lively, enlivening.
· Calfa
Է եւ քաղաք յիս պանծալի պարագրական, յոր աշտարակք՝ կենդանատիպք երկոտասան. այսինքն կենդանակերպք. որպէս մեկնաբար դնի ի հին տպ. (Շ. իմ. եղակ.։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
· Calfa
աղտեղի կենցաղաւ։ Հովուական կենցաղով կեալ։ Երկնային կենցաղիւ քաղաքաւորեալ. (Կիւրղ. գանձ.։ Նոննոս.։ ՃՃ.։)
որք ի մերձակայ կենցաղս, յինչս քաղցեալք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
βίος vita, vivendi ratio, victus, conversatio. Հանգամանք եւ ընթացք կենաց ուրուք. վարք եւ քաղաքաւարութիւն. Մարդուն կեանքը, կացքը, վարմունքը.
cf. Կենցաղավարիմ.
· Calfa
ԿԵՆՑԱՂԱՎԱՐԵՄ ԿԵՆՑԱՂԱՎԱՐԻՄ. βιόω, βίωμι vivo διατρίβω conversor. Վարել զկեանս. վարիլ կամ դեգերիլ եւ պանդխտիլ ի կանցաղումս. կեալ յաշխարհի. քաղաքավարիլ. կենակցիլ. ապրիլ, մարդկանց մէջ կենալ, վարուիլ.
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
· Calfa
βίος vita διατριβή coversatio. Ընպացք կենաց. վարք. քաղաքաւարութիւն. կեանք. սովորութիւն.
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
· Calfa
Բազում գործս քաղաքականս եւ կենցաղօգուտս. (Յհ. կթ.։)
s. ornith. black-bird;
thrush.
· Calfa
κόσσυφος, κόττυφος merula. Սարիկ թռչունն քաղցրաձայն՝ նման ագռաւու փոքրան. ճարեկ.
confines, limits.
· Calfa
Ու՞ր իցեն կետահարութիւնքն սահմանաց մայր քաղաքին նոցա սպարտայ. եւ նորա զնիզակն ցցեալ. բա՛յ, յայսմ վայրի. (Պիտ.։)
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
· Calfa
nourishing, feeding;
nutritious.
· Calfa
Ի քաղցն՝ ամենեցուն կերակրիչ, ի հալածանսն փրկիչ բոլորից. (Մեկն. ղկ.։)
each, every, all, general, universal;
ընդ —, every where;
—ց ազանց, to all peoples.
· Calfa
bleating;
goat.
· Calfa
Երեկեանն ճայթիւն գոռմանն (այսինքն որոտման ի ձմերանի), եւ խխնջիւն վրնջելոյ պայթուցեալ պապչեկին շալաւարթիւն ալախութման քաղուն. (Մագ. ՟Խ՟Թ։)
to be athirst, very thirsty, to be dying with thirst;
to pant or eagerly long for, to hunger and thirst after.
· Calfa
Ո՞վ ոք հասեալ յաճախութեան հացի, եւ (խիթայ) քաղցնուլ, կամ գետոց հոսանաց՝ եւ պասքիլ։ Որ այնքան ծարաւես պասքիս անկարօտդ Աստուած՝ իմումս փրկութեան։ Թէ պասքելոյս արբուցանիցես, աղբիւր ես. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Լ՟Դ. ՟Հ՟Զ։)
cf. Պոտագրոս.
· Calfa
Բժշկեաց զնա, եւ զԱբդիու պատագրոս՝ իշխան քաղաքին. (Խոր. ՟Բ. 30. յորմէ եւ Հ. դեկտ. ՟Լ՟Ա. եւ այլն։) (Ապա օտար է մեկնութիւնն յաւելեալ ի հարցմունս Վանականի.
hostage;
pledge, gage;
տալ ի —, to plight, to pledge, to offer as a pledge;
առնուլ ի —, to take as a hostage or pledge;
ի — կալ, to be hostage.
· Calfa
Որ էր մնացեալ ի պատանդս ի հռոմ քաղաքի։ Տալ պատանդս եւ գրաւականս։ Ա՜ռ նա զորդիս իշխանաց երկրին ի պատանդս։ Զպատանդսն՝ որ էին յակառն՝ հրամայեաց տալ ի ձեռս նորա։ Ածին կալան զպատանդսն առաջի նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 11։ ՟Ը. 8։ ՟Թ. 53։ ՟Ժ. 6. եւ 9։)
oracle;
words;
sentence;
message, errand, order, ordinance;
counsel, advice;
—ս տալ, որոտալ, to deliver or utter oracles;
ի —ս անկանել, to parley, to negotiate, to enter into treaty;
—ս առաքել առ ոք, to send to say.
