elbow;
fore-arm;
խթել արմկամբ, մղել, to elbow, to push or thrust with the elbow.
• (-մկան, -կամբ, -կունք, -կանց) «բազուկի ծալուած տեղը» ՍԳր. Փիլ, տեսակ. Ոսկ. նոր կիր. Նար. «որթի ճիւղ, բատ» եռեն. հերձ. 235. յետնաբար գրուած է նաև արմունկն Սիր. խա. 24. արմուկ (ի-ա հլ.) Ճառընտ. արմունկ (բց. յարմնկէն) Մար-թին. Գնձ. հոգ. (այս վերջինը «որթի ճիւղ, ոստ» նշանակութեամբ). որից արմնկաչափ «կանգուն, արշին» Մարթին. արմկցի (այն է արմկացի) «արմուկով» ԱԲ։
dry, arid, dead;
benumbed, impotent.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. թէև առանց վկա-յութեան) «չոր (փայտ)» Ագաթ. Փիլ. լին., «չորացած, անպտուղ (ծառ)» Ոսկ. մտթ. Ե-ւագր. 336, «չորացած, քաշուած (ձեռք, ոտք)» Ոսկ. յհ. ա. 21, որից՝ գօսանալ ՍԳր. Ագաթ Փարպ., գօսացուցանել Սիր. ժդ. 9. Ագաթ. գօսագոյն Պղատ. օրին., գօսական Երզն. ռա-երկն., գօսութիւն Մագ., զգօսացուցանել Պր-ղատ. տիմ., կիսագօս Սահմ. Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 25)։
blame, reprehension, injury, outrage, infamy, vituperation, criticism, censure;
blamable;
— լինել, to be blamed, criticized, carped, animadverted.
• , ի հլ. «անարգանք, նախատանօ» Պիտ. Պղատ. օրին. «նախատուած, ամօթա-հար» Ոսկ. եբր. և բ. տիմ. Եփր. ծն. որից պարսաւել «անարգել, նախատել, մեղադրել» Եւս. քր. պարսաւանք Երեմ. ի. 20. Բ. կոր. զ. 8. Սիր. լ. 23. պարսաւասէր Փիլ. Կիւրղ. ռնձ. պարսաւադիր Ոսկ. յհ. ա. 27. հրապա-րակապարսաւ Երզն. քեր. կանխապարսաւ Շնորհ. բ. որ ինքնապարսաւ Սկևռ. աղ. Նար.։
defender, patron, protector, favourer;
minister, servant;
— սուրբ, patron saint, patron;
— դատի, advocate, attorney;
— կալ, լինել ումեք, to defend, to protect, to assist.
• , ի-ա հլ. «պահապան, պահող պահպանող» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 5. որից պաշտպանել ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 25. պաշտ-պանակք «թիկնապահ» Արծր. պաշտպանու-թիւն ՍԳր. պաշտպանումն Սիր. լա. 19. ան-պաշտպան, մաքսապաշտպան (նոր բառեր). ւետնաբար կապելով բառս պաշտել բայի հետ՝ գրուած է «ծառայել» նշանակութիւնը, այսպէս՝ պաշտպան «ծառայող, սպասաւոր» Լմբ. Սկևռ. աղ. պաշտպանութիւն «ծառաւու-թիւն» Պիտ. Լմբ. սղ.։
cheek;
act of baking or burning bricks and earthen vessels;
cf. Թրծուն.
• «կաւը կամ կաւէ ամանը կարծրաց-նելու համար եփելը». այս իմաստով առան-ձին գործածուած չէ, բայց ունինք իբր ած. թուրծ «թրծուած» Ոսկ. պօղ. Ա. 20 (տպ. թուրջ). Ճառընտ. որից թրծել Ծն. ժա. 3. թըր-ծոց «թրծելու փուռ» Սիր. լր. 34. թրծուն «թրծուած, եփելով պնդացրած» Եւս. քր. ա-72. թրծումն Մխ. դատ. անթուրծ Եղիշ. ռտ 182. Տաթև. ձմ. ճծէ. անթրծութիւն Եղիշ. դտ. 182։
being, existance, that is;
to come;
coming.
• «տաքութիւն» Ոսկ. ես. «տօթ ժամա-նաև բարձրացած շոգի» Գնձ., որից՝ «ուա-խառն «տօթագին և միգամած» Եփր. դտ. 335. Վկ. արև. էջ 59. Գէ. ես. Ճառընտ., գո-լանալ «տաքանալ» Ոսկ. ես., գոլոշի կամ գո-լորշի (մասնիկի համար հմմտ. բոլորշի, լայնշի) Սիր. իբ. 30. լը. 29. Եզն. Եղիշ. Փիլ. որ և գոլոշիկ Տաթև. հարց. 208, գոլոշանալ Բրս. արբեց., ջերմագոլ Ագաթ., գոլաւոր «տաք» Շիր. 66։
heat.
• «տաքութիւն» Ոսկ. ես. «տօթ ժամա-նաև բարձրացած շոգի» Գնձ., որից՝ «ուա-խառն «տօթագին և միգամած» Եփր. դտ. 335. Վկ. արև. էջ 59. Գէ. ես. Ճառընտ., գո-լանալ «տաքանալ» Ոսկ. ես., գոլոշի կամ գո-լորշի (մասնիկի համար հմմտ. բոլորշի, լայնշի) Սիր. իբ. 30. լը. 29. Եզն. Եղիշ. Փիլ. որ և գոլոշիկ Տաթև. հարց. 208, գոլոշանալ Բրս. արբեց., ջերմագոլ Ագաթ., գոլաւոր «տաք» Շիր. 66։
dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.
• , ի, ո, ու հլ. (բոլորն էլ յետնա-րար) «չորութիւն, անձրևի պակասութիւն» Խոր. Կաղանկտ. Նիւս. բն., «չոր, չորայեն» Սիր. լբ. 26, «չոր, ցամաք (հող)» Վստկ.. «անթաց, չոռոգուած» Ոսկ. ես., որից՝ երաշ-տութիւն «չորութիւն» ՍԳր. «ծարաւ, պա-պակ» Ոսկ. յհ. ա. 45, երաշտահար Թէոփ. խ մկ., երաշտանալ «չորանալ» Եղիշ. Խոր.. երաշտահաւ «մի տեսակ թռչուն» Վանակ. հց. գրուած է նաև երեշտ, երեշտութիւն Վրղն. լուս. Ճառընտ։
bent, curved, bowed;
twisted;
contracted, ancbylosed, stiff;
precluded, impeded, impotent;
tenacious, niggardly, sordid.
• , ի հլ. «խիստ ոլորուած, կորա-ցած, կծկուած»Վրք. հց. Ա. 560. Նար. Տաղ. «ժլատ, կծծի» Սիր. դ. 36. Մխ. այրիվ. էջ 38. որից կարկամել «կծկել, կորացնել» Ոսկ ես. կարկամեցուցանել «ծռել, խոնարհեցնել (անձը)» Ես. ծը. 5. կարկամիլ «կծկուիլ, քաշուիլ, կռնծիլ» Ղկ. ժգ. 11. Ողբ. բ. 10. կարկամութիւն «մորթի վրայ կնճիո» Ոսկ եբր. -արդի գրականում կարկամիլ նշանա-կում է «անդամները բռնուիլ, անդամալոյծ ղառնալ»։
guest, visitor, stranger;
— անդնդոց, Jonah.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. ի կամ ու հլ. էլ. արիստ. 144) «ասպնջական, դըր-սից եկած իջևանած կամ հրաւիրուած» ՍԳր. գրուած է նաև հեւր, որ հնագոյն ձևն է. որից հիւրացեալ Սիր. իթ. 34. հիւրամեծար Կորիւն. Վեցօր. հիւրասէր ՍԳր. հիւրասիրու-թիւն Հռ. ժբ. 13. հիւրութիւն Առակ. ի. 16. հիւրընկալ Պղատ. օրին. հիւրանոց Մեսր. եր. Յհ. կթ. նոր բառեր են հիւրասենեակ, հիւ-րասրահ, անհիւրընկալ ևն։
cf. Ձանձրութիւն;
— առնել, to tire, to annoy, to plague, to importune, to tease.
• «ձանձրալի, տաղտկալի. 2. ձանձ րոյթ, տաղտուկ» Սիր. իե. 16. Ոսկ. եբր.-որից ձանձրանալ ՍԳր. ձանձրացուցանել ՍԳր. Ագաթ. Փարպ. ձանձրալի Եղիշ. ձանձ-րանալի Ոսկ. յհ. ա. 10. ձանձրագոյն Ոսկ. մ. բ. 10. ձանձրոյթ Ոսկ. յհ. ա. 3, 11, 26. ձանձրառևոտ Նեղոս. անձանձիր Մծբ. տն-ձանձրոյթ Փարպ. ձանձրամիտ Ադամ. 232. ձանձրախորհուրդ Ադամ. 312. համաձանձիր (?) Մծբ. 385 (ասորին ունի «հետազօտիչ», ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հալ. 652)։
bile, gall;
gall, spleen, rancour, wrath, choler;
սեաւ —, black bile, atrabiliary humour;
անցք —ի, gall-duct, gall-pipe;
աւազ —ի, gall-stone;
ի դարնութեան —ի կալ, to be in a very bad humour;
cf. Թափեմ.
• , ո, ի հլ. «լեղուց վազած հիւթը», փխբ. սրա արդիւնքը համարուած «բարկու-թիւն, տրտմութիւն, դառնութիւն» Յոբ. ժզ. 14. Գծ. ը. 23. Ագաթ. Եզն. որից մաղձադեղ Եզն. մաղձայոյզ Սիր. լդ. 23, Ոսկ. մ. ա. 18. նևամաղձ Ոսկ. յհ. ա. 21. մաղձախառն Արծր. մաղձութիւն Բրս. հայեաց. դառնա-մաղձեայ Նիւս. բն. խստամաղձոտ ԱԲ. բազ-մամաղձ Նիւս. կազմ. նոր բառեր են՝ մաղ-ձոտ, մելամաղձութիւն, մելամաղձոտ, մելա-մաղձիկ ևն։
cold;
apart, aside;
—ք, hiatus, gap, chasm;
coldness.
