τυραννεύομαι tyrannide opprimor Բռնութիւն կրել. անկանիլ ընդ բռնութեամբ. բռնաբարիլ.
Բռնաւորեալք լինէին ամենեքին ի թագաւորեալ մահուանէն. (Ոսկ. համբ.։)
Ոչ սահման մահու, ոչ բռնութիւն բանսարկուին, այլ կցորդութիւն առ մահկանացուսս եւ բռնաւորեալսս. (Աթ. ՟Բ։)
Հեշտութեամբքն յամենայնէ որ ինչ եւ իցէ բռնաւորեալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
τυραννεύω, τυραννέω, κατισχύω potior, domino, tyrannice ago Բռնակալել. տիրել բուռն զօրութեամբ. բռնանալ.
Եկեսցէ յաջողութեամբ, եւ բռնաւորեսցի թագաւորութեանց. (Դան. ՟Ծ՟Ա. 21։)
Յամառին, եւ բռնաւորին, եւ ի վայր ջանան արկանել քան զի՛նչ արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Գազանապէս վարիլ, մռնչել, ուտել. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 25։ Ճ. ՟Դ.։ Նոննոս.։)
Գազանապէս խորհէր, եւ ոչ մարդկապէս. (Իսիւք.։)
Գառնալեզու, գառնադմակիկ այլ ասեն։ Լիմունիոն, գառնալեզուին եւ գառնադմակին խոշորն է, ղուզի ղուլաղի։
Որ գուշակ լինի գարնան.
Գետք հանդարտահետք ... գարնանագուշակք. (Նար. առաք.։)
Եթէ իցէ՝ որ եղեգնախառն իցէ գործովք, արգելեալ կայ ի մէջ հրոյն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Եռանդնացուցանել հրով միայն կարես դու. (Եփր. համաբ.։)
Եռանդնել զնոսա (սերովբէից զստորինս), եւ կենդանախարուկել ի նմանն կոյս ջերմութիւն. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Խառն ընդ երանութիւնս. երանաւէտ.
Զերանախառն օրհնութիւնսն երգեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ (յն. սրբազան։))
ἠνιοχεύω habenas teneo, aurigo, rego, moderor Իբր Երասանակաւ վարել. կառավարել, (իրօք կամ նմանութեամբ).
Անդ լծեալ զջորիսն՝ երասանակեցին զկառսն ի թագաւորական քաղաքն. (Ճ. ՟Զ.։)
Հողմոյն աջողակ դիպեալ՝ երասանակեցին զնաւն. (անդ։)
Ձիավարն քրիստոսի խաչիւն զամենեսեան երասանակելով՝ յերկինս ձգեաց. (Քեր. քերթ.։)
Երասանակեա՛ զնա բարեպաշտութեամբն. (Մաշկ.։)
Թստ իւրաքանչիւր զգայութեան ի կրօնաւորութենէ եւ յառողջամտրութենէ երասանակեալք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 215։)
Կերօղ կամ կլանօղ զերդումն. երդմնազանց.
Երդմնահարք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ե։)
μακροθύμως longanimiter Որ է առաւել ռմկ. կամ յն. ոճ. փոխանակ ասելոյ՝ Երկայնմտութեամբ.
Երկայնամտաբար հարցափորձեցի զքեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
գրի յոմանց եւ Երկնատեղեաց. Յերկնից տեղացեալ, անձրեւեալ. երկնանձրեւ.
Երկնատեղաց բոց, կամ ծծումբ. կամ մանանայ, հաց. (Նար. ՟Հ՟Ա։ Կիր. ՟ը. խհ.։ Տօնակ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Ճ. ՟Թ.։)
Ոչ յայտնեցան ամպք երկնատեղեացք. (Անան. ի յհ. մկ.։)
ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻ ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՆ. ἐβδομηκοντάκις septuagesies գրի եւ ԵՕԹԱՆԱՍՆԱԿԻ, ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՑՍ. Իբր Եօթանասուն անգամ. եօթանասնիցս.
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. առաք.։ (որ լինի եւ սեռական Եօթանասնեակ բառին։))
Զի թէ եօթն անգամ վրէժք խնդրիցին ի կայենէ, ապա եւ ի զամեքայ եօթանասնեկին եօթն. (Ծն. ՟Դ. 20։)
Ոչ ասեմ քեզ, թէ մինչեւ յեօթն անգամ, այլ մինչեւ յեօթանասնեկին եօթն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 22. (որ ի Մծբ. ՟Բ. ի մի ձեռ. գրի, եօթանասնեկից։))
to edge, to sharpen, to point, to grind;
to forge, to fashion, to fabbricate;
to twist, to warp;
to bend, to incline;
to exercise, to instruct, to inform;
— զլեզու, to become biting or sarcastic.