· Calfa
Պատգամս յղէր (թագաւոր առ թագաւոր՝) օրինակաւս այսուիկ։ Պատգամ բնակչաց քաղաքին եկն առ Սանատրուկ։ Պատգամ յայլմէ յայլ լինի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 32։ Մխ. երեմ.։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
fellow-soldier, comrade, companion in arms;
ally;
— լինել, to fight together.
· Calfa
Ա՜ռ նա ի քաղաքաց անտի արս ընտիրս՝ պատերազմակիցս իւր։ Աղաչեմ զձեզ՝ պատերազմակից լինել ինձ յաղօթս վասն իմ առ Աստուած. (Յուդթ. ՟Գ. 7։ Հռ. ՟Ժ՟Ե. 30։)
punitive, penal, repressive;
— օրէնք, penal law.
· Calfa
Ոչ զպատժականսն ասէր զնորայսն՝ զտապարն, եւ զայլսն, այլ զքաղցրագոյնսն միայն. (Շ. մտթ.։)
deceiving, captious, false, deceitful, fallacious, delusive, sophistical, feigned, dissembled, concealed, artificial, illusory, vain;
seducing, untrue, lying;
—ք, deception, deceit, fraud, cheat, illusion, delusion, vanity, sophistry, feint, error, falsehood, lie;
cunning, craft, wile;
ի —ս արկանել, to deceive, to gull, to dupe, to lead into error.
· Calfa
Առաջին փայտն՝ գեղեցիկ եւ քաղցր պտղովն՝ մահու եղեւ առիթ, պատիր եղեալ ադամածին կուսին. (Անյաղթ բարձր.։)
Զբաղեալ էին յարուեստ ձկնորսութեանն, որ քաղցր եւ պատիր է քան զամենայն. (Շ. մտթ.։)
cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.
· Calfa
Գնայր Հեղէոդրոս, պատճառանօք՝ իբրեւ սորին ասորւոցն եւ տաճկաստանի քաղաքացն զաշակերտութեամբ շրջել։ Պատճառանօք յերկարել զաղօթս։ Պատճառանօք՝ որպէս թէ առաջոյ կողմանէ զխարիսխն ձգելոյ իցեն։ Եթէ պատճառանօք, եւ եթէ ճշմարտութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 8։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Գծ. ՟Ի՟Է. 30։ Փիլ. ՟Ա. 18։)
cf. Պատճեան.
· Calfa
Աբիդենոս զպատճիկ քաղդէացւոց թագաւորութեանն հանգոյն բազմավիպին առընթեր եդեալ։ Պաճիկ հրովարտակին մինչեւ ցայժմ շրջի. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
cf. Պատշաճողութիւն;
building, construction.
· Calfa
Ուսուցանել մարդկան զձեւս քաղաքաց. զմեհենաց պատշաճութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to covet, to be ambitious of, to seek glory, fame or distinction;
to make it a point of honour to, to treat generously or honourably, to oblige;
to honour, to glorify;
to compliment.
· Calfa
Ի քաղաքն շրջելով՝ պատուասիրեալս լիներ յամենացունց. (Ճ. ՟Ա.։)
Պատուասիրէին (սամարացիք) յաղագս աբրահամու, եւ նախահայր զնա անուանէին՝ որ ի քաղդէացւոցնէր։ Պատուասիրի այնուհետեւ ոչ կարծել սնոտի եւ ի նանիր զսքանչելիսն։ Զի մի ոք ասասցէ՝ եթէ պատուասիրելով առնէր զայս, երեւեցուցանէ՝ թէ խնամ ունելով նոցա գործ է զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 34։ ՟Բ. 10։)
to engraft, to graft;
to inoculate, to vaccinate;
to insert, to interpolate;
to annex, to join, to reunite, to attack.