• «պաղ, ցուրտ, զով, հով» Ոսկ. մ. -ա. էջ 12. Ճառընտ. Հին բռ. «զատ, հեռու, մէջերը սառնութիւն մտած» Եփր. ել. էջ 163. որից ուծանալ «սառելով բաժանուիլ մէկից, անսիրելութեամբ իրարից հեռանալ», Յոբ. լթ. 16. ուծացուցանել «սիրտը սառցնել» Եղիշ. դ. էջ 72. Ճառընտ. ուծակեր «չոր. սառն բաներ ուտող, տաք կերակուր չուտող» Մանդ. էջ 129. ուծութիւն (չունի ՆՀԲ) «սիր-տը սառչիլը, չսիրելը» Ոսկ. փիլիպ. 360-
lip;
edge, orifice;
tongue, word, mouth;
lip;
վերին —, upper-lip;
ստորին —, under-lip;
նուրբ, ուռոյց, թաւ, կարմրերփեան —, small or thin, swelled or blubber, thick, rosy lips;
ունել լայնշի, շրջեալ, բոլորածիր շրթունս, to have flat, turned up, well-formed lips;
— գետոյ, river-side.
• , ն հլ. (շրթան, -թունք, -թանց) «բերնի պռօշները, պռկունք, փխբ. բերան, լեզու, խօսողութիւն, եզերք, մի բանի եզրը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. որից շրթնատ Կանոն. Վրդն. ծն. շրթնաշղթայ Նար. առաք. էջ 429. միաշուրթն «մէկ լեզու խօսող» Սիր. ժէ. 12. Եւս. քր. խորաշուրթն Ոսկ. ես. պղծաշուրթն Ես. զ. 5. կռաշուրթն Դիոն. երկն. Սահմ. երկ-շուրթն Պտմ. աղէքս. զուգալուրթն Նար. ա-ռաք. թիւրաշուրթն Առ որս. մատնաշուրթն Բժշ.։
friable, crumbling.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Հճ. Մկ. Սլմ. Վն. Տփ. փուխր, Սվեդ. փիւխր, Ախց. Ակն. Խրբ. Ջղ, Ննխ. Սեբ. փուխ, Մշ. փուրխ, Մրղ. փուռխ «կակուղ, փխրուն».-Պլ. կայ միայն բար-դութեամբ փուխսիրտ «բարեսիրտ» և սիր-տը փուխ «սիրտը կակուղ». ուրիշ գործա-ծութիւն չունի.-նոյնից են Մշ. փրխուն, փրխիգ «փուխը», թրքախօս հայերից Այն, փխրել կամ փրխել «փխրուիլ» (Բիւր. 1900, 685), կրճատ կրկնութեամբ՝ փխուխ Վն. «կակուղ, փափուկ»։
afterwards, then, immediately afterwards;
consequently, in consequence;
finally, at last;
secondly;
then, therefore;
առ յապա, one day, some day;
for the future;
յ—յս, առի յ—յս, henceforth, for the future;
առ ի յ—յսն յիշատակ, a monument for posterity, for the remembrance or memory;
առ յապայք, the future;
future things;
յիշեա, որդեակ, զառ յապայսն, remember, son, the future.
• «յետոյ, վերջը» ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. որից յապա առ յապա «վերջ ի վերջոյ» Բուզ. դ. 5. զառ յապայսն «յետինները» Սիր. խը. 6. Ոսկ. ես. մինչև յապայ Բուզ. դ. 23. յետ-նաբար ի հոլովմամբ ունինք զապային «լե-տինը, վերջինը» Կլիմաք. կարգ կամ տօնք ապայից «Տօնացոյցում շաբթէ շաբաթ չգը-րած, այլ իրար ետևից յիշատակած տօներ. ինչ. Տօն Յովհ. Կարապետի, Ապա Պետրոսի հայրապետի, Ապա Անտոնի անապատակա-նի ևն»։ Աւելի սովորական է իբրև շաղկապ՝ «ուրեմն, հետևաբար» նշանակութեամբ և աաա, ապա և, ապա ուրեմն, ապա թէ, ապա եթէ, ապա թէ ոչ ևն ձևերով։ Առաջին նշա-նակութիւնից ձևացած են ապագայ «յետոյ, գալիք» Խոր. պիտ. Յհ. կթ. ապաժաման «յետնեալ, անպիտան» Սիր. ժա. 12, ժգ. 5. Ոսկ. ապաժամանութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ա-պառնի Ոսկ. մ. ա. 11(1) Պիտ. Սահմ. Պղատ Լմբ. յապաղել «ուշացնել, երկարաձգել» ՍԳր. յապաղիլ «ուշանալ» ՍԳր. յապաղեցուցանել Եփր. Եւս. պտմ. յապաղութիւն Սեբեր. Բուզ. անյապաղ Փարպ. Պիտ. Փիլ. ևն (աղ մասնիկի համար հմմտ. կախաղան, յաչաղանք, կեն-ցաղ)։
dish made from the first milk of a cow.
• «մի տեսակ կաթնեղէն ուտելիք». մէկ անգամ ունի Մանդ. էջ 210=Գիրք թղ. 239 = Մանդ. սիր. 13 ուտեաց ուտելեղէնների մի շարքի մէջ,-«իւղ, ձու, ձուկն, պանիր, կոգի, կաղտի, բածին, շճուկ, կաթն, խեր (այլ ձ. խէր) և ձկանմորէ». (Շողակաթ՝ էջ 127 հեր ձկան, մորէ)։ ՀՀԲ մեկնում է «եփոց դայլոց», այսինքն «եփած դալ», ՋԲ «կե-րակուր ի դալէ», ՆՀԲ (գաւառական բառերի շարքում) «եփոց կաթին», ԱԲ «տեսակ մը մածուն»։
impudent, insolent, impertinent, brazenfaced, bold;
immodest, indecent, shameless;
cynic.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «անամօթ, լպիրշ» ՍԳր. Եղիշ. ո-րից լրբիլ Ոսկ. յհ. բ. 1, մ. բ. 27, Մծբ. լըր-բութիւն Երեմ. խթ. 16. Ոսկ. յհ. ա. 40. լըր-բենի Առակ. է. 13. Սիր. իգ. 6. լրբախօս Ոսկ. ես. լրբաբանութիւն Ուխտ. բ. 88 լըր-բաբանական (ըստ յն. ուղղելի լրբական) Ոսկ. մ. ա. 1. լրբագոյն Ոսկ. յհ. բ. 3, 12, 26. լրբական Փարպ։
impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.
• (-այ, -եաց, յետնաբար ի-ա հլ). «ա-նառակ, լիրբ» Յոբ. իդ. 5. Սիր. լ. 8. Բարուք. ղ. 8. Ոսկ. յհ. բ. 9, 14, 15. որից լկտալ Ոսկ. կող. լկտանալ Ոսկ. եբր. լկտենալ Ոսկ. մ. բ. 24. Եբր. ժէ. լկտանք Ագաթ. լկտիլ Եզն. լրկ-տեցուցանել Ոսկ. կող. և ես. լկտութիւն Առակ. ժը. 24. Ոսկ. մ. ա. 6. յհ. բ. 15, 16. Եւս. պտմ. լկտէզարդ Ոսկ. ես. ևն։
war, combat;
wrestling;
assembly;
dispute;
—ս նստիլ, to assemble or sit down altogether;
ի — կռուոյ մտանել, to enter the lists, to wrestle.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «ըմբշա-մարտութիւն, կռիւ, պատերազմ, վիճաբա-նութիւն» Պիտ. Փիլ. լին. Նար. կ. 153. Սրկ. քհ., «մի տեսակ օդերևոյթ» Բրս. ծն., որից գուպարել կամ գուպարիլ «կռուիլ, մաքա-ռիլ» Սիր. ժա. 9. Ոսկ ես. 155. Մծբ., գու-պարած Եւս. պտմ. և քր., գուպարադիր Փիլ. նխ. բ. 47, գուպարայաղթ Գր. տղ., գուպω-րումն Պիտ., անգուպար «ըմբշամարտու-թեան մէջ անվարժ» Իրեն. հերձ, էջ 182։
content, easy, satisfied;
— լինել, to be content, satisfied, to take it kindly.
• «գոհունակ» Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ա. թես., որից՝ գոհանալ ՍԳր, գոհութիւն «շնոր-հակալութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր, «Հա-ղորդութիւն» (թրգմ. յունարէնից) Ոսկ. մ. ա-25. Ագաթ., գոհացողութիւն Սիր. ժէ. 25. լթ. 20, գոհաբանել Շար. խոսր. Նար. կուս., դժգոհ Ոսկ. մ. ա. 25. Եւագր. գրուած է նաև տժգոհ Ոսկ. Կող., տժգոհիլ Փիլ. Յս. որդի, որոնք յետին տառադարձութեան արդիւնք են։ Նոր բառեր են՝ գոհունակ, գոհունակութիւն, անգոհունակ, ինքնագոհ, գոհացուցիչ, անգո-հացուցիչ ևն։
nourishment, food.
• «ուտելիք, կերակուր» Սիր. լ. 25, լգ. 25. Եւագր. որից բտել «սնուցանել, պա-րարել» Եփր. վաշխ. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 76. բտկան «լաւ սնուած, պարարտ» Վրդն. սղ. էջ 487. բտոց «սնուցում» Վրդ. առ. 23. խո-տաբուտ Բ. մակ. ե. 27. Եղիշ. Յհ. կթ. խըս-տաբուտ Եփր. պհ. խոզաբուտ Եփր. պհ. ըն-դաբուտ Բուզ. գրուած բութ «սնուցում» Վրդն. առ. 21. բութել «պարարտացնել (մորթելու համար)» Վրդ. առ. 21։
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
dainties.
• , ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
impudent, immodest, wanton, unchaste, lecherous, lascivious, lustful, lewd, obscene;
— or —ս, impudently, unblushingly, immodestly, lewdly, lustfully, obscenely.
• , ի-ա հլ. «անառակ, անամօթ. լիրբ, պագշոտ» Սիր. իթ. 5. Ոսկ. մ. ա. 17. մտթ. տիտ. յետնաբար գրուած է նաև յա-րատ, այրատ, արատ. որից յայրատիլ Ոսկ, կող. ժբ և մ. բ. 12 (այրատիլ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 40). յայրատութիւն Մծբ. Ոսկ. մ. ա. 16. բ. տիմ. յայրատաբաց Կոչ. 231. յայրատա-գոյն Բ. մկ. ժդ. 30. Ոսկ. մ. ա. 6, 17. ակ-նայայրատ Նար. և այլն։
• Հիւնք. յն. ἐρωτηϰά «սիրային» բա-ռից։ Karst, Յուշարձան 421 մեկնում է իբր *յայր-հատ, *այր-հատ և *այր «ա-մօթ» արմատը կցում է թրք. ar «ամօթ» բառին, որից ar-səz «անամօթ»։
putrefaction, rottenness, putrescence, corruption;
infection, bad smell, stench, stink, fetidness;
brome;
corrupt, spoiled, putrid, stinking;
չարաթոյն —, foul smell;
— անկաւ ի մարմինն, it has begun to putrefy.
