անդր. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)

Զքերովբէիցն զթեւսն տարածեալ ի վերայ գլխոցն եւ բովանդակ անձանցն (իբր մարմնոցն երեւելոց). (Խոսր. պտրգ.։)

Ոմն զգայլոյ կորիւն սնուցանէ, եւ իբր զշան կորիւնս ընդ անձն ականին (տեառն իւրոյ. վըրան ցաթկելով խաղալ) (Եզնիկ.։) (Ա՛յլ է եւ ԱՌՆՈՒԼ կամ ԲԱՌՆԱԼ ԶԱՆՁԱՄԲ, ԸՍՏ ԱՆՁԻՆ. (այս ինքն ի վերայ ինքեան. տե՛ս ի ՟Ա. նշ։)

Ամենայն անձն՝ որ ընդ իշխանութեամբ իցէ։ Լինէր ամենայն անձին ահ եւ երկիւղ։ Խախտել զանձինս ձեր. (որ եւ ասի, զոգիս ձեր, կամ զձեզ) եւ այլն։

Ի մի ոք անձն. (Պիտ.։)

ԱՆՁՆ, անձինք, կամ ամենայն անձն. մարդ. մարդիկ. ոք. իւրաքանչիւր ոք. այսչափ կամ այնչափ ոգիք. ինսան, հէր քես, ատամ, քիշի, ճան.. ψυχή. anima.

Զմեր հոգի եւ զամենայն հաւատացելոց, մանաւանդ զայնոցիկ՝ որք աղօթս ի մէնջ հայցեցին, պարտիմք յանձնել Աստուծոյ. քանզի եւ զայս իսկ սովոր եմք պատասխանել նոցա, Աստուծոյ յանձն. (Խոսր. (իբր ռմկ. ալլահա՛ էմանէթ )։)

Տնտեսութիւն յանձն է ինձ։ Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին։ Գիտիցեն, ում պահեալ կայ եւ յանձն է տեղին։ Յանձն առնեմ զսա քեզ, եւ յանձն լիցի. (՟Ա. Կոր. -Թ. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։ ՟Թ. 24։ Տոբ. ՟ժ. 13։)

Մեծի թագաւորի, որում հասարակ զգուշութիւն յանձն է։ Հարց՝ տղայ մանկանց, եւ շահապաց՝ որբոց հոգաբարձութիւն, եւ արանց՝ կանանց խնամածութիւն՝ յանձն է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)

Ոչ է պարտ եւ արժան զգիշեր ամենայն ի քուն կալ առն խորհրդաբերի, որում ժողովուրդք յանձն են, եւ այսքան հոգք. (Պտմ. աղեքս.)

Ամենայն ումեք չար է արբեցութիւն, եւ առաւել իշխանաց՝ որոց ամենայն ինչ յա՛նձն է. (Գէ. ես.)

Յանձն է քեզ պահպանութիւն բանտիս. (Եղիշ. ՟Ը։)

Քահանայութեան յանձն է փրկութիւն եւ խնամ անմահի եւ ապականելոյ անձին. (Սարկ. քհ.)

Զպաշտօնն՝ որ յանձն էր նոցա. (Մծբ. ՟Ժ.՟Դ։)

Քեզ տեառնդ յա՛նձն եղիցուք. (Ժմ.)

Յա՛նձն եղիցուք նորին կամաց. (Շ. խոստ.)

Յանձն եղեալք Սուրբ Հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Ա։)

Ի ձեռս քո յանձն առնեմ զհոգի իմ։ Յանձն արար նմա զարս եւ զկանայս։ Յանձն առնէին նոցա ըզկահ։ Բազմաց ումեք յանձն արարեալ եւ ի ձեռն եդեալ. (Սղ. ՟Լ. 6։ Երեմ. ՟Խ. 7։ ՟Խ.՟Ա. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 35։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 25։)

Զամենեսին ինձ յանձն արարեալսն ոչ կորուսից. (Նար. ՟Ձ.՟Է։)

Յանձն արար զնոսա դահճապետն Յովսէփայ։ Առեալ զՅեսու... արար զնա յանձն։ Յանձն առնեմ ձեզ զՓիբէ զքոյր մեր. (Ծն. ՟Խ. 4։ Թուոց. ՟Ի՟Է. 23։ Հռ. ՟Ժ.՟Զ. 1։)

Յանձն առին ազգք ամենայն ըստ հրամանին արքունի։ Յանձն առ Յովնաթան զառաջնորդութիւն։ Ոչ յանձն առին։ Չառնում յանձն։ Առ յանձն Շմաւոն, եւ հաճեցաւ։ Զաշխատութիւնս զայս յանձն առաք. եւ այլն։

Վասն քո յանձն առին զդժնդակ տանջանս. (Շար. եւ այլն։)

Զերկմտութիւն ժողովրդեանն առ նա յանձն, եւ մատոյց առ Աստուած. (Եփր. ել.)

Այլ գիրն չառնու զայս յանձն։ Յայլ միտս՝ զոր եւ ոչ բանքն իսկ յանձին առնուցուն. (Կիւրղ. ծն.)

Զհոգի իմ դու բորբոքեցեր, եւ ոչ կարեմ յանձն առնուլ զբոց քո. (Կլիմաք.։)

Եւ συνίστημι, constituo. Առաջի առնել. յանդիման կացուցանել. ընծայեցուցանել.


Անկան, ի, ից, աւ, իւ

s.

mortar;
լեսուլ յ—ի, to pound or beat in a mortar.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«սիւն, կուլի, նետ, փքին, թօփ». այսպէս է դնում Գէորգ դպիր՝ Երեմիայի բառ-գրքի յաւելուածում, էջ 537։ Անստոյգ բառ»

(գրուած նաև անգան) «սանդ, հա-վան». մէկ անգամ միայն գործածուած է Թուոց ժա. 8, ներգ. յանկանի (յանգանի) հո-լովով։ Ուրիշ օրինակ չկայ։ Բայց անշուշտ նոյն է անգանակ «կոնք» Տաթև. հարց. 359 եո կենդանի է արդի գաւառականներում ան-գանակ, անկին ձևով և «կոնք, տաշտ» նշա-նակութեամբ։

= Ասոր. [arabic word] aggānā «կուժ, ջրաման», եբր. [hebrew word] aggān «լուացքի կոնք, լական», արաբ. [arabic word] ijǰāna, [arabic word] inǰāna, եթովպ. áigan, ասուր. agannu, կովկասեան լեզունե-րից խիւր. angana «ափսէ, պնակ»։ Նշանա-կութեան կողմից մեր գաւառականները գրա-բարից աւելի համաձայն են սրանց։

Lagarde, Gesam. Abhd. 8 պրս. finjar «բաժակ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց նոյն՝ Arm. St. §112։ Հիւբշ. Arm. Gram. 3Ո1 չէ ընդունած այս մեկնութիւնը՝ նշա-նակութեանց տարբերութեան պատճա-ռաւ, որ սակայն հարթւում է մեր ցոյց տուած գաւառական ձևերով։ Jensen, Hitt. u. Arm. համարում է թէ բառը փոխ առնուած է ասորերէնից՝ հիթթի-թական շրջանում։ Հիւնք. կին բառիզ։ Վերի ձևով բացատրեց Աճառ. Արրտ. 1910, 178։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. անգանակ, Կր. Ք. անգին, Խն. ինջան «հողից շինուած մեծ տաշտ՝ որի մէջ լուացք են անում, խմոր են շաղախում կամ լոգնում»։ Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 235 ունի անկան «մեծ սանդ փայտի՝ կորկոտ, բրինձ թակելու համար». բայց չգիտեմ թէ իրօք Գանձակի գաւառականո՞վ է, թէ գրա-բար։-Բառ. երեմ. էջ 219 ներգ. յանգանի ձևը բացատրելով գրում է «յըջանի». որից ենթադրում եմ թէ իր ժամանակ ռաւառում գործածական էր ինջան ձևը՝ որ գիտէ նաև Խիանի գաւառականր։

NBHL (2)

որ եւ ԱՆԳԱՆ. Անօթ գոգաւոր՝ յորում մանրին փշրելիք. հավան. եանէ. տիպէք. θυεία. mortarium.

Լեսուին յանկանի (կամ յանգանի). (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)


Անկիւն, կեան, կեանց

s.

"angle;
corner, nook;
— ճանապարհի, turning of the road;
բութ —, obtus-angled, obtus-angular;
սուր — acute-angled;
— հատանել, cf. Ական հատանել."

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«աթոռի կամ բազկաթոռի Բև». երկու անգամ միայն գործածուած է Բ. մնաց. թ. 18 «Եւ վեց աստիճանք էին աթոռոյն կա-պեալք ոսկւով և անկիւնք (յն. ἀγϰῶνες) աստի և անտի յաթոռն նստելոյ. և երկու առևծք կային առ ոտս անկեանցն (յն. αγϰώνας)»։

= Յն. բնագրի ἀγϰών «թև, արմուկ» բառն է, որ ուղղակի տառադարձուած է. ըստ այսմ մեր բառի հին ձևն էր *անկոն կամ անկովն, որ յետոյ շփոթուելով անկիւն բառի հետ՝ այս ձևն է ստացել. հմմտ. անակիւղ < ἀνάϰωλος։ -ճ.

Բառարանները դնում են իբրև նախորդ անկիւն բառի մէկ նոր առումը, որ ըստ իս ճիշտ չէ։

NBHL (15)

ԱՆԿԻՒՆ գրի եւ ԱՆԳԻՒՆ.(լծ. լտ. անկուլուս. յն. ղօնի՛ա, ղօ՛նիօս. պ. խիւնկ, փիւնճ. ռմկ. գունջ). քէօշէ. պուճագ. զավիյէ. γωνία. angulus. Տեղի՝ յոր յանգին անձկութեամբ երկոքին կողմանք շինուածոց. եւ ըստ երկրաչափից՝ խոտորնակ բերումն կամ անկումն երկուց գծից ի մի կէտ աւարտման։ Լայնաբար՝ կողմն ինչ առանձին. գոգ. խորշ. ծայր. ծագ. յամենայն լեզուս պէսպէս առմամբ.

Երկու սիւնս արասցես յանկիւնս խորանին։ Արար եւ զեղջիւրս նորա ի վերայ չորեցունց անկեանց իւրոց։ Յանկիւնէն մինչեւ ի դուռն։ Եղեւ գլուխ անկեան։ Յանկիւնս տան քոյ։ Առ անկեամբ գնացից տան նորա։ Առ ամենայն անկեան դարանակալ լինի։ Յանկիւնս հրապարակաց։ Ոչ եթէ յանկեան ուրեք գործեալ իցէ այս. եւ այլն։

Զի՞նչ իցեն անկիւնք սեղանոյն, եթէ ոչ զխաչն նշանակէ, որ եւ անկիւնս ցուցանէ չորս. բուն, անկիւնն՝ կատարն ի վեր ուղղեալ. աջ անկիւնն, ահեակ անկիւնն. (Ագաթ.։)

Հուպ կնդ ձախակողմ անկիւնին. (Զենոբ.։)

Ջահաւորեալ ի չորս անկիւնս աշխարհի. (Անյաղթ բարձր.։)

Չորք անկիւնք (այս ինքն աշխարհս ամենայն) լուան զփրկութիւն. (Եփր. ել.։)

Կապէ իբրեւ անգիւն երկուց որմոց զարուն եւ զէգն. (Արշ.։)

Իբր գլուխ անկեան, նմանութեամբ գլխաւորութիւն.

Գահերիցութիւնք վերադիտողաց (եպիսկոպոսաց), ունողք անկեան անբծացն պարու. (Նար. գանձ եկեղ.։)

Իբր արմուկն կամ թեւ աթոռոյ. ἁγκών.

Անկիւնք աստի եւ անտի յաթոռն նստելոյ. (՟Բ. Մնաց. ՟Թ. 18։)

Ո՞վ է որ արկ զվէմն անկեան ի դմա. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 16։)

ԱՆԿԻՒՆ ՀԱՏԱՆԵԼ. cf. ԱԿԱՆ ՀԱՏԱՆԵԼ. յն. զորմն հատանել.

Անկիւն հատեր, այլ զգանձս իմ ոչ կարացեր գերել. (Ճ. ՟Ժ.։)

Եհատ անկիւն գողն, եմուտ ի սենեակ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)


Անիւ, նուոյ, ոց

s.

wheel;
— մեքենայի, — of a machine;
— յեսանի, grindstone;
— խորտկաց, jack;
— տղայոց, gig;
— առաջակողման նաւին, capstern, capstan.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո կամ երբեմն ի-ա հլ. «կառքի ակ, անիւ» ՍԳր. «սեռն, առանցք» Ել. ժդ. 25. «տանջանքի մի գործիք» Բ. մկ. է. 3. «երե-խայի խաղալիք» Ոսկ. յհ. բ. 25. «երկնային մարմինների գունդը» Եզն. Սեբեր. Վեցօր. «ուղտափուշի սերմը» Վրդն. սղ. ձբ. էջ 278. այս բոլորը փոխաբերաբար ձևառած առա-ջին նշանակութիւնից։ Որից անուագայութիւն Դիոն. Երկն. անուաձև Կիւրղ. յես. և թգ. ա-նուաւոր Խոր. միջնանիւ Կոչ. 90. չորեքանիւ Կղկնտ. նոր բառեր են՝ հեծանիւ, հեծանւորդ, երկանիւ, քառանիւ, անուածաղիկ։

Հիւնք. անուր բառից։-Պատահական նմանութիւն ունին սանս. nābhi, զնդ. nāfa, պրս. nāf, յն. ὄμφαλός, լտ. umbli-cus, լեթթ. naba, հպրուս. nabis, անգ-լոսքս. nafu, հիսլ. nef, հբգ. naba, հիռլ. imbbiu, գերմ. nabe, որոնք նշանակում են «պորտ կամ անուի սեռ»։ Այս ամբողջ խումբը պատկանում է մի նախաձևև. ո-րի ժառանգորդը կորել է հայերէնում (տե՛ս Walde 849)։ Մառ, Cpeд. движ. էջ 35 ափխազ. abarbal և վրաց. ბორბალი բորբալի հոմանիշների հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. անիվ. ուրիշ տեղ չկայ բառս. գործածւում է ակ կամ թրք. թէքէռ, թէքէո-լէք ևն։

NBHL (16)

τρόχος. (լծ. հյ. դրուգն, անիւ բրտի) rota Կազմած բոլորակ՝ որ շրջի ի վերայ լիսռան իւրոյ, առաւել ի ձգել զկառս եւ զսայլս. թեքերլիք. որպէս եւ ճախարակ. չարխ. եւ նմանաձեւ գործի տանջանաց կամ խաղուց. տօլապ.

Տեսանէի անիւ. եւ կերպարանք անուոցն, որպէս թէ շրջիցի անիւ ի մէջ անուոյ։ Չորք անիւք պղնձիք. եւ գործ անուացն իբրեւ զգործած անուոց կառաց։ Անիւք կառաց նոցա իբրեւ զմրրիկ։ Ի շառաչելոյ անուոց նորա։ Իբրեւ զփոշի անուոյ ի փոթորկէ մրրկեալ։ Ի ձայնէ որոտալոյ քոյ անուի։ Արա՛ զնոսա որպէս զանիւ, որպէս զեղէգն առաջի հողմոյ։ Անիւ կամնասայլի։ Իբրեւ զանիւս կամնասայլից։ Արկանէ զնոքօք անիւ (ի կոխումն եւ ի ջարդումն)։ Ընկրկեալ անիւն ի գուբն (ի յետին հոլովման կենաց)։ Գառէ հրով զանիւ ծննդեան (զշրջան կենաց). եւ այլն։ (Իսկ Ել. ՟Ժ՟Դ. 25.)

Կապեաց զանիւս կառաց նոցա. յն. զսեռն, ἅξων. axis. orbita։

Տապակս, եւ կատսայս, եւ անիւս. (Բ. Մակ. ՟Է. 3.) որպէս գործի տանջանաց, չիք ի յն։

Անիւն դիւրաւ հոլովի, եւ վերին կողմնն ներքին լինի. (Լմբ. սղ.։)

Անիւ ի մէջ անուաց. (Մխ. դտ.։)

Բոլորակ անուին. (Կիւրղ. յես.։)

Անկցուք յանիւս ժուժկալութեան՝ յանուաձեւ ժամանակս իբր յանիւս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)

Որպէս խաղալիկք տղայոց.

Մանկունքն եւ փոքունքն առ նուաստս եւ անարգ իրս հպին, առ գունդս եւ անիւս, եւ յայլ բազում խաղալիկս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)

Գունտ լուսաւորաց հոլովելոց.

Ճառագայթք արգեական զանուէն կախեալ կան։ Որպէս արեգակն մի է, եւ բազում. զի մի անիւ է, եւ բազում ճառագայթք. (Եզնիկ.։)

Որք ընդ արեգականն մերկ չկարիցեն հայել, նային ընդ ջուրն, եւ զամենայն իսկ զանիւն տեսանեն. (Սեբեր. ՟Գ։)

Կարես տեսանել զանիւն լուսնի. (Վեցօր. ՟Զ։)

Որպէս տճկ. շէյթան արապասը. այն է հասունացեալ եւ չորացեալ սերմն կառին եւ նման փշոց. ռմկ. ըստ ոմանց՝ սատանի չարխի ֆելէք.

Արա՛ զնոսա որպէս զանիւ ... շրջանակեա՛ զնոսա ասէ յինքեանս եւ ի չարիս իւրեանց. ոմանք ասեն, անիւ կոչի փուշն՝ որ ի ծայրս կառինն ի չորանալն անկանի. (Վրդն. սղ.։)


Անձրեւ, ի, ոյ, աց

s.

rain;
— իջանել, to rain;
— արտասուաց, a flood of tears;
յորդ —, violent, pouring rain;
անձրեւաչափ (գործի), rain-guage.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա, ո հլ. (Ս. Գրքի 21 օրինակ-ներից 17 ի-ա հլ., 4ո հլ.) «անձրև» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. որից անձրևաբախ Ագաթ. անձ-հևածին Կոչ. անձրևայոյզք Վեցօր. անձրևել Փիլ. Նար. երկնանձրև Նար. 264. նոր բառեր են՝ անձրեային. անձրևանոզ, անձրևաչափ, անձրևոտ ևն։

Muller, Armen. VI յն. άχλύς «ամպոտ լինելուց առաջացած մթութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 312 զնդ. vāra, պհլ. vārān, պրս. bārān հոմանիշների հետ՝ ձ յաւելուա-ծով։ Հիւնք. ծարաւ բառից։ Karst, Յու-շարձ. 407 ծորիլ, սորել բառերի հետ՝ սումեր. sur «անձրև, անձրևել»։ Մառ ИАН 1918, 340 արմատր ձ, որ գտնում է ափխազ. աձը «ջուր», աձաձա «ցօղ», աձըն «ձմեռ» բառերի մէջ։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Վն. անձրեվ, Սչ. անձհրեվ, Երև. անձրէվ, Ախց. անցրէվ, Սլմ. անձրռէվ, Ագլ. Տփ. ա՛նձրիվ, Տիգ. mնձրիվ, Զթ. անձիվ, Նբ. անձվէր, Մրղ. անձըվըեր, Խրբ. Պլ. Պրտ. Ռ. Սեբ. արզէվ, Ակն. օրզէվ, Ասլ. էօրզէ՝վ, Մկ. անձրօվ, Հճ. արեվ։

NBHL (7)

Թուեալ են նմա շիթք անձրեւի, եւ զեղցին անձրեւով յամպս։ Դարձոյց զանձրեւս նոցա ի կարկուտ։ Նոր անձրեւօք կարկտի։ Ասէք՝ թէ անձրեւ գայ։ Ածից ես անձրեւ ի վերայ երկրի։ Ածէ անձրեւ ի վերայ. եւ այլն։

Լի անձրեւով։ Բանաւոր անձրեւաւն. Ագաթ.։ Զանձրեւացն ասէ. (Գզնիկ։)

Նման յորդառատ անձրեւի. (Փարպ.։)

Ցօղ անձրեւոյն։ Իբր զպղպջակ անձրեւոյ։ Անձրեւք ուժգնակիք. (Նար.։)

ὐετός, βροχή, ὅμβρος. pluvia, imber, nimbus. Ջուր ցօղեալ յամպոց. տեղ. տարափ. ջաղբ. անծրեւ, թաթաւ. եազմուր, սազանագ, պարան.

Նմանութեամբ ասի.

Անձրեւ արտասուացն։ Զօրհնեալ քո շրթանցդ զաստուածեղէն անձրեւացդ զկեցուցանօղդ կաթուած (զթուք). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ ՟Լ՟Ե։)


Ագահ, ի, աց

adj.

avaricious, stingy, grasping, sordid;
դժոխային —, very greedy or insatiable avaricious.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ժլատ, անյագ» ՍԳր. որից ագահութիւն ՍԳր. ագահել ՍԳր. ագահագոյն Առակ. իգ. 2. որկորագահ Յայսմ։-Ագահ և հրկրամոլ հոմանիշների տարբերութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 252։

ՀՀԲ մեենում է «ահ գայ»։ Peterm. 25 լտ. avarus ձևին է կցում։ Հիւնք. լտ. acuo «սրանալ, բարկ և խայթիչ լինել», acus «ասեղի ծայր, սրածայր», aculeus «խայթոց» բառերից։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. ագահ, Ղրբ. Տփ. ա՛գահ, Ալշ. Կր. Ջղ. ագ'ահ, Շմ. ակահ, Հմշ. Ռ. Սչ. ա-քահ, Ակն. աքայհ, Խրբ.ագ'գ'այ, Ննխ. ա-քաֆ, Զթ. ագ'օհ, ագ'ոհ, Հճ. ագ'գ'օհ, Պլ. ան-քահ, անքա, Ասլ. անքա. թրքախօս հայոց մէջ՝ Ատն. անքահ, Անև. անքա։

ՓՈԽ (borrowing) Անգահ գաւառական ձևից փոխա-ռեալ է թւում վրաց. անգարի, անգաարի «շա-համոլ, ընչաքաղց», անգաարեբա «ընչաքաղ-ցութիւն». մեր հ ձայնի դէմ ր ենք գտնում նաև վրաց. զորվա «զոհել» և բարի «բահ» (հին *զորհել, *բարհ) բառերի մեջ, ըստ Մառ. Иռოიռ. 61 կալ և վրաց. անգահրի ձևը։

NBHL (8)

πλεονέκτης, ἅπληστος avarus, avidus Սաստիկ ցանկացող ընչից ի ստանալ կամ ի պահել. արծաթասէր. աւելաստաց. ընչաքաղց. աջ կէօզլիւ, դամա՛գեար։

Ոչ ագահք ... ոչ յափշտակօղք՝ զարքայութիւն աստուծոյ ոչ ժառանգեն. (Ա. Կոր. ՟Զ. 10։)

Դժոխք եւ կորուստ անյագ են, նոյնպէս եւ աչք ագահ մարդոյ (կամ մարդկան). (Առակ. ՟Ի՟Է. 20։)

Դժոխային ագահ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)

Եւ է տզրուկ՝ միտք ագահաց. (Համամ առակ.։)

Անյագ, յոժարեալն յո՛ր եւ է իրս, եւս եւ յօրինաւորս։

Այսպիսի ագահացն եւ ցանկացողացն՝ որ ագահեն ի բարերարութիւնս, ձեռնտու եւ օգնական է Աստուած. (Բրսղ. մրկ.)

Զագահ աւելաստացութեանցն բաղձան լնուլ փափագումն. (Պիտ.)


Ազատ, ի, աց, ից

adj. adv.

free, independent;
freed, affranchised, redeemed, quit, ransomed;
large, vast;
noble;
— Մասիս, the great Ararat;
— առնել cf. Ազատեմ;
— կացուցանել;
to dispense, to exempt;
cf. Ազատաբար.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի-ա հլ. յետնաբար նաև ի հլ. «ազնուական (իբրև հակառակը՝ շինական, ծառայ բառերի). 2. անկախ, ինքնիշխան, ազատուած, արձակ» ՍԳր. Եզն. որից ազա-տել ՍԳր. ազատեցուցանել Յհ. ը. 36, Գաղ. դ. 31. ազատանալ Հռ. զ. 20. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. մտթ. ազատաբերան «համարձակա-խօս» Կոչ. 192. ազատախօս Ոսկ. ես. ազա-տութիւն ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. անազատ, Ոսկ. մտթ. անազատիկ Ոսկ. մ. ա. 20. ազատա-գունդ Ագաթ. Բուզ. ե. 1. ազատակոյտ Ագաթ. ձերբազատ Մխ. դտ. ազատանի Բուզ. ազա-տազն «ազատազգի» (նորագիւտ բառ) Փոնց. 115. ազատասէր, ազատասիրութիւն, ազա-տամարտ (նոր գրականի մէջ)։ Նոյնից է նաև ազատքեղ (բոյսը) «լտ. petroselinum, տճկ. մաւտանօս, պրս. ջէվհէրի, ռուս. neтрущ-ка» Գաղիան. որ կազմուած է ազատ և քեղ բառերից (վերջինս ունի և քեղ-ա-կարոս). իբր ազատ՝ վայրի քեղ (Տէրվ. Altarm. էջ 81)։

= պհլ. āzat «ազատ, ազնուական», āzá-tān «ազատանի», պրս. [arabic word] āzād «ազատ», [arabic word] āzāda=հյ. ազատակ, զնդ. āzāta, որ րածուած է նաև բազմաթիւ ուրիշ լեզունե-րում. ինչ. քրդ. azad, āzā, զազա. azád, թրք. [arabic word] azad «արձակ», azadlama «ազա-տագրեալ», չերք. azad, օստյաք. āsad, չաղաթայ. [arabic word] azade «ազնուական, նուրս». վրաց. ազատի «ազատ», ազատոբա «ազա-տութիւն», գաազատեբա «ազատել», թուշ. ազատ և թուրքերէնի միջոցով՝ բուլգար. սերբ. azat, նյն. ἀζάτος, ἀζάτιϰος. -Հիւբշ. 91։

Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, լե-տոյ ՆՀԲ, Peterm. 22 ևն։ Էմին, ռուս.

թրգմ. Ասողիկի, 1864, էջ 254 (ար-տատպ. Истор. М.Хорен. 1893, էջ 304) ազ «ազն, ազգ»+զատ < պրս. zad բառերից։-Ազատ է նաև Մա-սիս լեռան ածականը. Յազատն ի վեր ի Մասիս. (վիպաս. երգ). այս վերա-դիրը բացատրելու համար տրուած են զանազան մեկնութիւններ, ՆՀԲ հաս-կանում է «արձակ, ընդարձակ, բարձր», Մ. Թաղիադեանց, Ճանապարհորդ. ի Հայս. Կալկաթա 1847, Ա. 168, «մայր ասատեալ յերկանց ծննդեան իւրոյ.. արգանդ լեալ նորածին սերնդոց զարմիս մարդկութեան»։ Աստղիկ Արևելեան, 1855, թ. 1, էջ 10, «այս ածականը Նո-յի ան գագաթը տապանը մնալով ազա-տելէն է»։ Կոստանեանց, Հայ հեթ. գր. 1879, էջ 17, «մեզ այնպէս է երե-վում թէ ազատ=զնդ. уazata «պաշտելի բառն է» ևն։ Այս բոլորը անտեղի մեկ-նութիւններ են. ազատ Մասիս նշանա-կում է «ազնուականն, ազատազգին ։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ազատ, Ալշ. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. ազադ, Ասլ. ազա՞ Զթ. ազօդ, ազոդ, Հճ. ազօդ, Տիգ. mզmդ։

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Bugge հայերէնից են եռաա-ռեալ գոթ. azētizō =յն. εύϰοπώτερον «հեշ-տագոյն», azêtaba=յն. ήδέως «սիրով», Բ. Կոր. ժա. 19 (մեր թրգմ. մտադիւր), Ատիմ. և, 6 յն. ή σπαταλῶσα (հայ թրգմ. գիրգ այ-րին)=գոթ. sō wizōndei in azētjam.-Bugge ցոյց է տալիս, թէ այս բառեոռ ա-րիշ գերմանացեղ բարբառներում չկան, տրուած ստուգաբանութիւններն էլ գղհա-ցուցիչ չեն, ուստի ենթադրում է թէ գոթ, azēts «դիւրաւ» փոխառեալ է հյ. ազատ ձևից։ Այս բառի մեջ ա-երը երկար էին, ինչպէս ցոյց է տալիս իրանականը. գոթա-կան լեզուն t ձայնից առաջ a չունէր, ուս-տի վերածեց e՝ պահելով երկարութիւնը, իսկ առաջին a-ն դարձաւ կարճ, որովհետև շեշտից առաջ գտնուելով՝ արդէն հայերէ-նում կարճ էր հնչւում։ (Այս բոլորը տե՛ս IF 5, 168-80, թրգմ. ՀԱ 1895, էջ 229,,-Իբր հայերէն բառ յիշում է Կոստանդին Պերփերոժէն. ὅνϰατα τὴν τῶν'Ἀρμενίων διάλεϰ-τον ἀζατον ἐϰάλουν «զոր հայերէն բարբառով ազատ կոչեն» (տե՛ս Du Cange 31)։

NBHL (21)

Ազատ թողեալ ի կամս անձանց իւրեանց։ Անձնիշխան եւ ազատ ունելով յինքեան կամս. (Եղիշ. ՟Բ։ Պիտ.։)

Ազնուական. իշխան. ոստանիկ. պարոն. աղա, քիպար, քիշիզատէ.

Չի՛ք խտիր, ո՛չ ծառայի, եւ ո՛չ ազատի։ Առ ծերս եւ առ ազատս քաղաքին։ Որդի ազատի. (Գաղ. ՟Գ. 27։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 8։ Իմ. ՟Ժ. 17։)

Ծառայի իմաստնոյ ազատք ի սպասու կայցեն. (Սիր. ՟Ժ. 28։)

Զտէրն ազատ, եւ զստրուկն ծառայածին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Ոչ ազատ փափկացեալ շք զգեղջուկ վշտացեալ։ Բազմութիւն ազատաց եւ շինականաց։ Ըստ ազատաց կարգի։ Բազում եւ այլ ազատ մարդիկ, զոր ոստանիկս անուանէին. (Եղիշ.։)

Հանդերձ ազատօքն վանանդայ։ Զոմանս ի պատուական ազատաց։ Զայլս եւս ազատ կանայս. (Յհ. կթ.։)

Զերծ յօտար կապոյ, ի հարկաց, ի պարտեաց, ի բռնութենէ, եւ այլն. խէլաս.

Ապա ուրեմն ազատ են որդիքն. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 25։)

Ի սուրբ եկեղեցւոյն՝ որ էր ազատ ... դու ընդ հարկաւ եդիր։ Զեկեղեցի եւ զվանք ազատ գրեաց։ Ազատք ի հարկէ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Ազատ ի տաժանելի աշխատութեանց։ Ազատ ի մեղաց։ Ազատք յամենայն ախտաւոր կրից։ Ազատ յամենայն ախտից. (Լմբ. պտրգ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)

ἑλεύθερος, liber, εὑγενής, nobilis, generosus. Նոյն եւ պրսկ. տճկ. ազատ, էզատ, ազատէ։ Անկախ զայլմէ, որպէս որ չէ ընդ այլով իբրեւ ծառայ. տէր անձին. անձնիշխան.

Շնորհ եւ բարեկամութիւն ազատք են. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 10։)

Ազատ առաքինութեամբ յանարատ սրբութիւնն փափաքանօք միացուցանէ. (Յճխ. ՟Գ։)

Քաջ արանց է յազատ եւ յընդարձակ դաշտի կռուել։ Յազատն ի վեր ի մասիս. (Խոր. ՟Գ. 28։ ՟Բ. 58։)

Զատ. հեռի. մեկուսի. անմասն. անբաժ. պէրի, էմին

Այլ ոչ ազատ ի մեղադրանաց բազումք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)

Ի ցասմանէ եւ ի ցանկանալոյ ի վեր եւ ազատ է Աստուած. (Եզնիկ.։)

ԱԶԱՏ ԱՌՆԵԼ. Ազատել. թողուլ յազատութիւն. ազատ էթմէք.

Զամենեսեան զձեզ արարից ազատս հանդերձ ընտանեօք. (Խոր. ՟Գ. 28։)

Եւ այնպէս ազատ զմիտս իմ առնէ ի բոլոր երկիւղէ կարծեաց. (Յհ. կթ.։)


Ազգ, ի, աց

s.

nation, people;
generation;
race;
gender;
kind, sort, quality;
sex, age, epoch;
century;
manner, way;
Գիրք —ազգաց, Book of Judges;
յագէ յազգ, from age to age, from generation to generation;
ազգ Հայոց, the Armenian nation;
Անգլիացի յազգէ, of the English nation, English;
Ամերիկացի եմ ազգաւ, I am American by birth;
— կանանց, the female sex, the fair sex, the woman kind;
— մարդկան, the human kind, humanity;
ազգով, with all the nation;
մի —, the same, the same manner, equally;
ազգք ազգք բանասիրութեան, the different kinds of literature;
ազգք եւ ազինք, all nations, all people.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ցեղ, սերունդ, գերդաստան ժողովուրդ, ազգ, փրերի տեսակը ևն» ՍԳը. Հւս. քր. Կոր. Եզն. Կոչ. Բուզ. «ազգական» Ոսկ. հռովմ. 43. որից ազգահամար Բ. Եզր. բ. 62, Ոսկ. մ. ա. 1. ազգական ՍԳր. Բուզ. Ագաթ. ազգատ Բուզ. դ. 19. ազգատոհմ ՍԳր. Եւս. պտմ. գ. 4. ազգի ազգի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. ազգովիմբ Խոր. այլազգ ՍԳր. Եզն. Եւս քր. (այժմ գաւառականներում «թուրք կամ մահմետական», ինչպէս է նաև մհյ.), չազգ Օր. լբ. 21. չազգականութիւն Ոսկ. մ. ա. 3 ազնուազգութիւն Ոսկ. յհ. բ. 9. ազգացեղու-թիւն «ազգականութիւն» Կանոն. 191. մեծաց-գի Եփր. ծն. Բուզ. վատազգի Ոսկ. ես. համազ-գի Եզն. բազմազգեան Ագաթ. բիւրազգի ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Եփես. մերազգեայ Եւս. քր. նոր գրականի մէջ շինուած բառեր են՝ ազգաբա-նական, ազգաբնակութիւն, ազգաբնակչու-թիւն, ազգագրագէտ, ազգագրական, ազգա-գրութիւն, ազգադաւ, ազգակործան, ազգա-միջեան, ազգամոլ(ութիւն), ազգայնական, ազգասիրաբար, ազգասիրական, ազգա-տեաց, ազգուրաց։

= փոխառեալ պհլ. [arabic word] azg «ճիւղ» բա-ռից, որ ծագում է հնխ. azgho «ճիւղ» ձե-վից և որի այլ ժառանգներն են յն. ὄσχος, ὄσχη, ωσχη «ճիւղ, ծիլ, ընձիւղ». պհլ. բառի շարունակութիւնն է պրս. [arabic word] āzaγ կամ azaγ, [arabic word] azax «յօտեցեալ այրելի ճիւղք որթոց» (տե՛ս Pokorny, 1, 185)։

ՀՀԲ ազն բառից. Հիւնք. սկայ բառից։ Շեֆթ. BВ 28, 302 ազն բառից՝ կ>գ մասնիկով։ Pedersen, Հայ. դը. լեղ. 142-3 չէ՛ յն. ὅσχη, ὄσχος «որթի բա-րունակ»։ Վերևի մեկնութիւնը առաջար-

կեց նախ Patrubany IF 13, 124-5 և ՀԱ 1903, 151։-Fierlinger KZ 27, 478 կցում է սանս. asaǰami «կցել, հաստա-տել» բառին։ Մառ, Христ. Boст. 2 (1913), 30 սվան. agi, argi «տուն», խալդ. asi «տուն», Areišti «աան գլուխը», սվան. lizgune «բնակեցնել», mezgi«գաղթական, նորաբնակ».

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Երև. ազգ, Ղրբ. ազկ, Ալշ. Մրշ. Շմ. Տփ. ասկ, Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ոզմ. Ռ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. ասք, Ակն. Պլ. ասգ, Տիգ. mսք, Ասլ. աս՝, Զթ. օսգ, ոսգ'. Մկ. ազկ-mզկըտակ «գերդաստան», գաւառականներում շատ տեղ (ինչ. Ոզմ. Սչ. Նբ.) ազգ նշանակում է նաև «ազգական»։ Թրքախօս հայոց մէջ Անկ. Ատն. այլասքի «մահմետական», Ատն. ասկաղան «առռա-կան» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։

NBHL (55)

Ազգ մարդկան։ Ազգ հողեղինաց։ Ազգ ազգք կենդանեաց անբանից. եւ այլն։

Ազն. զարմ եւ զաւակ սերեալ ի միոյ ի նախնեաց. ծնունդք միոյ նահապետի առաջնոյ. միլլեթ ըստ այսմ ասի.

Փիւնիկ ասորի յազգէ։ Կղզիք ազգաց։ Ազգ եբրայեցւոց։ Ազգ հայոց։ Ազգ յունաց, եւ այլն։

Մանեթովս այր եգիպտացի յազգէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Այր մի երէց՝ աղուան ազգով. (Կորիւն.։)

Ցեղ եւ տոհմ սերեալ ի նմին ազգի ի մասնաւոր ցեղապետէ. ճետ, սօյ, ճէտտ.

Որդիք Յակոբայ ազգք երկոտասան։ Իշխանք ղեւտացւոց ըստ ազգս իւրեանց. (Ծն.։ Ել. եւ այլն։)

Յազգէն սիւնեաց. յազգէն արծրունեաց. յազգէն Մամիկոնէից. եւ այլն։ (Եղիշ. ՟Ը։)

Որ ի նմանէ ծնեալ ազգ՝ լինել յանուն նորա կոչմամբ Բագրատունի։ Զինքն փոխանակ ծնողին սահմանելով՝ ազգ զնա սերէ յանուն հօրն. (Խոր. ՟Բ. 3. 87։)

Եւ դու գերի ազգով յերեր. (Շ. եդես.։)

Տուն, ազգատոհմ. ծնունդք եւ սերունդք ի միոյ հաւէ կամ նախահաւէ. արեանառու ազգականք իրերաց. սինսիլէ, խըսըմ, ագրապա, սօյ սօփ

Եղբայր իմ իսկ ես՝ ի բարի եւ յազնուական ազգէ։ Յարմատոյ եւ յազգէ մեծամեծաց ես, եղբայր։ Ոչ ոք է յազգի քում, որոյ կոչի անուն Յովհաննէս. եւ այլն։

Ազգ ի բազումս բաժանի. յեղբայր եւ ի քոյր, եւ ի քեռի, եւ կամ որք միանգամ ասին յարենէ քումմէ. (Երզն. քէր։)

Հայէր մուրթքէ ընդ սաւուղ ազգ իւր. (Մծբ. ՟Գ։)

Կնաւ եւ որդւովք եւ ազգաւ կորուսանեմ. (Փարպ.։)

Յաջորդք նոյն տան. սերունդ որդւոցն եւ թոռանց. պորտ.

γένος, γενεά, ἕθνος, genus, generatio, gens. Սեռ կենդանեաց, որ է միատեսակ, եւ անբանից՝ որ են բազմատեսակ. ճինս. ըստ այսմ ասի.

Ի չորրորդում ազգի դարձցին այսրէն։ Ետես Յովսէփ զորդիս Եփրեմի մինչեւ յերրորդ ազգ։ ՅԱբրահամէ մինչեւ ի Դաւիթ ազգք չորեքտասան. եւ այլն։

Ի յիշատակ թողուլ զայս քեզ, եւ որ զկնի քոյինքն են գալոց ազգք. (Խոր. ՟Ա. 1։)

Փոփոխութիւն մարդկան հին եւ նոր ժամանակաց. դար. ժամանակ. ատեն. զէման.

Նոյ այր արդար կատարեալ էր յազգի անդ իւրում։ Ազգ գայ, եւ ազգ արթայ։ Ազգէ յազգ պատմեսցի։ Ազգաց յազգս երկիւղածաց իւրոց։ Յետ բազում ազգաց այցելութիւն եղիցի նոցա։ Յարքունուստ լիցի, որպէս ընդ առաջին ազգսն. եւ այլն։

Յետ քսան եւ ինն ազգաց։ Յազգս հարցն եւ ի ծնունդս նոցա։ Առ մերով ազգաւս. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Թ։ Ոսկ. մտթ.։)

Յիսկզբանցն մերոց ազգաց մինչեւ ցայժմուսս. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Ժողովուրդ. ամբոխ. մարդիկ. խալգ, ատամ.

Յամենայն երկրին եգիպտացւոց, յորմէ հետէ եղեալ էր ի վերայ նորա ազգ. (Ել. ՟Թ. 24։)

Ելցէ եւ զօրասցի ի վերայ նորա սակաւ ազգաւ. (Դան. ՟Ժ՟Ա. 23։)

Եկեալ հասանէին հանդերձ ամենայն քահանայական ազգաւն։ Վատթարս ի յազգս հրաւիրելոց։ Այնպիսի են ամենայն ազգք արդարոց։ Պատուէր տամք եւ կանանց ազգի։ Ազգ ծառայից, կամ ծառայական։ Ազգ երկրագործաց. (Խոր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. եւ այլն։)

Հեթանոսք. օտարազգիք. այլազգիք. բարբարոսք. ազգք եւ ազինք՝ արտաքոյ իսրայէլացւոց. շիւուպ, փութփէրէսթլեր

Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց տէր։ Ցրուեալ զնոսա ըստ ազգս։ Ի նախատինս ազգաց։ Զամենայն ազգս՝ զոր արարեր։ Ազգի օտարոտւոյ. եւ այլն։

Սեռ եւ տեսակ ամենայն իրաց. որիշ որիշ պէսպիսութիւն. պապէթ, սօյ, դիւրլիւ, նիվ

Այս ազգ (դիւաց) ոչ ելանէ՝ եթէ ոչ աղօթիւք եւ պահօք։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով եւ յամենայն ազգաց (ձկանց) ժողովելոյ։ Ճագար ազգ անհզօր։ Սերմանել սերմն ըստ ազգի։ Կենդանի ըստ ազգի։ Գազանս երկրի ըստ ազգի. թռչունս թեւաւորս ըստ ազգի։ Ազգ լեզուաց. եւ այլն։

Միոյ միոյ (ի կենդանեաց) ըստ իւրաքանչիւր ազգաց անուանս յօրինէր. (Եզնիկ.։)

Ազգաւ ոչ ունին կցորդութիւն ընդ միմեանս փայտ գիտութեանն եւ խաչս. (Շ. բարձր.։)

Ո՛ր ազգ յիշմանց բերցէ զողբս, զայն յիշեսցես. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Յորժամ տեղի գտանիցեն ի մեզ նետք նորա, յա՛յլ ազգ զախորժակսն շարժեն. (Խոսր.։)

ԳԻՐՔ ԱԶԳԱՑ, է Գիրք Դատաւորաց դատողաց զազգն Իսրայէլի.