· Calfa
Եթէ յուսոյն ձգարան՝ սուսերբն յանցանաց հատեալ կարեսցի, կցեսցի՛ դարձեալ միւսանդամ կամօք ամենակալիդ՝ բարւոք պատուաստեալ։ Ամենառատ քաղցրութեամբ պատուաստեալ ի քեզ, վերստին գտեալ պնդեցայց քաւեալ. (Նար. ՟Գ. ՟Ի՟Է։)
Այսպէս պատուաստեալ ի միմեանս շաբաթքն, որպէս քաղաք ի քաղաքէ ճանապարհօք մտանեն ի զատկին պահոց շաբաթն՝ իբրեւ ի թագաւորեալ քաղաք (Արշ.։)
bulwark, rampart, bastion, barrier, epaulment, beam, rafter;
ceiling;
— լինել հայրենեաց, to be a bulwark of one's country.
· Calfa
Կանգնեսցէ պարիսպս եւ պատուարս։ Կուտեցին բլուր հողոյ հանդէպ քաղաքին, եւ կանգնեցաւ իբրեւ զպատուար։ Պատուար արտաքոյ քաղաքին լինիցի ի բնակութիւն եւ յարձակավայրս նորին։ Զօրացոյց զպատուարսն քաղաքին դաւթի. (Եւն։)
περίτειχος circummurale, propugnaculum προτείχισμα antemurale ἁνάλημα edita structura, munimen եւ այլն. (լծ. ռմկ. եւ թ. պատ. տիվար) Որմարգելք. նախապարիսպ. պատնէշ. եւ որպիսի եւ իցէ ամրութիւն քաղաքի եւ տեղւոյ՝ շրջապատեալ ի ձեւ որմոյ.
honourable, respectable;
honorary;
honest;
noble, magnate, dignitary;
—ք, nobility.
· Calfa
Հանդերձ հազարապետօքն եւ արամբք պատուաւորօք (կամ պատուականօք) քաղաքին. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 23։)
asylum, refuge, retreat, shelter, cover;
protection, patronage, defence, prop, support;
resources;
— լինել, to be the refuge of to protect, to defend, to take under one's protection.
· Calfa
Պատսպարան եղէց ասէ քաղաքիս այսմիկ վասն իմ եւ վասն դաւթի ծառայի իմոյ։ Ի վեր արցուք, եւ պատսպարան լիցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
deceitful, captious, delusive.
· Calfa
Եկն մեծատունն առ դատաւորն կաշառով քաղցր լեզուոյ պատրխառն. (Եփր. համաբ.)
cf. Պատրիարգարան.
· Calfa
ՊԱՏՐԻԱՐԳԱՐԱՆ ասի եւ աթոռն կամ քաղաք պատրիարգանիստ. կաթողիկոսարան, եւ այլն.
patriarchate, patriarch's residence or see.
· Calfa
ՊԱՏՐԻԱՐԳԱՐԱՆ ասի եւ աթոռն կամ քաղաք պատրիարգանիստ. կաթողիկոսարան, եւ այլն.
to look around;
to observe, to consider, to ponder.
· Calfa
Եթէոք համազուգել կամեսցի հաւասարապէս բաղդատութեամն, անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարադիտեալ։ Զմիս՝ զոր համբաւես զկանտուղէս թագաւոր լիդացւոց լեալ, անցեալ պարադիտեսցուք։ Ի զարմացման եղեալ՝ ոչ կարէի զբովանդակն պարադիտել զառաւելութիւն նահատակութեանցն. (Պիտ.։)
to circulate, to take a turn.
· Calfa
(Օրինակաւ երկնային զարդու) ըստ հարաւային մասանցն պարայածելաք՝ յեդեսացւոցն հասանէաք քաղաք. (Խոր. ՟Գ. 62։)
cord, rope, cable;
—ք, cordage, ropes;
— կտաւուց, clothesline;
— նաւու, shrouds, ship's cable.
· Calfa
Չափեաց զնոսա պարանօք, եւ գառացոն զնոսա յերկիր։ Առցէ ամենայն ՟Ի՟Եալ քաղաքին այնմիկ պարանս, եւ քարշեպարանոսա։ Ձգեն զմեղս իւրեանց իբրեւ պարանաւ։ Խզեցան պարանք քո պարահինիս։ Դի՛ր զհին կապերտսդ եւ զբուրգսգ ընդ անթովք ձեռաց քոց ի ներքոյ պարանացդ։ Ձգեցին զնա պարանօքն, եւ ալիք։
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
· Calfa
Զտիւն ամենայն պարապեն երգոցն քաղցրութեան. (Եղիշ. միանձն.։)
unoccupied, idle, unemployed, lazy, slothful;
vacant, void, empty.