• ի հլ. «ժահահոտութւին, փտութիւն. թարախ» Բ. մկ. թ. 9, 10, 12. Կոչ. 81. «փը-տած, հոտած» Կանոն. Եղիշ. դտ. էջ 188 Վստկ. 104. որից նեխիլ «հոտիլ, փտիլ» ՍԳր. Կոչ. 289. նեխել Ագաթ. Եփր. ծն. նեխա-սաստ. Սիր. դ. 35. նեխական Ագաթ. նեխու-թիւն Յոբ. ը. 16. նեխավայր Բրս. ծն. չարա-նեխ Մանդ. նեխուտ «նեխեալ» (չունի ՆՀԲ) Եւս. պտմ. 529-30։ Նոր բառեր են ապա-նեխել, հականեխել, հականեխական։
well informed, instructed, skilled, versed in, intimately acquainted with, expert;
little place.
• , ի-ա հլ. «հմուտ, խելամուտ, գի-տակ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ. Եղիշ. որից տեղեկանալ ՍԳր. տեղեկացուցանել Առակ. թ. 9, Բ. եզր. դ. 18. Ագաթ. տեղեկութիւն Ա. եզր. զ. 22. Բ. եզր. դ. 21, ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. Եփր. յես. տեղեկագոյն Ագաթ. Եւս. պտմ. անտեղեակ Բ. կոր. բ. 11. Ագաթ. Ոսկ. ես. բազմատեղեակ Սիր. լա. 9. նոր բառեր են տեղեկագիր, տեղեկագրութիւն, տեղեկա-տու, տեղեկատուութիւն, լաւատեղեակ։
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
• , ի հլ. «սիրտ» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. ևն. որից սրտացուցանել Երգ. դ. 9. սրտաբախ Ոսկ. Կող. և Եփես. Վեցօր. սրտաբեկ Բ. մկ. է. 39. Սեբեր. Ագաթ. Ոսկ. ես. սրտագէտ Գծ. ա. 24, ժե. 8. Ագաթ. սրտալիր Կորիւն. Ա-գաթ. սրտառուչ Ոսկ. Բուզ. Եզն. Կորիւն. Սե-բեր. սրտկեղ Բուզ. սրտմտիլ ՍԳր. սրտնուլ Ոսկ. մ. բ. 7. սրտնութիւն Եւագր. 28 (և յա-ճախ). սրտաց (իբր սրտանց) Աթան. 463. այրասիրտ Խոր. Արծր. քաջասիրտ Բ. մկ, ե. 10. հայկասիրտ Արծր. թանձրասիրտ Ոսկ։ ես. անսրտնութիւն Լմբ. սղ. գազանասիրտ Եփր. թգ. 430. խստասիրտ ՍԳր. խօթասիրտ ՍԳր. նեղասրտիլ Ոսկ. մ. բ. 28. միասիրտ Ագաթ. սրտակրանք «սիրտը պատող մաշկը՝ ներսի կողմից» Տաթև. հարց. 619. սրտա-պանակ (չունի ԱԲ) «ձիու կրծքի ծածկոցը» Զքր. սարկ. Ա. 22, 86. նոր բառեր են սըր-տագրաւ, սրտակէզ, սրտամորմոք, սրտոտ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ērdi-ձևից. ցեղակիցներն են յն. ϰαρδία, յոն. ϰραῦιη, ϰ7թ, կիպր. ϰορζία, լեսբ. ϰάρζα, լտ. *cord> *rors>*corr>cor, սեռ. cordis, գոթ. ha-irto անոսք. heorte անգլ. heart, հհիւս. hiarta հսարս. hêrta հոլլ. hart. հբգ. herza, գերմ. Herz, լիթ. širdis, լեթթ. sirds, հպր-րուս. seyr (հյց. sīran), հսլ. srudice ռուս. оврицe, չեխ. srdce, սերբ. sfce, հիռլ. cride. ն. իռլ. croidhe, բրըտ. kreiz («միջավայր» իմաստով), կիմր. craidd, կամիս. kardis բոլորն էլ «սիրտ» նշանակութեամբ, որոնք ռալիս են հնխ. k'red, k'erd, k'rd-ձևերից (Pokorny 1, 423, Walde 191, Trautmann 302 Boisarn 412 Ernout-Meillet, Kluge 216)։ Հայերէնի հետ յատկապէս համաձայն է յն. ϰῆρ որ ծագում է հնխ. k'erd->յն. ϰϰηρδ ձևից։-Այս բոլորից շեղւում է նա-խաձայնի կողմից արիական խումբը, որ ներկայացնում է հնխ. g'hrd-, հմմտ. սանս. hfd-, hՐdaya, hárdi. զնդ. zərəd-, zarəδaya-, zərəδaya-, հիւս. արևմ. պհլ. zird, պհլ. dil, պազ. պրս. [arabic word] dil, քրդ. zar, աֆղան, zra, օսս. zärdā, բելուճ. zirdē «սիրտ» (Po-korny 1, 641, Horn § 571)։-Հիւբշ. 490.
• Հներից Մտթ. եւագր. 75 սրտմտու-թիւն բառը ստուգաբանում է «ի սիրտն մտութիւն, սիրտը մտած»։ Schröder, Thesaur. 58 հայերէնից է դնում ռուս. cennie «սիրտ»։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ ունի Klaproth, Asia pol. I0l։ Brosset JAs. 1834, 369 ևն սանս. hrt։ ՆՀԲ «որպէս սիրոյ տեղի... և սերտ մասն. յորմէ և յն. քարտիա՛, լտ. tōn, քóռտիս, որպէս և քա՛ռիդաս՝ է սէր, քա՛ռուս՝ սիրելի, սանս. հռիտ, դաղմ. սէ՛ռտցէ»։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Peterm. 21, 22, 30, 37. Windisch 19, Böttich. ZDMG 1850, 361, Arica 71, 168, Lag. Urgesch. 700, Müller SWAW 35, 199, Justi, Zendsp. 123, Հիւբշ. KZ 23, 35, Boрp, Gram. comp. 1, 393, Տէրվ. Altarm. 31, 92, Նախալ. 125 ևն։ Müller SWAW 41, 158 հայե-րէնի նախաձևը ըստ իրանեանի դնում է *զիրդ։ Հիւնք. հանում է շուրթ բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Տփ. սիրտ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեր. Սվեդ. Տիգ. սիրդ, Ասլ. սիրդ, սիր*, Վն. սիռտ, Սչ. սի՛ըրդ, Գոր. սէրտ, Ղրբ. սըէրտ. սըռտ, Մկ. սէռտ, Հւր. Շմ. սըրտ, Հճ. սիյդ, Չթ. սը՞յդ, սը՞րդ, Ագլ. սառտ, Սլմ. սիտ (սեռ. սռտի), Հմշ. սիդ։ Նոր բառեր են սիրտխառնուկ, սիրտկոտրում, սիրտհատնուկ, սրտաբաց, սրտագդալ, սրտադող, սրտաճաք, սրտամնայ, սրտոտիլ (Սչ. սօրդօդիլ) ևն։
cf. Բասրելի.
• «պարսաւելի, անարգելի» Նար. որից բասրել «պարսաւել, վար զարնել» Եփռ. թգ. էջ 455. Ոսկ. ես. բասրիլ Խոր. բասրելի նառ. բասրանք Սիր. լը. 16. Ոսկ. ա. կոր. բասրական Երզն. մտթ. անբասիր Յհ. կթ. ևն։ր ձայնի տեղափոխութեամբ յառաջացած է բարսել, որ մէկ անգամ գործածել է Ոսկ. ես. յն. βλασφήμω «հայհոյել» բառի դէմ (ըստ ՆՀԲ).-Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. անարգել, որ նոր գաւառականներում գործածւում է «հայհոյել» նշանակութեամբ (տե՛ս արգ բառի տակ)։
credit-side, credit;
cf. Պահանջումն.
• «բռնի ուզածր», արմատ առան-ձեն անգործածական. գտնւում է արդի գրա-կանի մէջ՝ «առնելիք» նշանակութեամբ. որից պահանջել «բռնի ուզել, բռնադատել որ տայ» ՍԳր. պահանջանք Սեբեր. Վեցօր. Եւագր. պահանջիչ Եւս. պտմ. պահանջող ՍԳր. պահանջումն Սիր. լդ. 42. Ոսկ. ես. զօ-րապահանջ Պտմ. աղէքս. ճշդապահանջ Ոսկ. գծ. հարկապահանջ Խոր. յորդորապահանջ Թէոդ. կոյս. օրէնսպահանջ Եւս. պտմ. ոգե-պահանջ Գնձ. Նար. խստապահանջ, պա-հանջկոտ, պահանջատէր (նոր բառեր)։ Գըր-ուած է պարհանջել Եփր. եբր. 204։
mendacity, beggary;
alms;
ի — ելանել, շրջել, to beg, to go begging, to ask charity, to beg alms, to mendicate;
ի — տեսանել, to see any one in a begging state.
• , ո հլ. «մուրացկանութիւն, մուրաց-կանին տրուած ողորմութիւնը» Սիր. խ. 32. Բուզ. Ոսկ. եբր. 469. Փիլիպ. 358. Մծբ. որից ջրմոյր Մծբ. մուրանալ ՍԳր. Եղիշ. մուրալ Յայսմ. Անկ. գիրք նոր կտ. 118. մուրացիկ ՍԳր. մուրիկ Ոսկ. յհ. բ. 12, 14 մուրացկան Ոսկ. յհ. բ. 12. մուրակ Վեցօր. 123. Շիր. մուրական Ոսկ. եբր. մուրացածոյ Սեբեր. մուրող ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 10. Վեցօր. (ՀՀԲ ու-նի նաև մօրիկ (իմա՛ մուրիկ) «աղքատ, թրշ-ուառ, ողորմելի»)։
branch, bough;
knot, joint;
—ք մատանց ձեռին, the fingers;
—ովք վարակեալ, knotty, nodous, knobby, gnarly;
hill, height, hillock.