Ոչ ամենահատ պողովատիկք թեքի առ ի վանումն թշնամեաց. (Պիտ.։)
Թեքեաց զերասանակ կառացն. այսինքն ուղղեաց յայլ կողմն. (Պտմ. աղեքս.։)
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
Թէ միայն մերձենամ ի հանդերձս նորա, փրկիմ։ Թէ հնար ինչ իցէ։ Եւ թէ կամիս։ Թէ որդի ես Աստուծոյ։ Ոչինչ է մեծ, թէ՝ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանին, եւ այլն.
Թէ արդարեւ ծնանիցի՞մ. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 13։)
Ի գործո՞ց օրինաց ... թէ ի լրոյ հաւատոց. (Գծ. ՟Գ. 2։)
Այլ զխստասրտութի՛ւնն կամիմ ասել, թէ՝ եւ զամբարհաւաճութիւն. իբր արդեօք, այսինքն արդարեւ. մանաւանդ թէ։
Զթէն ընդ բազում տեղիս դնէ ո՛չ վասն երկբայանալոյ, այլ եւ վասն յոյժ հաւատալոյ. (Ոսկ. հռ.։)
Բարկացեալ երդուաւ, եւ ասէ, թէ տեսանիցէ ոք յարանցդ։ Որպէս երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ. (Օր. ՟Ա. 35։ Սղ. ՟Ղ՟Դ. 11։) որպէս ռմկ. սանքի պիտոր տեսնայ. կէօյա մտնան պիտի. այսինքն ո՛չ տեսցէ, ո՛չ մտցեն։
ԹԷ. Մեկնական, որպէս՝ Յայտ է թէ. այսինքն թէ. իբր թէ.
Շնորհեա՛ մեզ, այսինքն թէ պարգեւեա՛։ Իսկ կանխելն, թէ անյապաղ ժամանել։ Իսկ զօրհանապազ թէ յամենայն օր. (Խոսր.։)
Գիտաց, թէ ցածուցեալ են։ Ասիցեն, թէ կին նորա է։ Պատմեցաւ, թէ ահա ծնաւ։ Չպատմել նմա, թէ գնայցէ.եւ այլն։
Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա, կամ որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա. (Սղ. ՟Ը. 5։)
Երթայց առ հարուստսն, եւ խօսեցայց ընդ նոսա, թէ նոքա գիտացին զճանապարհս տեառն. (Երեմ. ՟Ե. 4։)
even if, although, though, notwithstanding.
ԹԷԵՒ կամ ԹԷ ԵՒ. εἱ καί, καίπερ etsi Կրկին շաղկապ. իբր՝ Եթէ նաեւ. Եթէ եւս. թէպէտ եւ. ըլլայ ալ, ալ նէ.
Թէ եւ յԱստուծոյ ոչ երկնչիմ ... արարից նմա դատ։ Զի թէ եւ տրտմեցուցի զձեզ թղթովն, ոչ զղջանամ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Բ. Կոր. ՟Է. 8։)
մանաւանդ ԹԻԿՈՒՆՔ, զոր տեսցես cf. ԹԵԿՆ
even if, although, though;
whether;
-..., -..., whether ... or ...;
either ..., or ...;
թէպէտեւ իցէ, however, whatever.
(մանաւանդ ԹԷՊԷՏ ԵՒ) εἱ καί, κᾅν, καίπερ, ὄπως, δήπου quamvis, quamquam, etsi, etiamsi Նոյն ընդ Թէեւ. իբր, եթէ պէտք եւս իցէ. ալ նէ, ալ, իրաւ որ, ըղորդ որ. կերչի, (այսինքն եկէր չի ).
Բայց սակայն՝ թէպէտեւ նոքա յոյժ զուարթութեամբ խնդային ըստ ներքին մարդոյն, արտաքին տեսիլն կարի ողորմելի էր։ Թէպէտեւ փակեաց եւ կնքեաց զդրունս եկեղեցեաց, նոքա զամենայն տուն եկեղեցի արարին։ Թէպէտեւ հայեսցուք ի ստորին կողմն երկրիս, տեսանեմք զսա լի ամենայն ապականութեամբ. (Եղիշ.։)
ԹԷՊԷՏ ... ԹԷՊԷՏ. Ի կրկնիլն նշանակէ, եթէ՛, եւ եթէ՛. կա՛մ, եւ կամ. թէ՛, թէ՛. ա՛լ. ա՛լ. էկէ՛ր, կէրէ՛ք, կէրէք. հէ՛մ, հէմ εἵτε, εἵτε tam, quam;
tum, tum;
sive, sive.