· Calfa
Սատանայ բերէ քեզ գործ եւ հոգս, զի մի թողցէ զքեզ պարապորդ՝ յագիլ ի քաղցրութէն որ լինին քեզ յողբոց քոց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Պարագլուխ.
· Calfa
Ի բոլորն պարառաջ ճանաչիւր (աբրահամ որպէս քաղդեասցի աստեղագետ)։ Զմի ի նոցանէ կացուցանեն պետական եւ պարառաջ պայազանց։ Պարառաջ էր պարածանաց քում տողանի տէրութեան։ Պարառաջ բոլոր կրոնից անձնացելոց (սուրբ հայրն անտոն). (Մագ. ՟Է. ՟Ի՟Ը. ՟Ի՟Թ. ձ։)
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
· Calfa
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի ... այստէս եւ ինձ իմասցին տօնք տարեկանք՝ պարառութիւնք տարւոյ։ Պսակըս քաղցրութեան՝ ամիս (այսինքն տարւոյս) եկեալ պարառութեան. (Մագ. ՟Թ. եւ Մագ. ոտ. խչ.։)
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
· Calfa
Բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ, զի հրապուրանօք խաղտեալ զքիմսն պարարիցէ. (Անյաղթ հց. իմ.)
condescending, complaisant, obliging;
— լինել ումեք, to be complaisant, very kind to, to do the obliging, to comply with the whims of, to oblige, to satisfy.
· Calfa
Աշոտ իբրեւ կամակատարս զդուին քաղաք իւր պատրաստեաց. (Յհ. կթ.։)
to cause to trickle.
· Calfa
Գերագոյն եւս գեր զոր ի մեռային զդառնահոսան ջրոցն ծորումն կայլակնացուցեալ բղխես զանոյշ եւ զքաղցրահամ արբումն. (Անան. եկեղ։)
female, feminine, womanly, womanish;
effeminate;
— սեր, ազգ —, womankind, the fair sex;
— ձայն, womanish voice;
— զգեստ, woman's garments;
— զարդ, female attire or ornaments;
զգենուլ —, to dress oneself in female attire;
մտանել զմուտ —, ննջել զգործ —, to lie with mankind;
s. pl. —ք, women;
the menses.
· Calfa
Անձինք կանացեաց քաղցիցեն։ Վատութիւն ունի զկանացին. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Թ. 15։)
to rise or get up early;
to arrive early, before daybreak;
to hasten, to hurry, to make haste, to arrive beforehand, to anticipate, to go or get before, to precede, to get the start of, to outstrip;
— ըստ առաւօտն, to rise with the dawn, to get up at day-break;
— ունել, to preoccupy — ի կատարումն ըզձից ուրուք, to anticipate one's desires or wishes.
· Calfa
Կանխեաց եզեկիաս արքայ՝ ժողովեաց զիշխանս քաղաքին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 20։)
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
· Calfa
ԿԱՆՈՆ. Օրէնք աստուածային, եկեղացական, եւ քաղաքական.
detention;
prison;
bond, cord.
· Calfa
Կապարանաց ելով ի քաղաքի։ Կապարանին գոլով առ սոցա ոչ ուրուք ազատի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
blue, sky-blue, cerulean, aznre;
light blue;
գորշ —, dark blue;
— դաշտ, the liquid plain, the watery way, the main, the sea.
· Calfa
Զքաղս կապոյտս, եւ զամենայն այծս կապոյտս, եւ զխոյ կապոյտ. (Ծն. ՟Լ. 35=40։)
spoils, booty, plunder, loot;
despoiled, stripped;
— առնել՝ թողուլ, to despoil, to plunder;
ժողովել զկապուտ կողոպուտ անկելոց, to gather the spoils.
· Calfa
Կապուտ քաղաքաց։ Զգերին եւ զկապուտ եւ զաւար բանակին։ Կապուտ երանգոցն։ Կողոպտեսցէ զկապուտ նորա։ Բերէր զկապուտ կողոպուտ բազում զթշնամեաց։ Ժողովել զկապուտ կողոպուտ զանկելոցն.եւ այլն։