Մեկնութիւն գրոց ազգաց։ Ի սկիզբն գրոցն ազգաց. (Եփրեմ. մեկն. դատ.։)

ԱԶԳ ԱԶԳ, կամ ԱԶԳՔ ԱԶԳՔ. Այլ եւ այլ, կամ բազում մարդիկ. եւ պէսպէս սերունդք հետզհետէ. սօյ սօյ

Երթային վիրաւորք ազգք ազգք յարանց. (Ողբ. ՟Դ. 9։)

Որք յուսացեալ են ըստ ազգս ազգս իւրեանց՝ ոչ տկարասցին. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 61։)

Կոծեսցի երկիր ըստ ազգս ազգաց առանձինն. (Զաք. ՟Ժ՟Բ. 12։)

Ի ձեռն սրբոց քոց, որք յազգս ազգս իւրեանց հաճոյ եղեն քեզ. (Բուզ. ՟Բ. 24։)

Ժողովեալ ազգ ազգ յընտրելոց զօրաւորաց. (Արծր.։)

Ազգէ յազգ պատմեցից զճշմարտութիւնս քո։ Ազգաց յազգս. եւ այլն։

Ազգէ յազգ երդմամբ հաստատեաց զքահանայութիւնն. (Եղիշ.։)

Ընկալան անուն բարի յազգս յազգս իւրեանց. (Փարպ.։)

Զազգ ազգ սերմանցն սերմանեն։ Զազգս ազգս բուսոց եւ տնկոց. (Խոսր.։)

Ազգք ազգք չարութեան. (Ոսկ. յհ.։)

Ամենայն ազգք ազգք մեղաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)

Ունիմք մեք շնորհս՝ ըստ շնորհացն որ տուեալ են մեզ՝ ազգս ազգս. Իմա՛ իբր ած. ազգի ազգիս. յն. շնորհս զանազանս։ (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 6.)

Իբրու զբարդիչ յանգքս, պիսի, պէս գունակ, տեսակ, օրինակ. զ՟Թ Ամենայն ազգ. ո՛ր եւ իցէ ազգ. այլ եւ այլ ազգ. մի ազգ. այս ինքն ամենապիսի, ամենակերպ, ազգի ազգի, միօրինակ.

Խնդրեսցէ Աստուած ի նմանէ զամենայն ազգ առաքինութիւնս։ Եթէ անկանի մարդ յոր ինչ եւ իցէ ազգ փորձութիւն մեղաց. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ։)

Զբազումս կորոյս ջրով եւ հրով, եւ այլ եւ այլ ազգ պատուհասիւք. (Յճխ. ՟Զ։)

Մշակն եթէ այսպէս եւ կամ այնպէս կորուսանիցէ զսերմանսն, մի ազգ (յն. միօրինակ, կամ նմանապէս) սուգ առնու։ Ամենեցուն մի ազգ ետ զիշխանութիւնն. (Ոսկ. մտթ.։)

Եւ ա՛յլ եւս ազգ (այս ինքն այլազգ եւս)։ Ոչ մի ազգ երեւէր ամենեցուն, այլ՝ այլ ազգ։ Տե՛ս զազգ ազգ պատուիրանս. (Ոսկ. ես.։)


Ազդ

s.

sensation, feeling;
advice;
— առնել, to give notice or information, to notify;
to instruct;
to advise, to admonish;
to announce, to publish;
— առնել յառաջագոյն or կանխաւ, to precaution, to premonish, to put on guard;
— լինել, to be aware of, to be informed of;
to be announced or published.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. արմատն անհոլով է և ոճերով մի-այն գործածական։ Առաջին և հիմնական իմաստն է «լուր», որից ազդ առնել «լուր տալ» ՍԳր. Ոսկ. ազդ լինել «լուր տրուիլ, լսուիլ» ՍԳր. ազդել «լուր տալ». Ազդեսջիք փողով (Թուոց 6. 9). ազդարար «լուր տուող». Ազդարարն ժամահար՝ փող (Յհ. իմ.)։ 2. Աւս առաջին իմաստից ծագում է «զգալ» իմաստը, ճիշտ ինչպէս աշխ. իմանալ «լուր լսել. 2. զգալ» (Ականջս չիմանար. Յաւ ի-մացայ). տճկ. duymaq «լսել. 2. զգալ». ռուս. слышать «լսել (ձայնը) և զգալ (հո-տը)» ևն։ Այս իմաստով են՝ ազդիլ «զգա-ցուիլ». Հուր ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ. Եզն. Ի չարչարելն ոչ ինքն ինչ զայրանայ և ի տանջելն ոչ ինքն ազդի. Ոսկ. ես. ազ-դարան «զգայարանք» Նար. ազդելի «ըզ-գալի». Ազդելի աշխարհ կամ տարերք. Վեց-օր։ 3. «Զգալ» կրաւորական իմաստ է, որի ներգործականն է «ներգործել, ազդել», այ-սինքն «իմանալ տալ». այստեղից՝ ազդ «ազ-դեցութիւն». Զննելի հուրս երբեմն մերձեցաւ ի մարմինս և ազդ ինչ հրոյ ոչ եցոյց. Ոսկ. ես. 69. ազդել «զորել, ներգործել». Թէ աղն անհամի, ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետև. Մտթ. և 13. ազռեցի, Ոսկ. ես. ազդող Եբր. դ. 12. ազդեցութիւն ՍԳր։ 4. Սրանից անբաժան է «զօրութիւն, ոյժ» իմաստը, որից ազդոյ (յետ-նաբար ազդու) «զօրաւոր» Ոսկ. ազդոյ վէրք Ոսկ. մտթ. յազդոջ (ազդ արմատի հնաւանդ ներգոյականը և նրա միակ հոլովեալ ձևը) «զօրաւոր ժամանակը» Ոսկ. Եբր. է։ Վերջին իմաստով բառս գրուած է նաև աստ (ինչպէս կայ ազդր և աստր). առանձին անգործածա-կան է. գտնւում է հետևեալ ձևերի մէջ. աս-տագոյն, աստիագոյն «սաստկագոյն» Ոսկ. յհ. ա. 3. աստևոր «հաստատուն» Ածաբ. ծն Պիտ. Խոսր. պտրգ. աստի, աստին, աստոյ «պինդ, տոկուն, հաստատուն» Փիլ. (ստէպ). Ոսկ. յհ. ա. 3. աստու, աստոյ «զտեղ» Վա-նակ. յոբ. բոլորն էլ յետին։ Բայց հնից կան՝ յաստւոջ պահել Ոսկ. ես. առաւել աս-տիք Եզն. (ըստ Թոռնեան, Հատընտ. 1891 էջ 53 ուղղելի առաւելան դիք). յաստիս ման-կութեան Բուզ. յաստիս մարմնոյ, յետ աս-տեացն մանկութեան «արբունք, առոյգ հա-սակ» Ոսկ. մտ. գ. 14. Եբր. Իդ. յաստիսս յուժի զօրութեան Ոսկ. ես։

= հպրս. azdā «լուր» (օր. karahyā naiy azda abava չեղև ազդ ժողովրդեան). պհլ. azd «լուր» (օր. Arjāsp azd mat ազդ եղև Արջասպայ. Geigar, Tatkār i Zarirān, էջ 48) մանիք. պհլ. azd «յայտարարել», az-degar «ծանուցող, տեղեկաբեր» (Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 51), աֆղան. zda, սանս-addha «ապահով, ստոյգ, հաստատ»։ Իրա-նեան բառը պէտք է ունեցած լինի նաև մեր «ներգործութիւն, ուժ» նշանակութիւնը։ Պահլաւերէնի միջոցով բառը փոխառու-թեամբ անցել է նաև արամերէնի՝ [hebrew word] azd կամ [hebrew word] azdā ձևով, այս բառը նշանա-կում է նախ «ազդ, լուր». օր. azd hn yt'bd «ազդ եղև» ZAPh. 2, 265, երկրորդ՝ գոր-ծածուած է Դան. բ. 5. millətā minni azdā աւստեղ բառի իմաստն անորոշ է. յոյն թարգմանութիւնն ունի ό λόγος ἀπ' ἐμοῦ λτεστη. հալը՝ բանն վերացաւ յինեն. Վուլ-գատան՝ Sermo recessit a me. որով azdā կլինի «λόγος, բան (խոսք), sermo»։ Սակայն Mö̈ldeke (տե՛ս Schrader, Die keilinsrhr u. d. alte Test. Giessen 1872. 6171 հա-նում է պրս. azda «ապահով, ստոլգ, հաս-կլինի «իմ խօսքս հաստատ, անդառնալի է». այսպէսով արամ. azdā նոյնանում է մեր ազդու բառի հետ։

ՆՀԲ էջ 721գ յն. αιοϑάνω, αἰσβάναι «լսել, հասկանալ»։ Spiegel, Litter. 470 դնում է Zend «զանդիկ» բառից։ lusti, Zendspr, 48 ազդ=զնդ. āzainti «գիտութիւն», 300 աստիք=զնդ. sti «արարչութիւն»։ Lag. Baktr. Lex. 1868, էջ 16 azdā (=սնս. addhā)։ Հիւբշ. KZ 23, Arm. St. 16, Arm. Gram. 92 և ZDMO 46, 324 (թրգմ. ՀԱ 1892 354) իրարից տարբեր բառեր համարելով ազդ «լուր» և ազդ «ներզործութիւն». առաջինը դնում է իրանեանից փոխառ-եալ, իսկ երէրորդը՝ բնիկ հայ և ցե-ղակից սնս. addhā բառին։ Հիւնք աւսաղ-ից։ Աստ «ուժ» բառը մեկնել են հետև-եալ ձևերով. lusti, Zendsp. զնդ. sti բառով։ Մորթման, ZDMG 26, 528 նոյն է համարում վանեան բևեռ, isti-nini «գոյութիւն ունենալով»։ Müller. SWAW 48, 428 հաստել բառից։ Թի-րեաքեան, Հայ-երան. ուս. 156 պրս. [arabic word] hasti, պհլ. stih «էութիւն, գո-յութիւն, աստի աշխարհ»։

ՓՈԽ (borrowing) Lag. Ges. Abhd. 186 յունաց ա-ւանդած ἀζαβαρίτης ձևը սրբագրելով «ζδαβαρι-της հասկանում է հյ. ազդաբեր։-Ան-բացասականի պատճառով մեզանից են փոխառեալ վրաց. անազդի, անազդեուլի «իսկոյն, անմիջապէս, յանկարծաևան». անազդադ, անազդեուլադ «յանկարծական, անմիջապէս», որոնք ծագում են հլ. ան-ազդ (հմմտ. յ-ան-կարծ) ձևից. այս բա-ռը գործածուած է Ոսկ. մ. ա. 13 «յեղակարծ, յանկարծահաս» նշանակութեամբ՝ որ նրա հետ նոյն է։

NBHL (16)

αἵσθησις, sensus, sensio, instinctus, monitum. որ եւ Ազդումն, Ազդեցութիւն. Զգացումն. իմացումն. իմաց. տույ, հէսս

Յորժամ զերծանիցին ի վշտացն, առնուցուն զազդ բարերարութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)

Որովք հանդերձելոց իրիք իրաց ազդ լինիցի նոցա։ Որպէս յԱստուծոյ տեսչութենէն ազդ լինի առ ամենեսեան. (Եզնիկ.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։)

Զննելի հուրն մերձեցաւ ի մարմինս, եւ ազդ ինչ հրոյ ոչ եցոյց։ Ազդ ետուն, ժողովեցան։ Ո՞վ իցէ որ ազդ տացէ՝ գուշակ լինիցի անգեղց զմահուանէ մարդկան. (Ոսկ. ես. ՟Զ։ Եփր. դտ.։ Վեցօր. ՟Ը։)

Ազդ առնիցէք բարբառով փողոյ։ Եթէ ազդ արարեալ էր ինձ, առաքէի զձեզ ուրախութեամբ։ Ազդ արարին ի տուն թագաւորին ի ներքս։ Որ ինչ ի սկզբանէն էր, ո՞ ազդ արասցէ ձեզ։ Յորժամ գտանիցէք, ա՛զդ արասջիք ինձ. եւ այլն։

Ազդ առնէ առ գլխաւորս պարսից. (Լաստ. ՟Թ։)

Ազդ արարեալ առ Շապուհ զամենայն. (Խոր. ՟Գ. 37։)

Գլխաւորն ազդ՝ կամ ոտամբ կամ ձայնիւ առնիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)

ԱԶԴ ԱՌՆԵԼ. ἁναγγέλλω, διαγγέλλω, σημαίνω, denuntio, indico, significo Զգացուցանել. զեկուցանել. ծանուցանել. նշանակել. իմացնել, հասկըցնել. խապէր վէրմէք, խշարէթ՝ իֆատէ էթմէք

Ա՛զդ արասջիք զյիշատակ սրբոյն Սարգսի. (Շար.։)

Յորմէ ԱԶԴԱՐԱՐՈՂ, իբր Մեծաձայն եւ ազդոյ.

Քարոզէր յանապատի ազդարարող բարբառովն։ Ազդարարող բարբառովն լնու զտիեզերս. (Շար.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)

ԱԶԴ ԼԻՆԵԼ. Յայտ լինել. լու լինել. պատմիլ. իմացուիլ. պույուլմագ, խապէր օլունմա ըստ յն. ասի եւ նշանակել. գիտակ լինել. զգալ. տեղեկութիւն առնուլ. եւ այլն.

Ազդ եղեւ մուրթքէի բանս այս։ Ազդ եղեւ ինձ վասն ձեր։ Ազգ եղեւ մակաբայեցւոցն պաշարումն ամրոյն։ Ազդ եղեւ նմա վասն յուդայեանց ի կողմանցն շամրտացւոց։ Իբրեւ ազդ եղեւ նենգութեան յայրդ լինելոյ ի նոցանէ։ Գուցէ ազդ լինիցի զմէնջ ի գէթ. եւ այլն։

ՅԱԶԴՈՋ. Փոխանակ գրելոյ ՅԱՍՏՒՈՋ. այս ինքն յառոյգ հասակի. ի ժրութեան. յառուգութեան.

Այլ արդ մանկացի՛ր, եւ համարեա՛ զանձնդ յազդոջ։ Ոգիքն առաւել ի ծերութեանն առողջանան. յայնժամ առաւել յազդոջ լինին. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)


Ալք, ալուց, ալից

s. pl. cf. Ալուց.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

-«խորք, խորունկ տեղ, անդունդ, ան-տակը» Փիլ. Սարկ. աղ. 62. Երզն. մտթ. 486, 491. որից ալուց «աւելի ներսը, խորը» Եզն. (Եզինն ձմերանի ընդ ալոց կողմն նստելոյ). սրանից է կազմուած նաև Պետրոս Դուրեա-նի անալի «անյատակ» բառը՝ որ գործա-ծուած է մի անգամ իր հռչակաւոր «Տրտունջ, քի» հետևեալ գեղեցիկ տողերի մէջ.

Որ ժպրհի ձգտիլ՝ սուզիլ խորն երկնի, Ելնել աստղերու սանդուխքն անալի... Հիւնք. ալիք բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 222 ռեոմ. գոթ. hell «դժոխք», հհիւս. Հէլ «դժոխոց դիցուհին», Karst, Յուշ. 417 տճկ. alčaq «ցած», alt «տակը»։

NBHL (4)

μυχός, ἅδυτον penetrale, intimus locus, recessus, adytm, profundum Ներքին եւ խորագոյն վայրք անմատչելիք. խորք. խորշք. խոր տեղ. տէրին եէր, էնտէրուն, քեօշէ պուճագ.

Զերկրի ներքին ալսն. որ մինչ յանդունդս եւ ի ներքին ալս ոգւոցն։ Յաղագս անմարմնոցն խօսելով նշանակօք, յորժամ ըստ ներքին ալիցն զտապանակն աստուածաբանէր։ Թունաբերքն (ճճիք) եւ ի նոյն ինքն յալս տաճարաց դարանամուտք են. (Փիլ.։)

Ձգէ զտկարութիւն հոգւոյ իմոյ յալս խաւարի եւ ի մահ մշտնջենական. (Սարկ. աղ.։)

Նուրբ է եւ թափանցիկ, մինչ զի ի ներքին ալս մտանել զօրէ։ Իբր գոռոզն այն դնէր զաթոռն յամպս, անկաւ ի ներքին ալս որպէս փայլակն. (Երզն. մտթ.։)


Ախտ, ից

s.

illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «հիւանդութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. որից ախտաբեկ Ոսկ. Փիլ. ախտա-բեր Կոչ. ախտահալած Ագաթ. ախտաժէտ ՍԳր. ախտանալ ՍԳր. ժանտախտ Ոսկ. յհ բ. 11. չարախտավոր Ագաթ. ախտացոյց (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. ախտաքաղ «հիւանդութիւնները ջնջող» Սա-սըն. 65 (սխալ տպուած աղտաքաղ). նոր զրականի մէջ բազմաթիւ բժշկական բա-ռեր. ինչ. թոքախտ, այտուցախտ, գեղ-ձախտ, հնդախտ, շաքարախտ, ծովախտ, շնախտ, շնախտաբոյժ, ախտանիշ, ախ-տաբան, ախտաբանական, ախտաբանու-թիւն, ախտահանել, ախտահանիչ, ախտահա-նութիւն ևն։ Հետևելով յն. παϑος բառին. ախտ նշանակում է նաև «կիրք, ներքին բեր-մունք, մոլութիւն» Սեբեր. Ժղ. զ. 2. Խոր. Փիլ. Նիւս. (այս իմաստով գործածական է յատկապէս նոր գրականում՝ իբրև առանձևն բառ). որից ախտակիր Սարկ. Շար. ախտա-կըրիլ Շար. Սարգ. Աթ. համբ. Նար. ախտա-կըցիլ «կարեկցիլ, գթալ» Խոր. Լմբ. ախտա-կըցութիւն «գութ, կարեկցութիւն» Աթ. Ածաբ. Շնորհ.-ԱԲ ունի ապախտ տեղիք «սրբազան վայրեր» բառը, որ ապախտ «ապերախտ» բառի հետ գործ չունի և կազմուած է ախտ բառից՝ ապ բացասականով։

=պհլ. axt «յոռի, տգեղ, հիւանդ, 2. գար-շելիք, ապականութիւն», զնդ. axti «աղտե-ղութիւն, հիւանդութիւն, ախտ»=սանս. aktú։ -Հիւբշ. 93։

Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch. Arm. 953։ Հիւնք. կատաղի բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. ախտ «մոլութիւն, բարոյա-կան պակասութիւն», Ակն. ախդ, Սեբ. ախթ, Զթ. օխդ, ոխդ «վատ հիւանդութիւն»։

NBHL (30)

νόσος, ἁρρωσία, ἁσθένεια, μαλακία, morbus, aegritudo, infirmitas Տկարութիւն մարմնոյ. հիւանդութիւն. խօթութիւն. ցաւ. արկածք. խասթալըգ, իշլէթ, մարազ, տէրտ.

Ախտ համանունակի ասի. քանզի ասի ախտ եւ մարմնական, որպէս հիւանդութիւնք եւ վէրք. ասին ախտք եւ անձնականք (այս ինքն հոգեկանք), ցանկութիւն եւ սրտմտութիւն. (Նիւս. բն.։)

Ախտն հոմանուն է. ա՛յլ է ախտն, եւ այլ խօթութիւնն. զի խօթութիւնն զգայութիւն ախտի է. (Ոսկիփոր.։)

Առ սիրելին աւետիս տայ (աչքն) զմտերմութեանն զախտ։ Հօրն՝ ախտս գորովոյ կրել. (Փիլ. իմաստն.։)

Ախտ քնոյ ի բաց փախուցեալ լինէր ի նմանէ. (Խոր.։)

Քուն է ախտ՝ անդողդոջ խաղաղանալ ի մարմնի զգայութեանց. (Վահր. երրորդ.։)

Ո՞րպէս զախտս (աղետից) հանդուրժեցից բերել։ Ախտս ինչ սրբանուէրս կաթուածոց աչաց։ Զախտ արտասուացդ տարժանութեան։ Ոչ ես գրաւեալ ընդ մասամբք ախտից սրտմտութեան. (Նար.։)

Յոյժ տրտմական ախտիւ զմեզ շարժէր յարտօսր. (Մագ. ՟Ա։)

Ախտ մոռացման։ Իմացմունքն՝ զորս ախտ անուանեաց, նշանակք են իրաց. (Լմբ. պտրգ.։ Անյաղթ պերիարմ.։)

Բազում խնդրովք լի է բանս, եւ բազում սաստիկ ախտս բերէ հերձուածողացն. (Սեբեր. ՟Թ։)

Ճշմարտապէս ծառայեաց Քրիստոս ծննդեան եւ ախտից մերոց. (Կամրջ.։)

Ծանիցէ մարդ զբորոտութիւն իւր եւ զախտ իւր (ներքին)։ Եւ այն ընդունակութիւն է, եւ ախտ չար. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 29։ Ժղ. ՟Զ. 2։)

Ոչ իշխելով համարձակ պատուել զախտն (ցանկութեան) ի մեծէն Վրթանայ. (Խոր.։)

Գիջական ախտին հոգ տարան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Կալ ընդ ախտիւ կնոջ ցանկութեան. (Կանոն.։)

Նոյն է սպաս տանել ձուլեալ պատկերի, եւ մեղաց ախտի։ Որովայնապարար բուռն հեշտութեան ախտից մոլութեան. (Նար.։)

Արբեալ եւ յիմարեալ փառամոլ ախտիւ։ Մարդահաճութեան ախտիւ։ Առաջին սուրբ այն է, որ մաքուրն է յամենայն ախտից։ Արուսեկին է այդ ախտ։ Դու ինքնահալած լինիս բարուց քոց ախտիւք. (Շ.։)

Զախտ չար թշնամութեան։ Քումդ ախտի առնուս ջատագով։ Ախտ մարդատեցութեան շրջեաց զսիրտ քո. (Լմբ.։)

Զհեղգութեանն մեծարելով զախտ. (Յհ. իմ. ատեն.։)

πάθος passio, affectus Կիրք մարդոյ՝ ներքին եւ արտաքին. որ ինչ կրի ի մարդն ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ. շարժմունք սրտի. բերումն. ազդ. կարիք բնութեան. բնական պէտք. հէվայի նէֆս, սէվտա, տէրտ, ղարէզ, դէփրէնիշ, իսթէք, հասրէթ.

ἀμαρτία, κακία, vitium Կարիք մեղաց. անգոսնելի կիրք. յօժարութիւն եւ ունակութիւն ի չար անդր. մոլութիւն. մեղք. պակասութիւն. գէշ բնութիւն. պէդ խույ, նօգսան, թաքսիրաթ, գապահաթ.

Զամենայն զախտն՝ զոր ածի ի վերայ եգիպտացւոցն։ Հիւանդացեալ՝ անկցի ախտիւ։ Ախտիւ որովայնի հիշեսցիս։ Զախտս մահու ջերանէր։ Բժշկէր զամենայն ախտս։ Բժշկեաց զբազում հիւանդս ի պէսպէս ախտից. եւ այլն։

Զուրուկս փախստեայս առնէին, զի մի՛ յայլս փոխեսցի ախտն. (Խոր. ՟Գ. 20։)

Երկայն եւ անբոյժ ախտ վասն ծերութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)

Ի միոյ ախտէ ոչ ամենայն մարդ մեռանի, այլ ի յոքունց եւ ի զանազանից. (Շ. թղթ.։)

Զախտս մահացուս ի մարդկանէ հալածեցին. (Նար.։)

Նմանութեամբ՝ հիւանդութիւն հոգւոյ.

Այնչափ յախտի կամք, եւ չիմանամք զոգւոցն ծիւրութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)

Անկեալ կամ չարեօք ի մահիճս ախտից։ Բժշկեա՛ ի հիւանդութեանցս ախտից։ Ախտից եւ մահու յաղթականք. (Նար.։)

Առ ի մերժել զախտս հոգւոց եւ մարմնոց. (Շար.։)


Աղ, ի, ից, ոց

s.

salt;
— ուխտի, ուխատզի, — կնքեալ, sign of true friendship;
— եւ հաց, commensality, love;
— առնուլ, — եւ հաց ուտել, to eat in company, to be social, to be convivial.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի հլ. «աղ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. որից աղաջուր Սիր. Ոսկ. աղահում «աղի և հում» Յհ. կթ. 329. աղի ՍԳր. անաղ Շնորհ. ընդհ. կամ լ ձայնով՝ անալի «առանց աղի» Ոսկիփ. Առաք. լծ. սահմ. 234. շրջմամբ՝ ալանահամ «անլի» անդ՝ 288. աղուճակ «աղի փայլուն կտոր» Ոսկ. ես. աղկեր «աղած ձուկ» Եպիփ. յղ. ակ. յաղել «աղով համեմել» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն. աղահար «աղած» (չունի ԱԲ) Տարօն. էջ 278 (Զիմս աղահար օրհ-նել և ուտել). աղահատ «աղի, շօռ» Նուշր. 81 (չունի ԱԲ). «Ի յաղահատ տեղիք սերմ մի՛ բանէք»։-2. աղի նշանակում է նաև «կծու», որից աղութիւն «կծութիւն» Վեցօր. փխբ. «սրտառուչ». ինչ. «Աղի ողբով զաղէտսն նու-ագէին» Ոսկ. ես. «Ելաց աղի ողբովք» Լմբ. առկ. «Ջաղի աղէտս ողբոցն» Անան. նեն. ռ-րից աղի և ողորմ Ոսկ. մ. բ. 8. Եբր. իգ. կամ միացեալ աղիողորմ «սրտառուչ» Մամբր. Նար. Սրգ.-3. կրկնութեամբ աղաղ «մորթ աղելը» Կանոն. աղաղել «մորթ աղել, ռա-բաղել» Կանոն. աղաղոց «մորթ աղելու ա-ման» Կանոն.-4. աղ՝ իբր նշան բարեկա-մութեան՝ Բուզ. դ. 53, որից աղ ուխտի, ուխտ աղի ՍԳր. Եփր. մն. աղ առնուլ «բարեկամա-նալ» Ոսկ. մ. բ. 7. աղ և հաց ուտել «բա-րեկամանալ սեղանի վրայ» Եղիշ. Ոսկ, աղուփոխ «բարեկամութիւնը նենգող» Եփր. ել. էջ 185.-5. իբր նշան խեղճուկ կե-րակուրի, որից աղիկ Ոսկ. ա. տիմ. (Ի չորաբեկ սեղան մատչին, ոմն հացիկ և աղիկ, և ոմանք իւղիկ ևս յաւելուն). աղուհաց «սակաւապէտ կերակուր» Ոսկիփ. աղուհացք «մեծ պահք», որ և աղհացք, աղցք Արշ. Ճշ. Տօնաց. ժմ. 170. Սամ. անեց. շար. 168. Ճառընտ. (հմմտ. Ննխ. ախացք). նաև աղու-հացք «բաղարջակերք» Եփր. վկ. արև. աղ-ցըմի («յաղուհացսն մի՛ ասեր» ձևից համա-ռօտուած) Շար. Տօնաց. աղապէտ «diδte» Խոսր. Լծ. նար. Բժշ. կամ աղպէտ Վստկ.-6. իբր նշան ապականութեան, որից աղարտ վարել՝ իբր թէ արտը աղ վարելով՝ «քանդել, կործանել, փճացնել» Դատ. թ. 45. աղարտել «նախատել, այպանել, փճացնել» ՍԳր. Ոսկ. Եփր. ա. կոր. 69. աղարտութիւն Սեբեր. ա-նաղարտաբար (նորագիւտ բառ) Պրպմ. 8։. -7. իբր նշան համի կամ քաղցրութեան, փափ-կութեան, սիրունութեան, որից աղու «քաղցր, անոյշ» Խոր. Պիտ. Կար. կամ փոխաբերաբար «կեղծաւոր, քծնող, նենգամիտ» Ոսկ. մ. ա. 4. Պիտ. (-ու մասնիկի համար հմմտ. կծու, թը-թու, հատու), աղուամազ «բարակ և նուրբ մազ» Ղևտ. ժգ. 30. աղուանալ «նենգաւորիլ» Եզն. աղուաջ (սխալ գրչութեամբ կամ յետին՝ աղաւաշ, աղվաշ, աղաշ, աւաղաշ) «յիմար, խենթուկ» Մանդ. Վրք. հց. ա։ 394. Մաշկ. (-ուաշ մասնիկի համար հմմտ. թթուաշ), ա-ղուշ-մաղուշ «սիրունիկ» Քուչ. 59. աղուոր ննորհ. առակ. Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 50, 51. աղուորութիւն Տաթև. հրց. 250. աղէկ (<*աղու-եակ). Անկ. գիրք հին կտ. Ա. 174. Տաթև. հրց. 239. Մտթ. ևագր. 124. (-որ մաս-նիկի համար հմմտ. հատոր, բեկոր, արուո-րագոյն «կտրիճ, զօրաւոր»), աղածրի կամ աղարծի «փափուկ, մատղաշ» Գ. մակ. զ. 12 (մասնիկի համար հմմտ. թաւարծի, թաւած-րի, խաւարծի). աղեբար «անուշութեամբ, հանռարտ կերպով» Ոսկ. ճառք 480. աղալեզու կամ աղաւալեզու «կեղծաւոր քաղցրախօս» Մանդ. 121 (Ճառընտ. սրա տեղ գրում է ա-ղուաշ լեզու) և էջ 123 (մի քիչ յետոյ ինքը մեենում է թէ՝ «ցոփոգեացն և աղաւալեզուա-ցըն... ոչ ոք հաւատայ. զի ամենայն ոք ի մտացն հաստատութիւն և յառաքինութիւն հայի, և ոչ յընդվայրած լեզուին աղութիւն»). ալախօսիկ՝ իբր «աղուախօս, քաղցրախօս» Ուռհ. 216. (աղ բառի այս առումը ունի նաև արաբ. [arabic word] malih «աղի. 2. գեղեցիկ», որի համար էլ Այտնեան, Քնն. քեր. 335 կարծած է թէ աղուոր բառը թարգմանութիւն է արա-բականից՝ իբր յաղեալ, աղիւ համեմեալ).-8. ոչխարների՝ աղը շատ սիրելուց՝ նմանու-թեամբ առնուած է նաև երկնաւոր հօտի հա-մար, իբր «փարախ, մակաղատեղ» նշանա-կութեամբ. ինչ. «Դիմեցին ի մահ իբրև խա-շինք սուրբքյաղն երկնաւոր» Եղիշ. «Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր» Ճառընտ. «Այլ որպէս հօտ հոմուապետին՝ լաղն երկնային գրոհ տայր» Շնորհ. եդես. «Ի քրովբէից աղի հան-գուցար» Նար. կուս. 416. ոճով՝ աղաձայն առ-նել «ոչխարները աղի կապել» Ճառընտ.-Չ. առ ոռոծածուած կայ նաև ուրիշ իմաստնե-րով. այսպէս՝ աղաթաթաւ «մեղքի մէջ թա. թախուած» Ագաթ. § 149. աղութիւն «խօսքի աղեգոյն «աւելի աղօտ»։ Սրանց մէջ աղ ըմ-բըռնուած է իբրև աղտ, աղօտ, արեև (սաս տիկ). սակայն այս իմաստները այլուր գո-յութիւն չունին. աղաթաթաւ կայ Ագաթանգե-ղոսի միայն մէկ օրինակում և նոր տպ. ունի Վեղսաթաթաւ, որով աղաթաթաւ ձևը ջնջւում է։-Աղ բառի միւս ձևերն են աղծ, աղտ, որ տե՛ս առանձին։

= Հնխ. sald, սեռ. salnés. հմմտ. յն. ἄλς, լտ. sal (ֆրանս. sel, իտալ. sale, ռում. sare), հսլ. soli, ռուս. cоль, գոթ. salt հիսլ. salann. ևիմր. halan, գերմ. salz, անգլ. salt, շվ. նորվ. salt, դան. salz, soole, քուչ. sālyi չեխ. sūl, սերբ. só, հպրուս. sal, հոլլ. zout «աղ». լիթաւներն ու ալբանացիք չունին այս արմատը և «աղ» գաղափարը բացատրում են մի բառով՝ որ նշանակում է «փոշի ցանել, ցրուել»։ Թեև լիթաւները չունին այս բառը, բայց նոյն արմատից են կազմուած լիթ. sal-düs, լեթթ. salds «քաղցր, անուշ», լիթ. salu, salaū, salti «քաղցրանալ». saldinti «քաղցրացնել», ինչպես ունինք հյ. աղու «քաղցր» և հսլ. sladъkъ, ուկր. solódkyǰ. ռուս. cладкiи «քաղցր» (նախնական իմաս-տը «աղած»). տե՛ս Pokorny 2, 452, Walde 671, Trautmann 248-9, Ernout-Meillet 847, Boisacq 47։ Հնդևրոպականներից աղը (նիւթն ու բառը միասին) անցավ ֆիննական ժողովուրդներին. հմմտ. հունգ. só, ֆինն. suola, վօտ. soela, էստն. sool, լիվ. suol, վեպս. sola, վօտյ. slal, չերեմիս. šanzal, ւապպ. salte, մորդվ. sal, սիրյ. sol, sov, վօգուլ. seh, օսթյակ. sol', sal ևն։ Աղ բառի ընդհանուր լեզուների մէջ առած ձևերի քըն-նութեան, աղի ծագման և պատմութեան, աշ-խարհագրական անունների մէջ գործածու-թեան մասին մի գեղեցիկ մենագրութիւն ունի Victor Hehn. Das Salz, eine Kulturhistori-sche Studie, տպ. Berlin, 1873, էջ 74։-Հիւբշ. 414։

Schroder, Thesaur. 46 աղի բարը ոնում է թրք. aǰə «լեղի» բառից։ ՆՀԲ ննալի=յն. ἀναλος, իսկ աղ 8-րդ ա-ռումով, իբր «փարախ»=պրս. աղիյլ և յն. ἀγέλη «փարախ, հօտ», որից առ-նում է և Հիւնք.։ (Բայց əγəl «փարախ»

պարսկերէն չէ, այլ զուտ թրք. հմմտ. ույղուր. ︎ aγəl)։ -Աղ բառը ուղիղ մեկնեցին [hebrew word] Peterm. 29,. Windisch 17 ևն։ Տէրվ. ❇, Մասիս 1882 յունիս 7, ж 3205 յաղել դնում է բուն հաղել, իբր աւելի ճիշտ պահած նախնական ձևը (հնխ. s>հյ. հ)։-Bugge, Lуk. Stud. 1, 13 հյ. աղ բառը գտնում է Կարիոյ Aλινδα տեռանուան մէջ։-Պատահական նմանութիւն ունին աղ բառի հետ՝ կով-կասեան լեզուներից ուտ. էլ, խիննալուղ ղա, կիւրին, ռուտուլ, ցախուր, տաբաս-սարան. քէլ, ագուլ. կmլ, գալ, բուդուխ. ջէք. կաալ, բոլորն էլ «աղ» իմաստով-հյ. աղուճակ բառի հետ պրս. ❇ a'ūcak «ծովային սատափանման մի խեցե-մորթ».-աղու բառի հետ արաբ. [arabic word] halv «աղու, անուշ», որից halva «հրու-շակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Ակն. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. աղ, Տիգ. mղ, Զթ. օղ, ող, Հճ. օղ։-Անալի բառը ու-նին՝ Շմ. անալի, Ագլ. Գոր. Ղրբ. նա՛լի, Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. անլի, Հմշ. օնլի, Զթ. անլը, Սչ. ալլի, աղէգ «ա-ղէկ, լավ». Տիգ. mլլի, mնmղ, Ակն. օլլի. Երև. ալանի, Ջղ. յալանի, Ննխ. Վն. Տփ. ալ-նի, Մրղ. աննը.-միւս հետաքրքրական ձե-վերից յիշենք Խտջ. աղամազ «աղուամազ». Տարէնտէ աղվաշ «մազերը, մօրուքը, յօն-քերը և թարթիչները բնականից սպիտակ, շատ բաց դեղին գոյնով. 2. որ արևին չի կարող նայիլ, աչքերը թոյլ. 3. անհեռատես, ոչ-շրջահայեաց», Խրբ. աղգէգ «գեղեցիկ» (միւսներից Մկ. աղէկ, Մրղ. աղէկ', Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. աղէգ, Ագլ. ա՛ղիկ. «լավ»), Տփ. աղի «գեղեցիկ»։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են աղցան, աղցանել, աղլէզ, աղ-մուր, աղշոր, աղալի, աղաղոց «զզուելի», աղադրի, աղերես ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Հլ. աղու բառից է վրաց. գաալո-վեբա «քաղցրանալ, անուշ համ ստանալ», արմատը ալով, վրաց. მიაღნება միալնե-բա «փաղաքշել» (հյ. աղու ձևից), ուտ. ախցիմա (աղցմի ձևից) «զատիկ», քալա ախցիմա «մեծ պաս»։

NBHL (19)

ἅλας, ἄλς sal Նիւթ սպիտակ՝ ծովային եւ ցամաքային՝ դառնահամ, եւ համեմիչ, եւ պահպանիչ ի նեխութենէ. դուզ, միհլ, նեմեկ.

Ամենայն պատարագ զոհից ձերոց աղիւ տեառն յաղեսցի։ Ել յականս ջրոցն, եւ արկ անդ աղ։ Ուտիցի՞ հաց առանց աղի։ Դուք էք աղ երկրի։ Բարւոք է աղ. եւ եթէ աղն անհամեսցի, ի՞ւ համեմեսցի։ Իբրեւ աղիւ համեմեալ լիցի. եւ այլն։

Այլ եղեւ նա անհամելոց։ Մասն է աղ՝ հրոյ, միանգամայն եւ ի ջուր մածեալ ... Ունի աղն բնութեամբ եւ զհրոյ ջերմութիւն. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. յես.։)

Աղս տեսակաւ, այլ ոչ համեղութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)

Աղ ի ջրոյ գոյանայ. իսկ եթէ մերձեսցի ի ջուր, հալի եւ կորնչի։ Սատակիչ որդանցն է աղ, եւ մերժօղ ժահահոտութեան. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)

Աղն՝ մաքրութեան է օրինակ. (Շ. թղթ.։)

Եւ ըստ որում սիրելի խաշանց՝ ասի.

Ձայնեալ կոչեաց յաղն երկնաւոր։ Դիմեցին ի մահ իբրեւ խաշինք սուրբք յաղն երկնաւոր. (ՃՃ.։ Եղիշ. ՟Գ։)

Այլ որպէս հօտ հովուապետին՝ յաղն երկնային գըրոհ տային. (Շ. եդես.։)

ԱՂ ՈՒԽՏԻ. ՈՒԽՏ ԱՂԻ. Նշանակ հաստատուն բարեկամութեան եւ սեղանակցութեան. սէր անքակտելի.

Մի՛ պակասեցուցանէք զաղ ուխտին։ Ուխտ աղի է առաջի տեառն։ Ետ զթագաւորութիւնն Իսրայէլի Դաւթի եւ որդւոց նորա ուխտ աղի. (Ղեւտ. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Ժ՟Զ. 19։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 5։)

Տէր ետ զթագաւորութիւնն Դաւթի եւ որդւոց նորա իբրեւ աղ ուխտի, այս ինքն ուխտիւն ճշմարիտ սիրոյ. (Եփր. մն.։)

Արար նմա հաւատարմութիւն յոյժ գրով, եւ կնքեալ աղիւ ըստ սովորութեանն իւրեանց երդումն։ Ետ բերել ըստ օրինացն հաւատարիմ երդմանց թագաւորութեանն Պարսից՝ աղ կնքել վարազ նկարագիր մատանեաւ. (Արծր. ՟Բ. 3։ Բուզ. ՟Դ. 53։)

ԱՂ ԱՌՆՈՒԼ. ԱՂ ԵՒ ՀԱՑ ՈՒՏԵԼ. ԱՂ ԵՒ ՀԱՑ, ի. Սեղանակից լինել. հաղորդիլ սեղանոյ, հացակից լինել, որպէս նշանակ անքակտելի սիրոյ. դուզ էքմէք եօշտաշը օլմագ.

Աւազակք յորժամ ընդ միմեանս աղ առնուցուն, մոռանան զբարսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)

Իմ զի աղ եւ հաց կերեալ է յաշխարհին ձերում, գութ եւ սէր ունիմ առ աշխարհն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց։ Աւազակքն գիտեն պահել զդաշինս աղ եւ հացի։ Աղի եւ հացի եւ սեղանոյ կցորդ եղաք. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)

Գտանի եւ յոքնականն՝ Աղք, աղոց. որպէս Համառութիւն, կամ Համեղութիւն.

Աղն քաջայարմար գոլով հաղորդութեան այնմիկ, որ առ բերանոյն զգայութիւն աղոց ըստ համեմատութեան օրինի (սիրելի եղեւ ի նուէր դից). (Պղատ. տիմ.։)


Բանտ, ից

s.

prison, gaol;
դնել ի բանտի, ի — արկանել, to imprison;
խուսել ի —է, to make one's escape from prison, to escape;
հանել ի —է, to let out of prison;
ելանել ի —է, to go out of prison.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «յանցաւորին արգիլելու տեղ» ՍԳր. Եփր. ծն. որից բան-տակալ Ագաթ. բանտական Ոսկ. ես. Ագաթ. Կորիւն. բանտամուտ Ագաթ. բանտապահ Կոչ. բանտապան Կոչ. բանտապետ ՍԳր. բան-տարգել Գծ. իզ. 10. Ոսկ. մ. ա. 7. խաւարա-բանդարգել Սեբեր. ևն։ Այս բոլորը գրւում են թէ՛ տ-ով և թէ դ-ով. նոր գրականում թէև ընդունուած է գրել տ-ով, բայց հնագոյն և հարազատ ուղղագրութիւնը դ-ով է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի ծագումը։ Նոր բառեր են ռանտարկել. բանտարկութիւն։

= Պհլ. *band «բանտ» բառից, որ թէև չէ աւանդուած գրականութեան մէջ, բայց նոյնն են հաստատում պազենդ. band «կապ, կապանք», պրս. [arabic word] band «կապ, յանցա-ւորի ոտքը զարնուած շղթան», աֆղան, bandl «կապումն, բանտարկութիւն, ձերբակալու-թիւն, գերութիւն», սոգդ. նորագիւտ ǰand «բանտ», բելուճ. bandag «կապեալ», քրդ. [arabic word] ben, [arabic word] bend «կապանք». որոնցից ևազմուած են պրս. [arabic word] bandivan «բան-աապան»=պհլ. bandikpān և սոռռ. ântot'k «բանտապահ». հմմտ. նաև Թուրֆանի սա-սան. պհլ. ban «կապ», banbē̄d «բանտա-պետ», banéstān «բանտ» (BSZ հտ. 33, Ν 99, էջ 157). բառիս բուն և նախնական նշանակութիւնն է «կապանք» և այս պատ-ճառով յաճախ ասում են տուն բանտի, այն է «կապարան»։ Իրանեան բառերին ցեղա-կից են զնդ. bañ̄d, սանս. bandh, bandhati, գոթ. bindan, հբգ. bintan, գերմ. binden, թրակ. βενδ-«կապել», յն. πεῖσμα (<*πενβ-σμα) «պարան, թոկ» πενϑερός «աներ» (հմմտ. սանս. bandhu «ազգական»), լտ. offendix «քահանայական փակեղի կապերը». լիթ. bendras «մասնակից ընկեր», միռլ. bunne «կապ»։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. bhendh, ստորին ձայնդարձով bhndh, որ յետոյ արիականում դարձաւ նաև bendh> bandh «կապել» (Walde 537, Boisacq 758, 766, Trautmann 30, Kluge 57)։ Ի՞նչ պէտք է տար այս արմատը հայերէնի մէջ. հնխ. bh դառնում է հյ. բ, իսկ հնխ. b>հյ. պ։ Ըստ այսմ հնխ. bhndh կարող էր տալ հյ։ բանդ (Հիւբշ. Arm. Gram. 511). իբրև բնիկ հայ բառ, բայց որովհետև ունինք հյ. պինդ, որ հնխ. bendh ձևի կանոնաւոր ներկալա-ցուցիչն է (հմմտ. հինգ) և հարազատ հայե-րէն, և որովհետև «բանտ» իմաստը իրա-նեանի մէջ միայն կայ, ուստի հյ. բանդ փո-խառեալ է իրանեանից, որի հարազատ հա-յերէն ձևն է պինդ։ Իրանեանից փոխա-ռեալ է նաև վրաց. ბანდი բանդի «կապեալ»։ -Հիւբշ. 117։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, որ համեմատում է պրս. band «կապ» բառի հետ, թէև սրա հետ միասին յիշում է նաև հյ. պահանդ։ Peterm. 17, 21 սանս. bandh, պրս. band։ Windisch 14 սանս. bandha։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 500 լծ. հլ. բաստարան։

NBHL (7)

ԲԱՆՏ գրի եւ ԲԱՆԴ՝ նովին հնչմամբ. (իբր հյ. պահանդ. կամ պրս. պէնտ այսինքն կապ, կապանք) φυλακή custodia (որ են Պահ) carcer (լծ. գառագեղ) εἰρκτή (արգելան) ὁχύρωμα (ամուր), եւ այլն. Կապարան պատժաւորաց. զնդան. արգելան. տեղի՝ ուր դնեն զոք ի դիպահոջ։ Նմանութեամբ՝ Մարմին, կամ աշխարհ, կամ դժոխք, եւ այլն. զընտան.