Զայսոսիկ թէպէտ առասպելս ոք, թէպէտ ճշմարտութիւն հաշուել համարեսցի։ Թափեմք զձեզ ի գործակալացն յունաց, թէպէտ պատերազմաւ ընդ կայսեր, թէպէտ խաղաղութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 48։)
Կերիցեն՝ թէպէտ յառաջ քան զայլ կերակուրս, եւ թէ յետոյ, անվնաս են երկոքին. (Շ. թղթ.։)
Եւ զայլ ամէն թշնամիսն ետուն ի ձեռս նորա, եւ հրամայեցին թէպէտ պահել, թէպէտ սպանանել. (Մաղաք. աբեղ.։) (զոր մարթ է գրել եւ տրոհաբար, թէ պէ՛տ։)
rudely, ruggedly, fiercely.
δριμύ, δριμέως acerbe, acriter, mordaciter Թթու օրինակաւ. թթուութեամբ իմն. ժանտ կամ կծու դիմօք. եւ Յայրատ հայեցուածով.
austere.
Թթուակենցաղ ճգնաւորք.
Թթուատեսակ կրօնաւորք. (Վրդն. երգ.։)
to acidulate, to sour;
to exasperate, to provoke.
ԹԹՈՒԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. παροξύνω acerbo, exacerbo Տալ թթուիլ կամ թթուանալ. դառնացուցանել. զայրացուցանել. թթուեցնել.
Բամբասեն ասէ զձեզ, եւ չարախօսեն, եւ ջանան զձեզ թթուեցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
sorrel.
Բանջար թթու ախորժական. (որ եւ ռմկ. թրթռիչ, թթուարաղ) Ըստ Բժշկարան. գառնադմակիկ. .... եւ ըստ Ստեփ. լեհ. իբր ի Գաղիանոսէ, խոտ թթուագին եւ դառն, բայց հոտաւէտ։
shovel;
blade of an oar, oar;
rudder, helm;
bagnio, hulks;
թի պարտիզի, spade, shovel;
թի փռան, a baker's shovel;
թիակ կրակարանի, fire-shovel;
— փայտեայ, wooden shovel.
κώπη remus (թի նաւակի, եւ մեղեխ) Գործի բրելոյ, պեղելոյ, եւ Վարելոյ զնաւակ։
cf. Թի.
κώπη remus Փոքրիկ թի, մանաւանդ նաւակի.
Հարկեալ իբր ի նաւապետէ իմեմնէ՝ սրավարեցայ թիակօք։ Նաւակառոյցք լեալք սրավար թիակօք. (Յհ. կթ.։)
Ինքն ունէր զթիակ նաւի. մա՛րթ է իմանալ եւ ղեկ։
cf. Թռիչ;
desire, eagerness, longing.
Կամք նորա ի վազս եւ ի թիռս իշխանաշուք փառաց. (Ուռպ.։)
cf. Թոյն.
butt, mark, aim, target.
Որ ոք յորս կամ ի թիւրախ՝ նետ չգիտէր ձգել, զնա պարտաւորէր. (Փարպ.։)
Ամենեցուն առաջի իբրեւ զթիրախ կանգնեալ կայր՝ հակառակամարտ թշնամեացն լինել նետաձիգ. (Պիտ.։)
theriac.
ԹԻՒՐԱԿԷ θηριακή, -κά theriaca cf. ԹԵՐԱԿԷ, ԹԵՐԻԱԿԷ. ռմկ. թիրեաք. Բառ յն. թիրիագի՛, գա՛. այսինքն գազանական. Դեղ կամ դեղթափ կազմեալ ի մարմնոյ օձի եւ այլոց զեռնոց.
Որպէս սքանչանի թիւրակէս՝ ի խածանօղ մահացու սողնոց առ կենացս նիւթ պատրաստեալ. (Նար. մծբ.։)
double tongued, deceiving.
Քան զթիւրաշուրթն անզգամն, որ ի ցոյցս բանի վստահանայ հանդերձ անուսումնութեամբ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
to turn aside;
to wrest, to sprain, to wring, to twist, to make crooked, to bend;
to deprave, to pervert, to lead astray.