• , ո հլ. «ծառի ճիւղ» ՍԳր. որից ոս-տախիտ Սիր. ժդ. 19. Ոսկ. կողոս. ոստա-քանց Յհ. կթ. ոստակոտոր Մխ. առակ. նըրբ-ոստ Մխ. առակ. մանրոստ Եպիփ. բարոյ. բազմոստ Վեցօր. 96. Մծբ. վեցոստեան Եփր. ղևտ. Սեբեր. դառնոստեան Նար. եօթնոս-տեայ Եփր. ել. խստոստեայ Վեցօր. 96. նաև ոստանալ «ծաւալիլ, աճիլ» Եփր. բ. Ռես. 184.-ուղ. *ոստի ձևն է ենթադրում գրծ. ոստեօք Վեցօր. 84, բայց հաւանաբար ուղ-ղելու է ոստիւք կամ ոստովք։
heap, mass, pile, stock, hoard, accumulation;
— ցորենոյ, stack, rick;
— խոտոյ, hay-cock, mow;
— — or —ս —ս, cf. Շեղջաշեղջ;
— կուտել, կուտել —ս —ս, to heap up, to pile up.
• , ո հլ. (գրուած նաև շիղջ) «կոյտ, դէզ (յատկապես արմտիքների, ցորենի)» ՍԳր. Եփր. ել. Ագաթ. Բուզ. որից շեղջել «դի-զել, կուտել» Սեբեր. Եւագր. շեղջաշեղջ Իմ. ժը. 23. շեղջակոյտ Սիր. իա. 9. Եփր. ծն Եւս. պտմ. շեղջակուտել Բ. տիմ. գ. 6. Եւս. օր. ջրշեղջ կամ ջրլիղջ Ես. ժթ. 5. Եփր. ել. էջ 158. Վեցօր. ևն։ Յետնաբար գրուած է շեաղջ Նոր վկ. էջ 515 (Ժէ դար), սեղջ Զքր. սարկ. Ա. 68։
fattened, fat, plump;
cf. Պարարումն.
• «զիրանալը, մեծանալը» Ես. լ. 23. Ոսկ. ես. որից պարարակ «գէր, չաղլիկ» ՍԳր. պարարել «գիրացնել, մեծացնել, պա-րարտացնել» ՍԳր. Եփր. աղ. և ել. Կոչ. Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Եւագր. պարարուն Պիտ. արմնապարար Ագաթ. որովայնապարար Ոսկ. ա. կոր. երկրապարար Ագաթ. որդնա-պարար Վրք. հց. պարարեցութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. գիրապարար Նար. հոգեպարար Թէոդ. կուս. շտեմարանապա-ռար Ճառընտ. ակնապարար Նար. յիշ. ևն։ Սրա հետ նոյն է նաև պարարտ, որ տե՛ս տակը։
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
• (յետնաբար ի հլ.) «հարսի բաժինք» Ծն. լդ. 12. Ոսկ. Բ. կոր. Մծբ. «ընծայ, պարգև» Մծբ. Մխ. դտ. Կանոն. Երզն. քեր. գրուած է նաև ուժիտ, ոժիտ, որից օժտա-բեր Ագաթ. օժտել «նուիրել» Յայսմ. Ան-սիզք 63 (մհյ. օճտել «պարգևել» Կոստ. երզն. 177), օժտութիւն Յհ. կթ.-բոլորովին այլ բառ է ռյժտել Սիր. իթ. 2 (Որ ոյժտեաց ձեռամբ իւրով, պահեսցէ զպատուիրանս. յն. ό ἐπ ι σχύων τη χειρί αύτοῦ զօրանալ զօրացնել)։
blunt, dull, whose edge is worn;
stupid, heavy;
— անկիւն, obtuse angle;
—, — շեշտ, ոլորակ, grave accent.
• «հաստ, գուլ, անհասկացող. 2. գուլ, ո՛չ-սուր. 3. ծանր, թաւ» Փիլ. Նիւս. ծն. Շնորհ. այբուբ. Երզն. քեր. «կէտառրու-թեան մէջ՝ նշանը» Թր. քեր. «90 աստիճա-նից մեծ անկիւն» Եւկղիդ. որից բթել Սիր. լ. 10. Վրք. և վկ. Ա. 370. բթիլ Ագաթ. Եղիշ. բթագոյն Փիլ. Պղատ. տիմ. բթահայեաց «ո՛չ-սրատես» Առաք. մոլ. բթացուցանել Շնորհ. ընդհ. Ոսկ. աւագ բշ. բթութիւն Նիւս. բն. Մագ. քեր. առանց սղումի՝ բութանկիւն Եւ-կըղիդ. նոր բառեր են՝ բթանալ, բթամիտ ևն։
• «մի տեսակ պատատուկ, գայլ-խոտ, որ ուրիշ բոյսերի վրայ փաթաթուելով՝ նրանց հիւթը ծծում և չորացնում է. cuscuta» Ագաթ. Մանդ. սիր. 34. Գր. տղ. էջ 68. Կա-նոն. էջ 58. Վստկ. 86. Սարգ. յկ. Ճառընտ-Մխ. երեմ., «մի տեսակ ծովային առի խոտ» Վստկ. 29, որից գաղձնաւոր «գաղձ վնասա-կար բոյսով վարակուած» (այգի) Նար. է։ 142։-Բոբորովին տարբեր բառ է դառձն «վայրի անանուխ» և պէտք չէ կարծել, թէ նախաձայնի շփոթութեամբ իրարից են յա-ռաջացած։
fat;
corpulent, plump, full.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «պարարտ, ճարպոտ» Եզեկ. ըդ. 16. Սղ. իա. 13. Յայտ. ժը. 14. Մծբ. 155. Երզն. մտթ. 466, «իւղահամ» Առաք. լծ. սահմ. 234, որից՝ գիրանալ Օր. բ. 15. Նէեմ. թ. 25 Եփր. հռ. 30 (վատ իմաստով), գիրու-թիւն Փարպ. Խոր., գիրապարար Նար., գի-րացուցանել Մաշկ., գիրացութիւն «գիրու-թիւն» Մանդ. սիր. 22. առանց ամփոփման գէրացուցանել Մաշկ., գէրութիւն Մաշկ. գրուած է գուեր Վստկ. կե. իբր գւռ. ձև։
plaster, stucco;
cement, mortar;
lute.
• , ո հլ. (կայ և գրծ. ծեփօք Վեցօր ը) «ծեփելու գործողութիւնը կամ ծեփելու նիւթ» Յոբ. լգ. 25. Եզեկ. ժգ. 12. Միք. է. 11. Սիր. լը. 34. Վեցօր. 166 (գրծ. ծեփօք) որից ծեփել ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 45. մ. բ. 5. ծեփած Եւս քր. ծեփկել Կոչ. ծեփուկ «ծեփ, ճարպ, թաղանթ, անդամի ծայրը պատող մաշկը. prèpuce» Փիլ. լին. 219. ծեփելիք «դեղի համար շինուած խիւս» ԱԲ. բռածեփ Ոսկ. ղկ. կաւածեփ Եղիշ. խաչել. ծեփիչ «մալա» (նոր բառ)։
nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.
• , ո հլ. «թռչունի բոյն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. մ. բ. 25. «գազանի որջ» Ես. ժա. 4 Մխ. Երեմ. Ներս. մոկ. «հիւղակ, խրճիթ» Թուոց իդ. 21, 22. «ծակ, խորշ» Փիլ. լին որից բունիկ «խեղճուկ բոյն» Վեցօր. 169 Լասա. ռունել բունիլ «բոյն դնել, այնտեղ բնակութիւն հաստատել» Երեմ. խր. 28. Սիր. ա. 16. Մծբ. բունանալ Փիլ. Երզն. մտթ. բունաւորիլ Սոկր. բունկէն «խորշ խորշ» Հևն բռ. (=Բառ. երեմ. էջ 58). մեղուաբոյն Սե-բեր. ուղղաբոյն Մեկն. ծն. սաղմաբոյն Ոսկ. մ. ա. 4։
little;
— ինչ, — մի, a little, very small quantity, however little;
— ինչ ժամանակ, a short time;
— ինչ իրք են, there is very little;
ի — վայրկենի, in a moment, in an instant.