Եդ զնոսա ի բանտի։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Էին ընդ նմա ի բանտի անդ։ Հանին զնա ի բանտէ անտի։ Տէր հան ի բանտէ զանձն իմ։ Կապանաց եւ բանտից.եւ այլն։

Յաննշոյլ բանտի։ Ի ստորին բանտի։ Բանտն բարկութեան. (Նար.։)

Բանդիւք խոշտանգել, կամ տանջել. (Յճխ.։ Եղիշ. եւ այլն։)

Բանտ զկեանս աշխարհիս անուանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)

ԲԱՆՏ ԳՈՒԲ. իբր Բանտանման գուբ, կամ Բանտ նման գբոյ.

Ատելութիւն արանց, եւ սէր կանանց արկին զՅովսէփ ի բանտ գուբն. (Եփր. ծն.։)


Բարակ, աց

adj.

subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.

· Calfa

Etymologies (8) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նուրբ» Մծբ. Եփր. համաբ. Փիլ. Փարպ. որից բարակաման «բարակ կը-տաւ մանող կամ բարակ մանած (կտաւ)» ես ժթ. 9. Վեցօր. 121. բարակագոյն Փիլ. բարա-կագործութիւն Փիլ. բարակուռ «ճիւղերը բա-րակ և տկար (որթ)» Վստկ. բարակ ցաւ «հիւ-ծախտ» Մխ. բժշ. (կազմութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] inǰe «բարակ» և [arabic word] inǰe aγrə «բարակ ցաւ, թոքախտ»)։

= Պհլ. *bārak, որ անչուշտ զոյոթիւն ա-նէր *bārīk ձևի հետ միասին. երկուսն էլ թէև աւանդուած չեն, բայց հաստատւում են հայե-րէնի հետ՝ պրս. [arabic word] tārīk և բելուճ. baraγ հոմանիշներով։ Հիւբշ. 118։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կրկնում են ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 927 և այլն։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բա՛րակ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. բ'արակ. Ննխ. Պլ. բարագ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ, բ'արագ. Ագլ. Հւր. բmրmկ. Ալշ. Ոզմ. բ'm-րmգ. Հմշ. պարակ. Մկ. պmրակ, Գոր. Վն. պmրmկ. Մրղ. Սլմ. պmրmկ. Շմ. պmրmգյ. Ղրբ. պէ՛րակ. Ասլ. բ'արայ. Ռ. փարագ. Տիգ. փmրmգ. Զթ. բ'արոգ, բ'այօգ. Հճ. բ'այօգ, Ակն. բ'արգնալ «բարակիլ»։ Նոր բառեր են բարակահող, բարակասիրտ, բարակա-ցաւ, բարակսրտանի, բարակուկ, բարակիլ ևն։

«որսի շուն» Եղիշ. ը. էջ 158. ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև փարագ, փարաք. փոխա-բերական իմաստով են փարաք «լկտի, խե-նէշ, պոռնիկ» Հին բռ. «շուն, աղտեղի» Բառ երեմ. 322, պառաք «պոռնիկ» Բառ. երեմ. 272. փարաքեան «աղտեղի» Մագ. գամագտ. (տե՛ս Մէնէվիշեան, ՀԱ 1911, 722), փարա-քումն «խենեշութիւն» Նար. խե, էջ 112. սը-րանց համար հմմտ. շուն, շնութիւն, շնա-ցեալ ևն. տե՛ս նաև պառական։

Հներից Լծ. նար. փարաքմունք «խենե-շութիւն» մեկնում է «պարսկերէն փերթ փերթ ասէ, որ է այլևայլ մեղքն» (սրա-նով պէտք է հասկանալ անբնական իւաոնո ոնը եանայս. հմմտ. Ղևտ. ժթ. 19=Օր. իբ. 9 «Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլևայլ», որ շատեր այս առումով են հասկանում)։ ՆՀԲ և ՋԲ (նոյնպէս և Աւե-տիքեան, Մեկն. Նար. Վենետիկ 1859, էջ 228) դնում են պրս. պարագ «շուն»։ Հիւնք. փարախ բառից։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշէ 467 բարակ «նուրբ» բառն է, իբր թէ «բարակ գլխով կամ բարակ մարմնով շուն»։ Bugge IF 455 իտալ. bracco, baiacco «որսի շուն» բառի հետ. որ մերժում է Հիւբշ. 343։-Բառիս հետ նոյն են ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 222 ֆրանս. braque, անգլ. brach «որսի շուն, մի տեսակ քերծէ»։ Բայց անգլ. brach, ինչպէս և հֆրանս. brac, իտալ. bracko հոմանիշից, որի հետ նոյն է մլտ.=հին ֆրիզ. barm-braccus (ըստ Kluge 70)։ Բայց յայտնի չէ թէ այս վերջինի՝ ծագումն ինչ է։ Սրա հետ նո՞յն են արդեօք թրք. [arabic word] baraq տեսակ որսի շուն, рoдъ nуделя», որ Будаговь 1, 251 կցում է ֆրանս. braque բառի հետ, առանց նկատի առ-նելու չաղաթայ. [arabic word] badaq հոմանիշր, որ փոխառութեան գործը խանգարում է։

«փայլակ». մէկ անգամ ունի

=Կրկնուած է բար անծանօթ արմատից քում մեկնուած է փայլակն)։

NBHL (14)

պ. պարիգ, պարիյգ. λεπτός subtiis, tenuis Նուրբ. անօսր. անգայտ.

ԲԱՐԱԿ. Փոխանակ գրելոյ ԲԱՒՐԱԿ. որպէս Բորակ. պ. պուռէ, պոռա, νίτρον nitrum

Ոչ գունով զպայծառագոյնն խնդրեալ (հանդերձ) եւ ոչ կազմածով զբարակն եւ զկակուղն. (Բրս. առ աստուածաբ.։)

Եւ ոչ ընդ ասր եւ ընդ կերպաս՝ զի ազնիւ եւ բարակ է. (Եփր. համաբ.։)

Նմանութեամբ ասի եւ

Բարակ սովորութիւն. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Ըստ քերականաց՝ Նուրբ եւ լերկ տառ բաղաձայն։ (Երզն. քեր.։)

Այն ազդ ջերմն՝ հալ եւ մաշ ... ոմանք սեղմ ասեն, եւ հայք բարակ ասեն։ Մարմինն նօսրանայ եւ բարկնայ, եւ օր ըստ օրէ վատուժի եւ նիհարանայ, վասն այդր պատճառանացդ անուանեցին բարակ զայս ջերմս. (Մխ. բժիշկ.) որպէս եւ Ի գիրս մոլ.։

Եթէ լուասցիս բարակաւ. (Երեմ. Բ. 22։)

Աղ եւ բարակ խառնեալ ընդ քացախոյ. (Ճ. Ա.) այլ լաւ եւս գրի դարձեալ անդ.

Աղ եւ բաւրակ. որպէս եւ (Մխ. երեմ.)

Եթէ լուասցիս բարակաւ ... Զի՞նչ բաւրակն եւ աճառն իցէ, թէ ինքն (տէրն) է՝ որ մաքրիցէ։

պ. պարագ. այն է Շուն.

Սպառեցան բարակք որսականք. (Եղիշ. Ը։)


Բարբառ, ոց

s.

speech, voice, accent, language, idiom, dialect;
acclamation, exclamation;
cry, clamour;
sound;
կերկերեալ դողդոջ՝ ընդհատ սպառնալից —, a hoarse or gruff, trembling, interrupted, menacing voice;
յօդել —, to offer a word, to speak;
ածել ի —, to make one speak;
— արձակել, to cry, to raise the voice, to exclaim;
հնչեցին օդք ի — ցնծութեան, the air was filled with cries or a thousand cries of joy;
ի Հայ —, in the Armenian language;
— ամպոց, սրաման, thunder, noise;
— ամբոխին, clamour, cry;
— փողոյ, հաւուց, վահանաց, հողմոց, blast of trumpets, ruff;
cackling;
noise or clashing of shields;
whistling or bluster of the wind;
— առիւծու, դաղանաց, cf. Մռնչիւն;
— աղաղակի, rumour

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Kаρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. էջ 95 մերժում է կցել կապադովկ. παραπουτεύω «ինքն-իրեն խօսիլ, մրթմրթալ» բառի հետ։ Դարագաշեան, Ծաղիկ 1891, էջ 13բ հանում է լն. βάτβαρος «բարբարոս» (իս-կապէս «այլալեզու») բառից։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 15 եբր. տապար։

NBHL (9)

(բառ եւ բառ՝ յօդիչ բանից) φωνή, φθογγή, φθέγμα vox, sonus Ձայն մարդկային. լեզու բանաւորաց. բան. խօսք. պատգամ. մարդու ձան.

ԲԱՐԲԱՌ. διάλεκτος dialectus, idioma Լեզու ազգի եւ ազգի.

ԲԱՐԲԱՌ. φωνή vox, sonus, βοή clamor Ձայն ո՛րպիսի եւ իցէ. հնչիւն. գոչիւն.

Լեզու մի եւ բարբառ մի ամենեցուն։ Զի մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյ ընկերի իւրոյ։ Բաշխեմ զբարբառ իմ որդւոց մարդկան։ Լսելի՛ արա ինձ զբարբառ քո. զի բարբառ (կամ ձայն) քո քաղցր է։ Եւ ոչ բարբառոյ բանից ձերոց անսացից։ Բարբառ նանրութեան։ Ըստ բարբառոյ տեառն, որպէս եւ հրամայեաց նոցա տէր. եւ այլն։

Միաձայն բարբառով աղաղակեն։ Բարբառ աւետաւոր հրեշակին։ Ամովսածնին բարբառ. (Ժմ.։ Շար. եւ այլն։)

Կոչել գեղջն այնմիկ բարբառովն իւրեանց ակեղդամա։ Լսեմք մեք յիւրաքանչիւր բարբառս մեր։ Սկսաւ բարբառել հեբրայեցւոց բարբառովն։ Որ կոչի ի հայ բարառ կորուստ.եւ այլն։

Ի բարբառ հոռոմ։ Յասորական բարբառոյն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)

Ետ տէր բարբառս (իբր որոտման), եւ կարկուտ։ Ազգ առնիցէք բարբառով փողոյ։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Բարբառ ահագին գազանաց գոչելոց։ Լցցէ (առիւծ) զլերինս բարբառով իւրով։ Ձայն բարբառոյ (յն. ձայն գոչողի) յանապատի։ Լուան այլազգիքն զբարբառ աղաղակի. եւ ասեն այլազգիքն. զի՞նչ է բարբառ մեծի աղաղակին. եւ այլն։

Սուսերօք զասպարսն բախել. եւ համարէր՝ թէ որ ի սմանէ բարբառ լինիցին, սաստկագոյն իցէ քան զորոտմանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Բարբարիկ

cf. Բարբարոս.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«բարբարոսական, վայրենի» Ոսկ. ես. 221 կամ բարբարիկոն «վայրենա-կան, բարբարոսական» Անյ. քեր. 93. Արծր. հրտր. Պտկ. էջ 68. Մագ. և Երզն. քեր.։

= Յն. βαρβαριϰὸς «բարբարոսական», որի չեզոքն է βαρβαριϰὸν. երկուսն էլ ծազում են βάρβαρος բառից, որ տե՛ս տակը։--Հիւբշ. 343։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲՀ

NBHL (3)

Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)

Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)

Անարուեստ խօսք, եւ արձակ, եւ բարբարիկոն լեզու. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)


Բարդ, ից

gr.

s. adj. hay-rick;
heaped up, piled, bound up;
polypetalous;
— անուն, բառ, compound word.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «դէզ» (խոտի կամ հացաբոյ-սերի համար գործածուած) Դատ. ժե. 5. Ա-գաթ. Փարպ. «ոչ-պարզ, բաղադրեալ (բառ)» Թր. և Երզն. քեր. «մի տեսակ ծաղիկ՝ որ գարնան սկիզբն է բացւում» Տաղ. (տե՛ս Աաստանեան, Նոր ժողովածու, Բ. 68). որից բարդել «դիզել, կուտել» Նար. Սարգ. յկ. Կլի-մաք. Վրք. հց. բարդած «կոյտ» Տօնակ, «բաղադրեալ» Փիլ. այլաբ. բարդութիւն Նար. բարդումն Կլիմաք. յարաբարդել Յհ. կթ. բարդակ «խումբ, դէզ» Սիւն. քեր. 206. բար-դածանց «թէ՛ բարդուած և թէ՛ ածանց բառ» (նոր բառ)։

Պատկ. Mamep. Ii. էջ 2 պրս. pard [arabic word] «ծալք, ւիցս, անգամ» բառի հետ։ Canini Et. êtym. 113 լտ. pars, partis «մաս»։ Հիւնք. բրդել բառից։ Meillet, Fsqu'sse էջ 38 թերևս բերել բային ցեղակից, հնխ. bhrti-«բերեալ» դեր-բայից. հմմտ. սանս. bhrti «բերումն», bhrta «բերուած, լցուած, բեռնաւոռա-ած». գոթ. -baurθs, հբգ. -burt, գերմ. ge-burt։ (Նոյնը կրկնում է Scheftelo-witz BВ 29, 21)։ Թիրեաքեան, Կար-նամաև, ծան. 35 ամ-բարտ-ակ ձևի հետ։ Karst Յուշարձան 403 սումեր, bar «հաւաքել, դիզել» և հյ. պտո։ Nyberg, Hilfsb. 2. 32 կցում է պհլ. bar «եզերք», պրս. bār «եզերք», սերբ. brdo «սար, բլուր», ուկր. bèrdo «ան-դունդ» բառերին և գերմ. berg=հսլ. brègr «եզերք» բառերի հիման վրայ ենթադրում է թե հին իրանեան ձևն է *bardi «բարձունք». որից փոխառեալ են հյ. բարձ և բերձ։ (Horn, § 158 bār կցում է զնդ. para-և սանս. pará-«եզերք» բառերին)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խրբ. Կր. Մշ. բ'արդ՝ (բայց Խրբ. նաև բ'արդ'ի), Մկ. պmրթ, Վն. պmռթ. այս բոլորը նջանակում են հունձքի որոշ չափ, որ է 40 խուրձ. (Չրս. նշանակում ե «30 հատ». գործածւում է ձու համրելու հա-մար)։ Նոր բառեր են բարդոց նոյն նշ. (Ալշ. Մշ. բ'արդ'ոց, Երև. բ'արթօց, Ոզմ. բ'mր-թուց), բարդակոլոն «իրարանցում, խառնա-շփոթութիւն», բարդոցել, բարդնակ, բարդակ։

ՓՈԽ (borrowing) Լազ. bardi «խոտի դէզ», քրդ. [arabic word] part «բարդ, 30 խուրձ». (Justi, Dict. Kurde այս բառի հետ նոյն է դնում նաև վրաց. φარდი փարդի «մաս, զոյգ», որ սակայն այստեղ գործ չունի)։

NBHL (7)

στοιβή (ծ. թ. իսթիֆ. լտ. սդիբա՛դիօ) acervus, congeries Դէզ խրձանց կամ հնձոց արմտետց եւ խոտոյ. շեղջ. գադիշ.

ԲԱՐԴ. ա. σύνθετος compositus Յիրերաց վերայ եդեալ. կրկնեալ. խառն կամ զօդեալ, հակակայ պարզ եղելումն. որպէս ռմկ. Բարդ ասին ծաղիկք բազմաթերթք. իսկ առ քերականս՝ Բառ զօդեալ յերկուց նշանական բառից. զոր օրինակ, մարդասէր, գերեվար, բարձընտիր, այրուձի, եւ այլն.

Ի բարդից մինչեւ ցկանգնաւորն. (Դտ, ՟Ժ՟Ե. 5։)

Ընկենոյր (զխոտս) բարդս բարդս ի մէջ զօրացն. (Ագաթ.։)

Մշակն շուրջ գալով զբարդիւ միով. (Փարպ.։)

Ձեւք անուանց են երեք. (պարզ, բարդ, յարաբարդ. Թր. քեր.։)

Պարզ ասէ զմեկնակ անունն. (բարդ՝ զերկուս կցեալս յիրեարս. Երզն. քեր.։)


Բարձ, ից

s.

cushion;
bolster, pillow;
squab, mattress, divan;
bench, sofa;
hip, thigh;
dignity, degree, throne;
floor or board of a ship;
փետրալից —, downy pillow;
— երեսաց, pillow;
առաջին —, first place, place of honour;
— տալ ումեք, to confer a dignity of some one.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի հլ. «գլխի տակ դնելու բարձ» Մրկ. դ. 38. Եղիշ. «նստելու բարձ, որ պա-տուի նշան էր» Ղուկ. ժդ. 8. Գ. մակ. ե. 8. «պատուի աստիճան» Ագաթ։ «նաւի նստա-րան» Ճառընտ. «եռանկեան խարիսխը՝ որի վրայ նստում է եռանկիւնը» Պղատ. տիմ. «մարմնի բարձք, երանք, ազդր (հմմտ. նըս-տոյ տեղի)» ՍԳր. Եւս. քր. այս բոլոր նշանա-կութիւններն էլ յառաջացել են առաջինից։ Ո-րից բարձկնեար Եզեկ. ժգ. 18, 20. բարձըն-տիր Ղկ. ժդ. 7. բարձերէց Բուզ. գ. 9. Ղուկ. ի. 46. բարձառու Եւս. քր. բարձակից «սեղա-նակից» Մտթ. ժդ. 9. Ղուկ. ժդ. 10. «աթոռա-կից» Եւս. քր. բարձաձգութիւն Մծբ. նախա-բարձութիւն Շիր. երկայնաբարձ «սրունքները երկար» ԱԲ. բարձոսկր (նոր բառ) ևն։

= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. barhis «զոհաբերության ժամանակ նստելու բարձիկ՝ աստուածների և զոհաբե-րողների համար», զնդ. barəziš «բարձ, ծածկոց», օսս. baz «բարձ»։ Այս բառերի եւրոպական ցեղակիցներն են՝ հպրուս. bal-sinis «բարձ», pobalso «գլխի բարձ, սնար», գալլ. bulga «քսակ», սերբ. blazina «փե-տուրէ անկողին», blazinja «բարձ», հբգ. bolstar, անգլ. bolster, հհիւս. bolstr, գերմ. Polster «բարձ» ևն (տե՛ս Hick l2, էջ 492 Kluge 374), որոնց նախաձևն է հնխ. bhelg'h։ Հայ. բարձ չի կարող բնիկ լինել, որովհետև հնխ. bhelg'h ձևի դէմ պիտի ունենայինք *րեղձ, կամ եթէ ենթադրենք, որ հայերէնը ծագած լինի հնխ. bhjg'h ստորին ձայն-դարձից, այն ժամանակ պիտի ոնենայինք *բաղձ. յամենայն դէպս միշտ ղ-ով և ո՛չ թէ ը-ով։ Վերջինը իրանական փոխառու-թեան ապացոյցն է։ Բուն պարսկերէնում barz ձևը չկայ, այլ ունինք միայն պրս. [arabic word] bāliš կամ [arabic word] bālīn, պհլ. bāusn քրդ. bālišt, bālišne, bā̄līv, bālge, վախի baleš, սար. balax (տե՛ս Horn, Grdr. § 172)։ Սակայն պէտք է որ հնապէս գոյու-թիւն ունեցած լինի նաև *barz ձևը, որից էլ յառաջանում է հյ. բարձ բառը (հմմտ. Հիւբշ. Pers. Stud. 221-3)։ Ըստ Lidén, Arm. Stud. 44, ծան. նոյն բառն է նաև պրս. bai «թև, անասունի երի»<*bard< *barz, որով հայերէն բառի կրկին իմաստ-ները (գլխի բարձ և մարմնի բարձք) երե-ման են գալիս պարսկականում։ (Տե՛ս Po-korny 2, 182)։ Հիւբշ. I Anz. 10, 45։

ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՓԲ երկուսն էլ (թէ՛ «գլխի բարձ» և թէ՛ «մարմնի բարձերը») դնում են բառնալ, բարձող, բարձը բառերից։ Bötticher. Rudimenta Myth Semit. 1848, էջ 35 և Lag. Urgesch. 716 բարձք (մարմնի) համեմատում են ռուս. бepцo «սրունքի ոսկորը» բառի հետ։ Bötticher ZDMG 1850, 351 և Lagarde, Urgesch. 660 ուղիղ մեկնեցին բարձ (գլխի) համեմատելով սանս.

barhis և զնդ. barəziš բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձը ևն բառերի հետ՝ հնխ. bhargh «աճիլ» արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 97 ետրուսկ falaš ձևի հետ։ Հիւնք. բարձր բառից է հանում։ Հիւբշ. 428 համարում էր բնիկ հայ բառ. Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 119 (յետոյ նաև MSL 17, 244) տուաւ վերի մեկնու-թիւնը, որ ընդունեց նաև Հիւբշման։ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 35՝ ամբարտակ, բարդ, բերդ և բառնալ բառերի հետ է կցում։ Karst, Յուշար-ձան 418 թրք. baldər «սրունք» բառի հետ=բարձք։

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. բ'արձ՝, Հւր. բmրձ, Ննխ. Պլ. Տփ. բարց, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Սչ. բ'արց, Ոզմ. բ'mրց, Ալշ. բ'առձ՝, Երև. բ'առց, Ռ. փարց, Տիգ. փmրց, Մկ. Շմ. պmրց, Գոր. Սլմ. Վն. պmռց, Մրղ. պmռց, Ղրբ. պէրց, Ագլ. բէօռձ, Զթ. բ'որձ՝, Հճ. Զթ. բ'օյձ։-Այս բոլորը նշանակում են «գլխի բարձ». միւս նշանակութիւնը կորած է։ Նոր բառեր ես բարձիկ, բարձափայտ, բարձերես, բարձա-կալ։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ბარძაღი բարձաղ'ի «բարձք, զիստ» (Չուբինով, էջ 98). չեչէն. barc «der Ehrenplatz, պատուոյ բարձ» (թերևս և լին, տպագրական վրիպակ փխ. barc կամ թէ barç=բարծ, բարց). այս բա-ռը չի կարող հայերէնից բաժանուիլ, որով հետև միւսները ունին barz, balis, baz.-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեաների բար-բառով parsig «բարձիկ» (Բիւր. 1899, 116)։

NBHL (12)

προσκεφάλαιον cervical, pulvinus, pulvinar Պարկ լցեալ կակուղ իրօք, եւ եդեալ ի սնարս ընդ գլխով ի ննջել կամ ի հանգչել. որպէս ինչ մի բարձր, կամ բարձօղ ի վեր զգլուխն.

cf. ԲԱՐՁԿՆԵԱՐ, cf. ԲԱՐՁ. πρωτοκλισία primus in conviviis locus Նստարան բարձր կամ պատուաւոր ի կոչունս. բազմոց. գահ.

ԲԱՐՁ ԲԱՐՁՔ. βάσις basis (լծ. թ. պասամագ ). Խարիսխ եռանկեան եւ այլոց ձեւոց ըստ երկրաչափից.

Ունիմ իշխանութիւն ընդ եղբարս՝ զբարձն արքայի համբուրել. (Խոր. Գ. 54։)

Վասն միագոյն սեւութեան սնարի բարձիցն. (Եղիշ. Ը։)

Տեսանէ յանուրջս՝ որ բարձ գլխոյն այրեցաւ. (Հ=Յ. փետր. ԻԳ.։)

Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան, զայր այր յիւաքանչիւր գահ հրամայէր մատուցանել. (Գ. Մակ. Է. 8։)

Որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.) (որ հայի յայլ եւ այլ նշանակութիւնս)։ Նմանութեամբ, Աշտիճան պատուոյ. շուք. պատիւ, աւագութիւն.

Փոխանակ պատուին անարգանս, եւ փոխանակ բարձ տալոյ եւ յառաջ ձգելոյ՝ բանտ եւ կապանք։ Մեծ աւագութեան բարձի եւ պատուոյ պարգեւս խոստանայր. (Ագաթ.։)

Ազատութիւն բարձին։ Ակնկալեալ բարձի. (Յհ. կթ.։) Եւս եւ նմանութեամբ՝ Աշտիճան կամ նստարան նաւին ի վերնակողմանն. սէթ.

Պարունակելով իւրաքանչիւրոց, բարձք ունելով քսան՝ հաւասարակողմ եռանկիւնս եղեւ։ Վեց տափարակ քառանկիւն՝ հաւասարակողմն ունելով բարձք։ Երկիր ունի զբարձքն հաստատագոյնս. եւ բարձքն այն է, որ ի սկզբանն եռանկեանցն ներքոյ եդաւ. (Պղատ.)

Բարձ եւ թող արարսեն զորդիս վասն ատելոյ. (Կանոն.։)


Բարձր, ձու, ձունք, ձանց

adj. adv.

high, elevated;
sublime, eminent, great, excellent;
հոսել ի բարձուէ, to fling, to throw from above;
ի ձայն բարձր, — ձայնի, ձայնիւ բարձու, aloud, loudly;
— առնել, to elevate, to raise on high, to magnify, to exalt, cf. Բարձրացուցանեմ, cf. Վերացուցանեմ, cf. Համբառնամ, cf. Օրհնեմ;
— լինիմ, to be elevated, glorified, cf. Բարձրանամ, cf. Փառաւորեմ;
ճանաչել զբարձունս, to know sublime or profound things;
սեղան —, splendid, sumptuous dinner, banquet;
ի բարձուէ, from above;
— ոճ, elevated style;
— քանդակ, relief, basso-rilievo.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

Klaproth, Asia polygl. 101 և 142 սա-մոյէդ. pirze, piriče, parče և ենիսէյ, barčoi հոմանիշների հետ է միացնում։ ՆՀԲ «ի վեր բարձեալ... պրս. պերզ, պիւրզ, պերզետէ ... որպէս պերճ, պրս. պերժ»։-Windisch. 13, 15 զնդ. bərə-zat, սանս. vrhat։-Gosche 72, 201 սրանց հետ նաև օսս. barzond, պոս firāz «զառիվեր» բառերը։ Հիւբշ. տե՛ս բառնամ բառի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 96 բարձ ևն բառերի հետ հնխ. bhargh արմատից։ Bugge, Etrusk. u. Armen. էջ 96 հյ. բարձունք= ետրուսկ. falnϑ «երկինք»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bartar «վերագոյն» բառից։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ՝ ծանօթ. 35 ամբարտակ, բերդ, բարդ, բարձ ձևերի հետ է միացնում։ -Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bar «բարձր, վեր, գագաթ, մակերես»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. barku «բարձր»։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չեչէն. barz «բլուր»։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. բ'ա՛րցըր, բ'ա՛րցը. Պլ. բա՛րսը. Ակն. Ասլ. Սեբ. բ'ա՛րսը. Հմշ. պա՛րսը. Խրբ. բ'արս, բ'առս. Ռ. փարս.-Տփ. բա՛ցըր. Երև. բ'ացր. Ննխ. բա՛ցըռ. Ոզմ. բ'm՛ցըր. Ագլ. բէօ ձըր. Շմ. պmցր. Գոր. պmցրը. Ղրբ. պէ՛-ցիւր (Թաղոտ գիւղ՝ պէցուր).-Ալշ. Մշ, բ'անձ'ըր. Ախց. Կր. Ջղ. բ'անցըր. Վն. պա՛ն-ցըր. Սլմ. Մկ. պmնցըր. Մրղ. պm՛նցի՛ր, Տիգ. Հճ. բ'օրհ։-Առաջին շարքի մէջ ր ձայնը պա-հուած է. երկրորդում կորած է. երրորդում վերածուել է ն-ի. շատ անկանոն և բացառիկ դիրք է բռնում միայն Հճ. բ'օրհ։-Այսպէս են նաև յիշեալ բառերի համապատասխան ա-ծանցները. ինչպէս՝ Սչ. բ'արցրանալ, Պլ. բարսընալ, բարսութին, Սեբ. բ'արսընալ, Ասլ. բ'արսիւթին, Ռ. փարսընալ. -Տփ. բաց-րացնիլ, Ննխ. բացըռնալ, Ոզմ. բ'mցրա-նալ, Ագլ. բըձըրm՛նիլ, բըձըրէօ՞թին, Շմ. պmցրանալ, Ղրբ. պրցըրա՛նալ, պըցըրօ՛-թիւն.-Ալշ. Մշ. բ'անձ'ըրնալ, Ախց. Կր. բ'անցըրնալ, Տիգ. փանցըրնալ, Մրղ. պmն-ցի՛րնալ, Զթ. բ'անձ'ըյնօլ, բ'անձ'ըրնոլ։-Նոր բառեր են բարձրահան, բարձրահաւան, բարձրահով, բարձրաձայնել, բարձրանց. բարձրաչոք, բարձրիկ, բարձրկեկ, բարձրու-քաշի, բարձրալուսիկ, բարձրման, բարձրոտ ին։

ՓՈԽ (borrowing) Թերևս հայերէն բարձրութիւն բա-ռից փոխ առնուած լինի կազիկումուք bar-zuntiu «բարձրաւանդակ, հրուանդան, pro-montoire»։

NBHL (45)

ὐψηλός altus, elatus, excelsus, sublimis Ի վեր բարձեալ, ամբարձեալ, վերացեալ. վերին. վերագոյն. բարձր. ի բարդութիւնս լինի բերձ. որպէս պ. պէր, պիւրզ, պէրզէտէ.

ԲԱՐՁՐ. գ. ԲԱՐՁՈՒՆՔ. ὐψηλόν, τὰ ὐψηλά, τὸ ὔψος, τὰ ὔψη altum, alta;
excelsum, -sa;
altitudo, celsitudo, fastigium, cacumen, vertex որպէս Բարձր տեղի, կամ բարձրութիւն. բարձր տեղ.

ԲԱՐՁՐ ԱՌՆԵԼ. ὐψόω, ἁνυψόω exalto որպէս Բարձրացուցանել. վերացուցանել. համբառնալ. ի վեր առնուլ.

Մեծաւ զօրութեամբ բարձր ի ձայն աղաղակէ. (Վեցօր. ՟Գ.) յն. մեծաձայնապէս. μεγαλοφώνως

Հանէ զնոսա ի լեառն մի բարձր։ Ել ի վերայ լերինդ բարձու։ Լերինք բարձունք։ Ծածկէր զամենայն լերինս բարձունս։ Ի վերայ ամենայն բլրոցն բարձանց։ Յամենայն բլուրս բարձունս։ Երկինք բարձունք կամ բարձր, եւ երկիր խորին կամ խոր։ Բարձր են երկինք, խոր են դժոխք։ Նշմարեա՛ զամպս, ո՛րչափ բարձր են ի քէն։ Ի վերայ տանց բարձանց։ Դրունք նորա բարձունք։ Պարիսպք նորա մեծ եւ բարձր։ Առ կաղնեաւն բարձու։ Գնա՛ դու յերկիր բարձր։ Սեղան զոհից բարձր.եւ այլն։

Ի վերայ աթոռոյ բարձու. (Յհ. իմ.։)

Ի բարձրն դիտանոց. (Նար.։)

Իբր ի գագաթանէ յոյժ բարձուէ եւ ծայրագունէ անկցին ի խորխորատ. (Սարկ. քհ.։)

Ուսովք չափ ի վեր բա՛րձր էր քան զամենայն երկիրն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 2։)

Զայր խոժոռագեղ, եւ բարձր. (Խոր.։)

ԲԱՐՁՐ. որպէս Պերճ. պչ. պէրծ. Գերագոյն, վեհ, վսեմ, պանծալի, յաղթօղ, հզօր, երեւելի, մեծանուն, շքեղ, պատուական. եւս եւ Ամբարտաւան.

Բարձր քան զամենայն թագաւորս երկրի։ Բա՛րձր է ի վերայ ամենայն ազգաց տէր։ Բա՛րձր է տէր, զխոնարհս տեսանէ, եւ զբարձունս ի հեռաստանէ ճանաչէ։ Աչք տեառն բարձունք են։ Որ առաջի մարդկան բա՛րձր է, պիղծ է առաջի Աստուծոյ։ Հզօր ձեռամբ, եւ բարձր բազկաւ։ Զձեռն հզօր, եւ զբազուկ բարձր։ Զտունս զայս զբարձր. (այսինքն շքեղ)։ Գնացին ի բարձր պարանոց (այսինքն ամբարտաւանութեամբ)։

Անկցին բարձունքն սրով. այսինքն ամբարտաւանքն. (Ես. ՟Ժ. 34։)

Շրթունք արդարոց ճանաչեն զբարձունս. այսինքն զբարձր իրս, կամ զխորինս. (Առակ.։)

Որ ի բարձրութիւնս երկնից՝ բարձր բանիւք բարեբանիս. (Շար.)

Բարձրն եսայիաս վասն Երուսաղեմի մարգարէանայր. (Լաստ.։)

Բարձր նշանացն։ Դնէ սեղան բարձր, եւ լի ամենայն բարութեամբ. (Վրք. հց. ՟Բ։)

(Աղքատք հոգւով՝ են) բարեբանեալք յամենեցունց, եւ առ Աստուծոյ բարձունք. (Իգն.։)

ԲԱՐՁՐ՝ ասի զձայնէ, որպէս Մեծաձայն, քաջահնչօղ, սաստիկ, մեծագոչ. ամո՛ւր, պինտ.

Ի ձայն բարձր աղաղակէր։ Կոչել բարձր քարոզութեամբ.եւ այլն։

Բարձր բարբառով. (Եղիշ.։)

Ձայնիւ բարձու. (Ճ. ՟Ա.։)

Զարթուցեալ ձայնէր բարձր. (Ճ. ՟Ա.։)

Բարձր որոտալով ի վերայ համատոհմիցն. այսինքն խրոխտալով, յոխորտալով. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)

Կամէր ելանել ի վեր, եւ զանձն ի բարձուէ ընդ պարիսպն հոսել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 43։)

Բարձր ի վերայ բարձու պահէ, եւ բարձունք ի վերայ նոցա. (Ժող. ՟Ե. 7։)

Հաստատեցեր զոտս իմ ... եւ ի վերայ բարձանց կացուցեր զիս. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 34։)

Ձագք արծուեաց ի բարձունս թռչին. (Յոբ. ՟Ե. 7։)

Կախեցին զնա զբարձուէն կուսէ ... եւ փաղփաղէր մարմին ի բարձուէն. (Բուզ.։)

Զբարձունս բարձամբքն կառավարէ. (Լմբ. ժղ.։)

ԲԱՐՁՈՒՆՔ. որպէս Բարձրութիւն երկնից. երկինք երկնից.

Սքանչելի ես դու տէր ի բարձունս։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր հոգի ի բարձանց։ Սուրբ է տէր Աստուած մեր՝ որ բնակեալն է ի բարձունս։ Ել ի բարձունս։ Այց արասցէ մեզ արեգակն ի բարձանց։ Զգենուցուք զօրութիւն ի բարձանց։ Փառք ի բարձունս Աստուծոյ.եւ այլն։

Ի բարձունս կամ ի բարձանցն երկնից։ Օրհնեալ ի բարձունս։ Թագաւոր բարձանց։ Ի բարձունս կողկողիլ, կամ տարածանիլ։ Գանձ բարձանց։ Թռչունք բարձանց, եւ այլն. (Նար.։ ստէպ։)

Ժողովելով հարկաւ յառաւօտէն մինչեւ ի բարձունս հասանելոյն արեգական. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

ԲԱՐՁՈՒՆՔ ԵՐԿՐԻ. որպէս Բլուրք, լերինք, գագաթունք լերանց, ծառք, եւ այլն.

Սուգ առին բարձունք երկրի։ Իջուցեր զբնակիչս բարձանց։ Ելանէ ի վերայ բարձանց երկրի։ Լիբանան բարձամբք իւրով կործանեսցի։ Յովնաթան ի վերայ բարձանց քոց վիրաւոր.եւ այլն։

ԲԱՐՁՈՒՆՔ. որպէս Բարձր սեղանք զոհից, կամ բագինք հրէականք ի բլուրս եւ ի լերինս՝ նուիրականք Աստուծոյ, այլ պէսպէս խտրանօք խառն. որ կոչի եւ ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ. եւ ԲԱՄԱ. ըստ եբր. պամա. որ եւ յն. վի՛մա, եւ հյ. Բեմ.

Արկանէին խուկս ի վերայ բարձանց ... Բայց ի բարձունս եւ նա զոհէր, եւ արկանէր խունկս։ Եւ արար տունս ի վերայ բարձանց ... եւ կացոյց քուրմս բարձանցն զոր արար։ Շինեցին նոքա իւրեանց բարձունս, եւ անտառս ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու։ Սակայն զբարձունսն ոչ եբարձ.եւ այլն։

Մոռացումն առնէ այսակիր բարձանցն կռամոլութեան. (Նար. ՟Հ՟Դ։)

Ո բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ։ Բարձր առնէ զտառապեալս յաղբեւաց։ Յայնցանէ որ յարուցեալ էին ի վերայ իմ, բարձր արարեր զիս։ Ի վիմէ բարձր արարեր զիս։ Բարձր առնել զգլուխ ի վերայ թշնամեաց.եւ այլն։

ԲԱՐՁՐ ԱՌՆԵԼ. որպէս Օրհնել, փառաւորել. փառաբանել.

Բարձր առնեմ զքեզ տէր։ Բարձր արասցուք զանուն նորա ի միասին։ Օրհնեցէ՛ք եւ բարձր արարէք զնա յաւիտեան.եւ այլն։

ԲԱՐՁՐ ԼԻՆԵԼ. Բարձրանալ. եւ Փառաւորիլ.