Թիւրել զանձինս։ Զի թիւրեցան անձինք ժողովրդեան իմոյ։ Թիւրել զճանապարհս, զամենայն ուղղորդս, զազգս մեր, զնաւն, զսայլն. (եւ այլն. Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 22։ Առակ. ՟Ժ. 9։ Միք. ՟Դ. 9։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 2։ Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 6։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ զարդարիլ։ Ընդ թիւրելոյն թիւրեսիցս։ Որպէս զորմոյ թիւրելոյ։ Զճանապարհս նորա պահեցից, եւ ոչ եւս թիւրեցայց. (Ժող. ՟Ա. 15։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 27։ Սղ. ՟Կ՟Ա. 4։ Յոբ. ՟Ի՟Գ. 13։)
Մի՛ զխորհուրդ բանին առ քեզ բռնադատեալ թիւրեսցես։ Առ ի թիւրել զուղղասացութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to be sprained, wrung;
to turn aside, to err;
— զիրաւունս, to give unjust judgments;
— զճանապարհս խոնարհաց, to cause the steps of the weak to err;
— զնաւն, to run aground, to run on the rocks;
— զհետ զօշաքաղութեան, to run after error for reward, to become corrupt through avarice.
sprain, twist;
distortion, crookedness;
depravation, perversion.
cf. Թիլ.
ԹԼԵՐ կամ ԹԻԼ. որ եւ ԹԼԱՑՔ. գրի եւ ՏԼԸՍՄԵՐ. Բառ ռմկ. թըլըսըմ, թըլըսըմլար. Նշանակ սնոտի պաշտաման եւ կախարդանաց, բախտի, եւ այլն.
obscure, dark, gloomy round about.
Իբր Շուրջանակի յորդեալ, մթացեալ, միգամած. (վասն որոյ երեւի գրելի, Թխպայորդ).
to circumcise;
զգերեզման —, to desecrate sepulchres and despoil the dead.
Պարտ եւ արժան է առ սակաւ մի յետոյ օրէնսդրութեանն՝ անդրէն դառնալ եւ թլփատել ի բամբասանաց. (Բրս. կանոն.։)
circumcision.
Ձիթենի վարսաւոր ... ի ձայնէ թլփատութեան նոցա ... անպիտանացան ոստք. թուի յապաւումն տնկոց. այլք իմանան յեբր. շառաչիւն։
of a dark colour, browu, dusky, dun.
Ամենայն թխագոյն յոչխարս քո. (Եփր. ծն.։)
cf. Թխատեսակ.
Թխակերպ. թխատեսակ. սեւագոյն. ծխամած. եւ Աղտեղի, կամ տխուր. մթնագոյն, մթնշաղ, սեւսեւուկ, սեւումուր.
Մերկացո՛ զիս յամենայն թխատիպ մեղաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Հօտ ապա այծեաց անթիւ՝ թըխատիպ ի ծովն մխեալ, անդ ի լուսակիզն դարձեալ՝ ելանեն պայծառ եւ չքնաղ. (Տաղ.։)
to make brown, to tan.
μαυρόω obscuro Տալ թխանալ. մթագնել. մթնցընել, սեւցընել.
to sit on eggs, to sit brooding, to hatch, to brood;
to bake.
ԹԽԵՄ ἑπωάζω ovis incubo κλοίζω glocio որ եւ իբր ռմկ. ԹԽՍԵԼ ասի. (ի բառէս Թուխ. Թուխս) Ջեռուցանել եւ հասունացուցանել, որպէս հաւու զձուս. թուխս նստիլ.
Կաքաւն գողանայ զօտար ձուս, եւ թխեալ ձագ հանէ. (Զքր. կթ.։)
Ագռաւն զձագն թխէ. սպիտակ լինի, եւ յետոյ թխանայ. (Ոսկիփոր.։)
Թխելով թխեսցին ջուրք՝ ըստ օրինակի հաւու, որ թխիցէ զձուս.
letter carrier, postman, courier, post, messenger.
Պատմեցաւ ի բանաւորաց սուրբ թագաւորութեանդ թղթաբերաց. (Շ. թղթ.։)
Ի թղթաբերէ անտի նախ իմանամք զառաքողն։ Որ ինչ դոյզն իրք էին, զայն ի թղթաբերսն ապաստան արար. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. եփես.։)
scrivener, writer, clerk.
Անիծեալ թղթադիր թղթոյն այնորիկ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Թղթագիր.
Անիծեալ թղթադիր թղթոյն այնորիկ. (Վանակ. յոբ.։)
of paper, like paper;
epistolary, literary;
dative.