• «սակաւիկ, քիչ» Ոսկ. մ. բ. 23. ա. տիմ. ժդ. Փարպ. որից խուն ինչ «մի քիչ» Փարպ. որ և խուն մի Սիր. խ. 6. խու-ներդմնական Թր. և Երզն. քեր. խունախոհ «փանաքի մտածութեամբ» (չունի ԱԲ). խու-նաբերձ «մի քիչ բարձր» Կղնկտ. հրտր. Էմ. բառեր հին մատ. Ա. էջ 16)։ Բառիս գաւա-սական ձևն է սուն, սուն մի «քիչ, մի քիչ» Նար. մծբ. էջ 449. Հին բռ. (խ>ս ձայնա-փոխութեան համար հմմտ. խարիսխ >սա-րիսխ, դրախտ >դրաստ)։
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
• (յետնաբար ի, ո հլ.) «պարապ, դատարկ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. օրին. որից ու-նայնանալ Երեմ. ժե. 9, ունայնացուցանել Փիլիպ. բ. 7. ունայնաձայն Ա. տիմ. զ. 2 և Բ. տիմ. բ. 6. ունայնաձեռն ՍԳը. ունայնու-թիւն ՍԳր. ունայնավար Կորիւն. Ագաթ. ընդ-ունայն ՍԳր. ընդունայնական Սեբեր. ընդ-ունայնակարծ Եւս. քր. Վեցօր. Եփր. գաղ 136. ձեռնունայն Ել. լդ. 20. Սիր. լբ. 6, ևն Արդի հայերէնում ունայն նշանակում է մի-այն բարոյական դատարկութիւն. իսկ հին հայերէնում նաև նիւթական դատարկութիւն. ինչ. ունայն գուբ ևն։
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
• , ի հլ. «տաւար, արջառ, նախիր» Մանդ. Կանոն. Մխ. դտ։ Վստկ. 13. «ուտե-լիք, պաշար» Սիր. լա. 26. Ոսկ. մ. ա. 8, բ. 10. «ինչք, ստացուածք, ապրանք, դրամ» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. եբր. ժա. փիլիպ. թ. ժե. յետնաբար գրուած պախրայ Ասոր. դատ. 56. Տաթև ամ. 12. որից պախրէիկ «մի քիչ դրամ» Ոսկ. մ. ա. 3։ Նշանակութեանց զար-գացման համար հմմտ. լտ. pecu «տաւար» և pecunia «ինչք, ապրանք, դրամ, արծաթ», արաբ. māl «եզ, տաւար. 2. ապրանք, հա-րըստութիւն, ինչք», Ղրբ. ապրանք «ինչք. 2. տաւար» ևն։
inconvenience, discomfort, displeasure, vexation, pain, trouble, grief, affliction, sorrow, suffering, torment, tribulation;
—ք ամպրոպաց, tempest, foul weather;
— դառնութեան, bitter grief, desolation;
դժնդակ —ք, great hardships, misfortunes;
ի վշտէն, առ վշտի, առ վշտի վտանգին, through affliction, tribulation or grief;
—ս հասուցանել, to grieve, to pain, to concern, to distress, to cause sorrow, to afflict, to vex;
ի —ս մտանել, to grieve at, to be pained at, to take to heart, to sorrow for, to be afflicted;
— է ինձ, I am greatly concerned at, it is with pain that I;
բազում —ք ի վշտաց հասանէին ազգին, many disasters successively fell on the nation;
ամենայն փափկութիւն հայոց եհաս ի —ս վտանգի, all the pleasures of the Armenians were changed for extreme dangers;
ի վշտի մաշեն զանձինս, they consume themselves with mourning;
չիք ինչ հեշտի առանց վշտի, no joy without alloy.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ցաւ, նեղութիւն, տառապանք» ՍԳր. Ոսկ. ևս. և եբր. Եւս. քր. որից վշտանալ ՍԳր. Ոսկ. մտթ. հյ. ես. և եբր. վշտացուցանել Ծն. լա. 50. Ա. մկ. է. 7. Ոսկ. մ. ա. 22. վըշ-տագին ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. վշտածին Եփր. ծն. վշտակեաց Ոսկ. փիլիպ. Ագաթ. Կորիւն. վշտամբեր Ոսկ. մ. ա. 10. վօռա-տես Ա. թգ. իբ. 2. անվիշտ Սիր. խա. 2. ան-վշտական Ոսկ. ես. չվշտասէր Եւս. քր. բազ-մավիշտ Ոսկ. լս. նմանավիշտ Իմ. ե. 3։
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
• (սեռ. -ի, յետնաբար ո հլ. իսկ ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի, ռ հլ). «շիթ, կալ-ւակ, կաթիլ» Իմ. ժա. 23. Սիր. ժը. 8. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. ել. էջ 161. որից կաթ մի «մի քիչ, պուտ մը» Ոսկ. փիլիպ. ժե. էջ 518 (քնի համար ասուած). կաթել «կայլա-կել, ծորիլ» ՍԳր. Ոսկ. ես. կաթեցուցանել «ծորել» ՍԳր. կաթոգի կամ կաթոգին «սըր-տակէզ, անձկայրեաց, որի հոգին է կաթում սիրով» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. խանդա-կաթ Երգ. բ. 5. շողակաթ Տօնաց. Շար. կա-թուած «կաթկթիլը» Միք. բ. 11 (արդի գրա-կանում «անդամալուծութիւն, իջուածք». հմմտ. լտ. gutta, ֆրանս. goutte, թրք. dam-la, վրաց. წვეთი ծվեթի, գերմ. Tropi, սերբ. käplja, որոնք բոլոր նշանակում են «կաթիլ. 2. անդամալուծութիւն», համաձայն բժշկական մի կարծիքի, ըստ որում կա-թուածը յառաջանում է ուղեղից մի կաթիլ արիւն սրտի վրայ կաթելուց (Berneker 264). որից և կաթուածահար). սրտակաթ Սիր. լը. 20. կաթոտ «վաւաշ, սերմնակաթ» Խոր. Արծր. Մագ. սերմնակաթ ՍԳր. մա-ղասկաթ Ասող. մեղրակաթ Ոսկ. զտկ. մըշ-տակաթ Եփր. կողոս. 171. Ոսկ. տիտ. Մծբ. -իլ մասնիկով՝ կաթիլ, ո հլ. «շիթ, կայլակ» Ես. խ. 15. Առակ. իէ. 15 (հմմտ. տես-իլ) ևն. տե՛ս և կայլակ։
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
• (սեռ. սալի Սիր. լը. 29, յետնա-բար ի հլ.) «տափակ քարի մեծ հատոր» Փարպ. Նիւս. Յայսմ. Տօնակ. «մետաղի մեծ կտոր» Վրդն. ծն. Պիտառ. «երկաթէ կոճղ որի վրայ դարբինը երկաթ է ծեծում» Յոբ. խա. 15. Սիր. լը. 29. Կոչ. 45. Փարպ. Խոր. որից սալաքար «կոկած կարծր քար» Եզեկ. իդ. 7, 8 (նոր ձևով՝ սալքար Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 169, սալքարուկ Սմբ. դատ. 124). սալակապ «գետինը սալայատակած» Կանոն, Վրդն. պտմ. սալայարկ «սալած, քար քա-շած» Նորագիւտ բ. մնաց. է. 3. սալարկ, սալարկել Յայսմ. սալայատակ Եղիշ. Շիր. Սարգ. ա. պետր.բ (ա տպ. էջ 249). սալա-նալ «քար կտրիլ» Յոբ. խա. 15. Բուզ. դ. 15. Ոսկ. յհ. ա. 1. սալասմբակ Մագ. սալուտ «քարքարոտ» Վստկ. 62. կնասալ յատակ Խոր. բ. 24. սալել «սալայատակ շինել, քար քաշել» (չունի ԱԲ) Հաւաք. 38, 60. Առաք. պտմ. էջ 499. սալայատակել (նոր բառ). յետնաբար կայ նաև սալարակապ «սալար-ևած» Յաւսմ. մըտ. 13. Մին. համդ. 63, որ կարծեմ թէ սալարկ բառի վրայից սխար կազմուած մի ձև է. (հմմտ. նաև Վն. սա-լարսել, սալարսուն).-Բարսեղ Վարագեցու յիշատ. 1591 թուից (Դիւան, Ժ. էջ 34) ունի ռՉևոևու եկեղեցւոյ սալարս», ուր սալարո կարող ենք թէ իբր եզ. առնել և թէ իբր յոգ. բայց այդ հատուածը ամբողջ Վանայ բար-բառով է։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სალი սալի «ժայռ», որից სალი ვული սալի գուլի «քարասիրտ», სალა սալա «լեփ, տղայոց խաղալու տափակ և բոլորակ քար», թրք. գւռ. Տ. sal «սալքար» (Բիւր. 1899, 799), ուտ. սալ «նոյն նշ.»։
drake;
էգ —, duck;
ձագ —ու, duckling;
— ընտանի, tame duck;
— վայրենի, wild duck, teal;
գրգրայ —ն, the duck quacks.
• «կից, միասին, հաւաքուած». ա-ռանձին գործածուած գտնում եմ միայն ի բագ անկանիլ «հաւաքուիլ, գումարուիլ» ոճի մէջ, որ մէկ անգամ ունի Մանդ. տպ. Վենետ. 1860, էջ 210 «Ջ'ի բագ անկեալ մեղք տառ-ւոյն քառասուն աւուրբքս ընկեսցուք յան-ձանց». այլ ձեռ. բագանակեալ «հաւաքուած, ժողովուած, գումարուած», ինչպէս գիտեն նաև Մանդ. սիր. 13 և Գիրք թղ. 240։ Նոյն արմատից են բագձաձել «հաւաքել, ամփո-փել» Յհ. կթ. Նիւս. կազմ. Տօնակ. բագձա-ձական «հաւաքական, խմբական» Թր. քեր. Պորփ. Սկևռ. լմբ. բագձաձաբար «հաւաքա-բար» Թէոդ. խչ. որոնք բարդուած են ձաձել «հաւաքել» բառով։
ox;
Taurus;
եզին ագի, mullein;
եզին աչք, camomile;
cf. Եզնակն.
• , ն հլ. (-զին, -զանց) «եզ» ՍԳր, «ցուլ կենդանակերպը» Եզն., որից՝ եզնանոց «գոմ» Ոսկ. մ. բ. 27, եզնալուծ Սիր. իզ. 10, եզնակ «փոքր եզ» Եպիփ. ծն., «ոսկի բզեզ» Գաղիան. Մխ. առակ., եզնախոլ Պտմ. ա-ղէքս. եզնող «հօտաղ, մշակ, երկրագործ, հերկող» Վեցօր. էջ 129 (ըստ սրբագրութեան Հ. Ա. Վարդանեանի, ՀԱ, 1911, 302 չունի ՆՀԲ), որ յետնաբար եղել է եզող Նար. էջ 138 (Աւետիքեան, Մեկն. Նարեկի, Վենետ. 1859, էջ 281 հասկանում է «միաւորող, կապող լծոց, մաճկալ», իբր եզ «մէկ» բառից). նոյն արմատից է նաև Եզնիկ յատուկ անունը։
• ձևի հետ, բայց նաև ukšan, զնդ. vac-ša։-Boрp, Gram. comp. I. 398 սանս. ukšan, գոթ. auhsin, հբգ. ohsin, գեռմ. Ochs «եզ» ընտանիքի հետ (բայց այս համեմատութեան մէջ բացի ն-ից ուրիշ նման բան չկայ, որովհետև ո՛չ u տա-յիս է ե և ո՛չ էլ kš լինում է զ)։-Justi, Zendsn. 60 նորից է դնում սանս. ιk-šan, զնդ. uxšan, Müller, SWAW, 78, 425 ոնռ, azi «կով»՝ ն մասնիկով։ Այծ մեկնութիւնը մերժում է Lag. Arm Stud § 680։ Tomaschek, Deutsche Litteraturzeit, 1883, էջ 1254 և Bugge, KZ, 32, 83 համարում են կովկասեան փոխառութիւն. հմմտ. թուշ. ase, չեչէն. esi. սեռ. ēsih «հորթ», ուտ. uz «եզ», uzur «եզներ», կայ. դիդ. uns, us, iš աոճ. az «եզ», տաբաս. unza, ավար. oc. կիւր. jac, կազիկում. nic, հիւրկան. unc, լեզգ. os, is, վոտյ. aš, սիրյ. us, օստյակ. uges, ափխազ. ac* ևն ևե։ Այս բոլորը մերժելով Meillet, MSL, 10, 278, վերկանգնում է Lagarde-ի և Müller-ի նախկին մեկնութիւնը, սանս. ahi և զնդ. azi, որոնք ձայնական տե-սակէտով էլ ուղիղ է գտնում։ Հիւբշ. IF, Anz. 10, 47 չի ընդունում այս մեկնու-թիւնը, պատճառաբանելով թէ սանս. ձևը անստոյգ է, իսկ զնդ. բառը իբրև վերադիր է գործածուած «կով» բառին՝ «կաթնտու» կամ ուրիշ մերձաւոր մի նշանակութեամբ։ lensen, Hitt. u. Arm. 80, 109 հաթ. sin=հյ. եզին։ Հայ ժողո-վըրդական մի ստուգաբանութիւն է յի-շում Յ. Մ. Տուտուխեան, Արևելք, 1888 ապրիլ 27, որի համեմատ՝ Աստուած, իբր թէ Ադամի անկումից յետոյ մի հրեշտակ ուղարկեց, որ նրան հողա-գործութիւն սովորեցնէ. երբ հրեշտակը ևւռոհում էր թէ կենդանիներից ո՛րին է ւծելու արօրին, նրանցից մին «ե՛ս, ե՛ս» աղաղակեց, և անունը մնաց «եզ»։ Հիւնք. զենուլ բայից։ Patrubány, SA, 1, 188 իբր «բեռնաբարձ»՝ թերևս կցելի յն. ὄχλος «բեռնաւորումն» բառին, հնխ. eg'hos կամ og'hos ձևից, իսկ KZ,
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
• , ի հլ. (յետնաբար) «դար, բարձր տեղ, ժայռերի գլուխը» Ղուկ. ը. 33. Կոչ. 101, Փիլ. Պիտ. Լաստ. Բրս. մրկ., որից գահավէժ «անդունդի մէջ գլորուած» Բ. մնաց. իէ. 12. Ղուկ. դ. 29, գահինք «անդունդ» Ոսկ. յհ. ա. 38, գահաւանդ «բարձրաւանդակ տեղ» Ովս. ե. 1. Սիր. ժա. 32. Սարկ. քհ. կամ գահաւանդակ Երեմ. խզ. 18 (այլ ձձ. ռա-բօր). Սարգ. ա. յհ. յռջ. էջ 487-8, գահավի-ժօրէն «շատ արագ» (նոր բառ՝ կազմուած ֆրանս. précipitamment հոմանիշի օրինա-կով, որ ծագում է prècipice «գահաւանդ, անդունդ», précipiter «զահավիժել» բառե-րից)։
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
• (ներգ. ի հենգնի, ի հենգնոջ) «ծաղր. 2. հեճուկ, հակառակու-թիւն» Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 19, բ. 4, 9, ա. թես. որից հենգնել «ծաղրել» Ոսկ. ես. յհ. ա. 3Ո. ռ. 2. հենգնումն Լմբ. սղ. հենգնիչ Մագ. հենգնական, Գէ. ես. հենգնաւոր Նար. 256 սրանց դէմ միջին ռնգականի անկումով ու-նինք հեգնել Սիր. է. 12. Եփր. և Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 32. հեգնութիւն Իսիւք. հեռնա-կան Արծր. Թր. քեր. սրանք ընդունուած են նոր գրականի մէջ, ուր ունինք նաև հեգնա-բար, հեգնանք, հեգնօրէն (նոր բառեր)։-ՀՀԲ ունի նաև հէնք ձևը։
ferocious heart.