Բա՛րձր եղիցի Աստուած փրկութեան իմոյ։ Բա՛րձր լեր տէր ի զօրութեան քում։ Բա՛րձր եղէց ի հեթանոսս, եւ բարձրձացայց ի վերայ երկրի.եւ այլն։

Աղքատքն եղիցին քեզ գահերէցք, եւ նոքօք բարձր ի գլուխ լեր. այսինքն պանծասջիր. (Մանդ. ՟Զ։)


Բաւ

s.

end, limit;
sufficiency;
— է, v. imp. it suffices, it is enough;
իմաստութեան նորա ոչ գոյ —, his wisdom is without measure.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

«հասնելու՝ բռնելու ծայր, վերջ, սահ-ման» ՍԳր. որից անբաւ «անվերջ» Երեմ. բ. 6. Կոչ. Ոսկ. Ագաթ. բաւակ «ձեռնհաս, կա-րող» Սեբեր. 100. բաւական «չափ, հասողու-թիւն» Ել. ժբ. 4. Ագաթ. «հերիք, որ կօգտէ, կբաւէ» ՍԳր. Կոչ. «գոհ» Սիր. խ. 18. Կանոն. (այժմ էլ գործածական է այս իմաստով ա-րևելեան գրականում, բայց արևմտեանը չգի-տէ). «ձեռնհաս, կարող» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 6. Եւս. քր. անբաւական Ագաթ. բաւել «ձեռնհաս՝ կարող լինել» ՍԳր. Ագաթ. «տևել, դիմանալ, յերկարել» Եւս. քր. «սպասել, համբերել» Ոսկ. մ. և ես. Սեբեր. «հերիք լի-նել, օգտել, բաւական լինել» Ագաթ. բաւե-նուցանել Ագաթ. Կիւրղ. ծն.։ Նոյն արմատը ունի նաև բով ձևը՝ որից ածանցուած են բո-վել «ձեռնհաս լինել» Վրք. հց. «զօրել» Մխ. բժշ. 84. «տոկալ, համբերել» Դամասկ. բո-վալ «հասնիլ, ժամանիլ» Ուռհ. բովական «բաւական» Ոսկ. ես. բովականութիւն Ոսկ. մ. գ. անբով «անբաւ» Գնձ.։-Նոր բառեր ևն՝ անբաւարար, բաւականաչափ, բաւակա-նի, բաւականին, բաւարար, բաւարարել, բա-ւարարութիւն ևն։

= Իրան. bav-«զօրել, առատ լինել, կա-րող լինել» արմատից, որի ածանցներն են պհլ. bavandak (ներկայ դերբայ) «կատած րեալ, ամբողջ, լրացեալ», մանիք. bvndg «կատարեալ» > հյ. բաւանդակ, զնդ. būir-«առաա. ևատարեալ, լրիւ, կարող, հզոր». հմմա. նաև սանս. bhumā-«լիութիւն, հարստութիւն», bhuri-«առատ, լիուլի, շատ, ուժեղ, հզօր», bhávīyas-«աւելի առաա սժեղազոյն, հզօրագոյն», pra-bhu-ta-«առատ, բազմաթիւ»։ Իրանեան ար-մատը հանւում է հնխ. bhexə-, bhu-«ա-ճիլ, մեծանալ» արմատից (որի ժառանգ-ները տե՛ս բոյս արմատի տակ) և այս էլ ny 2, 114 և 140)։ Երկուսի միութեան հա-մար հմմտ. ի միջի այլոց լիթ. būrys «քա-նակութիւն, դէզ», յն. φδμα «ուռուցք, այ-տոյց», հսլ. iz-bytъkъ «առատութիւն»։

ՆՀԲ հաւ «սկիզբ» բառի հակառակի՞ց. սանս. պավա «գոյութիւն, էութիւն». իսկ

անբաւ «անվերջ»՝ բաւ բառից. բայց ան-բաւ «անճառ, անպատում». բա, բալ. բառ, բան ձևերից։ Lagarde, Urgesch. 189 բաւ՝ սանս.. bhu, յն. գυ-. իսկ էջ 130՝ անբաս «անճառ» = սանս. bhä։-Lag. Arm. Stud. § 374 բաւա-կան ձևի հետ համեմատում է պրս. [arabic word] bab «արժանի»։ Տէրվ. Նախալ. 97 հնդ. bhū, յն. φὸω, լտ. fuo, fui, լիթ. buti, գոթ. bauan «բնակիլ», հյ. բոյն, բոյս բառերի հետ՝ հնխ. bhu «լինել, բնա-կիլ» արմատից։ Հիւնք. բովք-ից դնում է բովանդակ, որի հակառակն է բաւա-կան, սրանից բևեկնի, յորոց համառօ-տեալ բաւակ, բաւ, ամբաւ։ Patrubány SA 1, 189 յաջորդ բաւանդակ բառի հետ, միասին՝ պարսկական *փոխառա-թիւն է համարում (ընդունում են նաև ուրիշները, ինչ. Bartholomae, Altir. Wört. 969, Boisacq 151 և վերջին անգամ Benneniste BSL,՝ հտ. 34, M 102, էջ 189)։-Scheftelowirz BВ 29, 37 սանս. bhavati «լինել», հսլ. byti, լիթ. buti, յն. φύω «աճեցնել». ւտ. fui «եղայ» ևն ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 49 լիթ. bengiú «վերջացնել». pabanga «վերջ» բառերի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. բօվական, որ ծագում է բով արմատից (տե՛ս վերը)։

NBHL (4)

πέρας finis, terminus, τελευτή, ἑξεύσεσις inventio, perventus , ἁριθμός numerus Հասումն, ըմբռնումն. գիւտ. (զի որպէս Հաւ է սկիզբն կամ ծագ սկզբնաւորութեան, նոյնպէս եւ Բաւ է ծայր աւարտման, եզր եւ ծագ հասողութեան) սպառուած. վախճան. չափ. սահման. կատարած. հուն. հաշիւ. թիւ. ծար. ճոթ. (սանս. պաւա էութիւն, գոյութիւն)

Մեծ է, եւ ոչ գոյ բաւ. բարձր եւ անչափ։ Եւ ոչ գոյր բաւ ստացուածոց նոցա. (Բար. ՟Գ. 25. եւ 18։)

Իմաստութեան նորա ոչ գոյ բաւ. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Զ. 5։)

Տեսանէի եւ այլ բազում յոյժ միայնակեացս, որ ոչ էր բաւ եւ համար զթիւ ունել զմարդկանն. (Վրք. հց. ձ։)


Բաւանդակ

cf. Բովանդակ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«ամբողջ, համօրէն, եատա րեալ» Իմ. ժե. 3. «կատարելապէս» Եզն Սե-բեր. ասւում է նաև բովանդակ ՍԳր. Ոսկ. Կր-րիւն. Եւս. քր. Կոչ. Եփր. ել. կայ նաև բաւըն-դակ, որ առաջինի միջին հայերէն ձևն է Սրանցից են ծագում՝ բովանդակել ՍԳր. Ա գաթ. Եւս. պտմ. և քր. Ոսկ. ա. կոր. բովան-դակութիւն ՍԳր. Եւս. քր. անբովանդակ Ա-գաթ. անբովանդակական Ոսկ. ես. բաւան-դակել Ճառընտ. Մագ. բաւանդակութիւն Արշ. Եւկղիդ. անբաւանդակելի Առ որս. Բենիկ Նիւս. բն. ևն։ Նոր գրականում ընդունուած է միայն բովանդակ ձևը։

-Պհ, VI buvandak «կատարեալ, ամբողջ, լրացեալ», նորազիւտ մանիք. [hebrew word] bvndg «կատարեալ» (Salemann, Mani-chäische Stud. ЗAH 8, 61), պազենդ. bunda. պրս. buvanda «անուանի մարդ» (տե՛ս Horn Neupers. Schriftsprache 145, Grundr d. iran. Phil. I. 2, 1)։ Իրանական ձևը բուն ներկայ դերբայ է, որի արմատից են պրս. [arabic word] buvī «լիցիս», [arabic word] buvad «լիցի». [arabic word] buv'š «լինելութիւն» ևն, որոնք ծա-գում են հնխ. bhewə, bhu «աճիլ, մեծա-նալ, լինել» արմատից։ Սրա վրայ մանրա մասն տե՛ս հյ. բոյս։ Պհլ. φլ)) բառը ըստ որում դրուած առանց ձայնաւորների, մինչև վերջերս կարդացւում էր bundak (բառիս երկրորդ և երրորդ տառերը կարող են կարդացուել թէ՛ ս, թէ՛ v և թէ n). Horn կարդում է buvandak. Հիւբշման հայերէնի օգնութեամբ կարդում է bavandak, բայց կարելի է նաև կարդալ bovandak։-Հիւբշ. lE Anz, K, 36։

Առհասարակ դրուած է բաւ արմատից, որ տե՛ս։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patru-bány SA 1, 189, որ հաստատում է Հիւրշ. անդ։ Վերջին անգամ Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 (1908), 61.

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է միայն բովանդ ախշարք Նբ. բովանդար աշխարք Վ. «ամբողջ աշ-խարհ» ձևով։

NBHL (11)

որ եւ ԲՈՎԱՆԴԱԿ. գրի եւ ԲԱՒԸՆԴԱԿ. ((ի բառէս Բաւ, իբր եզր, չափ. որպէս թէ՝ ամենայն սարօք) ὄλος, ὀλόκληρος totus, integer Բոլոր. ողջոյն. անթերի. համօրէն. կատարեալ, ամբողջ, եւ ամենայն. այսինքն որ ինչ բաւէ եւ հասու է կամ ըմբռնօղ ամենայնիւ. բոլոր, բովանդակ.

Ճանաչելն զքեզ՝ բաւանդակ (կամ զբաւանդակ) արդարութիւն է. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։)

Ոչ զբաւանդակ ծարաւն արբուցեալ. (Եղիշ. յես.։)

Ի բոլոր սրտէ, եւ ի բաւանդակ զօրութենէ. (Մաշտ.։)

Զբաւանդակ (կամ զբովանդակ) իսկ զպարտեացն մերոց խզեալ զդատակնիք. (Պտրգ.։)

Տալ խաղաղութիւն բաւանդակ երկրին։ Զբաւանդակ թագաւորութիւնն. (Մխ. երեմ.։)

Բովանդակապէս. կատարելապէս. լիով. իսպառ.

Պարգեւէ գիտութիւն ամենայն անգիտաց, եւ ինքն բաւանդակ ունի յինքեան զամենագէտ գիտութիւնն. (Եզնիկ.։)

Բաւանդակ զշնորհն եւ զիշխանութիւնն լրապէս ունի. (Նանայ.։)

Թուի ինձ թէ կատարեալ եւ բաւանդակ ցուցաւ տնտեսութեանն օրինակ. (Սեբեր. ՟Թ։)

Լի բաւանդակ ունէր զտեսիլն բարւոք. (Աթ. անտ.)


Բեւեռ, աց

s.

nail;
pole;
դարբնոց բեւեռաց, nail-trade;
բեւեռօք հաստատել, to nail;
հանել զբեւեռն, to unnail;
բեւեռով զ— թափել, one ill chases another;
(diamond cut diamond).

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ի-ա հլ. «գամ, մեխ» ՍԳր. Ագաթ. հւագր. «երկնքի բևեռը» Շիր. 48. «շրջանակի կենտրոն» Դիոն. ածայ. Մաքս. դիոն. ածայ, և երկ. որից բևեռակապ Ագաթ. բևեռապինղ Ագաթ. բևեռել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. բևեռիչ Եփր. համաբ. ոսկեբևեռ Բրս. ընչ. բևեռաստղ «բևեռային աստղ» Առաք. պտմ. 143. բևե-ռաքաշ «գամ հանելու աքցան» Առաք. պտմ. 157. բևեռնցուցիչ «կողմնացոյց» Առաք. պտմ. 458 (այս երեք բառերն էլ չգիտեն բա-ռարանները). նոր բառեր են բևեռային, բևե-ռախոյզ, բևեռագիր, բևեռագրութիւն, բևեռա-ձև, բևեռագրական, բևեռագէտ։

Հիւնք. յն. βέβαιος «ստոյգ» բառից։ Սանտալճեան, Բաւմ. 1904, 499 լծ. հյ. uևեռ։ Patrubány Հ1 1910. 93 սանս. bhábhasti «փշրել»։ Մառ ИАН 1917, 318 կազիկում. myar ևն։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 111 կրկնուած է հնխ. bhers-«սրածայր լինել, սրուիւ» արմատից՝ իբր bhe-bhers-a. հմմտ. շվեդ. barr և նորվ. bar «ասեղ, ծառի փուշ», սանս. bhjsti «սայր, սուր ծայր, եզը», մբգ. borste «անասունների կոշտ մազերը», անգլսք. brord «տէգ, նիզակ» են ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. բ'ըվեռ, Մկ. պրվէռ, Ալշ. բ'ի-բեռ, Բլ. Մշ. բիբեռ, Զթ. բ'իբեռ, բ'իբէռ, Հճ. բ'իբեր, Վն. պիպեռ. բոլորն էլ նշանակում են «բևեռ, գամ, մեխ», միայն Զթ. «պայտե մեխ»։

NBHL (17)

որպէս Կենդրոն բոլորակին. ռմկ. կէդրոն κέντρον centrum.

ἦλος clavus որ եւ ՍԵՒԵՌ, ՀԵՂՈՅՍ. Կոտոր երկաթոյ կամ այլ ինչ կարծր նիւթոյ՝ սրածայր, ի պնդել զայլեւայլ իրս ընդ միմեանս. գամ. մըխ ... լիվի (որ է սէպ).

Երկաթ բազում ի բեւեռս դրացն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Բ. 5։)

Զբեւեռս ... ոսկիս. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 50։)

Իբրեւ բեւեռք հրացեալք. (Ժող. ՟Ժ՟Բ. 11։)

Ուռամբք եւ բեւեռօք հաստատեցին զնոսա. (Երեմ. ՟Ժ. 4։)

Եթէ ոչ տեսից ի ձեռս նորա զնշան բեւեռացն. (Յհ. ՟Ի. 25։)

Հեղուսեալ բեւեռօք. (Շար.։)

Բերել բեւեռս երկաթիս, եւ վարել ընդ ներբանս ոտից նորա. (Ագաթ.։)

Որպէս եւ ասեն ի բանից կարգի, բեւեռով զբեւեռ թափել. (Եւագր. ՟Է։)

Որպէս ռմկ. մալուխ զմալուխը կըհանէ. չիվի չիվիի չըգարըր. այսինքն բռնութիւն վանէ զբռնութիւն, կամ դժուարութիւն ինչ ի բաց վարէ զայլ դժուարութիւն։

ԲԵՒԵՌ. որպէս ἅξιν axis Առանցք երկնից անշարժ. ... որ են կրկին կէտք ընդ հիւսիս եւ ընդ հարաւ, զորովք հոլովին օրըստօրէ տիեզերք ողջոյն։ Հիւսիսային բեւեռն երեւի մեզ յաստեղատանն փոքր որջոյ. որոյ հակադրեալն ծածկի ի տեսոյ մերմէ։

Զաստեղացդ՝ զոր կոչեն բեւեռ երկնի. (Շիր.։)

Եւ որ բեւեռքդ են (այսինքն աստաղք փոքր արջոյ) զկողմամբ հիւսիսոյ. (Զքր. կթ.։)

Բեւեռով ամենայն գիծ բոլորակի ըստ միում միաւորութեան շարագոյացան ... Նոյն բեւեռովն ամենայն կատարմամբ միանան. (Դիոն. ածայ. ՟Ե։)

Որպէս զբեւեռաւ շարժիչ շաժութեանն՝ ոչ ետեղականի իրիք, այլ իմանալւոյ։ Շուրջ զնովաւ՝ որպէս զբեւեռաւ եղիցի. եւ այլն։ Իմանի ի մեզ սիրտս որպէս բեւեռ ինչ՝ նախ զկենդանութիւն զարդարեալ. վասն զի եւ աստուածայինն բասիլ նախ զսիրտն ստեղծանիլ ասէ, եւ ապա որպէս ի բեւեռէ ամենայն մարմինն ստեղծագործի, ամենայն ուրեք զկենդանութիւնն յարձակեցուցանել ի մարմինս. (Մաքս. ի դիոն. ածայ. եւ երկն.։)

Ամենայն եւ ամենայնի ինքն, որ զամենայն յինքն պարփակեալ, զոր օրինակ բեւեռ ուղղոց ոմանց պարապնդեալ յինքն շուրջանակի պարագրելով զնոցա զբացաձկտելն. (Մաքս. նշ. եկեղ.։)


Բնաւ, ից

adj. adv.

all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Բուն։

NBHL (31)

ὄλος, πᾶς, σύμπας, ἄπας totus, integer, cunctus, universus (ի գործիականէ բառիս Բուն) Բոլոր. համօրէն. բովանդակ. ամէն. ամենայն. հանուր իւր սարօքն. բոլոր բոլորովին, ամմէն.

ԲՆԱՒ. մ. եւ ԲՆԱՒ ԻՍԿ. σύμπαν, ὄλως, ὀλοκλήρου omnino, penitus, prorsus, sane, quidem Բոլորովին. ամենեւիմբ. ամենայնիւ. պարզապէս. իսպառ. յար եւ նման. ամենայն մասամբք. գլխովին. կարի. բոլոր.

Առհաւատչեայն՝ ոչ ամենայն պարգեւն, այլ մասն ինչ ի բնաւէն. (Սեբեր. ՟Է։)

Բնաւից գոլով անգիտելի՝ եղեր հանուրց տեսանելի. (Պիսիդ.։)

Ընդ բնաւին տանջեցաւ (յն. պահանջեցաւ)։ Ամենայնի իսկ եւ բնաւի պէտք են։ Լրումն բնաւի եկեղեցւոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. եբր.։)

Զիշխանն աշխարհի ի բնաւ ճոխութենէն արտաքս ընկէց. (Կիւրղ. ղկ.։)

Զբնաւն կատարեալ զխնդիրս։ Ուսոյց զբնաւ կողմանս պարսից. (Խոր. ՟Գ. 51. 54։)

Ընդ բնաւս սլանան, եւ ամենայնի բաւական են։ Նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ. (որ եւ ըստ յն. ոճոյ, բա՛ն. այսինքն աշխարհ ամենայն, տիեզերք)։)

Բնաւ գաւառ. առ բնաւ ազգօք. բնաւ բարբարոսաց, կամ կանանց. քան զբնաւ կենդանիս. ի բնաւիցն վախճան. ի բնաւս առ հասարակ. զբնաւ արհամարհանս. (Պիտ.։ տե՛ս եւ Փարպ.։ եւ Նար. ստէպ։)

Զբնաւ ճետ որդւոցն Իսրայէլի. (Սարկ. լս.։)

Իտաղիա զբնաւ իսկ զծովեզրն կոչեմ։ Զբնաւ իսկ զիշխանութիւնն առեալ. (Եւս. քր.։)

Մինչեւ բնաւ արտաքոյ իւրեանց. (Կորիւն.։)

Ոչ իշխէր աղաչել, եւ բնաւ թափել զբարկութիւնս. (Ոսկ. ես.։)

Որ բնաւ սակաւ ժողովեաց՝ տասն շեղջ. (Եփր. ել.։)

Բնաւ իսկ կտրեալ եւ օտարացեալ էր։ Իսկ դու բնաւ իսկ արքայութիւն. (Նար.։)

Երբեմն բնաւ իսկ սոսկագոյն իբրեւ զմարդիկ հրեշտակքն երեւեալ. (Ագաթ.։)

Ապաքէն. արդեօք. իսկ. երբէք. համայն. յայսր ամենայնի վերայ. մի՛թէ. իւիք. անգամ. թո՛ղ զայն.

Եթէ իցէ՛ լուիցեն, եւ կամ բնաւ ծանիցեն. յն. եւ ծանիցեն. (Եզնիկ. ՟Բ. 5։)

Բնաւ եւ անուանի իսկ ի ձեզ ընդէ՞ր պոռնկութիւն. յն. համայն, կամ գլխովին. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 1։)

Իսկ դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ. յն. լոկ, ընդէ՞ր. (Սղ. ՟Խ՟Թ. 16։)

Բնաւ ո՞յր իսկ ածեալ է զձեզ այսր։ Եթէ գուցէ ոք բնաւ ի սիրելի հարազատաց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Իսկ մեք հողեղէնքս բնաւ իսկ զի՞նչ բերիցեմք ի հարմար զմեր նեղութիւն. (Ագաթ.։)

ԲՆԱՒ ՈՉ. ՈՉ ԲՆԱՒ. ԲՆԱՒ ԻՍԿ ՈՉ. մ. οὕδεν, ἀπλῶς, οὑδαμῶς nullo modo, penitus non, nullatenus Երբէք ոչ. ոչ երբէք. ամենեւին ոչ. եւ ո՛չ իսկ. ո՛չ իւիք. իսկի. հիչ.

Ուսեալ բնաւ չի՛ք։ Ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Եւ ոչ բնաւ ամենեւին հրէայ անուն անուանել իշխել.եւ այլն։

Որ բնաւ զաջ եւ զձախ ոչ գիտէր։ Որ բնաւ ոչինչ իսկ են։ Եւ ոչ բնաւ երեւէր, թէ լեալ ինչ իցէ անդ. (Ագաթ.։)

Եւ ոչ բնաւ իսկ։ Բնաւ իսկ ոչ։ Եւ ո՛չ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)

Յայտ է թէ բնաւ եւ էր իսկ ոչ զրուանն։ Զոր բնաւ չիցէ ածեալ զմտաւ. (Եզնիկ.։)

Հոգւոյն բնաւ չիք իսկ աչք։ Եղիշ. (՟Ը։)

Յորմէ եւ բնաւ իսկ ոչ մեկուսացաւ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)

Հռչակ հարէք ընդ բնաւ վասն իրացդ գործելոց. (Ոսկ. ես.)

Ընդ բնաւ խաւար եւ ջուր էր։ Խոնաւ եւ ջուր էր ընդ բնաւ։ Ընդ ամենայն ՟Խ՟Գ ողոմպիադք. եւ ընդ բնաւ՝ ամք ՟Ճ՟Հ՟Դ. (Եւս. քր.։)


Դիպահ

s.

arrest;
prison;
ի դիպահոջ, arrested, prisoner;
դնել՝ արկանել ի դիպահոջ, to arrest some one;
to make prisoner;
լինել ի դիպահոջ, to be arrested, detained or under arrest.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«արժամեալ բանտ». առանձին բործածուած չէ, այլ միայն ներգոյական ձե-վով՝ ի դիպահոջ Ծն. խբ. 16, Ոսկ. ես. Եղիշ Յհ. կթ. (Ոսկ. ես. գրուած է ի դիպահւոջ), ո-չից՝ դիպահաւոր «բանտարկեալ» Ոսկ. եբր.։

ՆՀԲ «ղէպ պահ, դիպօղ տեղի պա-հեստի»։ Հիւնք. համարում է կազմուած ղի և պահ բառերից. առաջինը՝ յն. διατή-ջին երկու տառերն են!

NBHL (5)

φυλακή custodia Դէպ պահ. դիպօղ տեղի պահեստի. կամ պատուաւոր բանտի. պահեստ, պահ.

Կացէ՛ք ի դիպահոջ, մինչեւ յայտնի լիցին բանք ձեր. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 16։)

Ի դիպահոջ արքուն լիցի. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ի դիպահոջ դնել. (Յհ. կթ.։)

Մինչ ի տէրունեան դիպահւոջ էին. (Ոսկ. ես.։)


Դիւր, ից

s. adj.

plain;
ease;
contentment;
convenience;
easy, convenient;
flat, bare;
ի դիւրի՝ ի դիւրոջ լինել, to live comfortably;
— առնել, to facilitate;
to relieve;
to give convenience;
ըստ անձին or ըստ մտաց —ի, at his ease, as he likes;
ի —ի, ի —ոջ, in a plain.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «հարթ տեղ» Գ. թագ. ի 23, 25, «հարթ» (ած.) Մաշկ. Լմբ. Վստկ., «դիւրին, հեշտ» Ոսկ. մ. ա. 23. Եւազր., «հաճելի, ա-խորժելի» Եփր. գ. կոր., «անդորրութիւն, հան-դիստ» Ա. թագ. ժզ. 16. Փիլիպ. բ. 19. Բուզ. Ոսկ. տիտ. և ես. Եփր. ա. կոր., «դիւրին կեր-պով» (մկ.) Ոսկ. մ. ա. 11 (նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. հեշտանք, գւռ. հեշտ «դիւրին», հեշտրան «հարթ տեղ. 2. հան-գիստ)։ Այս արմատից են՝ դիւրանալ «ախոր-ժելի թուիլ, դիւր գալ» Ա. թագ. ժո. 23 Սե-բեր., դիւրաւ Իմ. զ. 13. Առակ. ժդ. 6, ղիւ-րեաւ Ագաթ., դիւրով Եփր. Ոսկ. հռովմ. 77, 90, 92. Փարպ., դիւրել «հանգիստ տալ, հանգուցանել» ՍԳր, «ճամբան հարթել» Ես. իզ. 7, դիւրացուցանել Ոսկ. բ. կոր., դիւրիչ Եզեկ. է. 26, ղիւրութիւն Ել. ը. 15. Առակ. լ. 32. Ոսկ. մ. ա. 16. Ագաթ. Եւս. քր., դիւրին «ո՛չ-դժուար, հեշտ» ՍԳր. Եփր. ա. կոր. Ոսկ. մ. ա. I, «ախորժելի» Եփր. համաբ. Մխ. երեմ., «յօժար, դիւրապատրաստ» Ոսկ. կոր., «հարթ, ողորկ» Առակ. Բ. 20. Ես. խ. 4։ Բազ-մաթիւ բարդութեանց մէջ, ինչ. դիւրաբեկ Իմ. ժե. 13. Ոսկ. Բ. տիմ., դիւրագին «էժան» Մանդ., դիւրագործութիւն (նորագիւտ բառ) Եփր. մատ. Դ. 202, դիւրապատում Կորիւն. դիւրաթափ Ոսկ. բ. կոր., ղիւրասնուեղ «փափկակեաց» Վեցօր., դիւրայոյս Կոչ., սրտիդիւր (մէկ բառ) Եփր. փիլիպ. 159, ընդ-ղիւրութիւն Պիտ. կրկնադիւրութիւն Եփր. աւետ., մտաղիւր ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 2 անձնդիւր Ոսկ. փիլիպ. ևն ևն (սրանց թիւր բառասկզբում ԱԲ-ի մէջ 292 հատ է)։ Գրուած է դևր Վեցօր. էջ 158. Եփր. փիլիպ. 159, դոյր Ուռհ., դուր Սարգ. յկ. ե։ Արդի գրականում ռնռունուած է դիւր ձևը, բայց արևելեան գրականը ընդունում է նաև դուր, ինչ. դիւր գալ կամ դուր գալ, դիւրեկան, բայց աւելի դուրեկան. սակայն դիւրին, դիւրաւ ևն և ո՛չ բնաւ դուրին ևն։ Նոր բառեր են՝ դիւրաբոր-բոք, դիւրագրգիռ, դիւրազգած, դիւրաթեք, դիւրահնչիւն, դիւրամատչելի, դիւրամարս, դիւրափշուր, դիւրընթեռնելի։-Արմատը ու-նինք նաև դորր կամ դոյր ձևով, որ պահուած է միայն անդորր, անդոյր (ընդոյր, անդոյրր) ոսկեդարեան բառի մէջ (տե՛ս առանձին)։

Lag. Urgesch. 172 հսլ. dobru «բա-րի»։ Մորթման ZDMG, 26, 492 բևեռ. tiruni=դիւրել։ Caniui, Et. etym. 142 սանս. dur «դժուար» բառի հետ։ Մառ, ЗВO, 7, 74 մտադիւր բառի մէջ դիւր համարում է նոյն ընդ դիր (դնել), իբր մտադիր։ Հիւնք. յն. ἀνδηρον «գետափ» ձևից։ Patrubány, SA, 1, 195 լատ. tntus, սանս. tu, táuti «կարողութիւն, արժանիք ունենալ», tuvi «զօրեղ» Karst, Յուշարձ. 419 թաթար. toz, tüz։ չուվաշ. ture «հարթ»։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. դուր, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Սեբ. դ'ուր, Ղրբ. տուր, Գոր. տիւր, տօր, Մկ. Սլմ. Վն. տիւր, առհասարակ դիւր գալ «ա-խորժելի լինել, հաճելի թուիլ» ոճի մէջ, բայց գործածական է նաև առանձին դուր «հարթ, տափարակ» (միայն դաշտի համար ա-սուած)։ Նոր բառեր են՝ դիւրկոկորդ, դուրու-րիկ, դուրեկան, անդուրեկան, անդուր, դուրե-լի, դուրիկ, դուրան, դուրել, դուրուկ «դաշ-տավայր» (Խրբ. և Ակն. արտասանւում է ո'օր. և վերջինի մէջ ունի «ճիշտ, ստուռ» նշանա-կութիւնը, ճիշտ ինչպէս որ ուղղորդ «ուղիղ, շիտակ» դարձած է Ննխ. խօրթ «ստոյգ, ճիշտ»)։

ՓՈԽ (borrowing) Մառի յաջող քննութեան համաձայն (ЗВo, 17, 302-3) հայերէնից փոխառեալ է վրաց. მდოვრე մդովրե «հանդարտ», მომ-დოვრება մոմդովրեբա «մեղմել». վրացի բառը մի տեսակ շղթայ է հանդիսանում հյ. ղիւր և դոյր ձևերի միջև, հաստատելով նրանց նոյ-նութիւնը. միևնոյն ժամանակ ցոյց է տալիս, որ հայերէնի հետ կապ չունին վրաց.ადვილი ադվիլի «թեթև, դիւրին», ადვილიდ ադվիլիղ «դիւրութիւն», ადვილება ադվիլեբա «դիւ-րացնել», საადვილი սաադվիլի «դիւրին», გაადვილება գաադվիլեբա «օգնել, դիւրաց-նել, սփոփել»։-(Սրանց բոլորի արմատն է dvil, որ առանձին գործածուած չէ և որ հա-յերէն դիւր բառին է կցում Brosset, JAs. 14(1834), էջ 383 ևն.)։

NBHL (18)

ԴԻՒՐ. գ. τὸ ἁγαθόν commodum Դիւրութիւն. անդորրութիւն. հանգիստ.

Տայցեմք ընդ նոսա պատերազմ ի դիւրի ... ի դիւրոջ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 23. 25։)

Որ երբեմն դիւր էր, եւ հաստատուն. (Մաշկ.։)

Ի դիւր եւ յուղիղ ճանապարհս։ Ընդ դիւր եւ ընդ հարթ տեղի. (Լմբ.։)

Դիւր վայր։ Դոյր գետին. (Վստկ.։)

ԴԻՒՐ. ա. εὕπορος, ῤᾴδιος facilis Դիւրին. հեշտին. անդորր. հեշտ .... եւ Հեշտալի, հաճոյ. լաւ. աղէկ.

Զդիւրն եւ զդժուարն. (Փարպ.։ եւ Փիլ. սամփս.։)

Որ ի ձախէն, մոլորութեան շաւիղ է, եւ խաւարաւ լի, եւ դիւր ի գայթագղութիւն. (Համամ առակ.։)

εὑθύς, εὑθύ planus, planum գրի եւ ԴՈՅՐ. (ռմկ. դո՛ւր, դո՛ւրան ). Հարթ. եւ Հարթավայրք.

Որպէս դիւր թուի քեզ, արա՛. (Վրք. հց. ձ։)

Ոչ դիւր թուեցաւ նմա այս. (Եփր. ՟գ. կոր.։)

Զի եթէ դժուարինքն եղեն եւ հաւատամք, դիւրիցն ընդէ՞ր ոչ հաւատաս. (Սանահն.։)

Դիւր արարի նոցա ի կապանացն. (Բուզ. ՟Գ. 10։)

Յարձակի եւ ի դիւրոջ էր։ Ի դիւրոջ էին. (Ոսկ. տիտ.։ Գէ. ես.։)

Ըստ անձին դիւրի լկտութեամբ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)

Ըստ մտաց դիւրի անցուցանել, շրջել. (Խոսր.։ Սարգ.։)

Միթէ կամա՞ւ ինչ եւ առ դիւրո՞ջն եկն։ Այնպէս ի դիւրոջ է, զի, եւ այլն։ Սա ի դիւրոջ, եւ մեք ի վիշտս. (Ոսկ. ես.։)

դիւր. մ. Դիւրաւ. դիւրով.


Զանգակ, աց

s.

bell;
clock bell;
handbell, small bell hung on the neck of cattle;
— ելեքտրական, electric chimes;
— բուսոց, bell-glass;
— կանթեղի, lamp-glass, glass-globe, glass-shade;
գանգիւն —ի, stroke of a bell;
ձուլիչ —աց, bell-founder;
չուան —ի, bell-rope, bell-pull;
— հարկանել, to ring the bell;
— վասն ննջեցելոց, to toll for the dead;
հնչէին —ք պատարագի, the bells were ringing for church.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զանգակ կամ բոժոժ (մեծը և կամ փոքրը)» ՍԳր, որից՝ զանգականի «զան-գակներ» Մագ. մեծ են, էջ 20 զանգակագանչ Նարեկ., զանգակաձայն Եղիշ. չրչր. և խա-չել., զանգակատուն Յիշատ., զանգակեալ «բոժոժներով զարդարուած» Արծր. գրւում է նաև կ տառով՝ զանկակ, զանկակաձայն ևն։ Բուն արմատն է զանգ, որ ունի Վահր. գրուած զանկ ձևով. սրանից զանգիկ կամ զանկիկ «մակալեզու, պզտիկ լեզու, լեզուակ, voile de palais» Ոսկիփ.։ Արդի գրականում արե-վելեան բարբառը գործածում է զանգ, իսկ արևմտեան բարբառը՝ զանգակ։-Նոր բառեր են՝ զանգահարութիւն, զանգակաձև, զանգա-կածաղիկ (ըստ Տիրացուեան, Contributo, § 508 campanula crispa Lam. ծաղիկո)։

= Պհլ. *zang ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] ︎ zang,) [arabic word] ︎ zangala, zangula, [arabic word] zangul, [arabic word] zangūla, [arabic word] zangulāla «զանգակ, բո-ժոժ, փոքր զանգակ». սրանցից փոխառեալ ևն նաև ասոր. ❇ zaggā «զանգակ», [syriac word] . zangā «հնչիւն», քրդ. zenk, zengil, zangei, zangil «բոժոժ», zengeluk «կոկորդ, կոկոր-դի ոսկոր» (հմմտ. վերը զանկիկ «մակալե-զու»), ուտ. զmնգ, օսս. žangarak մռառ ზანგალაკი զանգալակի «բոժոժ» ևն։-Հիւբշ. 149։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, Bö̈tticь [other alphabet] 1850. 354 սանս. camkha։ Նոյն, Arica, 75, 235 պրս. zang։ Lag Urgesch. 980 պրս. zangula։ Նոյն, Le-sam. Abhd. 41 պրս. zang, žang, zan-gula, ասոր. zag ևն։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 342 զ նախդիրով անկանիլ բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. զանկ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. զանգ, Գոր. Շմ. Ռ. Տիգ. զանգ, Մրղ, զանգ՝, Ագլ. Տփ. զա՛նգակ, Սչ. զանգագ՝, Պլ. զանքագ, Ղրբ. զm՛նգ'ակ' զmնգ', Սլմ. զանգ'mկ։, Մկ. Ոզմ. Վն. զmնկակ, Հմշ. զօն-գագ։-Գործածւում է զանգաք նաև իբր ած. «քաղցրահնչիւն» նշանակութեամբ (ինչ, զանգակ ձայն. զանգակ աղբիւր). Երև. կայ զանգակ ծաղիկը (ըստ Պռօշեան, Սկիզրն երկանց, էջ 53)։-Նոր բառեր են զանգաթել, զանգաձայն։-Նոր փոխառութիւն է զանգու-լակ (Ղրբ. զնգօ՛լակ), իբր պրս. zangulak «բոժոժ»։

NBHL (5)

κώδον campana, tintinnabulum Գործի մեծ եւ փոքր՝ պղնձի՝ ձայնահան լեզուակաւ որ ի միջի. զանկակ, եւ բոժոժ.

Ոչ զանգակ նիւթոյ պղնձոյ դանդաչեցուցեալ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)

Զանգակս ոսկիս ի մեջ նոցա շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 33։ ՟Լ՟Թ. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 13։)

Զյարմարութիւն եւ զմիաբանութիւն եւ զհնչումն ի միասին զաշխարհիս մասանց զանգակքն երեւեցուցանեն. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)

Շարժեաց ծերն զզանգակն՝ գալ աշակերտին .. . մոռացաւ զհարկանել զանգակին. (Վրք. հց. ձ։)


Զառիկ, ռկի

s.

arsenic;
*tinsel;
— կարմրագոյն, realgar, red arsenic, orpiment;
— ոսւեգոյն, orpiment.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

«մկնդեղ, arsenicum» Խոր. աշխ. 608. Գաղիան. Ոսկիփ. Վրթ. քերթ. գրուած է զառինայ Բառ. երեմ. էջ 98։

= Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պրս. [arabic word] zarni, [arabic word] zarna, որից փոխառեալ են ասոր. [arabic word] zarnīka (Brockelmann, 99բ), արաբ. [arabic word] zarnīq, [arabic word] zarnīx, թրք. [arabic word] ︎ zərnəq, աղաւ. zərnəx, չաղաթ. [arabic word] zirnek, քրդ. [arabic word] zernik ևն, բոլորն էլ «մկնդեղ» նշանակութեամբ։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև յն. ἀρσενιϰόν, որ արդէն Արիստոտել յիշում է և որ ժողովրդական ոս-տուգաբանութեամբ մօտեցրած է αρσενιϰός կամ άρρενιϰός «արու, արական» բառին (տե՛ս Schrader, Reallexicon, Հիւբշ. IF, le. 457 և Boisacq, 83). յունարէնից էլ փո-խառեալ են լտ. arsenicum, ֆրանս. arsénic ևն։ Փոխառեալ բառերը երևան են հանում միջին պրս. *zarnīk ձևը, որի աւելի հինն էր հպրս. *zarniya-, կազմուած zar-«դեղին» արմատից. հմմտ. զնդ. zaranya-«ոսկի. ոս-կեայ», zairi-«դեղին, ոսկեգոյն», պրս. zar, zarr «ոսկի», zarrīn «ոսկեղէն». որով զառիկ բուն նշանակում է «ոսկեգոյն դեղին»։ Հայե-րէն բառը ծագած է երկրորդական *zarrik ձևից, որ յառաջացած է անշուշտ պրս. *zar-nik-իզ, n բաղաձայնը նախորդ r-ի հետ նոյ-նացնելով։-Հիւբշ. 149։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bot-tich. Horae aram. 33, 58, Rudimenta 41, 106, Lag. Arm. Stud. § 757 ևն։-

lusti, Zendsp. 118 զնդ. zairi «դեղին» սանս. hari, պրս. zar «ոսկի» ևն։

NBHL (4)

Կորճէք ունի եւ զառիկ. (Խոր. աշխարհ.։)

Զառիկ, լաժուրդ, ժանգառ, բուռ՝ կիր, եւ այլ որ նման է սոցին. (Վրթ. քերթ.)

Շինէ զառիկն եւ ծարիրն. (Ոսկիփոր.։)

ἁρσενικόν arsenicum, auri pigmentum Հող կարմիր, որպէս ներկ ներկ հանքային, ազնիւն ոսկեգոյն, ի կիր արկեալ յոսկերչաց՝ զգուշութեամբ, զի է թունաւոր.


Զատիկ, տկի

s.

Easter;
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։

Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների

զատուելու ժամանակ էր պատահում, որով և պատշաճապէս զուգորդուեց Հրէից պասեքին։ Մուշեղ եպս. (Գաւառի տարեցոյցը, 1911, էջ 55) հնդ. Սատի աստուծոյ և հյ. ազատ բառի հետ։ Հ. Ն, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 107 բուն նշա-նակութիւնը դնում է «զոհի անասուն» և կցում է գւռ. զատ «կերակուր» բառին։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. զատիկ, Երև. Մշ. Տփ. զադիկ, Ալշ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. զադիգ, Խրբ. զատիգ՝, Գոր. Ոզմ. Վն. զmտիկ, Ագլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. զmտիկ՝, Ասլ. զադիգ, զադիյ, Հճ. Տիգ. զmդիգ, Ղրբ. Մժ. զէտէգ՝, Զթ. զադը՛գ։-Նշանակում է նաև ծանօթ միջատը։ Նոր բառեր են՝ ծռազատիկ, զատկառեխ, զատկադէմ, զատկութիւն, զատ-կուիլ, զատկչէք։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზატიკი զատիկի կամ ზადიკი զադիկի «տօն, Զատիկ, Զատկի քառասունք» Գործ. ժբ. 4, ზატიკობა զատիկոբա կամ Գადიკობა զադիկոբա «տօն տօնել», քրդ. [arabic word] zadik «Ջատիկ, Յարութեան տօնը»։

NBHL (10)

πάσχα pascha որ եւ վր. զատկի. Զատումն Իսրայէլի յԵգիպտոսէ, եւ Գառն՝ զոր կերան ի նմին գիշերի. տօն ազատութեան ի գերութենէ, եւ ի կոտորածէ անդրանկաց, եւ այլն. այժմ տօն Յարութեանն Քրիստոսի։ Նոյն է եւ ՊԱՍԵՔ, ՊԱՍՔԱ. ըստ եբր. ֆասախ, այսինքն անցք. եւ յարմարեալ ի յն. բա՛սխա, որ եւ ՉԱՐՉԱՐԱՆՔ.

Զատիկ Տեառն է։ Առէ՛ք ձեզ ոչխար, եւ զենջիք ի զատիկ։ Զոհ զատկի Տեառն է այս։ Զենումն տօնի զատկի. (Ել. ՟Ժ՟Բ. ՟Լ՟Դ. եւ այլն։)

Զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 7։)

Մի թէ եւ զզատկէ՞ն ասիցեն, թէ ձուկն էր, եւ ոչ գառն. (Եզնիկ.։)

Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն ՟ անցարան. իսկ ըստ հայոց լեզուիս՝ ազատութիւն ի չարչարանաց. (Ճ. ՟Թ.։)

Այսօր զպասեք չարչարանաց ելից իսրայէլի փոխեցեր ի փրկութիւն հոգւոց զատիկ՝ սուրբ յարութեամբ քո Քրիստոս. (Շար.։)

Այնպէս լուսազգեստք եղեն՝ որպէս ի Տէրունեան սուրբ Զատկին. (Եղիշ. ՟Ե։)

Լայնաբար, Տօն ուրախութեան. տօնական հանդէս. ցնծութիւն.

Եւ կատարեալ զպաշտօնն՝ զատիկ ուրախութեան առնէին (կերակրելով եւ զաղքատս). (Փարպ.։)

Քրիստոս ... զատիկ աշխարհի, եւ տօն տիեզերաց. (Մանդ. ծն.։)


Զափրան

s.

saffron;
cf. Քրքում.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, գրուած նաև զաւհրան, զաֆրան «քրքում» Վրդն. ծն. և մեկն. երգ. Վստկ. 91. Մխ. բժշ. 44. Յայսմ. մրտ. 19, զափարան Անկ. գիրք հին. կտ. 14։

= Արաբ. [arabic word] za'faran «քրքում», որ փոխառութեամբ տարածուած է նաև Ասիոյ և Եւրոպայի բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. թրք. [arabic word] safran, ռմկ. zafran, քրդ. za-firan, վրաց. ზაურანი զափրանի, թուշ. զափրան, ռուս. шафрaнъ, հսերբ. šafran, savran, նսերբ. zaferan, zoforan, zapran լեհ. szafran իտլ. zafferano, սպան. zafran, azafrano, ֆրանս. գերմ. safran, հֆրանս. safleur, zaflor, պորտ. acafrāo, անգլ. sa-tiron, մբգ. safrān, ռում. šofran, նյն. σασράνι ևն ևն։-Հիւբշ. 279։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (3)

Բառ այլազգական. զաֆրան. այսինքն Քրքում.

Եղեգան եւ սիզոյ եւ զափրանի սերմն ոչ է ի ծայրս. (Վրդն. ծն.)