ἑπιστολικός epistolaris Որ ինչ հայի ի թուղթս։ Այլ որպէս Տրակական՝ նոյն է ընդ Տրական հոլով, որ ի յունաց կոչի ἑπισταλτικός, -κή իբր Առաքական յումեմնէ առ ոք, կամ թղթով պատուիրական. եւ յայս միտ գրեն (Մագ. եւ Երզն. եւ Նչ. ի քեր.)
to present a letter or petition.
Իսկ զՆեստորի կողմանն (նամակս) ինքեանք իսկ թղթամատոյցք լինէին առ թագաւորն. (Աբր. մամիկ.։ եւ Ճ. ՟Բ. ժող. եփես.։)
keeper of the rolls;
notary;
chancellor.
ԹՂԹԱՊԱՀ ԹՂԹԱՊԱՆ. χαρτοφύλαξ (յորմէ՝ խարտաւիլակ). chartarum custos, chartularius, praefectus scriniorum Դիւանապետ. քարտուղար. ատենադպիր.
cf. Թղթապահ.
ԹՂԹԱՊԱՀ ԹՂԹԱՊԱՆ. χαρτοφύλαξ (յորմէ՝ խարտաւիլակ). chartarum custos, chartularius, praefectus scriniorum Դիւանապետ. քարտուղար. ատենադպիր.
carriage of letters.
Պատրաստեաց վաղվաղակի թղթատարս՝ ընթանալ ի թագաւորականն քաղաք. (Ժող. հռոմկլ.։)
Զաւետաւորս եւ զթղթաւորս, որք զհրամանս թագաւորացն շրջեցուցանէին ընդ ամենայն իշխանութիւնս նոցա. (Գէ. ես.։)
Թղթաւորի պատճառանօք յառաջ ելեալ։ Համարեցան զնա թղթաւոր. (Ուռհ.։)
cf. Նամակատուն.
letters, epistles;
certificates, instruments, documents.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
cf. Թղթեան.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
to write or send a letter.
slice;
rod, stick.
Զգինին հա՛ր դմբչով ութ օր, լաւանայ։ Հա՛ր թմբչով։ Ձիթենի՛ դմբչով հա՛ր լաւ մի. (Վստկ.։)
torpor, numbness, sluggishness;
narcotic medicine;
hemlock, poison;
narcotic, benumbing;
թափել զ—, to recover from a state of torpor, to be one's self again;
— առնուլ, to take poison, to grow torpid.
Թափել ի մէնջ զթմբիր սատանայի։ Թափեսցուք զթմբիր յիմարութեան մերոյ. (Մանդ. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
drummer.
Թմբկահարք, քնարահարք. (Բուզ. ՟Ե. 32։)
the drum-beat, beat of drum.
Գեղեցկապէս փութով փոխեցէ՛ք զմարմնաւոր թմբկահարութիւնս ընդ հոգեւորսն. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
cf. Նարկա.
cf. Թմբրեմ.
Թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ. (Եղիշ. դտ.)
to fall asleep, to doze, to be lethargic, drowsy;
to be astonished, thunder-struck, to get deranged;
— ի գինւոյ, to get intoxicated, to be plunged in drunkenness;
թմբրեալ սիրտ, a sluggish understanding.
ԹՄԲՐԻՄ καρόομαι, ἑξίσταμαι gravedine soporis opprimor, obstupefio որ եւ ԹՄՐԻԼ, ԶՄԲՐԻԼ. Ընդարմանալ. անզգայանալ, որպէս ի քնոյ, յարբեցութենէ, յահէ, եւ այլն. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 39։ Ես. ՟Ի՟Թ. 9։ Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 4։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 8։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 8։)
numbness, stupefaction;
sleepiness, drowsiness, doziness;
թօթափել զ—, to awake up from one's stupor;
անկանել ի խոր —, to fall in a profound lethargy.
to tremble, to quake, to agitate;
to move, to disturb, to get angry;
to beat, to palpitate.
Թնդան դղորդմամբ ամենայն հիմունք եկեղեցեաց. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Թնդամ;
to resound, to boom, to make a noise or uproar, to echo;
to shake, to agitate violently;
to stun, to stupify with noise, to deafen.
Ճռնչիցի դուրքն, եւ նա թնդեաց. (Նեղոս.։)
Ընդ ուժգնակի բախման թնդելոյ ներքնային խորոց՝ հարթէ զլերինս։ Թնդեալ շտեմարան ստորին անդնդոց. (Նար. ՀԹ. եւ Նար. խչ.։)
cf. Թնդեմ.