tenderly.
Գթամ.
tenderness.
cf. Ազատասէր.
love of liberty;
liberalism.
attachment to his country or nation, patriotism.
who has a noble heart.
sensuality, love of vice, dishonest desires.
cf. Անշահախնդրութիւն.
who has neither lovers nor friends;
antipathetic.
want of love or affection;
antipathy.
cf. Անսիրելութիւն.
heartless.
love of the wife for her husband, conjugal affection.
innocent, irreproachable;
— առնել, to exculpate.
folly, senselessness, absurdity.
selfishness, self-love;
egotism.
partiality;
party-spirit.
quarrelsomeness, pugnacity.
hard-hearted.
love of life, zoophily.
stupid, dull-witted, idle, lazy, slothful.
cf. Ծանծաղամիտ.
hard-hearted, flinty-hearted, obdurate, callous, unfeeling, insensible.
hospitality.
piety, devotion.
cf. Ճղճիմ.
truthfully, sincerely, uprightly.
love of truth, veracity, sincerity, equity.
love of power, ambition.
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
voluptuousness, sensuality, lewdness.
love of contention, factious spirit.
religious zeal, piety, devotion.
philhellenism.
of one mind, unanimous.
ostentatiousness, love of display.
philarmenia.
having an Armenian heart.
Haig-hearted, courageous, dauntless, intrepid, valiant, bold, manly.
patriotic.
patriotism, love of one's country.
tranquil, imperturbable, peaceful, calm.
desire of knowledge, of information, of learning;
inquisitiveness.
devotion, piety, religion.
love of evil, ill-will, perversity, malevolence, wickedness, malignity.
evil-hearted, cutting.
indifference for money.
immoderate love of mourning.
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
to hang, to hang oneself;
to be hanged or held in suspense;
to suspend;
to be lowered;
to depend, to be dependant, in the power of;
to become attached to, to get fond of;
— զսիրոյ ուրուք, to love tenderly;
— զշրթանց ուրուք, to listen open-mouthed, to hang on the lips of a speaker;
— զառասպելեաց, to believe in fables;
ժողովուրն ամենայն կախեալ կային զնմանէ ի լսել, all the people hung on his lips.
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
to incline, to lean, to bend, to bow, to bias;
to incline, to lean, to feel inclined or disposed for, to lean to the side of, to be biassed, to have an inclination for, to feel an attachment for, to adhere, to comply;
միտեցաւ սիրտ նոցա զկնի նորա, their hearts inclined to follow him.
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
to be pressed, constrained, forced, obliged;
to make haste, to hurry;
ստիպիմ ի սիրոյ սրտիս, I cannot resist the desire to.
to lose one's senses, to go mad, to become foolish or deranged;
— սիրով, ի սէր ուրուք, to fall violently in love with, to dote on, to be smitten with, to be passionately fond of;
— ի գեղ ուրուք, to fall desperately in love with a person's beauty;
— ի գութ երեսաց ուրուք, to be all flame for.
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
to ravish, to carry off by force, to carry away with violence, to snatch, to bear off;
to usurp;
to rob, to pillage, to ravage, to plunder;
— զմիտս, to charm, to enchant, to attract, to ravish or carry away the senses;
— զանձն, to escape, to be saved or liberated;
— զսիրտ, to enrapture, to captivate or enslave the heart;
յինքն —, to appropriate, to usurp, to occupy ore possess illegally.
diligent, prompt, ready;
—, — իմն, — սիրով or կամօք, willingly, voluntarily, with good will, heartily, cheerfully, with pleasure;
candidly, frankly, sincerely.
ours;
—ս ազգի, to our nation;
զ—ս սիրեմք, we love our own;
ի մերայնո՞ց իցես, are you one of ours?.
to undress oneself, to strip, to strip naked, to denude, to uncover, to unveil, to pull off, to throw off, to be discovered;
to undress, to unclothe, to strip, to lay bare, to disrobe;
to bereave, to unfurnish;
— զսիրտ, to unbosom oneself to, to pour out one's feelings, to open oneself to;
ի բաց —, to cast, put or leave off;
ի բաց — զամօթ, to cast aside all sense of shame;
— յընչից, to deprive oneself of one's property;
— զսուրն ի պատենաից, to draw, to bare or unsheathe a sword;
— օձից, to cast the skin;
այն ինչ կամէր առաւօտն ի գիշերոյն —, իբրեւ այգն զառաւօտն մարկանայր, at dawn, at day-break, in the grey of the morning, at the peep of day;
յայսմ օրինակի զբանս իւր —նայր, he this expressed, or explained himself.
tempered (iron, etc.);
— նետք սիրոյ, the fiery shafts of love.
invitation;
սիրալիր —, courteous -;
— հարսանեաց, յուղարկաւորութեան, եւ այլն —, to a wedding, to a funeral;
— տալ, to invite, to bid;
մերժել զ—ն, to decline an invitation.
cf. Նեղասիրտ.
like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.
to faint, to fail, to lose one's senses, to fall fainting, to fall into a swoon, to swoon or faint away;
to languish, to grow weak, to wear oneself out;
to diminish, to grow less, to decrease;
to become dim, obscure, to be eclipsed;
—ղեալ անկանել, to fall senseless;
—ղի սիրտ իմ, my heart grows faint within me.
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
cf. Սիրախնձոր.
who ? which ?
who, that, he that, whoever;
ո՞վ ոք, who ?
ո՞վ ի ձէնջ, who amongst you ?
ո՞վ է դա, ո՞վ է այրդ, who is this man ? what man is that ?
ո՞յր է պատկերս, whose likeness is this ?
ո՞վ ես դու, who are you ?
զո՞վ առաւել սիրես, which do you like best ?
ո՞վ եւ ո՞վ իցեն որ երթայցեն, who will go ?
յո՞վ, where ?
յո՞վ երթաս, where are you going ?.
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
to draw on, to win, to attract, to charm, to captivate, to reconcile, to conciliate, to appease, to calm;
to conclude, to terminate, to finish;
յինքն — զսիրտս, to steal hearts, to win, to conciliate;
յինքն — զոք, to win or bring over.
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
o ! oh ! ah !
ո՜ ո՜ փախերուք, hollo there! run away! save yourselves! out of the way!
ո՜ մեծի մարդասիրութեանն աստուծոյ, oh the great mercy of God !
ո՜ զարմանալի իրս, what wandrous thing is this !
ո՛ այրն այն յիմարեալ է, look, that man has gone mad;
ո՜ ստութեանդ, ah ! what a surprising falsehood, imposture is yours !
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
cf. Իմաստասիրեմ.
to be compounded of elements, to be reduced to elements, to be produced, formed, to exist, to be;
to incorporate, to adhere, to be united, attached;
to be inculcated, impressed or imprinted;
բանիւ տարրացեալ մարմինք, created beings furnished with reasoning faculties;
սողոմոն տարրանայր ի խորս էակաց, Solomon penetrated the secrets of nature;
յերկիւղի նորա տարրասցուք, let us keep his fear in our hearts;
տարրացեալ են ի սիրտ իմ, they have penetrated to my inmost soul;
տարրացաւ խաւարն ի վերայ երկրի, darkness covered the face of the earth;
տարրացեալ առ աստուած սիրով, bound to God by love.