որ եւ ի Մեկն. երգ. գրէ՝ ԶԱՖՐԱՆ, եւ ԶԱՓՐԱՆ։ Իսկ ի Մխ. բժիշկ. գրի եւ ԶԱՒՀՐԱՆ։


Գաւազան, աց

s.

stick;
rod, switch, whip;
wand;
cudgel;
crook;
flail;
bar;
sprig, shoot;
twig;
stock, lineage;
— իշխանութեան, sceptre;
— եպիսկոպոսական, crosier.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անասուն քշելու փայտ. 2. մարդ ծեծելու փայտ. 3. ծեծ, հա-րուած. 4. խրատ. 5. իշխանի կամ թագաւորի մական, կրօնաւորի գաւազան. 6. եշևանո-թիւն». ՍԳր., «7. ծառի ճիւղ, ոստ» Վրք. հց. «8. ցեղ, զարմ, ցեղաբանական ցուցակ» Սե-բեր. Բրս. յուղիտ. Սամ. երէց., «9. եպիսկո-պոսի կառավարած թեմը» Օրբ. հրտր. Էմինի. էջ 101, «10. ծիածանի իւրաքանչիւր գոյնի շերտը» Վեցօր. 115 («Յորժամ աղեղն յամպս երևեսցի երփն երփն գունովք զգաւազանսն ձգելով.-ըստ գեղեցիկ դիտողութեան Ս. Վ Նազարէթեանի, Պատկեր, 1893, էջ 132)։ Նոյնը նաև Շիր. 45. որից գաւազանակիր Մ. Մաշտ. 184 ա, գաւազանաբուղխ, գաւազա-նահերձ, գաւազանահմայութիւն, գաւազանա-ձև, գաւազանասաստ, գաւազանաւոր, գաւա-զանել, գաւազաներգութիւն, գաւազանա-գիրք, բոլորն էլ յետին։

= Պհլ. *gavāzan «եզ քշելու գործիք, որ մի երկար փայտ էր՝ ծայրը խթան անց-կացրած». այս պհլ. բառը աւանդուած չէ, բայց նրա դէմ կան պրս. [arabic word] gavāza, որ և [arabic word] gāvzana, [arabic word] gavaz «էշ կամ եզ քշելու խթան», ղնդ. gavāza «եզ քշելու գործիք», երկակի գործածությամբ՝ «եզ քշելու խթան և մտրակ» (Bartholmae, 511), սանս. gááǰana (ող». մեկնւում է gāo, gāv «եզ, կով, ար-ջառ» և az, aǰ «վարել, քշել» բառերից։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ն. ասոր. gāvāzá, lävázá «գաւազան»։ Հմմտ. խա-րազան։-Հիւբշ. 126։

Իրանեան ծագումը նշանակում է հնե-ոից Մագ. քեր. 229 «Իսկ մեր ի Պար-սից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ բռեստս, որպէս դուռա և ռիդէ, մարքաբ, աւազան .. գաւազան՝ որ է վարիչ արջա-ռոյ, խարազան՝ որ է վարիչ իշոյ և այլք այսպիսի բազում, որ գրեթէ հասարա-կորդ է լեզուիս մերոյ. սոյնպէս և մեր առ նոսա»։ Համամ. քեր. 268 արմատր դնում է գաւ նախդիրը։ Ուղիղ է Տաթև. ձմ. լգ. «գաւազան, այսինքն որ հարկա-նէ զանբանս»։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ՝ դնելով պրս. gavāza, բայց սխալ է սրա հետ յիշել նաև պրս. ջէվ-կեան։ ՆՀԲ-ից յետոյ է Botticher, A-rica, 75, 221, որին յաջորդում են Lag UIrgesch. 951, Muller, SWAW. 42, 253, Justi, Zendspz. 103, Պատկա-նեան, Փորձ, 1880 մարտ, էջ 84, Տէրվ. Մասիս, 1882 ապրիլ 26 ևն։ Կուրտի-կեան, Արևելք, 1899, Թ 4060 պրս. քե-վազէ կամ խեվազէ «հովուական ցապ» (ԳԴ քեվազէ «կուժ», իսկ խեվազէ չու-նի)։ Այս համեմատութիւնը մերժելով 3. Վ. Յակոբեան, Ծաղիկ, 1899 նոյ՛

4 դնում է պրս. gā̄vzana։ Թիրաքեան, Արիահայ բռ. 114 զնդ. gavasna «ար-ջառաջիլ» (ըստ Bartholomae, 510 բա-ռիս իմաստը անյայտ կամ անստոյգ է)։

ԳՒՌ (dialectal) Գրեթե ամէն տեղ պահուած է «կրօ-նաւորի գաւազան» նշանակութեամբ. այս-պէս՝ Տփ. գավա՛զան, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ավազան, Մրղ. կավա-զան, Ննխ. Պլ. Ռ. քավազան, Շմ. կ.ավա-զան, Ոզմ. գ'mվmզան, Մկ. տmվmզmն, Տիգ. քmվmզmն, Ղրբ. կ. ըվա՛զան, Հմշ. կավազօն ևն։ Բնիկ «հովուի գաւազան» իմաստով է Սլմ. կ mվmզան. յատկապէս Զէյթունի բար-բառը որոշում է գ'ավազօն, գ'ավազոն «վար-դապետի գաւազան» և գ'ազվօն, գ'ազվոն «հասարակ գաւազան, փայտ, ցուպ»։ Նոր բառեր են՝ գաւազան Ղրբ. «որթատունկի մաա կամ վազ, որ նոր են տնկում», գաւաղանա-սլտուղ, գաւազանափոս։

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. käväzán «գաւազան» (եկե-ղեցական բառ)։

NBHL (11)

ῤάβδος Virga, βακτηρία baculus, σκῆπτρον sceptrum պ. կէվազէ, վարիչ արջառոյ. եւ ջէվկեան, ցուպ խաղու կեռ ի գլուխն։ Ի մեզ Որ եւ է ոստ, շառաւիղ. ցուպ. բիր. մահակ. մական. վարիչ հովուական, իշխանական, թագաւորական. լըպուգ, տէյէնէկ, ասա. եւ նմանութեամբ՝ Շառաւիղ ազգի. զարմ. սօյ. եւ Իշխանութիւն. եւ Խրատ. գան. մասնուպ, փայէ, քէօթէկ.

Եւ առ յակոբ գաւազան.. եքերծ զդալարն ի գաւազանացն։ Բղխեսցէ գաւազան յարմատոյն յեսսեայ։ Դալարացաւ գաւազանն ահարոնի։ Հարկանել գաւազանաւ զծառայ, զէշ, եւ այլն։ Հովուեսցես զնոսա գաւազանաւ երկաթեաւ։ Գաւազան եղեգնեայ, ընկուզի։ Ձգեաց արքա առ եսթեր զգաւազանն ոսկի։ Որ խնայէ ի գաւազան, ատեայ զորդի իւր. եւ այլն։

Գաւազան իշխանութեան եգիպտացւոց։ Փոքու գաւազանի ցեղի իսրայէլի։ Ըստ իշխանութեանց ձերոց եւ գաւազանաց ձերոց։ Եբեր նմա գաւազան թագաւորութեան. եւ այլն։

Անկաւ գաւազան ինչ ի ծառոյն. (Վրք. հց. ՟Ի։)

Գաւազանն՝ նշանակ խրատու. (Մխ. երեմ.։)

Ցուպ՝ նեցուկ եւ գաւազան, մական տուեալ հաստատութեան. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Գաւազան ի ձեռին ճանապարհորդի առ ամենայն ինչ օգտակար է. (Նեղոս.։)

Միոյ քրիստոսական գաւազանին յարդարեսցին լինել հօտ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Գաւազանիս խորհուրդ կրկին ունի ցուցանել զճշմարտութիւնն. նախ հովուական, եւ ապա վարդապետական. (Շ. բարձր.։)

Ազգք ընդ իւրեանց գաւազանաւ անկեալք. (Բրս. յուդիտ.։)

ԳԱՒԱԶԱՆ ասի եւ Կարդ եւ աղիւսակ նահապետաց, թագաւորաց, իշխանաց, հայրապետաց, եւ այլն։ (Վրք. հց. ժա։ Սամ. երէց.։ Սեբեր. եւ այլն։)


Գաւիթ, ւթի, ւթից, ւթաց

s.

vestibule, court, forecourt, porch, portico, —, — ոչխանրաց, sheepfold, sheepcote;
— եկեղեցւոյ, parvise.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

. ի, ի-ա հլ? «տան, ապարանքի կամ տաճարի բակ կամ նախասենեակ» ՍԳր. «ոչխարի փարախ» Յհ. ժ. 1. 16. նմանո։ թեամբ «եկեղեցի, երկնից արքայութիւն» Կիւրղ. գանձ. Լմբ. սղ. և ժղ., որից՝ վայրա-գաւիթ Եզեկ. խէ. 1 (ի-ա հլ.), սրովբէագա-ւիթ Նար. խչ., նախագաւիթ (նոր գրակա-նում), Նորագաւիթ (գիւղի անուն՝ Երևանի մօտ)։

Հներից Համամ. քեր. 268 արմատը դնում է գաւ նախդիրը (?)։-Նորերից Lag. Btrg. bktr. Lex. 29 զնդ. gaoуa-oiti «արօտ», սնս. gavyuti «արօտա-

մայր» բառերի հետ։ Պատկանեան, Փորձ, 188Ո մարտ, էջ 84 պրս. gāv «կով» բա-ռից։-Տէրվ. Նախալ. 108, vas «բնակիլ» արմատից, իբր> գահ-իթ> զաւիթ. «կրնայ նաև զնդ. գաւյա-իտի, հնդ. գա-ւյու տի «մակաղատեղի» բառերուն հետ համեմատութեան բերուիլ և այն թերևս աւելի հաւանականութեամբ»։-Հիւբշ. 126 մերժում է զնդ. և սնս. բառերի հա-մեմատութիւնը, որոնք ո՛չ նշանակու-թեամբ և ո՛չ էլ ձայնապէս համաձայն են հայերէնին.-Հիւնք. գօտի բառից։-Datrubány, ՀԱ, 1908, 154 հնխ. vəbhā-«հիւսել» արմատիզ։ ԳԻՌ.-Առհասարակ պահուած է «եկեղե-ցու գաւիթ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Պլ. գավիթ (հին լեզւով), քավիթ (նոր լեզւով։, Ախց. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ա-վիթ, Ռ. քավիթ, Ասլ. գ'ավիթ, գ'ավի՝ ևն։

NBHL (6)

αὑλή Atrium Բակ տան եւ ապարանից եւ տաճարի, եւ այլն. որմեալ բացօթեայ կամ սրահ՝ արձակավայր յարտաքին դրաց ցներքին դրունս բնակութեան. բակ. հայաթ, այաթ, ավլու.

Եւ որպէս Փարախ. ἁγέλη թ. աղըլ. գոմ.

Գաւիթ տանն արքունի։ Գաւիթ թագաւորին։ Կոխել զգաւիթս իմ մի յաճախէք։ Նստէր արտաքոյ ի գաւթին։ Գաւիթ քահանայապետին։ Զգաւիթն՝ որ արտաքոյ տաճարին.եւ այլն։

Գաւիթ ոչխարաց։ Որ ոչ են յայսմ գաւթէ. (Յհ. ՟Ժ. 1. 16։)

Նմանութեամբ, Արքայութիւն. վերին յարկք. եւ Եկեղեցի.

Հելլենացի փիլիսոփայիցն կարծիք (վասն աշխարհի) արտաքոյ է մերս գաւթաց։ Այս կորուսանէ զանձն իշխանականն, եւ արտաքոյ է գաւթացս մերոց. (Լմբ. ժղ.։)


Գեղձ, ից

s. bot. yew;
cartilage, kernel, gland;
cf. Գեղձումն.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«սաստիկ փափագ» Լմբ. սղ., որից՝ գեղձալ կամ գեղձիլ «սաստիկ փափագիլ, փղձկիլ, վառիլ» Պիտ. Պտմ. աղէքս. 69, գեղձումն «ուժգին փափագ, տենչանք, փղձը. կումն, գութ, արգահատանք» Նիւս. կազմ. Փիլ. լին. Պիտ. Լամբ. մատ. 381. Տօնակ., գեղձանք (գրուած գղձանք) Աթան. էջ 354 (նորագիւտ բառ), ընդ գեղձանիլ «սաստիկ լալ, փղձկիլ» Ոսկ. մ. բ. էջ 739 և Բ. տիմ. ա. էջ 171 (առաջին վկայութեան մէջ բոլոր ձե-ռագիրներն ունին ընդեղձանէր, իսկ երկրոր-դից մի ձեռ. ընդեղձանալ). արմատն ունի ու-րեմն կրկին նշանակութիւն՝ «փափագ և լաց. մորմոք». (գեղձումն կերակրոյ «ախորժակ» Նիւս. կազմ.). հմմտ. տենչալ «փափագիլ», Սուրմալուի գաւառականով «սիրտը կսկծալ, մորմոքիլ»։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vel արմատից՝ աճած ձ աճականով. հմմտ. լտ. volo «ու-ղել», սանս. váranam «ընարութիւն, փա-փազ», vrnītē «ընարամ, փափաղոմ, սի-րում է», զնդ. var, vərənav-«ընտրել. կա-մենալ», գոթ. wiljan «ուզել», waljan «ընտ-րել», հբգ. wêllan «ուզել», wellen «ընտ-րել», գերմ. wollen «ուզել», wahlen «ընտ-րել». հիսլ. val «ընտրութիւն», լիթ. vely-ǰu, vēlyti «փափագիլ, տենչալ, ցանկալ, բարեմաղթել», viltis «յոյս», հսլ. volja voliti «ուզենալ, կամենալ», volla «կամք». ϑαι «ուղել», ἔλδομαι, ἔέλδομαι (ով) «տենչալ, ցանկալ, փափագիլ, բարե-մաղթել», ἔλδαρ «փափագ, իղձ», ἐλπίς «յոյս» (աճած π-ով), հկորն. բրըտ. guell «ւաւագոյն» ևն. տե՛ս Walde, 855, Boisacq, 239, Trautmann, 348. Pokorny, 1, 194, Ernout-Meillet. 495։

ՆՀԲ իրար ետևից շարում է «իղձ և բաղձանք... առ գեղեցիկ... գելմամբ սրտի կամ փղձէումն»։ Bugge, KZ, 32, 5 և IF, 1, 449 դնում։ է հսլ. že-lèti, želati «փափաքիլ» բառի հետ հնխ. g2hel արմատից։ Այս մեկնութիւնը յի-շում է նաև Հիւբշ. 433, նախորդ զեղձ «խոյլ» բառի մօտ։ Meillet, Kevue crit. 1897, 388, թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL, 11, 393 մերժեց այս մեկնու-թիւնը և տուաւ վերի մեկնութիւնը։ Այս մասին եղած վէճերը տե՛ս ցեղձ «խոյլ» բառի տակ։ Հիւբշ. IF, Anz. 10, 45 համաձաւնւում է ընդունելու գեղձ «փափագ» բառի համար կա՛մ Bugge-ի և կամ Meillet-ի մեկնութիւնը։ Schef-telowitz, BВ, 28, 298 սանս. upa-val-hate «հարձուփորձել»։ Petersson, Ar u Arm Stud. 127-128 այս մեկնա-թիւններն ընդունում և նրանց վրայ աւելացնում է օսս. varzum. varzin «սիրել», որ դնում է հնխ. uelgh, uolgh արմատից։

NBHL (7)

σμίλαξ taxus, convolvulus Ազգ բաղեղան, կամ պատատուկ վնասակար ձկտեալ ի վերայ ծառոց.

ԳԵՂՁ որ եւ ԳԵՂՁՈՒՄՆ. ὅρεγμα, ὅρεξις extensio, appetitus, desiderium Իղձ եւ բաղձանք սաստիկ առ գեղեցիկ իմն, կամ ի լաւ թուեցեալն. ուժգին ձկտումն եւ բերումն յօժարութեան, իբր գելմամբ սրտի, կամ փղձկումն.

Նուազին եւ մանկունք ի մարսն փափաքեալք. այսպէս եւ մաքուր հոգին առ աստուած, որոյ հետեւի արտօսրն, գեղձքն, առփումնն. (Լմբ. սղ.։)

ἄδην glans, glandula, tonsilla Ձկտեալ մսանն կամ խոյլ ի մարմնի.

Ատամն, աճառք, գեղձք, շաղկապք։ Գեղձքն՝ որ ի խինձսն մարմնոյն։ Գեղձքն հաստատումն են ամանիցն, զի մի՛ խորտակեսցին ի բռնի շարժութեանցն. (Նիւս. բն. Դ. եւ ԻԵ։)

Իբրեւ զգեղձ պատեալ կերիցի, եւ իբրեւ զեղէգն լի երաշտութեամբ. (Նաւում. Ա. 10։)

Եթէ զգեղձս քաղելով այժմ՝ զբժշկութեամբ ծառ մաքրեալ՝ պտղաբեր կենաց կազմիցէք. (Պիտ.։)


Գեր

s.

weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
prep. adv. on, up, above;
more, very, much.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

«ողբ, լաց, կոծ» (ունի միայն ԱԲ), որից գեր գործել «լալ, ողբալ» Ոսկ. պօղ. հտ. Ա. էջ 260, 492, 751, 832։ Բառս գտնում ենք նաև Գ. մակ. դ. 2 «Եւ քաջացն սուգ անհնա-րին և գեր արտօսրալից գոչմամբ եռանդն ի վեր հասեալ՝ զսիրտս ճմլէր» =յն. τοῖςδε *lουδαίοις (քաջացն) ἀνήϰεστον (անհնարին) πένϑος (սուգ) ὴν ϰαὶ (և) πανόδυρτος μετն δαϰρύων (գեր արտօսրալից) βօղ (=գոչ-մամբ)։ ՆՀԲ գրելով մէ՛կ բառ (գերարտօս-րալից), թարգմանում է «սաստիկ առ։ տառուიօ լի», իբր կազմուած գեր-ոչ-ոսկե-դարեան մասնիկով և համապատասխան յն. λανόδυοτος «յոյժ ողբալի» բառին։ Սակայն այս պարագային առանց թարգմանութեան է մնում με τα δαϰρύων «արտօսրալից»։ Նո-րայր, Կորիւն վրդ. և թարգ. էջ 455 ուղղում է հատուածը՝ «Եւ քաջացն սուգ անհնարին և գեր՝ արտօսրալից գողմամբ..», գեր առնե-լով իբր առանձին բառ և գոյական՝ «ողբ» նշանակութեամբ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ, 1911, 48-49 ցոյց է տալիս, որ յունարէնին համապատասխան լինելու համար պէտք է առնել գեր (ածական) «πανόδυρτος, յոյժ ողբալի», որով արտօսրալից ճշտիւ լինում է μετά δαϰούων։ Գեր ածականը գտնում ենք նաև Եղիշ. գ. էջ 44 «Ոմանք զգեր արտօսրն եբրև յաղբերականց հոսէին յաչաց իւրեանս» (ՆՀԲ գրում է իբրև մի՛ բառ՝ գերարտօսր, որ շատ անյարմար է գալիս տեղին)։ Նոյնը նաև Ոսկ. փիլ. էջ 482 «Մի ծոյլո, մի՛ մեղկս, մի՛ ի զեր մտաց», ուր յունարէնը երեք բառի դէմ ունի միայն օῦϰ ἀναπεπτωϰιτα «մեղկ, թոյւ»։ (Բայց ինչպէ՞ս պէտք է հասկանալ այստեղ հյ. գեր, «ողբալի՞» թէ՜ «ծոյլ»)։

Տէրվ. Նախալ. 51, 55, 81 տե՛ս գեղգե-ղել բառի տակ։ Նորայր, Կորիւն վրդ. և Առոմ. էջ 455 վերի ձևով պարղաբանե-լով բառը՝ կցում է պրս. [arabic word] γiri բառին. այսպէս [arabic word] γiri kardan «լալ գոչմամբ և աղաղակաւ» (ճիշտ ինչպէս հյ. գեր գործել), [arabic word] γaran «ի ձայն լալ և ողբալ», [arabic word] γiri «լալիւն՝ որ լինի գոչմամբ և աղաղակաւ», [arabic word] γarang «լաց՝ որ լինի տրտմութեամբ. կերկե-ռումն յորկորի, որ լինի ի լալոյ կամ ի նեղանալոյ»։ Հայերէնը պէտք էր դնել իրանեան այս ձևերից փոխառեալ. բայց ոչ նրանց ծագումն է յայտնի և ոչ էլ գոնե պահլաւերէն ձևը կայ։ Բառասկզբի γկարող է տալ հյ։ գ (հմմտ. [arabic word] γund> գունդ), բայց ձայնաւորները համաաա-տասխան չեն։

ԳՒՌ (dialectal) Ըստ Ս. Մովսիսեանի (նամակ 192x սեպտ. 27) նոյնից է գերի գործել Բլ. «լալով աղերսել, խնդրել, պաղատիլ» ոձը։

«վեր, աւելի քան, բարձր» Պիտ. Յհ. իմ. ատ. և պաւլ. Պորփ. Նար. 8. Լմբ. մատ. 28 (գեր օրինացն անցանել-օրէնքից այն կողմ անցնիլ). քիչ անգամ միայն գոր-ծածուած է ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ գեր ի վերոյ ձևով. այսպէս՝ «Գեր ի վե-րոյ լինիցին ախոյանին» Եզն., «Ի զանգիտե-լոյ և ի պատկառանաց գեր ի վերոյ լինել». Ոսկ. եբր. նոյնը հակառակ դիրքով՝ «Ի վերոյ գեր զսատանայ և քան զմեղս» Ոսկ. կողոս. 594։ Յետոսկեռարեան շրջանին դարձած է շատ գործածական նախամասնիկ, համա-պատասխան յն. ύπερ-մասնիկին, որով ստրկօրէն թարգմանուած են բազմաթիւ բա-ռեր. ինչ. գերագոյն=յն. υπερτερος, գերա-դրական= ύπερϑετιϰός, գերակատար= υπεე-τέλειοσ, գերապայծառ=ύπέρλαμπρος, գերա-պատիւ= Նπερτίμιος, գերբնապէս= ὅπερφυως, գերիմաստ= ύπὲρσοφος ևն ևն (սրանց թիւր Առձեռնում 192 է), բոլորն էլ յետին։ Իսկ այն բառերը, որ իբր թէ ոսկեդա-րեան մատենագրութեան մէջ զսրծածուած ևն. ևասկածելի են և սրբագրելի. ինչ. գերար-տօսրայիզ Գ. մակ. դ. 2 (որի վրա տե՛ս նա-խորդ գեր «ողբ, լաց» բառը), գերահրաշ Ա. գաթ։-Նոր դրական լեզուն էլ ունի բազմա-թիւ բառեր՝ նոյն գեր մասնիկով կազմուած, ինչ. գերբնական, գերմարդ, գերմարդկային, գերիշխան, գերիշխանութիւն, գերակշռել, գե-րակշռութիւն, գերադաս, գերաղասելի, գերա-դասութիւն ևն ևն։-Նոյն արմատից եմ կար-ծում նաև գերուհի «աստուածուհի», որ ունին ՀՀԲ և ՓԲ։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. uer «բարձրանալ» արմատից, որի միակ ժառանգորդն է յն. ծεἰρω, αίρω (<αfεριω, fαριω) «բարձրա-նալ, վերանալ, բարձրացնել, վերացնել»։ Կարծւում է թէ նոյն հնխ. uer պարզ արմատի աճականներն են հնխ. uers և uerd. առաջի-նից ծագում են սանս. váršman-«բարձրու-թիւն, բարձունք, ծայր», váršiyān «բարձ-ռագոյն, գերագոյն», հսլ. vruchu «ռառաթ բարձունք», լիթ. virszús «վերևինը», լտ. verruca «բարձրութիւն, պալար, բիծ», անգլ-սք. wearr «մարմնի վրայ կոշտ», հիռլ. ferr «լաւագոյն», Նիռլ. farr «սիւն, մոյթ», -իսկ երկրորդից՝ հբգ. warza, հիսլ. varta, հսաքս. warta, անգլսք. vearte, անգլ. wart, հոլլ. wrat, դերմ. warze և պրս. [arabic word] bālū, բոլորն էլ «պալար, շիտ» (Walde, 823, Boisacq, 15, Kluge, 519, Pokorny, 1, 267, Ernout-Meillet, 1049, Trautmann, 362)։

ՆՀԲ պրս. bar, յն. ὸπὲρ, լտ. super supra բառերի հետ։-Windisch. 7 երկ-րորդ ձևն է համարում վեր բառի, որ մեկնում է իբր սանս. upari, յն. υπερ։ Lag. Urgesch. 228 var արմատից, հսլ. σorč ձևի հետ։-Meillet MSL 7, 165 գեր և վեր նոյն է համարում։ Մառ Արաքս, 1890, Ա, 111 վեր և լեառն ձևերի հետ զնդ. gairi «լեռ»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 115 պրս. [arabic word] čir «յաղթող, բարձր» բառից։ Միւսները տե՛ս վեր բառի տակ։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տւաւ Meillet, BSL, ж 79, էջ

օ։ Իրենից առաջ Müller, SWAW, 38, 586 և Հիւբշ. KZ, 23, 34 և 48 յն. αεἰρω համեմատել էին հյ. վեր բառի հետ. բայց ընդունելի չէր, ըստ որում հնխ. ս>հյ. վ համեմատութիւնը ուղիղ չէ։

NBHL (36)

հյց. խնդրով. ὐπέρ super, supra Ի վեր քան. գեր քան. գերագոյն. քան. առաւել քան. վեր, աւելն քան. (պ. պէր. յն. իբէ՛ր. լտ. սու՛բէր, սու՛բրա)

ԳԵՐ Ի ՎԵՐՈՅ. նխ. սեռ. խնդրով. ὐπέρ supra, prae եւ այլն. Վերագոյն. ի վեր քան. առաւել քան.

Գեր զմարդիկ։ Գեր զբնաւ։ Աղիտագոյն գեր զմահուն վտանգս։ Աւելի գեր զասացեալսս։ Գեր զբազումս, եւ այլն. (Պիտ.։)

Գեր զասացեալսս վատթարագոյն. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)

Գեր զոր ի մեռային զդառնահոսան ջրոցն ծորումն. (Անան. եկեղ։)

Գեր զոր ոչ ինչ եղիցի այլ վերանցեալ սեռ. (Պորփ.։)

Յաւէտ գեր զնա գեղեցկակերտեալ. (Խոսրովիկ.։)

Կենաց փայտ, եւ գեր ամբարձեալ զմայրսն լիբանանու. (Համամ առակ.։)

Սեռ. խնդրով.

Գեր օրինացն անցանել։ Գեր մարդկան գտան սովաւ զօրացեալ. (Լմբ. եկեղ.։)

Որով զմարդիկ գեր դասեցեր վերնոցն. (Գանձ.։)

Այլ եւս խնդրովք. որպէս Քան.

Ու՞մ այլ ումեք իրաւացի առաւել՝ գեր դմա չափել հատուցումն. (Պիտ.։)

Անխնդիր. մ.ա. որպէս Գերագոյն. աւանդ.

Գե՛ր ելոց, եւ նուաստից։ Գեր ի վերնայինսն զնոր ժողովուրդ առ քեզ մատուսցես. (Նար. ՟Գ. եւ Նար. գանձ խչ.։)

Սովորութիւն եղեւ ասել, որ գեր ի վերոյ գլխոյս է, ի վեր։ Ամենայն զօրութեան գեր ի վերոյ աստուածութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 68։)

Հոգեւորն՝ սորա գեր ի վերոյ է. (Նիւս. կազմ. ՟Թ։)

Գեր ի վերոյ լինիցին ախոյանին. (Եզնիկ.։)

Գեր ի վերոյ մարդկայնոյս համբառնային բնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)

Զայս հանապզ եւ միշտ խոկամք, զի ընկերին գեր ի վերոյ լինիցիմք. (Խոսր. պտրգ.։)

Որք կոյսք իցեն վասն աստուծոյ, եւ գեր ի վերոյ գայցեն ամուսնացելոց, եւ ամբարհաւաճիցեն. (Կանոն.։)

Գեր ի վերոյ ծայրից լերանց, կամ սրբոյն Գողգոթայ, ամենայն երկնի, կամ ալեաց ցանկութեան, քննութեան, երկիւղի, եւ այլն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։ նար։ Մաշկ.։ Լմբ.։)

ԳԵՐ Ի ՎԵՐՈՅ. Բցռ. խնդրով իբր ռմկ.

Ի զանգիտելոյ եւ ի պատկառանաց գեր ի վերոյ լինել. (Ոսկ. եբր.։)

Գեր ի վերոյ տեսեալ զարարիչն եկեալ. (Շար.։)

Գեր ի վերոյ զօրութիւնք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Ի գեր ի վերոյսն կացուցանել զնա. (Մաշկ.։)

Զգեր ի վերոյսն է առ գովութեան մրցանակս. (Պիտ.։)

Ճոխանամք նոքօք գեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)

Գեր ի վերոյ եմք քան զյոլովս. (Վրդն. ծն.։)

Գեր ի վերոյ քան զբան սպասաւորութիւն տնօրինական գործոց. (Սկեւռ. աղ.։)

Ի գեր՝ վերոյսն քան զկարն իւր յանդգնիլ ձեռնարկել. (Սարգ. յկ. յռջբ։)

ԳԵՐ ՔԱՆ. գ. Գեր. գեր ի վերոյ քան, ի վեր քան.

Գեր քան զամենայն ազինս նախնեաց։ Մկրտեաց, եւ գեր քան զջուր։ Ձայն սաղմոսողին գեր քան զմարգարէութիւն։ Կշտամբեալս գեր քան զծուր. (Նար.։)

Առատացուցանէ գեր քան զբան՝ զշնորհս անպարտ մահու նորա ի վերայ պարտաւորացն. (Սկեւռ. ես.։)

Ի մեծ ազդմանէ այսր աղաղակի գեր քան ի վերնոցն՝ քանդեալ վերացաւ դրանդն ամրութեան կամաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)


Երկն, երկան, երկունք, կանց

s.

pang, work, labour in child-birth;
pains, labour, trouble, fatigue;
երկունք ծննդականի, throes;
յերկունս լինել, ունել երկանց, պատիլ զումամբ երկանց, to be in labour, in the pangs of child-birth, to labour.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ն հլ. (-կան, -կամբ, կունք, -կանց) «տղաբերքի ցաւ» ՍԳր. Եփր. ա. թես-182, «տառապանք ցաւ, տագնապ, վախ, եր-կիւղ» Ել. ժե. 14. Սղ. ժէ. 5, որից՝ երկնել «տղաբերքի ցաւ քաշել» ՍԳր. «ցաւազնիլ, վշտանալ. կարօտով սպասել» Հռ. ը. 22. Ամբ. գ. 10. «նիւթել, մեքենայել» Սղ. է. 15. Ոսկ. յհ. Բ. 18, երկնիլ «հառաչել, ցավագ, նիլ» Ոսկ. ճառք 772. Հռովմ. 65, երկնչիլ «ծնող» Նար., երկնակից «վշտակից» Շնորհ. երկաշարութիւն «երկանց ծնունդ» (նորագիւտ բառ) Տիմոթ. կուղ, էջ 192։

= Մեկնութիւնը տե՛ս երկնչել։

ՆՀԲ երկ «գործ» բառից։ Windiscb 30 լտ. circulus «շրջան» բառի հետ, սր մերժում է Lag. Arm. Stud. § 735։ Ո։-ղիղ մեկնեց նախ Տէրվ. Նախալ. 83, 103, որ անցողակի կապում է երկիւղ. երկնչել բառերի հետ։-Մառ, ЗВО, 5, 318 զնդ. ϑwya «սարսափ»։ Հիւնք. երկո։ բառից։ Bugge, Btrg. 15 երկ «գործ» բառի հետ է կցում։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, 335 և Karst, Յուշարձան, 4Ո6 սումեր. rak «ստեղծել, զաւակ բերեչ», 423 ույգ. er, ալթայ. erúi, եակուտ. ārāi «ցաւ»։ Pcdersen, Kelt. gram. 1, 71 երկ «գործ» և երկնչիլ բառերի հետ գերմ. Sorge «խնամք, հոգս» ընտանիքի հետ (տե՛ս Pokorny, 2, 529)։

NBHL (17)

ԵՐԿՆ ԵՐԿՈՒՆՔ. ὡδίν, ὡδύνη dolor parturientis, anxietas Ճիգն եւ ցաւ ծննդականի, որպէս ծայրագոյնն յերկս աարժանելիս. տղաբերքի ցաւը.

Որպէս երկն յղւոյ. (՟Ա. Թես. ՟Ե. 3։)

Երկունք կալցին զնոսա իբրեւ զկանայս ծննդականս։ Ցաւք երկանց. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Կ՟Զ. 7։)

Ուստերք եւ դստերք՝ իմոյ որովայնի երկք եւ երկունք։ Զգուշանայցե՞ս երկանց եղանց։ Լուծանիցե՞ս զերկունս նոցա. (Յոբ. ՟Բ. 9։ ՟Լ՟Թ. 1։)

Ասի եւ զկուսական եւ անցաւ ծննդենէ՝ որպէս Պատրաստութիւն եւ ներգործութիւն ծնանելոյ.

Ի կուսէ նա միայն ծնաւ, անաղտ ծնունդն, եւ առանց ցաւոց երկունքն. (Նիւս. երգ.։)

Զիա՞րդ առանց սերման կոյսն մայր լինի, եւ յետ երկանց կոյս գտանի. (Տօնակ.։)

ԵՐԿՈՒՆՔ. նմանութեամբ, Տագնապ, երկիւղ. վիշտ. գործ դժուարին եւ անկատար. ցաւ. ցաւագին սիրտ. դառն հեծութիւն. եւ այլն.

Երկունք կալան զբնակիչս քանանացւոց. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 14։)

Շուրջ եղեն զինեւ երկունք մահու. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 5։)

Երկունք հիւանդութեանն բազմացեալ՝ զմահ ծնանին. (Լմբ. սղ.։)

Զանազան երկունս ուտելովն գործեն. (Մաշկ.։)

Անզգամ միտք անհասիցն ցանկալով՝ հանապազ յերկունս է. (Փիլ. այլաբ.։)

Երկու երկունք սիրոյ ստիպէին զնա. յիշատակ մեռելոյն, եւ տեսիլ կենդանի սիրելւոյն. (Մամբր.։)

Եւ այլ ոմն այսպէս երկամբք պատասխանի տայր. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Ի վերայ տրտմեցուցանողին՝ որպէս ի վերայ անձին իւրոյ երկամբք արտասուեսցէ։ Յերկունս եղեալ լայր դառնապէս առաջնորդն մեր անտոնիոս. (Կլիմաք.։)

Յորոց երեւի երկն կամ երկունքն ի մէջ բերել եւ զձայն հեծութեան, իբր երգ ցաւոց. զի եւ ի յն. օտի՛, է երգ. եւ օտի՛ն, երկն. եւ օտինի՛, ցաւ, վիշտ։


Եւ

conj. adv.

and;
also, likewise;
-..., -..., both..., and;
— ոչ, neither, no, nor;
ոչ մին եւ ոչ միւսն, neither;
neither one nor the other;
— երիտասարդք — ծերք, both young and old;
— այլն, et caetera, and so on;
— այն զի, — այս զի, the more so;
— արդ, now, then;
—եթ, only, solely;
conj. adv. — եւս, also, more, over, still, moreover, likewise;
— զի, — քանզի, since, because.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

«ու, նաև, ևս, էլ», կրկնութեամբ՝ «թէ՛.. թէ՛...» ՍԳր. Եզն. ևն, որից՝ ևեթ «մի-այն», ևս «նաև, է՛լ», և ևս «ա՛յլ ևս», ևս քանզևս «առաւել քան զառաւել», բոլորն էլ ոսկեդարեան։ Հին և ընտիր են նոյնպէս ի արղ, արդ ևս, արդարև, է և, ոչ ևս, չև, չև ևօ. և ոչ, և ոչ ևս, ուր և, թէև, թէպէտև, և եթէ, մինչև, մինչչև, թերևս, դեռ ևս, մինչ չև ևս, իբրե. իբրև ոչ, իբրև ոչ ևս, զևս (ևս քան ղևս ձևի մէջ) ևն։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. èpi «նաև, ևս» ձե-ւից. հմմտ. սանս. [other alphabet] api «նաև, դեռ ևս, էլ, մօտը», հպրս. apiy, զնդ. aipi «հենց, ըստ, մօտը, միջոցին», յն. έπί «վրայ, սրա վրայ», թոխար. pi «նաև», ալբան. êperε (Walde, 532, 605, Boisacq, 264)։ Հայերէնի հետ յատկապէս նման են գալիս յն. ἐπ' τουτω=հյ. ևս և թոխար. pi, որ թուականնե-րի մէջ ծառայում է իբր կցորդ՝ ճիշտ ինչպէս հայ. իննևտասն, քսանևինն ևն ձևերի մեջ։ Սոյն հնխ. èpi ձևի ձայնդարձներն են opi (միջին աստիճան) և pi (ստորին աստիճան), որոնց վրայ տե՛ս ու և ըստ (Pokorny, 1, 122)։-Հիւբշ. 445։

ՆՀԲ արմատն է ւ, յորմէ ռմկ. ու, վե, վ, իւ, սանս. եվա։ Peterm. 33 եբր. va և արաբ. ❇ va շաղկապների հետ. իսկ էջ 170 և շաղկապի հետ նոյն է դը-նում ինչ որ և դերանուն, ճիշտ ինչպէս եբր. և արաբ. hva դերանունները գալիս են va շաղկապից։ Spiegel, BVS, 4, 473 այս և դերանունը շաղկապից անկախ համարելով՝ համէմատում է ղնդ. ava ձևի հետ։ Lag. Urgesch. 61 և. Btrg. bktr. Lex. 5 սանս. api, զնդ. aiwi ձևե-ոի հետ։ Justi, Zendsp. 8 զնո. aēva հպրս. aiva, զազա yau, օսս. yeue, yu «մէկ», իսկ էջ 62 սանս. զնդ. uta, պհլ, պրս. u ևն։ Մորթման, ZDMG, 26, 533 բևեռ. eha և 591 բևեռ. iu բառերի հետ. Հիւնք. արաբ. վէ, ու, իւ։ Karst Յու-շարձ. 403 սումեր. bi «և, միասին, հետ»։ Ուռեր մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 654 մերժելով զնդ. aiβi համեմատութիւնը և դնելով aipi, սանս. api, յն. ἐπί ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. յէւ. միւսները ունին ու ձևըչ Գրականից փոխառութեամբ կազմուած ձևեր ևն՝ և անել Ղրբ. «ժամերգութիւնը շուտով՝ հապճեպով վերջացնել», և ու եչ Տփ. «խնդրի հանռամանքները»։

«օտար». այս բառը մենակ գործա-ծուած չէ. բայց գտնում եմ Բառ. երեմ. էջ 94 յիշուած երկու բարդերի սկիզբը, որոնք են՝ եւազգած «օտարահանդերձ», եւակոչ «օտա-րակոչ»։

«անէծք». գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 95 գրծ. եւիք ձևով, որից էլ բարդութեամբ եւակոչ «անիծասաց» էջ 94։

NBHL (15)

Շաղկապ καί, δέ, τε et, autem, -que, -ve, atque Շաղկապ զօդիչ ամենայն բառից եւ բանից ընդ միմեանս՝ ջոկաման ասացեալ, այսինքն ի մի մանօղ զջոկս ձայնից։ Արմատն է ւ. յորմէ ռմկ. ու. վէ, վ, իւ. սանս. էվա.

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ երկիր էր աներեւոյթ եւ անպատրաստ.եւ այլն։

Եկից եւ ես զկնի քո։ Եւ ձեզ վա՛յ օրինականացդ։ Եւ դու ի նոցանէ ես.եւ այլն։

Զի եթէ ոչ բացաւ աչօք տեսանէին զյոյսն խնդալից, եւ ոչ կարէին իսկ գործել զայնպիսի մեծ առաքինութիւն։ Ուր կա՛մ իւրեանց է, եւ շրջկոցին (իբր, ո՛ւր եւ)։ Որպէս ինքնանապական է, եւ էառանց ապականութեան ծնաւ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը. ՟Բ։)

Որ մեղանն, նոքին սակս այնորիկ եւ մեռան. (Խոր. ՟Գ. 51։)

Որք եւ ոչ մարդկան միայն, եւ անասնոց անգամ ոչ զօրեն վնասել. (Շ. հրեշտ.։)

ԵՒ. իբր անուն հոլովական.

Ասելովն զեւն շաղկապ, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)

ԵՒ, ԵՒ. Կրկնեալ յերկուս հատուածս, իբր Եթէ՛, եթէ՛. միանգամայն. թէ՛, թէ՛.

Առաքինութիւն ե՛ւ տեսական է, ե՛ւ գործական։ Երկուս խնդրէ, ե՛ւ արդարոց ապրել, ե՛ւ վասն նոցա՝ այլոց։ Գարի ե՛ւ մարդկան ե՛ւ անասուն կենդանեաց է կերակուր. (Փիլ.։)

Ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց՝ ե՛ւ անսալոյս ե՛ւ չանսալոյն։ Աստուած զբարւոք կամսն ե՛ւ ունէր ի բնէ, ե՛ւ ունի. (Եզնիկ.։)

Համարս պահանջէ ի մէնջ՝ եւ վասն արտաքնոց, ե՛ւ վասն ներքնոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

ԵՒ ԱՐԴ. οὗν ergo, itaque, igitur νῦν nunc Արդ. այսուհետեւ. եւ զի այս այսպէս. ուրեմն այժմ. աս ասանկ ըլլալէն ետեւ, ուրեմն հիմա.

Եւ արդ այսպէս կացէ՛ք դուք յաղօթս։ Եւ արդ մի՛ երկնչիցիք.եւ այլն։

Եւ արդ անիծեա՛լ լիջիր դու ի վերայ երկրի». յն. եւ լտ. եւ այժմ։


Գամ, եկի, եկ, եկայք, եկեալ, գալ

vn.

to come;
to arrive, to attain;
to behave, to demean one's self, to act;
to be inclined;
to apply ones self with ardour;
յառաջ —, to spring, to proceed, to emanate, to rise, to derive, to result;
— ի միտս, յինքն, to recover one's senses;
— ի լաւութիւն, to amend, to reform;
— ի յառութիւն, to grow worse;
ընդ արհամարհանս —, to be despised;
եկն ի վախճանել, he was near death;
— աւուրն, it is getting light;
ի — աւուրն, at the break of day, at dawn;
ի — երեկոյին, towards evening;
— ի վտանգ, to run into danger or peril;
— ի զարմացումն, to admire;
— ի հարցումն, to interrogate;
յերկիւղ — to fear;
— յոզորմութիւն, to have pity;
— ի զղջումն, to repent;
— յիմն, to undertake;
ի քնին —, to examine;
— ի կարծիս ուրուք, to consent;
յաղերս —, to grant, to become compassionate;
ընդ ձեռամբ —, to fall into the hands of;
— ընդ աղբ or ապաւառ, to stain, to soil one's self;
— ընդ ծուխ, ընդ փոշի, to be smoked;
to cover with dust;
— ընդ կուսական արգանդ, to be born of a virgin;
ընդ ուրուք կեանս —, to examine the life of some one;
— ըստ կամաց or ըստ բանի ուրուք, to listen, to give attention;
ըստ կարծեաց ուրուք —, to speak according to the opinion of some one;
սիրով — զմատնըչաւ, to love traitors;
— զայլ արամբ, to love another persons husband;
— զտամբ իւրով, to take care of one's own household;
զերկրաւ —, to turn, to travel round the world;
— զիւիք, to applicate one's self, to give one's self to;
գինւոյ — զտկամբ, to see double from wine;
զօրինօք —, to keep the laws;
զանառակութեամբ —, to be inclined to debauchery;
— զարբեցութեամբ, զընչիւգ —, to give one's self to drink, — to avarice;
զբանիւք —, to chatter, to tattle;
որքան — է քեզ, according to your strength;
որչափ իւր — էր, as much as he could;
— ի վերայ, to assail, to come upon;
to happen some misfortune.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

«բևեռ, մեխ, չիվի» Ոսկիփ., որից կազմուած են երկաթագամ Ագաթ. Խոր. Բ. 8z. Յհ. կաթ., պղնձագամ Վրդն. ծն., գամել «բևեռով պնդել, մեխել» ԱԲ։

ՆՀԲ լծ. տճկ. գամա «փայտէ սեպ», չիվի «գամ», լտ. cuneus «գամ»։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ լինել ևն ձևերից հա-նում է երկաթագամ և սրանից էլ շի-նուած է դնում գամ «մեխ»։-Karst, Յուշարձան, 418 թրք. ❇ qama «սեպ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 112 պրս. ligām «սանձ» բառի կրճատ gām ձևիզ է դնում։

ԳՒՌ (dialectal) Ռ. քամ, Զթ. գ'օմ, գ'ոմ, Ասլ. գ'օմ, գ'օմշի «գամ», իսկ Ննխ. Պլ. գամէլ, Ասլ. գ'ամել, Չթ. գ'ամիլ, Ռ. քամէլ «գամել»։

ՓՈԽ (borrowing) Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։

, ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎

Առաջին անգամ Peterm. 25 համե-մատեց եբր. [hebrew word] qam «միասին, և, նաև» բառի հետ։ Lagarde, Arm. Stud. § 447 անիմաստ է գտնում այս մեկնութիւնը և հյ. գամ դնում է պրս. [arabic word] gām «քայլ»։ Պարսիկ բառը թէև ձևով համաձայն, բայց նշանակութեան կողմից չի յարմարում մեր բառին. այս-աէս նաև իրանեան միւս ձևերը, ինչ. պհլ. պազենդ. gām, զնդ. gāma-«քայլ, քայլաչափ» (Bartholomae, 522)։ Զուր տեղը Lagarde հյ. գամ բառը թարգ-մանում է «քայլ» և գամ քան զգամ մեկնում է «քայլ առ քայլ»։ Յայտնի է, որ հյ. բառը այսպիսի նշանակութիւն չունի։ Եւ զարմանալի է, որ Հիւբշ. 126 առանց երկբայութեան ընդունում է այս մեկնութիւնը, դնելով հյ. գամ՝ իբրև ի-րանեան փոխառութիւն։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ դնում է գոմ բառից, իսկ ռամ մի, գամ քան զգամ դնում է ան-գամ բառից։ Թիրեաքեան, Բանաս։ 1ՉՈՈ. 315 նոյն ընդ կամք և պրս. [arabic word] kam «իղձ, բաղձանք»։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 368 գամ համարում է ժամ բառի հետ նոյն և նախնական նշա-նակութիւնը դնում է «ժամ»։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gam «անգամ»։

ԳՒՌ (dialectal) Տփխիսի բարբառը պահում է գամ «անգամ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ էս «ա-մօքը «այս անգամ», մէ գամ «մի անգամ», շատ գամ «շատ անգամ»։-ՆՀԲ հտ. Ա. 526 բ, Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 126, Մէնէ-վիշեան, Յուշարձան, 265 աշխարհաբարի կամաց «մեդմ» բառը հանում են գամ քան զգամ, գամաց ի գամս ձևերից. հմա. մի-ջին հյ. ի գամէ։ Բայց այս բանը չի կարող ուղիղ լինել, որովհետև ունինք Ակն. գամաց, Տփ. կամաց, Երև. Ջղ. կամանց ևն, որոնք սոյց են տալիս նախաւոր կ։ Եթէ բառը ծա-գած լինէր գամ բառից, սրանց տեղ պիտի ունենայինք Ակն. գ'ամաց, Տփ. գամաց, Երև Ջղ. գ'ամանց ևն, կամաց ծագում է կամք բառից. հմմտ. նոյն արմատից Ոզմ. կամով «կամաց», Ալշ. Ակն. Բզ. Մչ. Ննխ. Չրս. կամկար «կամաց, դանդաղ» (այսպէս ունի և Առաք. պտմ. 72, 84. հմմտ. նաև միջին հյ. կամկար. «Քարն որ զառիվայր գնայ՝ ի սկիզ-բըն կամկար է և որչափ մօտենայ ի ներքին կողմն, զօրանայ շարժումն»). կայ և միջին հյ. կամկէք կամ կամկէկ «կամացուկ» Վստկ. 54, 184 «Զտնկին դնելն աղուոր ի կամկեք արա, որ չճխմի» (տպ. համկէք, բայց էջ 248 ուղղուած կամկէք), «Յապիկած ամանս շըր-ջեա ի կամկեկ. Քաղցր, կամակ և գողտրիկ» Ուոմ. աղէքրս. 22։

NBHL (29)

ἤκω, ἕρχομαι, βαίνω, πάρειμι Venio, adsum, adeo եւ այլն. Եկաւորել. փոխիլ անտի այսր, ի հեռաւոր վայրէ ի մօտաւորն. կէլմէք.

Ուստի՞ գաս, կամ գայք։ Զի՞ եկիք առ իս։ Գալով եկեսցեն։ Եկ, եւ գայ։ Եկայք առ իս, կամ զկնի իմ. եւ այլն։ Ոճք ձեւանան բազմապատիկ, յորժամ խնդիրն ոչ է բառ տեղական, կամ է ի զանազան հոլովս, մանաւանդ ի պարառականն. զոր օրինակ.

Զարթիր, եւ եկ ի միտս քո. (Մանդ. ԻԴ։)

Եկի ի մտի իմում. (Վրք. հց. ԻԱ։)

ԳԱԼ Ի ԶՂՋՈՒՄՆ, ՅՈՂՈՐՄՈՒԹԻՒՆ, Ի ՔՆԻՆ, Ի ԾՆՈՒՆԴ, ՅԱՃՈՒՄՆ, Ի ՎԱԽՃԱՆ, Ի ԼՐՈՒՄՆ, Ի ՎՏԱՆԳ, Ի ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն. իբր Շարժիլ, փոխիլ, դառնալ, աճել, լրանան, եւ այլն։

ՎԿԱՅ ԳԱԼ, այսինքն Լինեն։ Եղիշ. է։ ԳԱԼ ԸՍՏ ԿԱՄԱՑ, կամ ԸՍՏ ԲԱՆԻ իմաստնոյն, այսինքն Վարիլ։ (Եզնիկ.։)

Իսկ ընդէ՞ր եւ աստուած գայցէ ըստ սառայի. (Կիւրղ. ծն.) իբր կուսակից լինել։

ԳԱԼ Ի ՄԷՋ. իբր Գոյանալ։ (Երզն. մտթ.։)

Անմտաց ի ցանկութիւնի գայ. այսինքն ցանկալի լինի. (Իմ. ԺԷ. 5։)

ԳԱԼ ԸՆԴ ԿՈՒՍԱԿԱՆ ԱՐԳԱՆԴ. այսինքն Ծնանիլ ի կուսէ։ (Ոսկ. մ. Ա. 2։)

Լաւ է թէ ոչ հաստեսցի, եւ ոչ եկեսցէ ( ի լոյս ծննդեամբ). (Եփր. ել.։)

ԸՆԴ ԴԱՒԹԻ ԿԵԱՆՍ ԳԱԼ. այսինքն Խորհել, անցանել մտածութեամբ։ (Ոսկ. մ. Ա. 10։)

ԳԱԼ. իբր ἕρχομαι Gressor Կռուիլ. ոգորիլ. ընդհարկանիլ. իրարու հետ ինկնալ.

Եպիսկոպոսք չեպիսկոպոսաց, եւ ուխտականք չուխտականաց, եւ ժողովուրդ ժողովրդականաց արեամբ չափ գայցեն. (Կոչ. ԺԷ։)

ԳԱԼ ԸՆԴ ԱՂԲ, ԸՆԴ ԾՈՒԽ, ԸՆԴ ՓՈՇԻ, ԸՆԴ ՓՈՇԻ, ԸՆԴ ԱՊԱՒԱՌՍ. իբր Ընկեցիկ լինել, շաղախիլ։ (Սղ. ձգ. 11։ Խոսր.։ Ճ. Ա։)

ԳԱԼ զսիրով ուրուք կամ իրիք, եւ զմիմեամբք, զգրովք, զիւիք, եւ այլն. որպէս Յարիլ, փարիլ, դեգերիլ, յածիլ, պատիլ. սիրով վառիլ, վարիլ, եւ այլն.

Գալ զնորա սիրով. զտամբ. զպատուիրանօք. (Առակ. Ե. 19. ԺԱ. 29։ Գ. Թագ. Զ. 12։)

Զճշմարտութեան բանիւ։ Զխրատու. զիմաստութեամբ. (Եւս. քր. Ա։)

Զառաքինութեամբն. զհոգեւորօք. (Ոսկ. մ. Ա. 14. 15։)

Զարբեցութեամբ. զնչիւք. (Մանդ. ԺԷ. ԺԸ։)

Զմիմեամբք (սիրով կամ պատուով). զիւրեանց կանամբք. զայլ արամբ, եւ այլն. (Ոսկ. փիլիպ.։ Նախ. ա. պետր.։)

Զգրովք հարցն եկեալ. (Յհ. կթ.։)

Հազար ամ զմիմեամբք եկեալ գտանէ. այսինքն բովանդակեալ. (Եւս. քր. Ա։)

ԳԱԼ. Իբր թարմատար եւ ի զարդ (որ գտանի եւ ի ռմկ).

Կացի մնացի, եկն եբեր փուշ եւ տատասկ. (Ոսկ. ես.։)

Ազնիւ ցորեան սերմանեմք, եւ գայ բերէ այլ կերպարանս. (Վեցօր.։)

Որչափ իւր ինքեան գալ էր, զբովանդակն ի միջոյ ի բաց կամեցաւ բառնալ. (Պիտ.։)

ԵԿ ԱՆՑՑՈՒՔ. ՕՆ ԵԿԱՅՔ եւ մեք, զի ընդ նմա մեռցուք. իբր Աղէ. հայտէ։ (Ա. Թագ. ԺԴ. 1։ Յհ. ժա. 16։)

Ոչ մարդ երեկ, ոչ զրոյց եբեր։ Ոչ զրոյց երեկ. (Մաշկ.։)


Գամ, մոյ, մու

s. adv.

means, resources, remedy;
hold, crack, opening;
time, retaking;
ոչ կարել —ս գտանել, not to know where to put the hands or feet, to be without remedely;
—ս եւ հնարս գտանել, to find the way to do a thing;
ոչ կարացին — եւ մուտ գտանել, they could not do more;
— մի, once;
—ու, —ու, many times, successively, always;
— քան զ—, little at a time, more and more.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

«բևեռ, մեխ, չիվի» Ոսկիփ., որից կազմուած են երկաթագամ Ագաթ. Խոր. Բ. 8z. Յհ. կաթ., պղնձագամ Վրդն. ծն., գամել «բևեռով պնդել, մեխել» ԱԲ։

ՆՀԲ լծ. տճկ. գամա «փայտէ սեպ», չիվի «գամ», լտ. cuneus «գամ»։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ լինել ևն ձևերից հա-նում է երկաթագամ և սրանից էլ շի-նուած է դնում գամ «մեխ»։-Karst, Յուշարձան, 418 թրք. ❇ qama «սեպ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 112 պրս. ligām «սանձ» բառի կրճատ gām ձևիզ է դնում։

ԳՒՌ (dialectal) Ռ. քամ, Զթ. գ'օմ, գ'ոմ, Ասլ. գ'օմ, գ'օմշի «գամ», իսկ Ննխ. Պլ. գամէլ, Ասլ. գ'ամել, Չթ. գ'ամիլ, Ռ. քամէլ «գամել»։

ՓՈԽ (borrowing) Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։

, ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎

Առաջին անգամ Peterm. 25 համե-մատեց եբր. [hebrew word] qam «միասին, և, նաև» բառի հետ։ Lagarde, Arm. Stud. § 447 անիմաստ է գտնում այս մեկնութիւնը և հյ. գամ դնում է պրս. [arabic word] gām «քայլ»։ Պարսիկ բառը թէև ձևով համաձայն, բայց նշանակութեան կողմից չի յարմարում մեր բառին. այս-աէս նաև իրանեան միւս ձևերը, ինչ. պհլ. պազենդ. gām, զնդ. gāma-«քայլ, քայլաչափ» (Bartholomae, 522)։ Զուր տեղը Lagarde հյ. գամ բառը թարգ-մանում է «քայլ» և գամ քան զգամ մեկնում է «քայլ առ քայլ»։ Յայտնի է, որ հյ. բառը այսպիսի նշանակութիւն չունի։ Եւ զարմանալի է, որ Հիւբշ. 126 առանց երկբայութեան ընդունում է այս մեկնութիւնը, դնելով հյ. գամ՝ իբրև ի-րանեան փոխառութիւն։ Հիւնք. գամ, գամագիւտ դնում է գոմ բառից, իսկ ռամ մի, գամ քան զգամ դնում է ան-գամ բառից։ Թիրեաքեան, Բանաս։ 1ՉՈՈ. 315 նոյն ընդ կամք և պրս. [arabic word] kam «իղձ, բաղձանք»։ Անդրիկեան. Բազմ. 1903, 368 գամ համարում է ժամ բառի հետ նոյն և նախնական նշա-նակութիւնը դնում է «ժամ»։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. gam «անգամ»։

ԳՒՌ (dialectal) Տփխիսի բարբառը պահում է գամ «անգամ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ էս «ա-մօքը «այս անգամ», մէ գամ «մի անգամ», շատ գամ «շատ անգամ»։-ՆՀԲ հտ. Ա. 526 բ, Այտընեան, Քննակ. քեր. էջ 126, Մէնէ-վիշեան, Յուշարձան, 265 աշխարհաբարի կամաց «մեդմ» բառը հանում են գամ քան զգամ, գամաց ի գամս ձևերից. հմա. մի-ջին հյ. ի գամէ։ Բայց այս բանը չի կարող ուղիղ լինել, որովհետև ունինք Ակն. գամաց, Տփ. կամաց, Երև. Ջղ. կամանց ևն, որոնք սոյց են տալիս նախաւոր կ։ Եթէ բառը ծա-գած լինէր գամ բառից, սրանց տեղ պիտի ունենայինք Ակն. գ'ամաց, Տփ. գամաց, Երև Ջղ. գ'ամանց ևն, կամաց ծագում է կամք բառից. հմմտ. նոյն արմատից Ոզմ. կամով «կամաց», Ալշ. Ակն. Բզ. Մչ. Ննխ. Չրս. կամկար «կամաց, դանդաղ» (այսպէս ունի և Առաք. պտմ. 72, 84. հմմտ. նաև միջին հյ. կամկար. «Քարն որ զառիվայր գնայ՝ ի սկիզ-բըն կամկար է և որչափ մօտենայ ի ներքին կողմն, զօրանայ շարժումն»). կայ և միջին հյ. կամկէք կամ կամկէկ «կամացուկ» Վստկ. 54, 184 «Զտնկին դնելն աղուոր ի կամկեք արա, որ չճխմի» (տպ. համկէք, բայց էջ 248 ուղղուած կամկէք), «Յապիկած ամանս շըր-ջեա ի կամկեկ. Քաղցր, կամակ և գողտրիկ» Ուոմ. աղէքրս. 22։

NBHL (20)

πόρος Transitus, exitus, emolumentum, adjumentum Անցք (աջող), կամ Դէպ ինչ (եկեալ). դիւրութիւն. ելք. հայթայթանք. հնարք. ճար. կռուան ոտից. տեղի. վագա, չարէ, իլիշիկ, վէսիլէ.

ԳԱՄ ՔԱՆ ԶԳԱՄ. յորմէ ռմկ. կամաց կամաց. κατὰ μικρόν Paulatim Առ փոքր փոքր. տակաւ. երթալով ի նուագէ ի նուագ. քանի կերթայ նէ. կիթտիքճէ, եավաշ եավաշ.

Հոգին յիւր շնորհն հզօր եկաց, եւ այլ դամք հնարից սամսոնի յաղթեցին. (Փիլ. սամփս.։)

Ոտք խեցգետնոյն ոչ կարեն գամս գտանել յողորկ եւ ի սեպ պատեանս զեռնոյն (ոստրէի). (Վեցօր. է։)

Ոչ ինչ կարացին գամ եւ մուտ գտանել։ Այնպիսի զօրութիւն ետ մեզ աստուած, որում ոչ ինչ կարէ գամ գտանել չարութիւնն նոցա. (Ոսկ. ես.։)

ԳԱՄ, ռմկ. որպէս Բեւեռ, վարի ի յանգս բարդութեանց իբր Զօդ. սեպ. հեզոյս. cf. ԵՐԿԱԹԱԳԱՄ. (լծ. տճ. գամա, լիվի. լա. գունէուս)։

ԳԱՄ. Դէպք ժամանակի. այսինքն անգամ. նուագ. հաղ. հեղ, տարպա, տրպա. քէրրէ, տէֆա.

Յառաջին գամոյն, յորժամ ելին պարսիկք։ Ի կարգի առաջին գամոյն. (Լաստ. ԺԱ. ԺԶ։)

Գամու միոջ լեալ այն գործ. այսինքն մի անգամ, յայլում նուագի. (Բուզ. Ե. 3։ մ.)

Որովհետեւ գամ մի յանձն էառ զզոհսն, յանձին ունէր եւ զօրինակ զոհիցն օրինադրել. (Կիւրղ. թագ.։)

Յորժամ գամ մի ի վեր եկեալք ըմբռնեսցին. (Պիտ.։)

Գամ մի չկարացեալք։ Որ գամ մի յիմում տանս կայ։ Որ գամ մի յիմում իշխանութեանս է. (Փարպ.։)

Ոչ միայն զառողջութիւնն տայր մարմնոյ, այլ որ գամ մի ի սուրբ ձեռսն մերձենային՝ զերծանէին ի հոգւոցն կապանաց. (Ոսկ. ես.։)

Եւ որ ինչ գամ մի անցք անցին ընդ մեզ. (Ա. Եզր. Ը. 87.) յն. անցք ամենայն անցեալք ընդ մեզ։

ԳԱՄՈՒ ԳԱՄՈՒ. Բազում անգամ. ստէպ ստէպ. հետ զհետէ. միշտ. չօգ տէֆա.

Ոչ զի գամու գամու մատուցանել զանձն իւր պատրաստեաց պատարագ այլոյ արեամբ . .. Գամու գամու բազում անգամ մեռանել. (Եփր. եբր.։)

Գամ քան զգամ իրք առնն յառաջադէմ յաջողէին. (Բ. Մակ. Ը. 8։)

ԳԱՄ,ոյ, օք. գ. Հեղոյս. զօդ. գամուած.

Զելեւէջ նորա սանդղաձեւ արասցես բեւառապինդ գամօք. (Ոսկիփոր.։) (Յորմէ եւ բարդութիւնն՝ Երկաթագամ եւ այլն։)

ԳԱՄ 3 ԳԱՄ 2) ... Իսկ ԳԱՄ 3, ռմկ. որպէս Բեւեռ, վարի ի յանգս բարդութեանց իբր Զօդ. սեպ. հեզոյս. cf. ԵՐԿԱԹԱԳԱՄ. (լծ. տճ. գամա, լիվի. լտ. գունէուս)։


Գայլ, ոց

s.

wolf;
— մատակ, she-wolf;
կորիւն —ոյ, wolfs cub;
ցնկնիլ —ոյ, to whelp;
առնալ —ոյ, to howl.

· Calfa

Etymologies (8) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ. «գայլ անասունը» ՍԳր. գրուած է նաև գայո (կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, 128բ). սրա-նից են ծագում գայլ «սանձ, բերանակապ» ՍԳր. Ագաթ. (գրուած նաև գել, գէլ Շար. Շնորհ. վիպ.). հետևողութեամբ յն. λὸϰος «գայլ» բառի, որ նշանակում է նաև «ձիու կարծր սանձ, կապ» (հմմտ. լտ. lupus «գայլ գազանը», lupatus «սանձ»). գայլանալ «գայլ դառնալ, չարանալ» Ոսկ. մ. բ. 8. Մանդ., գայլենի «գայլի մուշտակ» Բուզ. զ. 2, գայլակորիւն «գայլի ձագ» Մամիկ., գայ-լառ «գայլից յափշտակուած՝ պատառո-տուած» Կանոն. Վրդն. առակ. 32 (գալառ). գայլութիւն Փարպ., գայլագռաւ Վրդն. առկ. 29, մարդագայլ «բորենի» Մխ. առկ., շնա-գայլ (նոր գրականում կազմուած), գայլա-հալած Ուխտ. բ. 37, գայլ կամ գայլխոտ «մի տեսակ գաղձ, cuscuta» Բժշ. (հմմտ. նաև ուրիշ բուսական անուններ՝ գայլ բառից կազմուած. ինչ. գայլաբոխ, գայլասխտոր, գայլասոխ, գայլթաթ, գայլթիս, գալլու ա-կանջ, գայլու թուր, գայլուկ, գայլվիզ. տե՛ս ՀԲուս. § 409-418)։

= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են՝ սանս. vrka-, զնդ. vəhrka-, պրս. ❇ gurg, գոթ. vulfs, գերմ. Wolf, հսլ. vluku, ռուս-волкъ, լիթ. vitkas, հպրուս. vilkis, լեթթ. wIlks, իռլ. fael, հիսլ. ylgr. ալբան. ul'k, յն. λόϰος, լտ. lupus (ֆրանս. loup, իտալ. lupa, lupo, ulivella, ռում. lup, սպան. lo-bo), սլաւեաններից փոխառութեամբ մինչև անգամ մորդվին. virgas, բոլորն էլ «գայլ» նշանակութեամբ (Walde, 447, Boisacq, 5аn Trautmann. 359, Horn, § 910, Kluge, 535)։ Հայերէնի նախաձևը ենթադրուած է զանազան ձևերով. Հիւբշման դնում է հնխ. vlyo-, Bartholomae, Stud. II. 13 հնխ. vlk2y-, Fick, II. 259 հնխ. vailo. հաստատ է, սակայն, որ այս բառն էլ ենթարկուելով ta-bou-ի, արջ բառի նման՝ կամաւոր ձևափո-խութեան առարկայ է դարձած։ Հնդևրոպա-ռէտները վերլուծելով «գայլ» բառի նախա-ձևը (ul-qu) և կապելով «աղուէս» բառի նա-խաձևի հետ (իբր ul-p-), կարծում են, որ երկուսի պարզական արմատն է uel «գիշա-տել» (հմմտ. լտ. vello «խլել», voltur «զի-շատիչ թռչուն», lacer «պատառոտած, պա-տառոտուն), որով «գալլ» նշանակում է բուն «գիշատիչ» (տե՛ս Pokorny, 1, 213 և 316, Ernout-Meillet, 539)։ Հիւբշ. 431։

Klaproth, Asla polygl. 106 արաբ. chaila, chaia'l բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 բնաձայն է համարում։ Peterm. 25, 33 լիթ. gailus «թունա-ւոր, կատաղի» բառի հետ։-Lagarde, Urgesch. 237 զնդ. valrva իբր «պա-տառող», որ գտնւում է xšaϑravairya «արօր=հողը պատառող» բարդի մէջ։ Diefenbach, Berlin. Jahrbl. 1843, 448 պրս. [arabic word] fayil(?) և ալբան. chelmr «թոյն» բառերի հետ։ Առաջին անգամ Muller. SWAW, 38, 576 և 585 զնդ, vehrkō, պրս. gurg բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ Այս համեմատութիւնը Lagarde, Arm. Stud. § 450 չի ընդու-նում։ Մորթման, ZDMG, 24, 80 թրք. ❇ qurd «գայլ» բառին ցեղակից է դնում։ Հիւնք. այգ բառից։ Թոմաշէկ, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 համա-րում է կովկասեան բառ։ -Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 104 գայլ «բերա-նակապ» բառը բաժանում է գայլ գազա-նից և դնում հնխ. wel-«ճնշել, սեղմել» արմատից, որի հետ համեմատում ի յն. ἰλλω, հոմեր. εἰλω «սեղմել», ούλαμός «ամռոխ», հյ. լմել ևն։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] γull «բանտարկեալի ձեռքի կապանքը, գայլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 306)։

ԳՒՌ (dialectal) Ննխ. գալ, Ախց. Կր. Սեբ. Սչ. գ'ալ, Ռ. քալ, Զթ. Խրբ. գ'mլ, Հճ. գ'ալ, գ'էլ, Ոզմ. գ'ել, Տփ. գէլ, Ալշ. Երև. Մշ. Ջղ. գ'էլ յգ. Մշ. գ'իլան, գ'իլանք), Հմշ. կէլ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կէլ, Տիգ. քէլ, Ագլ. գ.իւլ. Ղրբ. Շմ. կիւլ։-Նոր բառեր են՝ գայլադառ-նալ, գայլախնձոր, գայլակեր, գայլահաջ, գայլահող, գայլանոց, գայլառեխ, գայլա-սիրտ, գայլբերան, գայլխեղդ, գայլծաղիկ, գայլկապ, գայլկակաչ, գայլկոխ, գայլհաւ, գայլմամուխ, գայլմեռ, գայլմուշտակ, գայլ-պառաւ, գայլջորի, գայլոցի ևնւ

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. მგელი մգելի, ինգ. գել, մինգր. ვერი գերի, ნვერი նգերի, լազ. մը-գերի, գիւվերի, բոլորն էլ «գայլ (գազանը)» նշանակութեամբ, որոնց նմանութիւնը ըստ Հիւբշ. 397 պատահական է, իսկ ըստ Մառ Иппoл. 65 փոխառեալ են հայերէնից։ Գասախազ, ի հլ. «մի տեսակ կարծր քար» Ել. դ. 25. Յես. ե. 2. Յոբ. խա. 6, որից գայ-լախազեայ Յես. ե. 3. Եղիշ. յես. Եփր. յես., գայլախազային (նոր բառ), գրուած գայլա-հազ Կամրջ. Անկ. գիրք հին կտ. 300.-ըստ Գաղիան համարւում է «մի տեսակ մարմա-րիոն»։

= Բարդուած է գայլ և խազ «քար» բառե-րից։ Վերջինը, որ առանձին գործածուած չէ մեր մատենագրութեան մէջ, փոխառեալ է պրս. [arabic word] xaz բառից և նշանակում է «քարն այն՝ որով քերեալ հանեն զաղտն ի յոտից. այագ դաշի» (ԳԴ). ըստ այսմ գայլախաղ բուն նշանակում է «գայլի քար» և արդէն գորი. .ծուած է նաև գայլաքար ձևով. հմմտ. Անկ. գիրք հին կտ. էջ 317 (չունի ՆՀԲ)։ Բա-ռիս այս կազմութիւնը արդիւնք է մի հին ա-ւանդութեան կամ հաւատալիքի։ Գայլախա-զի գայլ վանելու յատկութեան մասին տե՛ս Արեղեան, Der Armenische Volksglaube, Leipzig, 1899, էջ 115։

Ուղիղ մեկնեց Հիւնք. էջ 19։ Աբեղեան, անդ, գայլախազ մեկնում է «գայլ պա-տառող կամ գայլ այրող»։

ԳՒՌ (dialectal) Rivola, Բառ. հայոց, 1663, էջ 72 ունի «գելխազ. գայլախազ», որ անշուշտ գաւառական մի ձև է, այլուստ անծանօթ։

NBHL (9)

λύκος Lupus Գազան պատառօղ՝ նման շան, յափշտակիչ գառանց եւ ոչխարաց. գալ, կալ. գուրտ, զէյպ, կիւրք, գըլլէվպ, քելեք, քէլիւք.

ԳԱՅԼ 2 (ի, իւ.) գ. κημός camus, hamus (լծ. կէմ, սանձ). եւ λύκος lupatum, freni genus asperrimum Իբր Գելոց, կամ ի նմանութէնէ գայլոյ սովելոյ՝ որ մնայ երբեմն բերանակապ անշարժ, Սանձ բերանոյ մարդոյն՝ երկաթեայ, փայտեղէն, կամ չուանեայ, կաշկանդիչ առ ի չկարելոյ այլ եւս փակել կամ բանալ զբերանն. քէլէփչէ, խավէլ.

Բենիամին գայլ յափշտակօղ։ Գայլք եւ գառինք ի միասին ճարակեսցին։ Իբրեւ զոչխարս ի մէջ գայլոց.եւ այլն։

Գայլք արաբացւոց. այսինքն արագընթաց. (Ամբ. Ա. 8։ Սոփ. գ. 4.) որ եւ ՔԱՆԱՍԱՐ ԳԱՅԼ ասի։

Արբանեկութիւն գայլուն. (Խոր. Բ. 67։)

Յանխնայ փողոտեալ յապականիչ գայլուէն. (Վրք. ածաբ.։)

Արկանել գայլ ի բերան նորա. (Ագաթ.։ Իսկ Բ. Մակ. Զ. 18.)

Ածեալ գայլ ի բերան ստիպէին ուտել խոզենի. յն. բերանաբաց. ἁναχανῶν hians

ԳԱՅԼ 3 Անուն սրընթաց գետոյ յառաջին հայս։ (Ագաթ.։ Նիւս. ի Գր. սքանչ. եւ եւ այլն։)


Գանձ, ուց, ից

s.

treasure;
heap;
hymn;
— արքունի, exchequer, finances;
տուն —ու, treasure, treasury;
— արքայի, privy purse of the king.

· Calfa

Etymologies (8) · Adjarian

. ու. ի. հլ. «ինչքի և հարստութեան մթերք, մասնաւորապէս դրամի պահեստ» ՍԳր., որից գանձել «ինչք մթերել» ՍԳր., գանձագին Ասող. Յայսմ., գանձարան Ա. մնաց. իը. 11. Առկ. ա. 14, գանձապահ Ա. մնաց. իը. 1, գանձակողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12, գանձահատ Բուզ., բազմագանձ Մծբ., մեծաօանձ Ա. մակ. զ. 2. Ագաթ. Կոչ. գ., գանձալից Ոսկ. ղկ., գանձապետ Ճշ. 227 բ.։

= Պհլ. ganǰ, պրս. [arabic word] gani «գանձ թաղեալ ինչք բազում», բելուճ. ganǰ, սոգդ. γánzə «գանձ»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև սանս. gañja-«գանձարան, գոհարեղէ-նի հանք, գանձ ևն», յն. γαζα «արքունի գանձ» (որից γαζοφυλάϰιον, γαζοφῦλας «գան-ձապահ»), լատ. gāza «գանձարան», եբր. արամ. )) ginzi «գանձ», ասոր. [other alphabet] ga-zā, արաբ. [arabic word] kanz, յգ. [arabic word] kunuz «գանձ», հունգ. kines, ն. սլով. խրվաթ kinč «գանձ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև ասուռ. gunzu «գանձ» (Muss-Arnolt, Ass. eng. Handwb. էջ 227բ)։-Հիւրշ. 126

Schroder Thesaur. էջ 56-57 յն. և պրս. ձևերը հայերէնից փոխառեալ է դնում։ ԳԴ պրս. ձևի հետ։ Cappelletti, Armenia, թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, էջ 108 յն. γάζα։ Windisch, 7 սանս. ganǰa, Gosche 65, սրա հետ նաև պրտ ձևը։ Սրանց պէս նաև միւսները։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. განძი գանձի «հողի մէջ թաղուած գանձ», საგანძური սագանձուրի «գանձ, գանձարան», մինգը. գանձի. այս բոլորը հայերէնից են՝ վերջաձայն ձ-ի պատ-ճառով։ Ուտ. կանծապետ «դանձապետ» (ե-կեղեցական պաշտօնեայ)։

«մի տեսակ եկեղեցական երգ» Գնձ., որից Գանձարան «այսպիսի եկեղեցա-կան երդերի հաւաքածոյ մատեանը» Գնձ.։

= Պրս. [arabic word] ganj բառն է, որ բազի «գանձ» նշանակութիւնից, նշանակում է նաև մի խումբ պարսկական երաժշաական եղանակներ, ասպէս՝ ganj-i-gāv, ganj-i-bādāvard. ganj-i-soxta, ganj-i-faridūn, ganj-dār, որոնք հնարուած են Barbud ա-նուն երաժշտապետից։-Աճ.

ՆՀԲ «առեալ ի սկղբնաւորութենէ եր-գոց Նարեկացւոյն. Դանձ լուսոյ, Գանձ բաղձալի ևն»։ Գ. Տէր-Մկրտչեան (անձնական) համարում է իտալ. can-zōna «երգ» բառից փոխառութիւն։ Բարդէն վրդ. Լոյս, թ. 51 պրս. xan-dan «կարդալ» բառից։ Հ. Պոտուրեան, Բառմ. 1906, 95 լտ. canticum «երգ»։ Վերի մեկնութիւնը տուած եմ նախ ՀԱ. 1908, 123բ։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ, 1931. Ա 40 զնդ. gotha «երգ» բառի հետ է կապում։

ԳՒՌ (dialectal) Շատ տեղ պահուած է մի ժողովըը-դական առածի մէջ «Ես գանձ կըսեմ, դուն տանձ կրսես (կամ կհասկնաս)»։ Այստեղ կո-րած է գանձ բառի իմաստը և ժողովուրդը ռործածում է առածր՝ առանց բուն նշանա-կութիւնը հասկանալու։ Շատեր էլ հասկա-նում են գանձ «ինչք», որ բոլորովին անյար-մար է առածի մտքին։ (Չոհրապ, JAs. Pa-ris 1823. 186 ուղիղ է թարգմանում առա-ծը՝ ǰe parla chanson, vous répondez poi-re)։-Գանձ բառը առանձին և «երգ» նշա-նակութեամբ պահուած են Սեբ. գւանձ, Շմ. կանձ, Ղրր. Սլմ. կ'mնձ, Տիգ. քmճց։

NBHL (10)

γάζα Gaza, θησαυρός Thesaurus կամ Տուն գանձի. γαζοφυλάκιον Gazophylacium, aerarium Մթերք եւ մթերանոց ընչից եւ մեծութեանց. գանձ. խազնէ, խազինէ, քէնզ, կենճ.

Բարձեալ զգանձս իւրեանց։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Հանէ ի գանձէ իւրմէ զնոր եւ զհին։ Ի գանձ տեառն մտցէ։ Ի վերայ գանձուց արքային։ Ի գանձս արքունի։ Տուն գանձին, կամ գանձուն։ Զգանձի տամբ։ Գանձ բանայր, պարգեւս բաշխէր. եւ այլն։ Նմանութեամբ. Բացցէ քեզ տէր զգանձսն բարութեամբ իւրոյ զերկինս. (Օր. իը. 12։)

Զգանձս կարկտի տեսեա՞լ իցես. (Յոբ. ԼԸ. 22։)

Իմաստութուն ... զի անպակաս գանձ է նա մարդկան. (Իմ. Է. 14։)

ԳԱՆՁ 2 ԳԱՆՁ կոչին Երգք եւ քարոզք, առեալ ի սկզբնաւորութենէ երգոց նարեկացւոյն.

Գանձ լուսոյ. Գանձ բաղձալի. եւ այլն։

Գանձ մեծի յարութեան։ Գանձ թաբորի (սովիմբք սկզբնատառիւք). (Գանձ.։)

ԳԱՆՁ է եւ Անուն միոյ ի մատենից Կիւրղի աղեքսանդրացւոյ, որ ասէ ի յառաջաբանի. Ուստի եւ Գերմ. թղթ.

Գանձ է անուն գրոցս, բազում ինչ ունելով յաստուած այնոցն տեսութեանց գանձեալ յինքն զբազմութիւն։ (Ոսկիփոր.)

Ի գիրս պարապմանցն, եւ ի գիրս գանձին սրբոյն կիւրղի։


Գանձանակ, աց

s.

box, chest, casket;
alms-box;
poor-box;
treasure, treasury;
— մանկտոյ, money-box.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «գանձարան, սըն-ռուկ, դրամարկղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. թ. 11. Մծբ. Ագաթ.։ Արդի լեզուով «եկեղեցում փոքր ար-ևրղ՝ մէջը դրամ ձգելու համար» (հմմտ. Մարկ. ժբ. 41-43, Ղուկ. իա. 1), որից գան-ձանակադրամ (նոր բառ)։

= Պհլ. *ganjānak? հմմտ. պրս. [arabic word] ganjena «գանձարան, մթերանոց, նկուղ», որ ծագում է [arabic word] ganj «գանձ» բառից։-Աճ.

Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 63 եբր. կանազ։ Միւսները, նաև Հիւբշ. 126, հանում են հյ. գանձ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. գանձանակ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. գ'անձանակ, Ալշ. գ'անձանագ, Խրբ. գ'անձ'անագ, Պլ. գանձանագ, քանցանագ, Շմ. կանձանակ, Ննխ. քանձանագ, Սեբ. «'ան-ցանագ, Ռ. քանցանագ, Տիգ. քmնցmնmգ, Մկ. կ'mնձռնակ, Ոզմ. գ'mնձանակ, Սլմ. կ'mնձանակ, Զթ. Հճ. գ'անձանօգ, Ագլ. գ'ըն-ձա՛նակ, Հմշ. կանցանաղ, Մրզ. կէնձանակ, Ղրբ. կ'բնձա՛նmկ, Գոր. կինձէ՛նակ, բոլորն էլ «եկեղեցու գանձանակ» նշանակութեամբ (բայց նաև իբրև «գանձանակադրամ». տե՛ս Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 125)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. განზანაკი գանզանակի «ե-կեղեցու պնակ» հայերէնից է փոխառեալ՝ նշանակութեան պատճառաւ, իսկ განჯინა գանջինա «գանձանակ, դարակ» պարսկերէ-նից է փոխառեալ՝ ձևի պատճառաւ։ Ուտ. кäncánák «գանձանակ» (եկեղեցու)։

NBHL (6)

γαζοφυλάκιον Gazophylacium, βαλάντιον Marsupium. θησαυρός thesaurus, aerarium Պահարան գանձուց կամ դրամոց. գանձարան. գանձ. տուն գանձու. արկղ. քսակ. խազնէ, տէֆինէ, սանտըգճա, քէսէ.

Ի մուտս տան տեառն՝ ի գանձանակի նաթանայ ներքինւոյ արքայի։ Տուն գանձանակին։ Գանձանակ գանձուց։ Ի գանձանակ տան ան. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 11։ Նեեմ. ՟Ժ. 37։ ՟Ժ՟Բ. 43։ ՟Ժ՟Գ. 12։)

Կայր յս ընդդէմ գանձանակին. տեսանէր՝ զիարդ ժողովուրդն արկանէր պղինձ ի գանձանակն. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 41։)

Թէպէտ եւ ոչ զգանձանակս (յն. զքսակս) հատանիցէ, զի առցէ ոսկի. (Ոսկ. յհ. ՟Թ. 11։)

Տիրացոյց զհազարապետս իւր ի վերայ ամենայն գանձանակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Գանձանակ սիրոյ իւրոյ կամացն. (Ագաթ. այս ընդունարան։)


Երկաթ, ոյ

s.

iron;
iron weapon, sword, razor, nail;
— կակուխ, soft, malleable iron;
— գիւրայերձ, red-short iron, hot-short iron, red shear or sear iron;
— կալուանացեալ, galvanized iron;
— կռանահար, forged, tilted, bar, or malleable iron;
— հայելական, specular, oligist iron, iron ore;
— հրաբեր, pyrophoric iron;
— սպիտակ կամ թանագ, plate, white iron, tinned iron plate, tin, tin plate;
—ք, irons, chains, fetters, gyves;
— հնոտի, old iron;
կոտորք —ոյ, grape shot;
սայր —ոյ, tag;
վաճառական —, smith, blacksmith;
պատել —ով, to bind or mount with iron;
բազմախողխող —, sharp;
—ի դար, iron age;
կռանել զ— մինչ տարաշէկն է, to beat the iron while it is hot.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «երկաթ. 2. երկաթէ գործիք. 3. կապանք, շղթայ» ՍԳր., որից՝ երկաթագամ Ագաթ., եր-կաթագործ Ագաթ., երկաթագործի Եփր. ել.. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8, երկաթահատ Ոսկ. մ. բ. 18, երկաթապատ Դան. դ. 12, 20. եր-կաթեղէն ՍԳր., երկաթի ՍԳր., աներկաթ Իմ. ժէ. 15. նոր գրականում՝ երկաթեայ, երկա-թուղի, երկաթուղային, երկաթավաճառ ևն։

Schrader, Sprachvergleich. und Ur-geschichte, Jena, 1890, էջ 294 ոսկի և պղինձ բառերի պէս՝ համարում է կով-կասեան լեզուներից փոխառեալ. հմմտ. վրաց. რკინა րկինա, კინა կինա «եր-կաթ», լազ. erkina «երկաթ», kina «դա-նակ», իմերել. kina «երկաթ, երկաթէ զէնք, կացին», մինգր. rkina, ինգիլ, kinay, ագ. ruγ, տաբ. ruγ, roγel «եր-կաթ»։ Շրադէր կարծում է թէ երկաթ բառի մէջ մասնիկ է -աթ՝ որ առնուած է արծաթ բառից։-Երկաթ բառին մեր-ձաւոր ձևեր ունին նաև ուգրօ-ֆիննա-կան լեզուները, որոնց մասին A. Ahl-quist, Die Kulturwörter der westfin-nischen Sprachen, Helsingfors, 1875. էջ 67, 70 գրում է. «Մինչդեռ բոլոր արե-ւելեան ֆիննական լեզուները մի ընդ-հանուր բառ ունին այս մետաղի հա-մար, որ չի կարող փոխառութիւն լի-նել, արևմտեան ֆիննական լեզուները իրենց բառը փոխ են առած Բալթիկի եզերքը գտնուած հնդևրոպական լեզու-ներից։ Ա՛յն է հաւանական, որ ֆինները երբ այս ծովի մօտակայ երկիրներն ե-կան, դեռ չէին հասած այն զարգաց-ման՝ որը երկաթի մշակութիւնն է են-թադրում և նրա գործածութիւնն է տա-լիս։ Խոհուն և գիտուն մի քննիչ ասում է. երկաթի գիւտը դարագլուխ է նշա-նակում քաղաքակրթութեան պատմաւ-թեան մէջ։ Երկաթը՝ արծաթի, ոսկու և պնձի պէս մաքուր չի գտնւում. երկա-թահանք գտնելու համար խուզարկել պէտք է. և զուտ մետաղը զտել հանելու սկզբունքը պարզ և դիւրին չէ։ Նոր-Ձե-լանդայի մէջ, որ երկաթով հարուստ է։ եւրոպացոց գալուստից առաջ ո՛չ մէկը չգիտէր երկաթի գործածութիւնը» (Max

Müller Vorlesunsen uber aie Wissen. schaft der Sprache, հտ. II, էջ 219)։ Արևելեան ֆինների «երկաթ» ռա-ռը, բացառութեամբ հունգ. vas-ի, մի է և ընդհանուր. վօգ. ker, kier, օստյակ. karti. karta, վօտյ. kort, սիրյ. և պերմ. kört, չերեմ. kirtni, որոնց կարելի է կցել նաև մորդվ. ksine, kšni։ Այս բառի ծագումն ու համեմատութիւնը չենք կա-րող այժմ որոշել, որովհետև մեր ծա-նօթութիւնը այս արևելեան ֆիննական ւեզուների վրայ շատ քիչ է։ Բայց այս բառը ընդհանուր լինի թէ չլինի, սա՛ մի-այն յայտնի է՝ որ ծագած է արևմտեան ֆինների իրենց արևելեան ցեղակիցնե-ռևո բաժանուելուց յետոյ, որովհետև արևմտեան ֆինների մօտ գոյութիւն չու-նի»։-N. Anderson, Studien zur Vergl. der ugrofinn. und indogerm. Spra-chen, Dorpat, 1891, էջ 296-312 աշ-խատում է հաստատել թէ բոլոր ֆիններն էլ միևնոյն բառն ունին առհասարակ հունգ. kard «սուր, թուր» սրանց է պատ-կանում ըստ Donner, Հմմտ. բառ. ուգ-սօ-ֆիննական լեզուների, Helsing-fors, 1874-6։-Երկաթ բառին կովկա-սեան ծագում են տալիս նաև Toma-schek, Deutsche Litt. 1890, էջ 197 և Bugge, որ նախապէս (Btrg. էջ 14) հա-մարելով երվաթ նախաձևից՝ համեմա-տում էր գերմ. erz, հբգ. erizzi, aruz «արոյր» բառերի հետ. բայց յետոյ, (KZ 32, 54 և 83) այս կարծիքից հռա-ժարելով՝ համարում է կովկասեան փո-խառութիւն, Schrader-ի և Tomaschek-ի յիշած ձևերի վրայ աւելացնելով նաև կիւրին. raq «երկաթ», գրծ. raqu, ra-qini, ներգ. raqá, raqina, սոսվա-վօ-գուլ. ārgin, չերեմիս vörgēn'e, վօտյ. irgon, սիրյ. urgōn «պղինձ», horgany «ցինկ»։-Հիւնք. յն. έργάτις «մշակ, աշխատաւոր, գործաւոր» բառից է հա-նում։-Մառ, ИАН, 1911, 137-145 լազ. erkina, ekina, ikina, վրաց. რკინა րկինա, კინა կինա ևն դնում է յաբեթ.