love;
affection, fondness, tenderness;
inclination, delight, liking, taste, fancy;
love, passion, flame, salacity, love-suit;
charity, supernatural love, christian charity;
agape, love-feasts;
kiss;
— կանանց, hymen, vulva;
the quiver of love;
— վաղանցուկ, amour, intrigue, love affair;
յօդակապք, ոլորք սիրոյ, ties, bonds of love;
հանգոյց, տոմսակ, գաղտնիք, երգ, վէպք, ընծայ սիրոյ, love-knot, love-letter, love-secret, love-song, love-tale, love-toy;
— առ աստուած, առ ընկերն, ազատութեան, հայրենեաց, արուեստից, փառաց, առաքինութեան, love of God;
of our neighbours or fellow-creatures;
of liberty;
of our country;
of arts;
of glory;
of virtue;
ամուսնական, մայրական or մայրենի, հայրական, որդիական —, connubial or conjugal, maternal, paternal, filial love or affection;
— անձնական, self-love, egoism, solipsism;
— աստուածային, երկնային, մաքուր or սուրբ, նորաբողբոջ, փոխադարձ, համեստ, օրինաւոր, եռանդուն, սաստիկ, բուռն, անչափ, հաստատուն, հաւատարիմ, յաւիտենական, divine, celestial, pure, rising, reciprocal or mutual, honest, lawful, ardent, lively, violent, extreme, constant, faithful, eternal love;
մոլենախանձ —, jealousy;
— երկրային, յողդողդ, անցաւոր, զգայական, մարմնական, անկարգ, պիղծ, յանցաւոր, եղեռնաւոր, earthly, inconstant, fleeting or transitory, sensual, carnal, illicit, lustful, culpable, criminal love;
վայելել սիրով, to make love to, to fall in love with, to court, to woo;
հալիլ մաշիլ սիրով, to burn, to languish with love, to be love-sick;
հատուցանել ընդ սիրոյ, to give love for love, to re-love;
— ազդել, to inspire with a passion;
դիւթել, բորբոքել զ—ն, to philter, to charm;
— ցուցանել, to show or demonstrate love for;
առնել —, to be courteous, amiable, friendly;
to do or confer favours;
ուտել զ—, to eat together, to make love-feasts;
դնել — ի բերան, to kiss, to embrace;
սիրով, lovingly, tenderly, affectionately, with pleasure, willingly;
ի — աստուծոյ, for God's sake;
ի — իմ, for me, for my sake;
արա ինձ —, do me the kindness or the pleasure to;
ամենայն սիրով, very willingly;
— իմ ! my love ! my dear ! cf. Խառնեմ;
cf. Հարկանիմ.
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
gloriously, with glory, pompously, splendidly;
ճշմարիտ, անարատ or անստգիւտ, անեղծ, անկապուտ, շքեղ, յաւերժական —, true, spotless, solid, real, great, imperishable glory;
սուտ, փախստական, սնոտի, կորստական —, false, fleeting, vain, perishable glory;
սիրել զփառս, to love glory;
փառս ստանալ, to acquire fame or glory;
փառաց ի փառս բարձրանալ, to be raised or exalted to the highest pitch of glory;
ընթանալ ի փառս, to be in a fair way the glory;
անկապուտ փառս անձին համարել, to put one's chief glory in;
ուղիղ փառս ունել, to be of an orthodox belief or profession, to have a catholic sense;
տալ փառս աստուծոյ, to glorify God, to give or render glory to God, to thank God;
վասն փառաց մեռանել, to die for glory;
անկանել փառօք, to fall gloriously;
յաւերժացուցանել զփառս իւր, to make one's glory eternal;
կնիք տալ փառաց, to put the seal to one's fame;
տենչալ փառաց, զակատիլ զհետ փառաց, to aim at glory, to pursue glory;
աղարտել զփառս իւր, to tarnish one's glory, to stain one's reputation;
աղօտացուցանել, նսեմացուցանել զփառս իւր, obscure, darken or efface one's glory;
անկանել ի փառաց, to abase, degrade or dishonour oneself;
առանց փառաց, inglorious;
փառաւորեալ փառօք, covered with glory, with laurels, renowned, famous;
շքեղապանծ փառօք, with extraordinary splendour;
փառս քեզ համարեսջիր, make it your aim and glory to;
տեսէք, մի գուցէ քակտեսջիք ի փառացդ, take care not to lose your renown;
անմահական փառս յաւելցէ քեզ այս, this will bring you immortal glory;
նսեմացեալ անհետանայր գոգցես եւ — նորա զոյգ ընդ բաղդին, his glory seemed to be eclipsed with his fortune;
ի փառս աստուծոյ, to the glory of God;
— հօր, the Gloria Patri;
— տեառն, — աստուծոյ, glory to God ! God be praised! thank God !
— քեզ, տէր, glory to Thee, o God;
— ի բարձունս աստուծոյ, glory to God in the highest;
որում միայնոյ վայելեն —, to Whom alone glory belongs.
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
to detach, to separate, to extrange, to remove, to take away;
— ի ստենէ զորթն, — զմանուկն ի կաթին սովորութենէ, to wean;
— զսիրտ յաշխարհէ, ի հեշտութեանց, to wean or detach one's heart from worldly matters.
art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.
• ՆՀԲ լծ. լատ. ars, artis «արուեստ» և և յն. ἔραστής «սիրահար, սիրող» (էջ a72ա)։ Հիւնք. հարուստ բառից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 90 -եստ մասնիկով արու բառից, իբր թէ բառը նախապէս նշանակում էր «արութիւն, virtus». ւ-տոյ «ճարտարութիւն, virtuosité», Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 401 խալդ. aris, ւա. ars ձևերի հետ։
palm of the hand, handful;
— յ—ոյ, in haste, on a sudden;
—ս զ—ի հարկանեմ, to clap the hands, to applaud.
• , ո հլ. «բուռ, ձեռքի ներսի կողմր» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից ափյափոյ «վեր ի վերոյ, հարևանցի» (հմմտ. արևել. հյ. ձեռաց. ա-րևել. թրք. äl usti «արագ, իսկոյն, շուտ, հապճեպով», երկուսն էլ «ձեռք» բառից) Կոչ. 45. ափս զափի հարկանել «ծափ տալ» Ե-պիփ. ծն. ափիբերան «պապանձուած» ՍԳր. Ոսկ. ափիբերանել «պապանձեցնել» Ոսկ. յհ. ա. 27. բ. 14. ափել «բռնել, ձեռք ձգել» Բանք աղ. էջ 183. ափաչափ «մէկ ափի պա-րունակութեամբ» Մխ. այրիվ. էջ 8 = ափչաք Վստկ. էջ 21. ափամէջք Մաշտ. ջահկ. ափիկ Շնորհ. առ. ափկից «կուց» Վստկ. ափցի «ա-փով» (հմմտ. աքացի, բռնցի) Ոսկիփ. Վրդն առ. 217. ափլափել «խարխափել» ԱԲ (մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. օգ' 20. Հարին զնոսա կուրութեամբ և յափլա-փելն իւրեանց, ծեծէին զմիմեանս)։ Այստեղ են պատկանում նաև յափսիթերս երթալ, յափսիթերս խաղալ «ոտքերի և ձեռքերի վը-րայ թաւալիլ, գլորիլ» Ա. թագ. ժդ. 8. եա-13. «սիրելուց կամ վրան գուրգուրալուց չոր» դին թռչկոտել» Կիւրղ. ծն. (ափ և թեր բա-ռերից կազմուած. հմմտ. գւռ. աւփս անել, ափս երթալ, ափսիլ), չորեքյափք «չորս ռա-քի վրայ երթալով» Պտմ. աղէքս.։
leg
• ՆՀԲ նոյն է դնում տճկ. [arabic word] ayaq «ոտք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. էջ 314 զնդ. haxa և պհլ. hax «գարշա-պար»։ Տէրվ. Altarm. 73 սանս. ahka «սիրտ, կուրծք ևն», anē «ծռել», զնդ. aka, յն. ὄγϰος, լտ. uncus «կեռ» բառե-րին իբր ցեղակից։ Հիւնք. յն. λάς «գար-շապար», λαϰτίζω «աքացել»։ Սարգը-սեան. Բիւրակն 1898, էջ 483 ոտո ռա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 330 համառօտուած թրք. ayaq բառիո։
supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.
• , ո և ի հլ. «աղաչանք, պաղա-տանօ» ՍԳր. Ոսկ. ես. «գութ, ողորմութիւն» Սեբեր. (յաղերս ածիլ կամ խոնարհեցուցա-նել «աղաչելով ողոքել» ոճի մէջ), «չքմե-ղութիւն, ջատագովութիւն» ՍԳր. Ոսկ. «մէ-կի սիրտը շահելու համար տրուած ընծայ, նուէր» Խոր. Նար. «յարաբերութիւն» Ոսկ-Եբր. Հռութ. «աղաչական, մեղմ (ձայն)» Եփր. ել. Եղիշ. որից աղերսել ՍԳր. աղեր-սալից Եզն. աղերսական Ոսկ. ես. աղերսանք Ոսկ. ոճով ասւում է յաղերս անկանիլ, յաղերս մատչիլ, աղերս լինել, աղերս արկանել «ա-ղաչել»։ Նոր բառեր են աղերսագին, աղեր-սագիր, աղերսախառն ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ալերսի «գգուանք, սէր», ալերսիանի «գգուող, սիրող, քաղաքավար», ալերսիանոբա «քաղաքավարութիւն», ալեր-սոբա «գգուել, շողոմել»։
salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.
• (սեռ.-ւոյ,-եաց) «փորոտիք». քիչ անգամ է գործածւում եզակի. ինչ. «Քուն ա-ռողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ». Սի-րաք. լդ. 24. սովորաբար յոգնակի գործա-ծութեամբ՝ աղիք ՍԳր. Ագաթ. (այսպէս են նաև հյ. ընդերք, յն. σπλάγγνα, έντερα, լտ. exta, viscera, սանս. jathárāni ևն. հմմտ. Meillet MSL 17, 18)։ Ածանցման մէջ մտնում է 4 ձևով.-1. աղե-ինչ. աղե-կէզմ, Լմբ. պտրգ. աղեխարշ Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. աղեկոտոր Յհ. կթ. աղեցաւ «սիրտը ցաւած, վշտահար» (նորագիւտ բառ) Ուսպ. էջ 328 (Հանապազ աղեցաւ և լերդախոց լինելով), 2. աղէ-. այսպէս են գրւում նաև նախորդները յետնաբար. 3. ա-ղի-. միայն աղիկամի Եւս. քր. բայց սովո-րական է բառավերջում. ինչ. նեղաղի «նրբաղիք» Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ. փքաղիք Փիլ. լին. նախաղի Սոկր. (ուրիշ է աղիո-ղորմ՝ աղ բառից). 4. աղ-. աղախարշանք «սրտի կսկիծ, խշխշուք» Ոսկ. Եբր. ա. ա-ղախարշումն Ճառընտ. գարաղութիւն Պղատ. տիմ. աղապատանք «գութ, սէր» Փիլ. ի-մաստ։ Աղիք նշանակում է նաև «նուագա-րանի լար» Սեբեր. «Օրհնեցէք զՏէր սաղմո-սարանաւ և ջնարաւ և աղեաւ»։ Աւս նշանա-կութիւնը յառաջ է եկած նիւթի պատճա-ռաւ։ Որից տասնաղի «10 լարանի քնար» Սղ. եօթնաղի Փիլ. քաղցրաղի Ոսկ. յհ. ա. 1. բազմաղի «բազմալար» Եփր. համաբ. աղէ-գէտ «նուագել իմացող» Ագաթ. աղեպատ «քնարի բարակ ծայրը՝ որի վրայ հանգչում են թելերը» ԱԲ. աղեյարմար «յարմարաւոր լարերով, լարերը յարմարած» Նար. աղե-մատունք «քնարի լարերի վրայ շարժող մատներ» ԱԲ. աղեբախք «քնարահարու-թիւն» Յհ. կթ։ Նոյնպէս «աղեղի լար կամ աղեղ», որից աղեներգործութիւն «նետա-ձգութիւն» Պիտ.։ Աղիքր համարուած է նաև գութի կայան. «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում. աղիք ամբարշտաց անողորմ են» ՍԳր. որից «գութ, ողորմութիւն, սիրելի գա-ւակ» ՍԳր. այսպէս և յն. σπλάγχνα, լտ. viscera «աղիք, գութ, սիրելի զաւակ», σπλαγχνιζω «գթալ, կարեկցիլ»։ (Այժմ այս իմաստները տրւում են թոքերին. ինչ. ռմկ. ջիգար)։-Աղիկամի, աղիկամութիւն «ա-զատ, ինքնակամ» Եւս. քր. ա. բառերի մէջ աղիք առնուած է իբր «անձ»։-Նոր գրա-կանում կազմուած ձևեր են աղեթափութիւն, աղեխորով, աղեկապ, աղեկիզիկ, աղեկը-տուր։
accordingly;
at present, now, presently, recently, lately;
— իսկ, just now;
directly, newly, very lately.