[hebrew word] həsina, արաբ. [arabic word] xasin, ա-սուր. hassinu, ասոր. hassīnu, եթովպ. hasīn «երկաթ, սուր ևն». նաև նախա-ձայնի անկումով կայէն արմատը, ա-րաբ. [arabic word] qān «դարբնել», [arabic word] qayn «դարբին». եբր. [hebrew word] rq՝ «ծեծել, տրո. րել, ճզմել», [hebrew word] rāqī'a «երկնա-կամար», որով նաև հյ. երկինք, լազ. երկինաչխա «երեքշաբթի (օր երկնից)». Մառ չի ընդունում սրանց կցել հյ. სր-կաթ բառը, այլ հանում է *շկաթ ձևիզ. հմմտ. սվան. լիւշկադի «դարբնել», կա-դա «կացին», լազ. ճկադ «գամել». ևն։ -Oštir, Btrg. alarod. 22 հյ. երկաթ կցում է տաբասսարան roghel բառի հետ։-lpsen IF 39(1921), 235 երկաթ և արծաթ համարում է փոքր-ասիական ծագումից։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. էրկաթ, Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. tրգաթ. Ոզմ. յէրկաթ, Սչ. յէրգաթ, Ասլ. եր-գաթ, էրգա*, Տիգ. էրգmթ, Ագլ. Ղրբ. Շմ. Ջղ. արկաթ. Զթ. իյգօթ, իրգոթ, Հճ. իյգօթ.-Նոր բառեր են՝ երկաթաոտ, երկաթաջուր, երկա-թակեռիք, թոնրերկաթ (Ագլ. արտասանվում է թռնա՛կաթ, ուր ր ընկել է)։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն խաչերկաթ «թոնիրի բե-րանը դրուած խաչաձև երկաթը» գւռ. բառից փոխառեալ են Կեսարիոյ թրք. և յն. xecirget, Եւդ. թրք. գւռ. [arabic word] xäcurget, արաբ. գւռ. Սղերդի xačərget նոյն նշ. (տե՛ս Բիւր. 1898, 712, 1899, 116 և Յուշարձան, 330ա)։ Հայերէնից են նոյնպէս ռուս. кoчeprá «փու-ռի կամ հնոցի կրակը խառնելու երկաթեայ ևեռ». ուկր. kocérha, kucurha, լեհ. koczar-ga, գւռ. koczerka, kaczerka, koczerga, koc-zerha, koszor, kosior և Սպիտակ ռուսևտէնի միջոցով լիթ. kaczárga նոյն նշ.-այս բա-ռերի ծագումը Berneker, Slawisches ety-mologisches Wörterbuch, էջ 536 համարում է մութ և թերևս օտար փոխառութիւն։ Փո-խատուն է հայերէնը կա՛մ ուղղակի և կա՛մ թերևս թաթարների միջոցով։ Յատկապէս նը-կատելի է որ հյ. բառի կ ձայնը վերոյիշեալ-ների մէջ ներկայանում է թէ՛ k և թէ նորա-գոյն (արևմտեան) g հնշումով։ -Արդեօք հայերէնի՞ց է առնուած նաև կապադովկ. յս. ngáthi «հալոցից դուրս եկած մաքուր փայ-լուն երկաթ» (որ թուրքերը polát են կոչում և որից պատրաստում են հրահան, դանակ, սուր ևն). Kαρο-ίδης, Γλωτν. συγϰρ. էջ 199-200 սրա աւելի հին ձևը համարում է *αγϰάϑι և հանում է սանս. anյ «փայլիլ» արմատից։

NBHL (19)

σίδηρος ferrum Հանք թխագոյն՝ ժանգահար՝ կարծր եւ տոկուն. որ զամենայն պնդութիւն նուաճէ, եւ ինքն հրով եւեթ նուաճի. երկաթ.

Դարբին պղնձոյ եւ երկաթոյ. (Ծն. ՟Դ. 22։)

Երկաթ գոլով դու՝ հրով սրբեսցէ զժանկ քո։ Երկաթ ընդ քարի հարեալ՝ ելանէ հուր. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ի՟Ե։)

Հրամայէր ձոյլս երկաթաց բերել. (Ճ. ՟Ա.։)

ԵՐԿԱԹ. Գործի երկաթի, սուր, ածելի, կացին, մուրճ, եւ այլն.

Մի՛ ապրեսցի ի ձեռաց երկաթոյ. (Յոբ. ՟Ի. 24։ Նոյնպէս եւ ՟Ե. 20։ ՟Ժ՟Ե. 22։ ուր եբր. խէրպ. այն է խարբ, սուր։)

Երկաթ մի՛ ելցէ ի գլուխ նորա. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա. 11։)

Մի՛ հարկանիցես զծառատունկ նորա՝ արկանելով ի նմա երկաթ. (Օրին. ՟Ի. 19. եբր. կարզէն. այսինքն կացին, տապար։)

Սեղան յողջոց քարանց՝ յորս ոչ մերձեալ իցէ երկաթ. (Յես. ՟Ը. 31։)

Կործանել երկաթով զեղջիւրս սեղանոյ սրբոյ քոյ». այսինքն մրճով. (Յուդթ. ՟Թ. 11։)

Բազմախողխող երկաթին տային կերակուր. (Յհ. կթ.։)

Երկաթիւ քերել զկողս նորա. (Ճ. ՟Բ.։)

Թէ հուր իցէ կամ երկաթ, ընկեա՛ ի ներքս զանձն քո սիրելի, զի թափեսցես զանդամն քրիստոսի. (Ոսկ. գծ.։)

Անց ընդ երկաթս անձն նորա։ Կապեալ էին յաղքատութեան որպէս յերկաթս. (Սղ. ՟Ճ՟Դ. 18։ ՟Ճ՟Զ. 10։)

Զոտս նորա պնդել ստուար երկաթիւք. (Ճ. ՟Ա.։)

Նմանութեամբ, նշանակ կարծրութեան.

Կողք իւր պղնձիք, եւ ողն իւր ձոյլ երկաթոյ. (Յոբ. ՟Խ. 13։)

Երկիր՝ որոյ քարինք երկաթ (կամ իբր բովք երկաթոյ) . (Օրին. ՟Ը. 9։) Ուստի մականուն քաջին աշոտոյ Երկաթ, որ էր ուժեղակ, եւս եւ ոլորիչ երկաթի գաւազանի.

Որդւոյ Սմբատայ որդւոյ երկաթայ (որդւոյ սմբատայ նահատակի). (Ուռհ.։)


Երկայն, ից

adj.

long, extended;
far;
փոքր մի —, rather long.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(յետնաբար ի հլ.) «երկայն, երկար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Կոչ., որից՝ եր-կայնաբազուկ Եւս. քր., երկայնաբան Ոսկ. յհ. ա. 13. Եւագր., երկայնագոյն Բ. մակ, ժբ. 36. Իմ. ժբ. 24, երկայնակեաց ՍԳր. Ոսկ, λս., երկայնահոգի Եւագր., երկայնաձիգ Ոսկ. մտթ. և ես. Վեցօր. Եւս. քր., երկայնա-միտ ՍԳր., երկայնել ՍԳր. Եզն., երկայնու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, ընդերկայնամիտ Եփր. ա. կոր. և ա. թես. գրուած է երկեայն Կնիք հաւ. էջ 4։

= Բնիկ հայ բառ. պարզ արմատն է երկ-, որի վրայ աւելացել է -այն մասնիկը. հմմտ. մի-այն, ուն-այն, միանգամ-այն, զնանա-պարհ-այն ևն. նոյն արմատից -ար մասնի կով կազմուած է երկ-ար. հմմտ. մեծ-ար-ել, ևն։ Բոլորի արմատն է հնխ. dewə, որի ձայն-դարձներն են dowə, dwā, du. այս առմա-տից զանազան մասնիկներով յառաջանում ևն յն. δfαρόν, հոմեր ἰη ό, δfāլίς δηρίς. δfāν, ղո.. δάν, հոմեր. δfήν. δηὶ ά, δαίν, δ.č, (O աստիճանով) «երկար ժամանակ, երկարատև, վաղուց, շատոնց», երկար u ձայնդարձով՝ հսլ. davš «էր երբեմն», dovī-nu«հին, հնուց», ռուս. давe«երեկ, քիչ առաջ». павно«վաղուց», սլով. davi «քիչ առաջ, այս առաւօտ». լեհ. dávno «վաղուց», ուկր. dá-viky «այս առաւօտ», լատ. dūdum «ի վա-ղուց հետէ, շատոնց», duro «տևել, տոկալ, դիմանալ» (ստորին ձայնդարձով՝ du ձևից)։ Համեմատութեանց վրայ աւելացնել կամես. tuwa «հեռու», tuwaz (a) «հեռուից», tuwa-las «հեռաւոր» (Benveniste, BSL, հտ. 33, ❇ 99, էջ 142. տե՛ս և Pokorny, 1, 779, Er-nout-Meillet, 275)։ Հիռլ. doe «կամաց» թերևս նաև գերմ. zaudern «վարանիլ, ձգձո-գել, ժամանակ անցկացնել» (տե՛ս Walde, 245, Boisaeq, 183, Berneker, 181)։ Ըստ ո-րում՝ հնխ. dw տալիս է հյ. երկ-(հմմտ. եր-կու, երկնչել), ուստի և հնխ. dwāro-տալին է հայ. երկար, ro-ի փոխարէն ռնգային մաս-նիկով՝ երկայն (իբր յն. δfα). միևնոյն ժա-մանակ dewə ձևից տևել և dowə ձևից տո-կալ։ Այսպէս ուրեմն հնխ. երկավանկ ար-մատների և ձայնդարձի օրէնքների համա-ձայն նոյն ծագումն ունին և նոյն արմատից են բխում հյ. երկայն, երկար, տևել և տոկալ բառերը։

Windisch. 29 երկու բառից։ Böttich ZDMG, 1850, 354, Arica, 82, 380, սանս. dirgha, զնդ. darəγa, լիթ. ilgas «եր-կար»։ Տէրվ. Altarm. 75 երկայն և երկար համեմատում է այս բառերի և յն։ δνλιχός. հսլ. d'u>u, պրս. dirāz «երկար» ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 78 սանս jar «ժողովել», grāma «ժողով», յն α-γείρω «ժողովել», α-γιρί «ժողով». հյ. կար, կարել, կարուակ, կարկել, կարկամ, կարկառել, կարկառ ձևերի հետ՝ թերևս հնխ. gar «մօտեցնել, դի-զել, ժողովել, ամփոփել, կուտել» արմա-տից. հնագոյն ձևերը համարում է *կրա-նի>երկայն, *կեր-կար, կրար> երկար. Meillet, MSL, 9, 150 երկայն և եր-կար կցում է կասկածով լիթ. erdvas «ընդարձակ, լայն» բառին։ Հիւբշ. 445 ւևշում է անցողակի։ Bugg։, KZ, 32, 84 երկայն և երկար հանելով երկ արմա-տից՝ դնում է կովկասեան փոխառու-թիւն. հմտ. կիւրին. yärg' «երկար»։ Հիւնք. երկինք բառից հանում է երկայն, երկիր բառից երկար։ Scheftelowitz, BВ, 28, 308 անգսք. raecean, հբդ. rei-chen, անղլ. rcach «հասնիլ, ժամանել» և յն. ὸρι-ντομαι «երկարիլ»։ Karsl, Յուշարձան, 427 երկայն=թաթար. keñ «լայն», 428 երկար=թաթար. ker, er «լայն»։ Մառ, ЗВО, 1925, 803 և 811 երկայն և երկար =վրաց. գրձելի և եբր. eārōk։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ 2, 107 իրար է խառնում լտ. rex «թա-գաւոր», սանս. raçmi «ճառագայթ, սանձ». արս. rasan «թոկ», rag «ջիղ, երակ» և հյ. առիւծ, երկայն ու երկար։

Միտքը պարզ չի հասկացւում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, KEA, 4, իօ I-4

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Ղրբ. էրկան, Շմ. յէրկան, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. էրգան, Սեբ. -երգան, Ասլ. էրգա. Սչ. յէրգան, Գոր. է՛րկ'mն, Սլմ. Վն. էրկէն, Մրղ. էրկ'էն, Երև. Տփ. էրգէն. Հմշ. էրգէն, էրգը՛ն, Մկ. Ոզմ. հէրկէն, Ալշ. Մշ. յէրգէն, Զթ. իյգmն, իրգmն, Հճ. իյգmն։ -Նոր բառեր են՝ երկայնալուծ, երկայնա-կանջ, երկայնապոչ, երկայնարև, երկայնա-ւուն, երկայնկեկ ևն.-Անգորայի թրքախօս հայերն ունին էրկան-կուտի (իմա՛ երկաւն-գօտի) «ծիածան» (Բիւր. 1898, 789)։

NBHL (12)

μακρός longus, prolixus Տարածեալ յոյժ ընդ մի գիծ քանակի, ժամանակի, եւ տեղւոյ. որպէս առաւելեալ քան զլայնութիւն, հեռաձիգ. երկան.

Երկայն է չափ երկրի, լայն է ծով. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 9։)

Որ հիւանդն եւ տկարն է, եւ ի կարճ բանից անտի իբրեւ յերկայն բանից ձանձրոյթ եղեալ տեսանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Ի սակաւուն ելից ժամանակս երկայնս. (Իմ. ՟Դ. 13։)

Մի՛ անտես առնել զերկայն ժամանակաց աշխատութիւնս իմ. (Սարգ. յիշատ.։)

Ճանապարհ երկայն հանդերձեալ ես վճարել։ Ըստ հիպոկրատեայ, կեանք՝ սուղ, եւ արուեստ՝ երկայն։ Երկայն երկայն եւ յաճախապէս վազիւք տագնապել փութան. (Փիլ.։)

ԵՐԿԱՅՆ. իբր Երկար ըստ ամանակի առոգանութեան.

Այբն ո՛չ է բուն ի յերկայնիցն, եւ ի բուն նուազացն, այլ յայնցանէ՝ յորս երկոքին այսոքիկ կան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)

Ձայնաւորացն երկայնք են երկու, է՛, ո՛վ». իմա՛ որպէս յն. որ են կրկնակ տառք իբր. (Թր. քեր.։)

ԵՐԿԱՅՆ ԱՒՈՒՐՔ. յն. երկայնութիւն աւուրց, կամ կենաց.

Երկայն աւուրբք լցուցից։ Ընդ երկայն աւուրս. (Սղ. ՟Ի. 5։ ՟Ի՟Բ. 6։ ՟Զ. 15։ ՟Ղ՟Բ. 7։ Առակ. ՟Գ. 16։)

Որ երկայն աւուրցն (յն. բազմաժամանակեայ) առին զապաշխարութիւն, եւ անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)


Երկին, կնի

s.

heaven;
heavens, the sky, the firmament;
paradise, dwelling of the blessed;
air, ether;
ելանել յերկինս, to ascend up into heaven;
յերկինս ամբառնալ, to raise to the skies;
կապուտակ —, the blue sky;
կամար երկնից, the arch or vault of heaven;
հուր, շանթ երկնից, the bolts of heaven;
ցասումն երկնից, the wrath of heaven;
—ք եւ երկիր, heaven and earth;
—ք! արդար —ք, heavens! good heavens! ջինջ՝ պարզ՝ անամպ ամպամած —, clear, serene, cloudless, cloudy sky;
հրեզէն —, the Empyrean.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) գործածական է մանաւանդ անեզաբար.-ՍԳր. Եզն. Կիւրղ. ղկ., որից՝ երկնաբերձ Ա-գաթ. Եզն., երկնաբերձագոյնս Ագաթ., երկ-նագէտ Ոսկ. ես. երկնագոյն Ես. գ. 23. ե-զեկ. ժզ. 10. Ագաթ., երկնակեազ Ագաթ., երկնահայեաց Վեցօր., երկնահար «կայծակ-նահար» Կոչ., երկնաւոր ՍԳր. Սեբեր., յերկ-նուստ Եղիշ. Խոր., միջերկնեայ Խոր. աշխ., երկնասլաց (նոր գրականում) ևն։

Հներից Յովհ. Երզնկացի մեկնում է «Զի երկինքն երկու իրք է՝ հուր և օդ, և երկիրս երկու իրք է՝ հող և ջուր». (տե՛ս Էմին, Ист. Bарданa, էջ 17)։ Այսպէս նաև Յայսմ. մրտ. 17. «երկին՝ երկու ինչ, օդ և հուր. և երկիր՝ երկու իր, հող և ջուր»։ Նոյնը դարձեալ Տաթև. հարց. 714. «երկինք, որ է երկուք, հուր և օռ»։ Նո-րերից ՆՀԲ վերին, խորան կամ վրան բառերի հե՞տ։ Windisch. 30 սնս. svar-ga «երկին» և յն. άργός «սպիտակ, փայլուն»։ Գ. Կ. (Արշալ. արրտ. 1843, թիւ 130) երկու ինքն կամ երկուինք (եր-կու բառի յոգնակին), նշանակել ուզե-լով Արևն ու Լուսինը, և կամ Մութն ու Լոյսը։ Boрp, Abhd. d. Ak. d. Wiss. zu Berlin. 1846. էջ 290 և Gram. Comp. II, 413 սանս. svarga։ Gosche 74, 229 սանս. arka «արեգակ»։ Böttich. Ruai-menta, 9 յն. Ἀργός յատուկ անուան հետ. արմատը raǰ. հմմտ. ռուս. яркiи «պարզ, փայլուն»։ Lag. Urgesch. 794 լիթ. Perkunas և սանս. Parjanya-աստուածը։ Müller, SWAW 41, 11 եբր. [hebrew word] rāqī'a «երկնակամար» բառից փոխառեալ։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յուս. 1875. 346 և Ист. Aсохика 276 հանում է եռ-կինք բառերից. եռ «եռա-

ցող, սաստիկ տաք» և կին «կին կամ կեանք». որով երկինք նշանակում է բուն «տեո՝ ուր կեանքը եռում կամ եփւում է». այս եր, ար արմատն ունին նաև արև, արեգ, երկիր. եռալ, երդ, այրել, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 երկու կամ երկնչել և կամ երկիր, երեկոյ բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 102 երկիր, երեկոյ, ներկել, նա-րօտ, արծաթ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. arg «շողալ» արմատից։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. asman հոմանիշի հետ՝ ինչպէս երկան= զնդ. asman։ Bugge, Btrg. 14 կապում է յն. ούρανός, դոր. ὥρανός, եւոլ. ὥρανός «երկին» ձևերին. եթէ յոյ-նի նախաձևն է *ὄρfϰνός, հայը գալիս է *erwin ձևից. իսկ եթէ ըստ Torp՝ յոյնի նախաձևն է «︎︎ հայր գալիս է *ewrin>*erwin ձևից։ Fick, I1, 40 սանս. arka «ճառագայթ, արեգակ», միռլ. erc «երկին» և լատ. arguatus «ռալընկոտ» բառերի հետ։ Հիւբշ. 443 մերժում է իռլ. ere և սանս. Parjánya-համեմատութիւնները։ Հիւնք. երկունք բառից։ Scheftelowitz, BВ, 28(1904), 19 սանս. rajas հյ. երեկոյ ևն բառերի հետ, իսկ էջ 309 երկայն, երկար բառե-րի հետ. հմմտ. վեդ. prath «երկարիլ» և prthivi «երկիր»։ Pedersen, Նպաստ, 5 իռլ. grian «արեգակ» ռառե հետ։ Tлeйe, Cборн. мат. Kавкaзa, 31, 6 իռլ. erc հոմանիշի հետ։ Մառ, ИАH, 1911, 142 երկին բառը գտնում է նաև լազ. երկինա-չխա, եկինա-չխա, իկինա-չխա «երեքշաբթի» բառերի մէջ, որոնք մեկնում է իբր «երկնից օր». բոլորը միասին հանում է «երկաթ» գաղափա-րից (տե՛ս երկաթ)։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. dingir, բասկ. ingur «շըր-ջանակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Կր. էրկինք, Ախց. յէրկինք, Մկ. Սլմ. Վն. էրկինք, Ագլ. ե՛րգինք, յէ՛ր-գինք, Հմշ. Ննխ. Ռ. Տիգ. էրգինք, Ջղ. յեր-գինք, Երև. Սչ. յէրգինք, Մշ. Սեբ. კէրգինք, Պլ. էրգինք (հին լեզուով), յէրգինք (նոր լեզ-ւով), Գոր. յէ՛րգինք, Խրբ. էրգինք՝, Ղրբ. Մրղ. յէրգ'ինք՝, Ասլ. էրգինք, էրգի՞, Տփ. յի՛րգինք, Ոզմ. յէրկէնք՝, Անտ. յըրգէնք, Հճ. իյգինք, Զթ. իյգէնք, իրգէնք։-Երկնաւոր բա-ռը դարձել է՝ Սչ. յէրգնավօր, Ոզմ. յէրգնա-ուր, Տփ. յիրգնաուր, Պլ. էյնավօր։

NBHL (8)

ԵՐԿԻՆՔ, կնից, իւք οὑρανός caelum, coelum Աշխարհ վերին՝ պատեալ զերկրաւ, օդ, եթերք, եւ կամար լուսաւորաց եւ աստեղաց մինչեւ ի ծագս տիեզերական գնտոյ. երկինք.

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Գիր արարածոց երկնի եւ երկրի։ Ի հաստատութեան երկնից։ Ի ներքոյ երկնից։ Թռչնոց երկնից։ Եկաց արեգակն ի մէջ երկնից։ Երկինք երկնից տեառն են։ Արքայութիւն երկնից։ Գանձեցէ՛ք ձեզ գանձս յերկինս։ Որպէս փայլակն փայլատակեալ ի ներքոյ երկնից՝ ընդ երկնիւք ծագիցէ։ Անդ առ երկնիւք քերէր, եւ այսր յերկիր հասանէր.եւ այլն։

Աստուծոյ է ե՛ւ զգալի երկինս, ե՛ւ իմանալին. զոր եւ իսկապէս ոք ասասցէ երկին երկնի. (Փիլ. բագն.։)

Զերկին, ո՛չ զերեւելիս, այլ զայն՝ որ ի վերոյն է քան զսա. (Կիւրղ. ղկ.։)

Թէեւ կոչի բարձրութիւն ինչ երկինք, որպէս յորժամ ասիցէ գիր, թռչունք երկնից, եւ ցօղք երկնից ... ո՛չ եթէ յերկինս իցեն, այլ զի ի բարձրութեանն են, երկնից կոչին. (Եզնիկ.։)

Առաջին հրեղէն երկնիւն ... եւ երկրորդ երկնաւն. (Ճ. ՟Թ.։)

Որ կրէ զերկնաւորս երկնիւ, եւ զերկրաւորս երկրիւ. (Լմբ. սղ.։)

Զոր ստուգապէս երկին (յն. ուռանօ՛ս) կոչեմք՝ առ ի սահմանս վերնոցն (օ՛ռօս ան) զնոյնն գոլով. (Արիստ. աշխ.) (որպէս թէ եւ ի հյ. երկին իցէ Վերին մասն աշխարհի. որպէս խորան եւ վրան, յորմէ ծագէ յն. ուրան)։


Երկիր, կրի

s. adj. adv.

earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land. second;
secondly, in the second place.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. (կայ նաև գըծ. երկրիւ Կիւրղի ղկ.) «երկիր, ամբողջ աշխարհը. 2 երկրի մէկ մասը, գաւառ. 3. գետին, հող. 4. երկրի բնակիչները, մարդիկ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. ա. վերջին նշանակութիւնից յառաջա-ցած է «մարդիկ, օտար մարդիկ» Վրդն. պտմ. էջ 158 (չունի ՆՀԲ), որից՝ երկիր պագանել ՍԳր. կամ միացած՝ երկրպագել Նեեմ. ը. 6, բուբ. 25. Ագաթ., երկրպագիլ Եւս. պտմ. ե. իր. 409. Ա. գ. 25, Լաբուբ. 20. 23 ևն (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 408), երկրպագելի Պրպմ. 260բ, երկրաւոր ՍԳը., երկրաբիր «հող փո-րող» Ոսկ. փիլիպ., երկրաբուղխ Ագաթ., երկրագործ Ա. մնաց. իէ. 26, երկրածին Ա-ռակ. բ. 18, թ. 18. Կորիւն. Եւս. քր.. երևրա-կալ Ագաթ., երկրական Եզն. Ոսկ. ա. տիմ., երկրակեաց Ագաթ., երկրաչափ Զքր. բ. 1. Վեզօր., երկրմայր «մի տեսակ սողուն կամ նաև բոյս» Բժշ., երկրեալ «գետնի վրայ պառ-կեցրած» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40 (նորա-գիւտ բառ), ստորերկրեայ Նոնն., երկրատես «կէսօրուայ ժամը՝ երբ արևը հասնում է մի-ջօրէականի վրայ» (նորագիւտ բառ), մի-ջերկրեայ Խոր. Պիտ. նոր գրականում՝ երկ-րաբան, երկրաբանութիւն, երկրագունդ ևն։

Հներից Յովհ. Երզնկացի մեկնում է երկու իրք (տե՛ս երկին բառի տակ)։ Յայսմ. մարտ 17 և 19 ստուգաբանում է երկու իր, կամ երկու կրող, և կամ եր-կի՛ր բառից. «երկիր՝ երկու իր, հող և ջուր։ Ասի երկիր վասն 4 պատճառաց. նախ զի երկու երկնիցս ծայր ունի. եր-կայն զարևելս և զարևմուտս և երկու ի լայն՝ զհիւսիս և զհարաւ։ Եւ դարձեալ երկիր ասի, զի կրական է, որ կրէ յին-քեան զջուրն համատարած և զորս սս-յանայ ի ջրոյ և ի հողոյ. և դարձեալ մե-ռանին և ի հողոյ պարտակին... և դար-ձեալ յերկիր կրին և կորնչին։ Եւ չորրորդ պատճառն այս է երկիր ասելոյն, զի միշտ յերերմանի և ի տատանման կան

երկրայինքս, ի մէջ նեղութեանց և վըշ-տաց և փորձանաց. ըստ որում և ասէ Պօղօս, թէ երկի՛ր և կա՛ց ի կասկածի, գուցե անկանիցիս։ Որպէս և աշխարհ ասելն այլ զնոյն նշանակէ, որ աշխար և սուգ է»։-Նոյն մեկնութիւնը տալիս է նաև Տաթև. հարց. 210 և ձմ. ճժ. «Չորև են նշանակութիւնք երկրի ըստ կոչման. նախ կոչի երկիր՝ իբր թէ երկու իր, այ-սինքն հող և ջուր... երկրորդ կոչի երկիր զի երկիցս երկու ծայր ունի, այսինքն երկայն և լայն, որ է յարևելից յարև-մուտս և ի հիւսիսոյ ի հարաւ... երրորդ կոչի երկիր՝ զի կրէ. զջուր ի մէջ իւր և յեզերս և ի վերայ երեսաց իւրոց... չորրորդ կոչի երկիր՝ զի երկիրս յերեր-ման և ի տատանման է և հանապազ փո-փոխի և այլայլի»։-Նորերից Ստեփ. Ա. գոնց, Ճարտաս. 96 երր կրող։ Klap., roth, Asia polygl. էջ 100 թրք. yer և գերմ. Erde «հող, գետին»։ ՆՀԲ «լծ. և վայր, ի վայր, ուր յն. γή, լտ. terza, եբր. երզ, թրք. եր «գետին», գարա «սա-մաք» վերածին առ հյ. երկիր, որպէս և կամիցի ոք ստուգաբանել»։ Գ. Կ., Ար-շալ. արրտ. 1843, թ. 130 երկու իր, իբր հող ու ջուր, կամ քար ու հող, և կամ ծով ու ցամաք։ Windisch. 30 «հերկել բառի հետ է կապւում և գործ չունի յն. ἀργός և լտ. argilla «կաւ» բառերի հետ»։ Lag. Reliqq. gr. 43 ասուր. [arabic word] 'aqr «հող, կալուած» բառի [arabic word] 'aqrīr ձևից։ Müller, SWAW, 41, 11 ասոր. ❇ arqā բառից փոխառեալ։ Մսեր Մագիստրոս, Խմբագիր չափածոյ, էջ 118 երր կրէ կամ երկու իր։ Էմին, Հայ. հեթ. կրօնը, թրգմ. Յոյս, 1875. 347» Ист. Aсохика, 276 դնում է եր-կիր ձե-վից, իբր «իր մէջ եռալ և կամ սաստիկ տառութիւն կրող». ար, եր արմատն աւ-նին նաև երկինք, եռալ, արև, այրել, երդ, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 կապ չի գտնում արաբ. [arabic word] arδ և եբր. eres ձևերի հետ, և կցում է սանս. rajas «մութ, գիշեր, փոշի, երկիր»։ Նոյն, Նա-

319 պհլ. zamik. պրս. zamin հոմանիշ-ների հետ։ Bugge, Btrg. 14 *erweri-նախաձևից. հմմտ. յն. ἀrουρα «արտ. հաշտ», լտ. arvum, հլտ. arvae'= Fick II 41 կիմր. erw, հբգ. ero «եր-կիր», որ մերժում է Հիւբշ. 445։ Հիւնք. երևունք բառից։ Scheftelowitz, տե՛ս երկին։ Ենսէն, ՀԱ, 1904, 184 հաթ. rkatr. Pedersen, Նպաստ, 5 սանս. uryara ձե-վի հետ։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 85 երկ--+կիր, ընդունելով կր(կ)<հնխ. perg «հարուած» (տե՛ս հար, որոտ), իսկ կիր «կրել, ընդունել». որով երկիր լինում է «որոտն ընդունող», ինչպէս երկինք «ո-րոտացող»։ Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 15 եբր. ուիքրա։ Karst, Յուշառձան. 405 բառիս երկրորդ մասը համարում է սու-մեր. kur «երկիր, լեռ». բայց էջ 112՝ թթր. er, jer «երկիր» և kara «ցամաք». վերջի մասը փոփոխուելով երկին բառի համեմատ։ Կիմր. erw, հբդ. ero «եր-կիր», յն. ἐ ας, գոթ. airda, հհիւս. iorδ միռլ. ert «երկիր» համեմատութիւննև-րը, որ առաջարկել էր Fick, 2-րդ, 41 և որ մերժում է Հիւբշ. 445, նորից է որ-նում Pedersen, KZ, 38, 197 (կազ-մուած *երկ-<հնխ. *erw-ձևից՝ նմա-նութեամբ կրկին բառի)։ Կրկնում են Pokorny, 1, 142 և 79 հնխ. er-«երկիր» ձևի տակ, Boisacq, 270, ինչպէս նաև Müller. Vergl. ind.-sem. Vörtb 1911, էջ 68։ Վերջինս հնխ. er աճաևա-նով ert (>գերմ. Erde), կցում է սեմ. >արաբ. 'arda «երկիր» բառին։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մկ. էրկիր, Ախց. Մրղ. Սլմ. յէրկիր, Խրբ. Ռ. էրգիր, Մշ. ἐերգիր, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Սչ. յէրգիր, Ոզմ. յէրկէ՛ր, Տփ. յի՛րգիր, Զթ. իյգիյ, իրգիր, Հճ. իյգիյ.-գաւառականների մէջ ունի նաև այլ նշանա-կութիւններ. ինչ. Մշ. Ռ. Վն. «հայրենիք», Ակն. «ամէն մարդ, հասարակութիւն», Հմ». «օտար տեղ», Ակն. Ատ. Բզ. Եւդ. Կս. Հմ». Սվ. (որ և երկրի Զթ. Կմշ. Մրշ.) «օտար ևամ անծանօթ մարդ». (ըստ Գազանճեան, Եւդոկիոյ գւռբրբ. էջ 101 այս առումը յառա-ջացած է թուրքերէնից, ուր [arabic word] el նշանա-կում է թէ՛ «երկիր» և թէ «օտար». հմմ.տ. Будaгоьъ, 1, էջ 203-4. բայց այս բանր անշուշտ բաւական հին է. հմմտ. վերը երկիր «օտար մարդ» Վրդն. պտմ. էջ 158), Շտ. ἐ-կիր և երկինք «ամէն մարդ, բոլորը», Լհ. կայ երկրցնակ «հայերէն (այսինքն հայրե-նիքի լեզու)»։

NBHL (27)

δεύτερον, δευτέρως secundo, secundum. երկրորդ. մէյմալ

γῆ terra Աշխարհ ստորին ի միջակէտն երկնից. հողագունտ. ծով եւ ցամաք. մանաւանդ ցամաքն. (լծ. եւ վայր, ի վայր. ուր յն. ղի, կամ կի. լտ. թէ՛րրա. եբր. էրզ. թ. էր, գարա՛. վերածին առ հյ. երկիր, որպէս եւ կամիցի ոք ստուգաբանել)։

Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ կոչեաց աստուած զցամաքն երկիր։ Աղբիւր ելանէր յերկրէ, եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Երկինք աթոռ իմ են, եւ երկիրս պատուանդան ոտից իմոց։ Եդին յերկինս զբերանս իւրեանց, եւ զլեզուս իւրեանց աստուած էին զերկրաւ. եւ այլն։

Երկինք ընկալան զառ յերկրէսն, եւ երկիր զերկնից». յն. զորս յերկրէ, զորս յերկնէ. (Ոսկ. մտթ. Ա. 2։)

ԵՐԿԻՐ. որպէս Մասն երկրի, գաւառ, տեղի, սահման ինչ հայրենի.

Պատէ զամենայն երկիրն եւիլատայ։ Ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Յերկրէն յայնմանէ ել ասուր։ Երթայց ի տեղի իմ եւ յերկիր իմ. եւ այլն։

ԵՐԿԻՐ. որպէս Բնակիչք երկրի՝ յամենայն կամ յայլեւայլ սահմանս.

Ապականեցաւ երկիր առաջի աստուծոյ, եւ լցաւ երկիր անիրաւութեամբք. (Ծն. Զ. 11։)

Նուաճեցաք զամենայն երկիրն ի ծառայութիւն մեզ. (Եղիշ. Ա։)

Դու գնացեր, եւ զերկիրս ամենայն ընդ քեզ տարար. (Խոր. Բ. 58։)

Եւ որպէս Աշխարհ. վիճակ աշխարհական.

Սկսաւ պատմել նմա զյուսահատութիւնն եւ զգնալն յերկիր. (Վրք. հց. Զ։)

ԵՐԿԻՐ. Գետին, եւ հող.

Ստեղծ աստուած զմարդն հող յերկրէ. (Ծն. Բ. 7։)

Դարձցիս յերկիր, ուստի առար. (անդ. 19։)

Մարդկան մայր գոլով երկիր. (Պղատ. օրին. ԺԲ։)

Արար զերկիրն պտղաբեր յաղտաղտուկս, եւ զերկիրն ծարաւուտ ի գնացս ջուրց. (Սղ. ՃԶ. 34։)

Հերկելն նորոգումն է երկրին, եւ մկրտութիւնն նորոգումն է ոգւոյ. (Մխ. երեմ.։)

Անսովոր է յոքն. ասել.

Հաւատասցեն երկիրքն սերմանցն զոր ընկալան. (Եփր. համաբ.։)

ՅԵՐԿՐԷՔ. Յերկրէ եղեալքն. երկրաւորք. հողեղէնք.

Զբարեպաշտութիւն ցուցանելով յերկրէք։ Յերկրէքս մեք՝ գովասանութիւն հատուսցուք. (Անյաղթ բարձր.։)

Յինքն առընդունիցի՛ զոր առ ի յերկրէքն. (Անան. եկեղ.։)

cf. ԵՐԿՐԱՅՔ։ ՅԵՐԿՐԻՔ. Յերկրի եղեալքն՝ երկրաւորք.

Իսկ յերկրիքս ոչ այնպէս տեսանին երբէք վճարմունք իրաց. (Պիտ.։) երկիր պագանեմ cf. երկիրպագանեմ

Նախ՝ վերծանութիւն ... երկիր՝ զրուցատրութիւն. (Թր. քեր.։)

Նախ առաջին՝ որդի ... եւ երկիր՝ զի եւ անդրանիկ որդի. (Փիլ. լին. Դ. 228։)


Դաս, ուց

s.

order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խումբ. կարգ, կարգաւորեալ բազմութիւն (մարդոց, անասունների, զինւորների, հրեշտակների ևն)» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ., «կարգ, աս-տիհան» Փիլ. Շար., «եկեղեցում ժամերգու-թեան յատուկ տեղը» Յհ., իմ. ատ., «ուստց-չի սովորեցրածը» Կրպտ. ոտ., որից՝ ղասա-դաս Բ. մակ. գ. 18. Ագաթ., դասասաց «ա-Արմատական բառարան-40 նագանոս» Կանոն. 175, դասալիք Ոսկ. ղկ Պիտ. Փիլ., դասակ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և. Եփես., դասական «հետևակ զօրք» Ա. թագ. ժե. 4, դասակարգ Ղուկ. ա. 5, դասաւորել Ոսկ. յհ, բ. 12, դասել Սահմ. Շար. Նար., դասատուն «դպրոց» Վրդ. աշխ., գեղեցկադասութիւն Նիւս. երգ. Փիլ., շարադասութիւն Փիլ. Նոնն., գերադասել Շնորհ. ա. յհ., նախադաս Եղիշ. մատն. Պիտ.։ Նոր գրական բառեր են՝ դա-սարան, դասատու, դասատուութիւն, դասա-ցուցակ, միդասեան, երկդասեան, դասարան-ցի, դասարանական, դասաբաշխութիւն, դա-սագին, դասաղուլ, դասախօս, ղասախօսու-թիւն, դասախօսել, դասընկեր, դասընթաց, դասաւանղութիւն, դասաւանդել ևն։

ՆՀԲ լծ. յն. τάσσω, τάζις, τάγμα «շա-րել, շարք», թրք. dizmek «դիզել». dl21 «շարք», արաբ. [arabic word] dars «աշա-կերտի դաս»։ Peterm. 22 յն. τάζις։ Windisch. 11 յն. τασσειν։ Մորթման, ZDMG, 26, 544 բևեռ. tasizi «դասել», յն. τάσσω, ταζω։-Caniui, Et. etym. 234 յն. τάζις և քէշուռ. taz։ Հիւնք. յն. τά́σσω ևն։ Bugge, Zyk. Stud. 1, 12 ուզում է տեսնել Կապադովկիոյ Ἀασμένδα քաղա-քի անուան մէջ։ Մ. Ս. Գաբրիէլեան, Բառմ. 1903, 558 տասն բառեռ. Դա-ւիթ-Բեկ, Յուշարձ. 397 հյ. դեզ, ն. գալլ. das «դէզ», իռլ. dais, հբրըտ. das «դէզ», զնդ. diz, սանս. dih «դէզ, շարք, ծալք»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 499 արաբ. [arabic word] dars «դաս» բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Տփ. դաս. Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. դ'աս, Շմ. դmս, Ոզմ. դ'mս, Ղրբ. Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmս, Ննխ. Պլ. Հմշ. Ռ. թաս, Ագլ. դաս, ղօս, Զթ. դ'օս, դ'ոս, Հճ. դ'օս։ Բոլորն էլ «ժամու կամ դըպ-րոցի դաս» նշանակութեամբ և անշուշտ գրա-կան փոխառութիւն։ Անկախ ձևեր են՝ դաս Բւ. Մշ. «մէկ հօր տնից բաժանուած եռօռ եղբայրները», դաս ու դրացի Ակն. «բոլոր դրացիները», ղասակել, դասակուիլ «շարքը դասել, դասուիլ», -և աւելի կարևոր Ագլ ղա՛րսիլ, Ղրբ. տm՛րսիլ, Տփ. ղա՛րսիլ, Սլմ. կmրսել, Երև. ղա՛ռսէլ «դիղել, շարել», դար-սոտել «բոլորն էլ շարել», դարսողութիւն «կարգադրութիւն». այս բոլորը ցոյց են տա-լիս, որ բառիս հնագոյն ձևն է դարս, ինչպէս որ գտնում ենք իսկապէս Ղրդ. դարս «աշա-կերտի դաս»։-Ատանայի թրքախօս հայերը ունին դասընգէլ «դասընկեր».-կայ և Հզ. դասդլէք «ուխտադրուժ», նոյնը Խրբ. ԶՉրս. իբրև անիծական բառ, որ Բիւր. 1900, էջ 628ա մեկնւում է գրբ. դասալիք ձևից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დასი դասի «խումբ, բազ-մութիւն, դասակարգ, ջոկատ, դաս (եկեղե-ցական, հրեշտակների), հատուած», დახობა դասոբա «կարգաւորուիլ», დას-დახად դաս-դասադ «կարգով, դաս դաս, մէկը միւսի ետե-վից», დასისაგანი դասիսագանի «զինւոր» (սրանց համեմատ էլ Տփ. դաս նշանաևում է նաև «խումը»), ուտ. däs (ո՛չ das) «աշա-կերտի դաս. 2. շարք», däsnādāftar «ռա-սագիրք», därz (դարսել ձևից) «ցորենի տասը խուրձից կազմուած կոյտ»։ Ըստ Bugge, IF. 5, 168-180=ՀԱ, 1895, էջ 229 հայից են նաև գոթ. ungatassans Ա. թես. ե. 14. ungatassaba Բ. թես. գ. 6, 11, որոնք հա-մապատասխանում են յն. ἀτάϰτονς, ἀτάϰτως ձևերին (հյ. թրգմ. զստահակս, ստահակու-թեամբ)։ Յոյն ձևերը բառացի նշանակում են «անդաս» և նրանց վրայից էլ շինուած են գոթական ձևերը՝ un բացասականով։

NBHL (22)

Եօթն դաս պարուց. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 13։)

Երեսուն հազար դասուց (այսինքն դասական կամ հետեւակ զօրաց). (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 10։)

Ի դասս երնջուց. (Սղ. ՟Կ՟Է. 31։)

Բազմեցան դասք դասք։ Բազմեցուցէ՛ք զդոսա դասս դասս. (Մրկ. ՟Զ. 40։ Ղկ. ՟Թ. 14։)

Ի տասն դասուէն մինն շեղեցաւ Կիւրղ. (ղկ.։)

Զամբոխն ի բազում դասս որոշել, եւ ի վերայ իւրաքանչիւրոց դասուց զընտիրս ի ճարտարացն վարդապետս կարգել. (Խոր. ՟Ա. 15։)

(լծ. յն. դա՛քսիս, դա՛ղմա. եւ թ. տիղ, տիղի) τάξις, τάγμα, χορός coetus, chorus, cohors, ordo եւ այլն. Բազմութիւն կարգաւորեալ, եւ կարգ ի բազմութեան. որպէս որոշեալ խումբ, գունդ, հոյլք, ջոկ, պար. երախան.

Դասք քահանայից, պաշտօնէից, գրչաց։ Դասք մոգուց, այծեաց։ Յառաքելական դասուէն քակտեցաւ. (Փարպ.։)

Ընդ սրբոցն դաս։ Ընդդէմ դիւացն դասու։ Դասք սպանողաց։ Դասուք արդարոցն. (Նար.։)

Սրբոցն լուսեղէն դասիւք. (Խոր. հռիփս.։)

Դասք անմար մնականք երկնաւոր զօրացն. (եւ այլն. Շար.։)

Տէրունեան դասուն եղեալ դասապետ ( քահանայապետն). (Փիլ. քհ.։)

Դաս դաս խորդոց հաւուց եկեալք ըստ գարնայնոյն ժամանակս. (Ագաթ.։)

Դաս ասի, յորժամ կարգաւորութիւնն ընտրի ըստ աստիճանի. (Երզն. քեր.։)

Է՛ ինչ որ վեհին, եւ է՛ ինչ որ վատթար դասուն է։ Որ զօրութեամբ եւ դասիւ երկրորդն է. եւ այլն. (Փիլ.։)

Բանն է եւ ունի զառաջին դաս ամենայն հոգեկան զօրութեանց։ Նախ է դասիւ սիրելն քան զգործելն. (Լմբ. սղ.։)

Յաջակողման կամ յաջակողմեան դասուն. (Ժմ.։ Շար.։)

ԴԱՍ եկեղեցւոյ. Տեղին ժամերգութեան՝ յերկուս կարգս.

Զարեւագալին սաղմոսսն ասել՝ ըստ դասուց վերաձայնութեամբ։ Պաշտել զխոնարհեցո՛ վերաձայնութեամբ ըստ դասուց. այսինքն դաս առ դաս, փոխ առ փոխ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Եպիսկոպոսն կամ աւագերէցն յաջակողմեան դասէն. (Տօնաց.։)

ԴԱՍ ուսման. Համար, զոր տայ վարժապետն աշակերտին. (լծ. թ. տէ՛րս)

Որ զդասն ասէր երկիւղօրէն, եւ ոչ նստէր ծառայօրէն. (Կրպտ. ոտ.։)


Դաստակ, աց

s.

wrist;
hand, palm;
— սրոյ, hilt of a sword;
—ս դնել, to haft, to set in a handle.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան. յետնաբար գտնում եմ սեռ. դաստակաց Նար. կուս. 412) «ձեռքի և բա-զուկի մէջտեղի մասը» Ա. թագ. ե. 4. Նար., «սուրի կոթ» Մագ. քեր. 246. Անկ. գիրք հին կտ. 191, «ձեռք» Սիմ. սպար. 80 (Ոսկի նուագն ի դաստակին), «տրցակ, կապոց» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 779 ա), որից՝ դաստակետղ Անյ. բարձր., երկայնա-դաստակ «երկար կոթով» Շիր. չփ. և կշռ. հմմտ. նաև տստակ։

= Պհլ. dastak «կոթ, բռնատեղ, տրցակ, մի բուռ լի», պրս. [arabic word] dasta «կոթ, բռնա-տեղ, սուրի՝ դաշոյնի՝ դանակի՝ կացինի ևն կոթ», քրդ. deste «կոթ», հինդուստ. dustu «կոթ», գնչ. desto «կացինի ևն կոթ». բոլորն էլ ծագում են պհլ. պրս. dast «ձեռք» բառից։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇-︎ dastaǰ և ասոր. [syriac word] ︎ dastaqā «կոթ»։ -Հիւբշ. 135։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ.-ՆՀԲ ասս. տեսթ «ձեռն» և տեսթեք «ձեռնիկ»։

Aöttich. Horae aram. 20, Րudim. az. 74 ևն պրս. drsta, ասոր. dastaq ա-բաբ. dastaǰ։ Նոյնը Justi, Zendsp. 124 զնդ. zaçla ձևի տակ։

NBHL (3)

Երկոքին թաթք ոտից նորա ... եւ երկոքին դաստակք ձեռաց նորա. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. 4։)

Դաստակ բազկի։ Դաստակք ձեռաց. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)

Ի ջերմ հողմոյ եւ ի ցրտոյ, որ մտանէր ի դաստակս ոսկերաց նորա, եւ չորացուցանէր զձեռսն. իբր իլիկ, կամ պիլէկ. (Վրք. ոսկ. (տպ. դաստառակ)։)


Գահ, ուց, ից

s.

throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.

· Calfa

Etymologies (7) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. սեռ. գահոյ Փարպ.) «բարձր նստարան, բեմ, 2. պատուի աթոռ (թագաւորի կամ իշխանի), 3. պատիւ, իշխանական աստիճան» Գ. մակ. ե. 8. Ագաթ. Բուզ. Եղիշ. Փարպ., որից գա-հագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., գահակ «գահ» Ուռհ. Ոսկիփ., գահերէց Ա. Եզր. ե. 63. Ոսկ. մտթ. Ագաթ., գահակալ Վրդն. ծն. Համամ. առկ. Գնձ., գահոյք «գահ, 2. տախտ, մահիճ, 3. պատգարակ, դեսպակ» ՍԳր. Եփր. մնաց., նախագահ Ոսկ. լհ. ա. 21, 27. Խղր., յառաջագահք Մտթ. իգ. 6, բարձրագահ Ա-գաթ. Ղուկ. ժա. 43. Եղիշ., գահոյանի «գա-հոյք» Պտմ. աղէքս., մեծագահ Խոսր.։ Նոր բառեր են՝ գահաժառանգ, գահընկէց, գահա-«ուրկ ևն.

= Հիւս. պհլ. *gāh, որի դէմ ունինք նո-րագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] gāh «գահ» (Sa-lemann, Manich. Stud. ЗH 8, 62), պհլ. ❇z︎ gās (ոռ, բազ-մոց, գահ», պազենդ. gāh «տեղ, դիրք, գահ», պրս. ❇ gāh «գահ, աթոռ», սոզդ. γaθúk «գահ», հպրս. gāϑu-«տեղ, գահ, աթոռ» զնդ. gātu-«տեղ, նիստ, դատական ատե-ան, աթոռ, բազմոց, գահ», սանս. gatu. «գնացք, ճամբայ, տեղ» (Bartholomae, 519, Horn. § 889)։ Հմմտ. նաև վարը՝ գահա-ւոր, զահաւորակ, գահնամակ։ Հիւբշ. 125։

ՆՀԲ յիշում է պրս. կեահ, բայց ո՛չ իբրև լծորդ հայերէն բառին. այս պատ-ճառով առաջին մեկնիչն է Bottich. Arica 77, 271 ևն։

, ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։

= Թուի թէ նոյն է նախորդ բառի հետ։

ՆՀԲ նախորդի հետ միասին է դնում։ Lagarde, Btrg. bhtr. Lex. 72 զնդ. gā-ϑanh բառի հետ, որ մեկ անզամ գոր-ծածաած է Vašt 14, 21։ Հիւբշ. 125 մերժում է այս համեմատութիւնը, ո-րովհետև զնդ. այս բառը պիտի կար-դալ vīgāϑō (á. vīγāϑō) «բլուր, խորշք ևն» նշանակութեամբ։ (Bartholomae ևս, էջ 1436, նոյն բառը կարդում է vīgāϑō «Finsenkung, Schlucht, վայ-րէջք, կիրճ» և չզիտէ (էջ 521) gā' ϑanh ձևը)։ Հիւնք. նոյն ընդ «ահ «ա թոռ»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13, զըտ-նում է պոնտական Cagonda քաղաքի անա ան մէջ։ Թիրեաքեան, Արիահայ թռւ. 110 պրս. [arabic word] kuh «լեռ» բառի սղեալ [arabic word] kah ձևից։

«թոքացաւ» Բժշ. (հրտր. Բազմ. 1917, 102)։ Նոյն բառն է անշուշտ գահ Բն. «կըռ-նակի վրայ ուռեցք», որ սակայն Ակն. նշա-նակում է «ուս» և Մշկ. Ք. «թիկնամէջ, կրռ-նակի մէջտեղը»։

NBHL (14)

καθέδρα, θρόνος cathedra, thronus, sedes Բարձրադիր վայր քան զմերձակայ տեղիս, իբր բեմ, բեմբ. որպէս Աթոռ պատուոյ. բազմոց. եւ նմանութեամբ՝ Բարձ, պատիւ, իշխանութիւն. կեահ, թախտ, քիւրսի, սէրիր, սէտիր.

Զայր այր յիւրաքանչիւր գահ հրամայէր մատուցանել. (Գ. Մակ. Ե. 8։)

Ի ժամ գահուն պատրաստութեան։ Արութեամբ եւ գահու ի վեր։ Գահ երկրորդական։ Գահուց հայրենականաց։ Թագաւորական գահ։ Որ էին ի գահուդ յայդմ։ Աւագ գահուն եւ աւուրբք։ Գահ թագաւորութեան, կամ զօրավարութեան, կամ վարդապետութեան. (Եղիշ.։ Խոր.։ Փարպ.։ Պիտ.։)

Յաջակողմն գահուն (այ). (Ագաթ.։)

Ի բազմականս ամենապատիկս գահուց։ Առ իշխանս երկրաւոր գահից։ Ի բարձրութեան գահի բազմեալք. (Նար.։)

Գահ նահապետութեան կամ կուսակալութեան։ Առ ի նմանէն մեծավայելուչ գահիւ պատուի առաւել քան զամենայն գահերէցս. (Յհ. կթ.։)

Ըստ գահոյ էր ոք ի վեր. (Փարպ.։)

Յառաջամասինն գահոյէ (կամ գահուէ). (Խոր. Գ. 65։)

ԳԱՀ, ի, ից. Դար. դարահայեաց տեղի. վախք. գահաւանդ. բարձրաւանդակ. սէթ, ուչուրում.

Դիմեաց երամակն ի գահէ անտէ ի ծովակն. (Ղկ. Ը. 33։)

Ի վերուստ իբրու թէ ի բարձուէ ուստեք ի գահից վիժի։ Ի գահիցն վիժել, եւ ի վիհս անկանել. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. այլաբ.։)

Ի բարձրագոյն հոսիլ բարյանց գահից. (Պիտ.։)

Ի գահից ընկեցին, եւ ոչ վնասեցաւ. (Հ. կիլիկ.։)

Եկ ողորմելի որդեակ, զոր գահից եւ լերանց եւ անապատից սնուցի. (Ածաբ. աղքատասիր.։)


Ժամ, ուց

s. ast.

hour;
time, moment;
proper time, precise time;
loisure-time, opportunity, occasion;
canonical hours, divine service;
season;
horoscope, nativity, ascendant;
*church;
Վրան or Խորան ժամու, Tabernacle;
միջին —, mean -;
աստեղական —, sideral —;
արեւային —, solar -;
ճշմարիտ —, true -;
հնչել երկրորդ —ու, to strike two;
քանի՞ են —ք, what o'clock is it ? what's o'clock ? — է երկրորդ, it is two o'clock;
—ք երկու եւ վայրկեանք տասն, it is ten minutes past two (o'clock);
երկու —ք եւ քառորդ մի, it is a quarter past two;
—ք երկու եւ վայկեանք քսան, twenty minutes past two;
—ք երկու եւ կէս, half past two;
—ք երկու քառորդաւ ընդհատ, a quarter to three;
—ք երկու եւ վայրկեանք քառասուն, twenty minutes to three;
զերրորդ —ու, about three o'clock;
առաջին — եւ կէս, an hour & a half;
կէս —, half an hour;
քառորդ մի —ու, a quarter of an hour;
ի վեցերորդ —ու առաւօտուն, at six (o'clock) in the morning, or at six AM.;
յեօթն —ու յետ միջօրէի, at seven in the afternoon, or at seven PM.;
ի սմին իսկ —ու or պահու, just now, now;
յամենայն —ու, յորում եւ է —ու, every hour in the day, at every moment;
ի նշանակեալ —ու or պահու, at the appointed time;
ամենայն —ուց են նորա գործք, every hour of his time has its appointed task;
ի —ս պարապոյ իմոյ, in my leisure hours;
— առնուլ, գտանել, to take occasion, to find time, or opportunity;
— բարեպատեհ, favorable moment;
—ու, ի —ու, ի դէպ —ու, in time, in good time, at the proper time;
— առնել, դնել, տալ, to appoint an hour, a time, to fix a day, cf. Ժամադրեմ;
յորժամ — լինիցի, when the opportunity arrives;
— է, it is time, it is the fitting moment;
այլում —ու եւ ժամանակի սպասել, to wait better times, or for a more favorable occasion;
զում —ս ընդ իմն հանել, to stay some hours with;
— հարկանել, to ring the bell;
— առնել, to pray;
to say the mass;
յամենայն —, at all times, always;
— ի —, from hour to hour;
— ի — առնել, սահմանել, to put off from time to time, to spin out, to prolong;
— ի —է, —է ի —, at every moment, hourly, from hour to hour;
առ — մի, ընդ —ս, առ —ս, at present, for the moment, now, provisionally;
—ս —ս, ընդ —ս —ս, —ս ընդ —ս, from time to time, now and then, sometimes;
յառաջ քան զ—ն, out of time, before the time, too soon;
եկեալ հասանէր —ն, the moment had arrived;
— ճաշոյն, dinner-time, the dinner hour;
— ճաշոյն է, it is dinner-time;
ըստ —ուն պիտոյից, according to circumstances, seasonableness;
զօգուտ —ս, ի բազում —ս, —ս ձիգս, ցմեծ —ս, for hours together, whole hours, hours at a time, a long time;
ի —ու եւ տարաժամու, seasonably and unseasonably;
հասանել —ու կնոջ, to be near delivery or childbirth;
to be near her time;
յետին —, dying hour, hour of death, last moments;
time.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

. ոնդարձակ մշակութիւն կրած բառ է։ Ներկայանում է հետևեալ ձևերով և նշանակութիւներով. 1. Ժամ, ու հլ. (բացի սե-ռականից՝ միւսները նաև ի-ա հլ.) «մի ժամ, օրուայ 1/2։ մասը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. «որո-շուած ժամանակ» ՍԳր. Եղիշ. «իւրաքանչիւր կենդանակերպի 1800-երորդ մասը՝ որով աստղաբաշխներն ու ախտարագէտները մար-ղու բախտն են որոշում» Վեցօր. Շիր. «կար-գաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեց-ւոյ. ժամասացութիւն» Սեբ. էջ 29. Յհ. կթ. Մաշտ. այս իմաստներից ածանցուած են ժամաբաշխ Վեցօր. ժամադէտ Շիր. ժամա-ղիր Գ. մակ. գ. 14. Վեցօր. Կորիւն. Բուզ. Ա-գաթ. ժամադրել Ագաթ. ժամադրութիւն ՍԳր. ժամակալ Բ. մակ. ժբ. 7. Բուզ. ժամալար Ոսկ. յհ. ա. 3. ժամապահ Վեցօր. ժամակոչ Ճշ. 198 բ. յայնժամ ՍԳր. Ոսկ. ցայնժամ Նեեմ. զ. 1. յորժամ ՍԳր. Ոսկ. Եռն. առմա-ίայն Սգր. Ոսկ. Կորիւն. Կոչ. նոյնժամայն ՍԳր. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. գի-շերաժամ Յայսմ. տարաժամ ՍԳը. Ոսկ. Եօն. դատարկաժամ Ոսկ. յհ. ա. 3. բարեժամ Առ որս. մահտարաժամ Ճառընտ. ապաժամեան «մատառատի» Լաստ. իա. նոր բառեր են առժամապէս, ժամանց, ժամագործ ևն. (իսկ այժմ բառի վրայ տե՛ս առանձին)։-Ժամ բա-ռի «եկեղեցական ժամասացութիւն» նշանա-կութիւնից է ծագած ռմկ. ժամ «եկեղեցի». որին նպաստել են նաև ժամագիրք ժմ. Յի-շատ. ժամակարգութիւն Յհ. իմ. Յհ. կթ. ժա-մահար Յհ. իմ. եկեղ. ժամամուտ Տօնաց Յիշատ. ևն բառերը։ Սրանք ծագած են ժամ «ժամանակ» նշանակութիւնից. բայց յատ-կապէս եկեղեցական գործերում գործածուե լու պատճառաւ՝ միացել են «եկեղեցի» գա-ղափարին։ Այսպէս՝ օրինակ ժամահար՝ որ նշանակում է «ժամը՝ ժամանակը զարնող», գործածուելով յատկապէս «եկեղեցու ժամը զարնող» նշանակութեամբ, մտածուած է թէ ժամ նշանակում է «եկեղեցի»։ Նոյնը իմանալ նաև միւսների համար։ Բացի սրանից՝ մինչև այժմ էլ յետամնաց տեղերում ժամանակր որոշւում է մասնաւորապէս եկեղեցու արա-րողութեամբ. ասում են օրինակ՝ «Դեռ ժամէն չելան, դեռ ժամը չզարկաւ, ժամուն այս չափ մնաց» ևն, որոնց մէջ «եկեղեցի» և «ժամա-նակ» գաղափարները զոյգ են ընթանում։ (Այս մասին տե՛ս նաև ատեան)։ Մինչև ան-գամ մահմետականների եզանի համար կայ ռործածուած ժամ ձևը՝ Գիրք թղ. էջ 526 «Հանին զիս ի մնարայն՝ տալ զառաջին ժա-մոն մեր»։-Ժամ «եկեղեցի» իմաստից են կազմուած ժամատուն Լաստ. ժամատեղի Գնձ Ուրհ. ժամանոզ «փոքրիկ անօթք գին-ւու և ջրոյ ի սպաս ժամու պատարագի» Մաշտ. Կանոն. ժամասացութիւն, ժամասէր. ժամասիրութիւն (նոր բառեր)։-Սակայն ժամ «եկեղեցի» նշանակութեան հետ կապ չունին խորան ժամու նորագիւտ Ա. մնաց. իա 29 և նորագիւտ Բ. մնաց. ա. 3, 5, 66 (որոնց դէմ միւս թարգմանութիւնը ունի միայն խորան. կամ խորան վկայութեան Եփր. հտ. Ա. էջ 195, 293, 424, 477, Մծբ. էջ 345 և մրան ժա-մու Բ. մակ. բ. 4. Եբր. ը. 5. Եփր. հտ. Ա. էջ 152, 206, 221, 360, 477, 480, Գ. էջ 214, 215. 216, Վեցօր. էջ 10, 23, Կոչ. 34, 358, որոնք նը-շանակում են «Մովսէսի վկայութեան խորա-նը», և, ինչպէս Մառ, Иппoл. 55 և Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 132 ցոյց են տալիս, թարգմա-նօրէն կազմուած են ասոր. [syriac word] meš-kan zbanā «առժամանակեայ վրան» ձևից. հմմտ. Մծբ. էջ 260 «Կոչեցաւ սա վրան ժամու, զի փոքր ժամանակ պաշտեցաւ»։-2. Ժամաճ «փութկոտ, ժամանակին պատրաստ» Ոսկ. մ. բ. 26, որից ժաման առնել «հասցնել» Սղ. ի. 4. Մծբ. ժամանել «հասնիլ» ՍԳր. Ոսկ. «ա-ռաջ հասնիլ, կանխել» ՍԳր. «ժամանակ ու-նենալ, բաւել» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. ժամանե-ցուցանել Եզն. կանխաժաման Սամ. երէց. ապաժաման «յետնեալ, խեղճ» Սիր. ժա. 12. ժգ. 5. Ոսկ. մ. ա. 3, 18, 23. ապաժամանու-թիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ապաժամանեալ «ի Վարղանեան ՀԱ 1913, 559). բարեժամանու-թիւն Բրս. պհ. ևն։-3. Ժամաճակ, ի-ա հլ. «ատեն, վախտ» (բայց նաև՝ տարի, դարա-շրջան, հասակ, օրհաս, կեանք, տարուայ եղանակ, յարմար առիթ ևն) ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որից ժամանակագիր Բուզ. ժամանա-կակից Եզն. Եւս. քր. ժամանակաչափ Ագաթ. ժամանակեան Եզն. Ոսկ. Եփր. ծն. Ագաթ ժամանակել ՍԳր. առժամանակեալ Ուե. գաղ. Փարպ. բազմաժամանակեայ Իմ. բ. 10 Յոբ. լբ. 9. Ոսկ. ես. Եւս. քր. երկայնժամա-նակեան Ոսկ. մ. ա. 11. փոքրժամանակեան Եփր. աւետ. 263, 302 (չունի ՆՀԲ). տօթաժա-մանակաւորապէս, ժամանակամիջոց ևն (նոր բառեր)։-4. Ժում «անգամ, հեղ»՝ որ ժամ բառի յետին ձևափոխութիւնն է (ա դարձած ու՝ ռնգականի մօտ). սրա հնագոյն գործա-ծութիւնը զտնում ենք Շնորհ. առակ. որից ժման ժմուն «պատշաճ ժամանակ, յարմար ատեն» Գնձ.-նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ժամ «անգամ, հեղ». «Եկեր երեք ժամ հաց» Ոսկիփ։-Յայտնի չէ թէ ի՛նչ ևապ ունի սրա հետ ծուկ «ժամանակ», ոռ սովորական է արդի բարբառներում և որի հնագոյն վկայութիւնն ունի Շապհ. 46։

= Պհլ. (հիւս. արևմտ. բարբառով) ža-mān, zamānak, մանիք. [arabic word] žmnv «ժա-մանակ» ИАН 1907, 541, պհլ. [syriac word] za-mān, zamānak, պազենդ. zamān, zamana, սոգդ. žamanū «ժամանակ», պրս. [arabic word] za-mān, [arabic word] zamāna «ժամանակ», որոնցից փոխառեալ են քրդ. թրք. zeman «ժամանակ, ռար, պատեհ ժամանակ» ևն։ Նոյն բառերը գտնում ենք նաև սեմական լեզուների մէջ. այսպէս՝ արաբ. [arabic word] zaman, [arabic word] zamān, եբր. [hebrew word] zəmān, արամ. zəmān, zəman, ասոր. [syriac word] zman, եթովպ. zaman։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ է այս երկու լեզուախմբերի կապր։-Möldeke Mandaische Gram. 152 սեմական ձևեոր փոխառեալ է դնում հպրս. zrvan, zr-vāna «ժամանակ, դար» բառից. ընդհակա-ռաևո Zimmern Die Keilinschriften und das Alte Testament 650 համարում է ասուր. simānu «ժամանակ» ձևից ծագած։ Սակայն ինչ որ էլ լինի սրանց ծագումը, հյ. ժամա-նակ գալիս է պհլ. žamānak ձևից և ժաման՝ պհլ. žamān ձևից. (սեմական ձևերից փո-խառութեան պարագային՝ հյ. բառերը պիտի ունենային զ և ո՛չ ժ՝ որ պահլաւ է)։ Գալով ժամ բառին, այս էլ հայկական կառուցուածք է. ժաման բառի մէջ ան մասնիկ է կարծուել, որով և յարմարեցրած է արմատական ժամ ձևը։

Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քե-րակ. 1815, էջ 315, որ ցեղակից է դնում տճկ. (իմա՛ պրս.) զեման բառին։ Klap-roth, Asia polygl. էջ 106 և ԳԴ նոյնպէս պրս. zamān բառի հետ։ Brosset JAs. 1834, 383 ևն եբր. [hebrew word] yōm «օր», վրաց. ժամ, խան, պրս. zamān։ ՆՀԲ լծ. արաբ. պրս. թրք. զաման, զեմն, զէմանէ, վրաց. ժա՛մի։ Peterm. 22 պրս. žaman (?) ա-րաբ. zamān, քաղդ. zəmān։ Windisch 21 սանս. vama (triyāma բառի մէջ) համեմատում է մեր ժամ բառի հետ։ Boрp. Abhd. d. Ak. d. Wiss. zu Ber-lin, 1846, 329 ժամ և ժամանակ= պրս. zamān, սնս. yāmmi «գիշեր»։ Նոյն, Gram. comp. I, 417 սանս. yama «օրու-այ 1/2 մասը, 3 ժամու պահ», Müller SW-AW 38, 575 և 44, 565 սանս. yama։ Böttich. Arica 77, 285, Lag. Urgesch. 872 ևն պրս. zamān։ Canini. Ft étvm 199 ժամ դնում է ամ բառից։ Հիւնք. ա-րաբերէնից է հանում։ Հիւբշ. 156 թէև ժամանակ դնում է պհլ. zamānak ձե-ւից, բայց անորոշ է գտնում ժամանակ, ժամանել, ժամ և ամանակ բառերի կա-պը։ (Սրանցից ամանակ տե՛ս իր տեղը, իսկ ժամ և ժաման տե՛ս վերը՝ մեր տուած մեկնութիւնը)։ Patrubány SA 1, 311 ժամ հանում է ժամանակ բառից. -ան կարծուած է բայական յօդ։ Նոյնը ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հտյ կցում է հյ. ձը, մեռն, լտ. hiems ևն բառերին, իբրև «ձը-մեռ ժամանակ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 161 բոլորովին մերժելով փոխառու-թեան հանգամանքը, համարում է սւմ բառից կազմուած՝ զ, ի նախդիրներով։ Վ'apaя, Oбъ отнощ. aбхазcк. яз. էջ 46

մեր բառը գտնում է ափխազ. ašež «ա-ռաւօտ» բառի վերջաձայնի մէջ։ Հ. Գր. Սարդսեան, Բաղմ. 1927, 181 առառ. [arabic word] ǰami' «մզկիթ» բառից (անհեթեթ մեկնութիւն1)։

ԳՒՌ (dialectal) ժամ «ժամ, սահաթ» բառն ունի Ակն. ժամ, սեռ. ժմու. իսկ «եկեղեցի» նշա-նակութեամբ ունին Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. ժամ, Մկ. Ոզմ. Վն. Տիգ. dmմ, Հմշ. ժօմ, Հճ. իժօմ, Զթ. իժօմ, իժոմ, Յղ. ժէօմ, Ագլ. ժում։-«Ժամանակ, անգամ» նշանակութեամբ ունինք Ագլ. Ալշ. Ախց. Երև. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ժում, Ակն. ժում, ժիւմ, Ասլ. ժիւմ, Գոր. Ղրբ. ժէմ։-Ժամանակ բառը գիտեն (գրականից փոխառութեա՞մբ) Ախց. Երև. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ժամանակ. Ակն. Մշ. Սչ. ժամանագ (Ակն. սեռ. ժամնգու), Ագլ. Ղրբ. ժմա՛նակ, Ասլ. ժամանայ, Զթ. Հճ. ժա-մանօգ, Մկ. ժmմmնակ։-Նոր բառեր են՝ ժա-մաժամք, ժամահազ, ժամաշապիկ, ժամա-սէր, ժամատեղ, ժամատուն, ժամաւոր, ժա-մաքար, ժամբակ, ժամզարկոզ, ժամհար, ժամուց, ժմնել, ժմնցնել, անժում, իժում ևն.-Ժամակոչ «ժամ կանչող» բառը դարձեր Լ նախ ժամկոչ, յետոյ ժողովրդական ստաւ-գաբանութեամբ (իբր թէ ժամի դուռը գոցե-լու իմաստով)՝ ժամգոց. նոյնը Սչ. դարձրել է ժանգօչ։

ՓՈԽ (borrowing) ժամ բառը հայկական կազմութիւն լինելով՝ մեզանից են փոխառեալ հետևեալ բառերը. -թուշ. žam «ժամ», մինգ. ყამი ժամի «ժամ, ժամանակ», վրաց. ყამი ժա-մի «ժամանակ, ժամացոյց, ճօճանաև. ժա-մանց, երջանկութիւն», მეეამნე մեժամնե «ժամագործ», ყამად ժամադ «էր երբեմն, ժամանակաւ», ამ-ჟამად ամ-ժամադ «այ-ժըմ», ყამადი ժամադի «ժամանակաւոր». ეამად ყამად ժամադ ժամադ «ընդ ժամա-նակս ժամանակս, երբեմն երբեմն», ყამითο-ყამად ժամիթի-ժամադ «մերթ ընդ մերթ», უჟამო ուժամո «անժամանակ», საჟამო սա-ժամո «ժամացոյց», ყამი ժամի, ყამობა ժա-մոբա «ժանտամահ, մահտարաժամ», მეეა-მეობა մեժամեոբա «հողը ժամանակաւորա-պէս վարձող անձ», მოჟამება մոժամեբտ «պայմանաժամի լրացում»։ «Եկեղեցի» նշա-նակութիւնը պահել են յատկապէս վրաց. ეამნე ժամնե «պաշտօնակարգութեան ժամա-նակ կարդալ ժամագիրքը», ყამის-წარვა ժամիս-ծարվա «պատարագ, արարողութիւն». ყამნ-ვულანი ժամն-գուլանի «երգարան, շարական», ყამი ժամի, ყამნ-კანონი ժամն. կանոնի «ժամագիրք», მოეამნე մոժամնե «փոխասաց», საჟამნე սաժամնե «ժամա-գիրք»։ Այսպէս է նաև գնչ. žam «մաղթանք, բարեմաղթութիւն»։ Ստարախօս հայերը պա-հած են այս բառը. ինչ. Արմաւիրի չերքեզա-հայերը zam, Սղերդի արաբախօս քրիստո-նեաները žam, «պատարագ» (Բիւր. 1899, 116), էնկիւրիի թրքախօս հայերը՝ǰam «եկե-ղեցի», ǰamaser «ժամասեր», ǰamgos «ժամ-կոչ», ǰamos «ժամուց», axšam žamə «իրի-կուայ մօտ խմելը» (Բիւր. 1898, 789, 865)։ Սրանց միջոցով էլ բառս անցել է նաև օտար-ներին. այսպէս՝ էնկիւրիի թուրքերն ու յոյ-ներն էլ ունին axšam zamə, Եւդ. թրք. գւռ. [arabic word] zámgōc «ժամկոչ» (Յուշարձան 330 ա), Տ. թրք. գւռ. ženkos «ժամկոչ» (Բիւր. 1899, 798). նոյն իսկ Պօլսի մէջ օտարները, մասնաւորապէս հայոց հետ խօսակցութեան ժամանակ, գործածում են ժամ «եկեղեցի» բառը՝ թուրքերը žam, յոյները ǰam ձևով։ Ուտ. ժամուկալ «ժամասաց», ժամհար «ժամ-հար», իսկ zamanag «ժամանակ» ուղղակի իրանեանից է։

NBHL (70)

ԺԱՄ. ըստ ախտարաց՝ Դիտելի մասն րոպէի ի կենդանակերպս, եւ յասեղատունս վասն գուշակելոյ, կամ Վայրկեանն ծննդեան ուրուք. որ է մտացածին. ὦρος, ὄρος, ὠροσκότος tempus, terminus, momentum եւ այլն.

ԺԱՄՈՒ. Ի ԺԱՄՈՒ. մ. εὑκαίρως opportuno tempore Ի դէպ ժամու, աղէկ ատենը, ատենին, ատենով.

ὤρα hora. Արմատ ժամանակ բառին. Չափ շարժման արեւու՝ որպէս մասնիկ ամանակի՝ բաղկացեալ ի վաթսուն րոպէից. իսկ ՟Ժ՟Բ ժամք կացուցանեն զօր, այսինքն զտիւ. եւ ՟Ի՟Դ ժամք զօր ամբողջ՝ զտիւ եւ զգիշեր.

Ո՞չ երկոտասան ժամ է աւուր։ Ելեալ զերրորդ ժամու, զվեց ժամու, եւ զինն ժամու։ Զինն ժամաւն գոչեաց յիսուս.եւ այլն։

Առնէ կատարումն աւուր քսան եւ չորիւք ժամուք տիւընջեան եւ գիշերոյ. (Վեցօր. ՟Բ։)

Չափ է, եւ թիւ ժամաց, աւուրց, եւ ամենայն ըստ մեզ ժամանակի՝ լոյսն. (Դիոն. ածայ.։)

Թեպետեւ ժամս տարաժամ է, այլ չէ ինչ ընդ ժամօք՝ որ ընդ ձեզդ խօսի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)

Որ զպտուղ իւր ի ժամու տացէ։ Իշխանք քո ի ժամու ուտեն։ Տալ նոցա կերակուր ի ժամու։ Յորժամ ժամ լինիցի, կոչեցից զքեզ։ Յորժամ ժամ առից, ես ուղիղ դատեցայց։ Կին յորժամ ծնանիցի, տրտմութիւն է նմա, զի հասեալ է ժամ նորա։ Ամենայնի ժամանակ է, եւ ժամ ամենայն իրաց։ Չեւ եւս է ժամ խաշանցդ ժողովելոյ։ Զայն ժամու զմեռեալ մարդն՝ այժմ իբրեւ զաստուած պատուեաց.եւ այլն։

Խորհուրդ գողոց է ի ժամէ զժամ գողանալ ի մէնջ. (Կլիմաք.։)

Ի ժամ փրկելոյ զժողովուրդն՝ միջնորդ եղեւ. (Եղիշ. ՟Ե։)

Լուսաւորք են յաշխարհի կարգեալ թագաւոր ժամուց. (Շ. բարձր.։)

Ի դէպ ժամու ինքն իւրովի տայ զպտուղն։ Իսկ ի ժամ հնձոցն սա ամաչէ։ Գարնանային ժամքըն հասան, յամպոյս քաղցրիկ ցող հոսեցան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ. եւ ներբ. Շ։)

ԺԱՄ. որպէս ժամանակին ինչ նշանակեալ, դիպօղ. ատեն .... յն. պէսպէս. ὤρα hora χρόνος tempus εὑκαιρία opportunitas եւ այլն. եւ այլն.

Գտեալ ժամ պատեհ։ Ժամ գտեալ՝ յատենի կացուցանէր. (Խոր.։ ՃՃ.։)

Երկոտասան մասն (կենդանակերպի) յերեսուն մասն բաժանի, եւ զմի մի յերեսուն մասանցն ի վաթսուն ժամս կոտորեն։ Այսու անճառ ժամուք՝ անհամար րոպէիւք սահմանեցին։ Ո՛րչափ ժամս վայրկենից եւ րոպէից համարիցի անցեալ։ Առ ի գիտել զժամ մանկանն՝ որ ծնաւ։ Յորո՛ւմ մասանց յերկոտասանից աստեղատանցն երեւեցաւ ժամն նորա։ Ոչ ոք երբէք ի թագաւորաց պահեաց գտանել զժամս որդւոյ իւրոյ աստեղօքն տեսանել. (Վեցօր. ՟Զ. յորմէ եւ Շիր.։)

ԺԱՄ. ըստ տոմարագիտաց՝ Բաժանումն րոպէից ի սկզբան տուընջեան եւ գիշերոյ, յառանձին անուանս յորջորջելով ըստ կամի, զորս եւ մեկնաբանելն է ըստ հաճոյս վերծանողաց.

Ժամքն (լուսանալոյ տուընջեան) են այսոքիկ. Այգն, ծայգն, զայրացեալն, ճառագայթեալն, շառաւեղեալն, երկրատեսն, շանթակողն, հրակաթն, հուր փայլեալն, թաղանթեալն, առաւօտն, արփողն։ Ժամք գիշերոյն. Խաւարակն, աղջամուղջն, մթացեալն, շաղաւօտն, կամաւօտն, բաւականն, խօթափեալն, գիզակն, լուսաճեմն, առաւօտն, լուսափայլն, փայլածուն. (Տօմար.։)

ԺԱՄ. Կարգաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեցւոյ. ժամասացութիւն. (ուստի եւ ռմկ. եկեղեցին ժամ ասի. )

Տայ եկեղեցւոյ զբովանդակ կարգաւորութիւն պաշտաման ժամուց. (Յհ. կթ.։)

Սպասաւորեն մինչեւ ի կատարել կարգաց ժամուցն ամենայնի. (Լմբ. պտրգ.։)

Եւ մտանեն ի ժամ ճաշոյ. (որում յաջորդէ պատարագն) եւ մարմնոյ եւ արեան տեառն հաղորդեսցի. (Մաշտ.։)

եւ զի երեկոյ էր, մտանէ ի ժամ գիշերապաշտամանն. (ՃՃ.։)

Եւ ապա սկսանին ժամ. խոնարհեցո՜, եւ ապրեցո՜. (Ոսկիփոր.։ եւ Տօնակ.։ Եւ Տօնաց.։)

Ուստի ԺԱՄ ԱՌՆԵԼ, որպէս Պատարագմատուցանել զկնի ճաշոյ ասելոյ.

Տե՜ս, զի ո՜չ ասէ, թէ տո՜ւր՝ զի քեզ ժամ առնէ. (Լմբ. պտրգ.։)

Զվրան ժամուն, եւ զտապանակ կտակարանացն ընդ իւրեանս շրջեցուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. ։)

Որպէս եւ հրամայեցաւ մովսեսի, յորժամ գործելոց էր զվրան ժամուն. (Եբր. ՟Ը. 5։)

Յորժամ առ հրաման կազմել զվրան ժամուցն. (Զքր. կթ.։)

Կամ իբր մի բառ ասի անսովոր ոճով.

Ի սպաս պաշտաման խորանժամուն։ Ի սրահի անդ վրանժամու։ Պաշտել զպաշտօն վրանժամուն. (Եփր. ղեւտ.։)

Անսովոր է եւ ասելն.

Հրամայէ եպիսկոպոսաց զխորհրդածութեան ժամսն հայրապետութեան կատարել ի վերայ պրոկղի. այսինքն զգործ ձեռնադրութեան ի պատարագի. (Սոկր.։)

ԺԱՄ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. է Բախել զժամահար կամ զկոչնակ, կամ զզանգակ առ ի ժողովիլ յեկեղեցի.

Տայ ցսպասաւորս եկեղեցւոյն (զժամահարն)՝ հարկանել ժամ. (Մաշտ.)

Եւ հրամայեաց ժամ հարկանել, զի ժողովեսցին եղբարքն ամենայն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Ժա՜մ դիր ինձ, առ ե՞րբ արարից աղօթս վասն քո. (Ել. ՟Ը. 9։)

ՎՐԱՆ ԺԱՄՈՒ, կամ ԽՈՐԱՆ ԺԱՄՈՒ կոչի ի մեզ խորանն վկայութեան իբրու նախագիծ օրինակ տաճարի, ուր ըստ յն. լոկ Տաղաւար կամ խորան ասի. σκηνή tabernaculum.

Ժամ եդեալ նմա օր մի՝ եկին ի վանսն առ նա բազումք. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 23։)

Ժամ եդեալ եւ իւրն գալ արեօք ի միւս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 81։)

Փոքր ինչ աւուրս ժամ եդեալ՝ յանձն առնոյր արձակել ի կապարանէն. (Յհ. կթ.։)

Ժամետուն, կազմեցան պատրաստեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 52։)

Ժամ տուեալ որսոյ ամենայն զօրացն. (Ագաթ.։)

Եթե կամիս դու ուսանել, ժա՜մ տուր, եւ լուր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)

Ժամ արարեալ՝ յանդիման լինէր թագաւորին. (Փարպ.։)

Ժամ է այսուհետեւ ասել, կամ ձգել զսուր. (Պիտ.։)

Զայս այսպէս դատեալ՝ ժա՛մ է ի նոյն ինքն յառաջինն դառնալ բանս. (Իգն.։)

Ժամ է ասել դէմ յանդիման, պատմել բանիւ ողբերգական. (Շ. եդես.։)

ԱՌ ԺԱՄ ՄԻ. ԸՆԴ ԺԱՄՍ մ. Առ այժմ. հիմակու հիմա. .... տե՛ս եւ ի կարգի բառիդ ԱՌ։

Բանիւք կամակորացն վարիմք առ ժամ մի. (Վեցօր.։)

ԱՌ ԱՅՆ ԺԱՄ կամ ԺԱՄՈՒ. Ի ԺԱՄՈՒՆ, Ի ԺԱՄՆ. մ. Առ ժամն. յայնմ պահու. յայնժամ, առժամայն, ան ատենը, ան պահեկին։

Բայց առ այն ժամ նոքա ոչինչ իմացան։ Ոչ էառ յանձն առ այն ժամու, զի մի՛ մեծամտեսցին. (Երզն. մտթ.։)

Ոչինչ կարացին ի ժամուն վճարել. (Եղիշ. ՟Է։)

Որ ի ժամուն մարզպանն էր հայոց։ Անպատրաստ տեսանէր զիւր գունդն ի ժամուն. (Փարպ.։)

Զկատարեալսն հասակաւ յետ ժամանակի ինչ մկրտեցէ՛ք. եւ որք տղայք են եւ մանկունք, զնոսա ի ժամն մկրտեցէ՛ք. (Շ. թղթ.։)

Հաս ի վերայ՝ ժամու, եւ տարաժամու. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 2։)

Լինի մահ ի ժամու եւ տարաժամու. (Գէ. ես.։)

Այլ գործ խոհեմութեան է յիշելն ի ժամու հմտութեամբ զպիտանացուսն. (Արիստ. առաք.։)

ԺԱՄ Ի ԺԱՄ ԺԱՄԷ Ի ԺԱՄ. մ. Հետզհետէ, յայլ եւ յայ՝ նուագս. ... եւ Մերթ ընդ մերթ, կամ անընդհատ. ատեն ատեն, պահ պահ, կամ շարունակ.

Քսան սիկղ յաւուր՝ ժամէ ի ժամ կերիջիր անտի։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ ժամէ ի ժամ արբջիր. յն. ի ժամանակէ ի ժամանակ. (Եզեկ. ՟Դ. 10. 11։)

Հրամայէր վեց առն երկու քաշկէնս ժամէ ի ժամ, եւ դորակ եւ կէս ջուր. (Եղիշ. ՟Է։)

Ո՞ ոչ գիտէ, զի ժամ քան զժամ այնպիսեացն նորոգին կիրք. (Պիտ.։)

Օրըստօրէ լինի, եւ ժամ ընդ ժամ. (Կանոն.։)

Իսկ (Ոսկիփոր.) ռամկական ոճով ասի.

Ժամ ժամ հազ գայ, մարմանջումն ոսկերացն կրէ. իբր ատեն ատեն։

Ամ յամ առնելով, եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին։ Ժամէ ի ժամ առնելով՝ զժամանակ ապաշխարութեանն կորուսանէր. (Մանդ. ՟Ա եւ ՟Բ։)

Ժամս ժամս լուծանէ զմի մի ի նոցանէ. (Մծբ. ՟Գ։)

երթայր առ նա ընդ ժամս ժամս եղբայր ոմն ի խոստովանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ծ։)

Փոքր մի յառաջ ժամու ասացաք մեք վասն նորա. իմա՛ ժամաւ կամ ի ժամու. պահ մը առաջ. (Եւս. պտմ.։)

ԺԱՄ որպէս ռմկ. ժում. Նուագ. անգամ. որոշեալ ժամանակ յաւուր.

Եկեր երեք ժամ հաց. միւս օրն եկեր մի ժամ հաց։ Երեք ժամ ուտելն՝ անասնոց գործ. երկու ուտելն մարդկան. միանգամ ուտելն՝ հրեշտակաց, այս է կուսակրօն աբեղայից, որ հրեշտակաց կարգ ունին. (Ոսկիփոր.։)