• , ու հլ. «ձև, կարգաւորութեւն սարք» Եզն. ընդարձակ գործածութեամբ արմատ, որ ներկայանում է մեզ բազմազան կերպարանքներով և ճոխ ածանցումով։ *. Ամենապարզ և նախնական ձևն է արդ. որից ածանցւում են՝ անարդ «անձև, ան-կազմ» Եզն. «տձև, տգեղ» Նիւս. կազմ. ար-դակ «հարթ» Փիլ. Շիր. «տախտակ ի բաց քերելոյ զզեղուն մասն չափոյ ցորենոյ. racloire» մհյ. բառ (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1022 ա). արդակագոյն «շատ հարթ» Փիլ. արդել «յարդարել» Փիլ. արդեալ «տաշուած, կոկուած» (նորագիւտ բառ, որ մէկ անռամ գործածուած է Նորագիւտ Բ. մնաց. լդ. 11, տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Մնաց. գրոց մէջ, 11). արդակել «ուղղել» Շիր. միարդակ (նորագիւտ բառ) Ստ. ժմ. 634 (Շնորհօքն Քրիստոսի դիցուք առաջի զմիարդակ (այլ ձ. միարձակ) լուծն ի միասին ժողովելն մեր). արդուած «յօրինուած» Պիտ. անար-դակ «աննման, անհամեմատ, գերազանց» Մագ. մակարդակ Արիստ. Մագ. անարդի «անհեթեթ» Փիլ. անարդիլ «վիթխարի, ան-ճոռնի, տձև» Պիտ. Փիլ. Վրդն. երգ. նաև բառերի ծայրին, ինչ. խորանարդ «խորա-նաձև» Յոբ. լը. 38, Ագաթ. գմբեթարդ «գըմ-բեթաձև» Վեցօր. էջ 15. ծործորարդ «հով. տաձև. որռաւոր» Ոսկ. Եփես. 871. վիմարդ Յհ. կթ. վիմարդեան Անյ. բարձր. զիա՞րդ «ի՛նչ ձև, ի՞նչպէս» ՍԳր. որից յետինների մօտ համառօտուած զերդ կամ զերթ (յետոյ, զեդ, զէտ) «իբր, որպէս, նման» Շնորհ. Մագ. Երզն. այբ.։ Նոր գրականում արդուկ «ութու», արդուկել «ութու տալ, ութույով հարթել». -2. Ձևական կարգաւորութիւնը կամ նիւթական ուղղութիւնը բարոյական մտքով առնելով՝ կազմուած է արդար բառը (-ար մասնիկի համար հմմտ. մեծ-ար-ել. հրաժ-ար-իլ, յարդ-ար-ել, զարդ-ար-ել, աս-տուած-ար-եալ ևն), ո հլ. «ուղիղ, ճշմառեա-հաւատարիմ (մարդ), ստոյգ շիտակ, իրաւ (խօսք)» ՍԳր. Ոսկ. որից անարդար Ա. պետ. գ. 18. արդարագնաց Կոչ. արդարագնացք Վեցօր. արդարակորով Ել. ժը. 21. Եզն. ար-դարանալ ՍԳր. արդարացուզանել ՍԳր. Ա-գաթ. արդարածնունդ Արձ. 1217 թ. (Շահ-խաթ. Ստորագր. Բ. 99-100), արդարև «ճշմարտիւ, իրաւ, իրօք, ստուգութեամբ, ճշմարիտ որ» ՍԳր։-Յ. 3 նախդիրով կազ-մուած է յարդ արմատականը, որ առանձին էլ գործածուած է «արդ, կարգ, ձև» նշանա-կութեամբ՝ Եզն. որից ածանցուած են նոյն -ար մասնիկով (ինչ որ տեսանք արդար բառի մէջ)՝ յարդար «ողորկ, վայելուչ» Ոսկ. մ. գ. 3. յարդարել «ուղղել, կանոնաւորել, կարգաւորել, շինել» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. Եղն, Կիւրղ. թգ. յարղարիչ «կարգադրող» Ոսկ. «ճրագի մկրատ, բազմակալ» Ել. լէ. 25. Գ. թագ. է. 49. յարդարուն Բրս. հց. Սարռ. Պիտ. Կանոն. նուագայարդար Եւս. քր. եր-գայարդար Եւս. քր. սեղանայարդար Ոսկ. Եփես. նոր գրականում բեմայարդար, հա-շուայարդարութիւն ևն։-4. Զ նախդիրով՝ զարդ, ու հլ. (ինչպէս է նաև բուն արմատը՝ արդ) ՍԳր. Ագաթ. որից զարդասէր Վեցօր. Ոսկ. զարդասիրիկ Ոսկ. ես. զարդակից Ոսկ. եբր. անզարդ Խոր. Պիտ. փիլ. անզարդու-թիւն Ոսկ. մ. բ. չզարդ Ոսկ. ա. տիմ. դիա-զարդ Ծն. ծ. 2. մեհենազարդ Գծ. ժթ. 35. մեծացարդ Վեցօր. լուսազարդ Ոսկ. յհ. ա. 43. նշողազարդ Մծբ. Վեցօր. մարգարտա-զարդ Բուզ. ծաղկազարդ Պիտ. Յհ. իմ. նոյն -ար մասնիկով՝ զարդարել ՍԳր. զարդարե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 34. զարդարագիր Եւս. պտմ. զարդարանք Եփր. Բ. կոր. զարդար-կոտ Ոսկ. զարդարուն Ոսկ. (որ և յետնա-բար զարղուն Սարգ. յկ. ը). արդի գրական լեզուի մէջ բազմաթիւ նոր բառեր, ինչպէս՝ պատկերազարդ, նկարազարդ, զարդագիր, լուսանցազարդ, սիւնազարդ ևն։-5. Արդ արմատը ունի նաև «արած բանը, կատարած գործը, վաստակ, իր» նշանակութիւնը, հմմտ. վարը՝ ցեղակից ձևերը. այս նշանա-կութիւնը գտնում ենք արդիւն բառի մէջ, որ կազմուած է իւն մասնիկով (հմմտ. շար-ժիւն «շարժում» Յոբ. լթ. 23, հնչիւն ՍԳր. ևն). արդիւն (սեռ. -դեան, գրծ. -դեամբ, -դեամբք. սովորաբար անեզական, որի հա-մար էլ արդի լեզւում ասւում է արդիւնք) բուն նշանակում է «գործ, արած բանը» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Կորիւն. Սեբեր. և յետոյ, «բերք, արմտիք, երկրագործութեան ար-դիւնքը» ՍԳր. Եփր. Եբր. Ոսկ. Կողոս. (ճիշտ ինչպէս ունինք արգասիք «գործ, արդիւնք և բերք, արմտիք»). սրանից ածանցւած են՝ արդիւնագործ Սեբեր. արդիւնակատար Կո-րիւն. արդիւնարար «պտղաբեր» Ոսկ. յհ. ա. 17. Եղիշ. դտ. «երկրագործ, մշակ» ՍԳո. Կոչ. Եփր. Եբր. արդիւնական Փիլ. արդիւնա-կանաւոր Եւագր. ոճով ասւում է լարդիւնս ածել Ոսկ. Եփես. ճիշտ ինչպէս ունինք ի զարդ և ի յարդ և ի կերպարանս ածել Եզն. նոր գրականի մէջ ապարդիւն, արդիւնաւէտ ևն։ (Kivola, Բառ. Հայոց 1633, էջ 39 դնում է արդիունք «vasa sacra aurca et arxentca». ինչ որ նոյն է ՆՀԲ արդիւնք «ինչք, գոյք, կարասիք»)։-Արդիւն բառի գործիականը արդեամբ և մանաւանդ յոգնակին՝ արդեամբք գործածւում է մակբայաբար «իրօք, իս-կապէս, գործնապէս, գործով» նշանակու-թեամբ, որ նոյն է «ստոյգ, շիտակ, ճշմա-րիտ» նշանակութեան հետ։-⦿. Արդեամբ բառի այս գործածութիւնը նոյնանում է ճիշտ մեր արդեօք բառի հետ, որ հների մօտ ոռա-կան մտքով գործածուելով նշանակում է «իրօք, արդարև, իսկապէս, յիրաւի» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 1, Փարպ. իսկ հարցական գոր-ծածութեամբ «մի՞թէ» (բուն՝ իրա՞ւ, իրա՞ւ է որ) ՍԳր. Եղիշ. (արդի գրականում դրական գործածութիւնը իսպառ դադարել է և մնում է միայն հարցական մտքով)։ Սակայն այս արդիօք ձևը իրապէս գործիական հոլով է և ենթադրում է հնագոյն ուղ. *արդի «գործ» բառը. (նրա աւելի հին ձևերն են արղևք, արդեաւք, կայ նաև արդիւք Եփր. համաբ. 87, 201, 225, աւետ. 276. նշանակութեան համար հմմտ. արդեամբք, ձևի համար հմմտ. ձևք, մևք, ձեօք, մեօք գործիականները)։