rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
Մտանել յերեսաց քոց ի պատնէշ։ Պատիցէ զնա (զքաղաքն), եւ շինիցէ ի վերայ նորա պատնէշս մեծամեծս։ Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Հովուեսցեն զասորեստանեայն սրով, եւ զերկիրն Նեբրովթայ ի պատնիշի իւրում.եւ այլն։
to be suitable or conformable, to suit, to agree;
to belong, to pertain, to coincide, to match;
to concern, to regard.
Վասն ձեր իսկ եղեւ երկիր, եւ վասն ձերոյ բնակութեան պատշաճեցաւ ի կերակրել եւ ի դարմանել. (Ոսկ. ես.։)
high value, elevated price;
excellence, pre-eminence, rarity;
nobleness.
Ոչ երկինք եւ ոչ երկիր, եւ որ ի նոսա պատուականութիւնք իցեն. (Փարպ.։)
foot-stool;
pedestal;
socle.
Երկի՛ր պագէք պատուանդանի ոտից նորա։ Եդից զթշնամիս քո պատուանդան ոտից քոց։ Երկինք աթոռ իմ են, եւ երկիրս պատուանդան ոտից իմոց.եւ այլն։
immoderate desire of honour or glory, ambition, vain-glory, point of honour;
generosity, liberality;
obligingness.
cf. Պատուիրանապահ.
Վասն պատուիրանակատար մշտակիր հանապազոր. (դրութեան նորա. Բուզ. ՟Դ. 7։)
to surround, to encircle, to enclose, to shut in;
to protect, to prop, to defend, to sustain;
to shelter, to screen, to cover;
to fortify, to restore;
to return, to restore, to give back.
Պատսպարեսցէ զնոսա անդրէն յերկիրն. իւրեանց։ Պատսպարեցից զնոսա ի սոյն երկիր. (Երեմ. ՟Ծ՟Զ. 15։ ՟Ի՟Դ. 6։)
cf. Պատսպարեմ.
Պատսպարեցուցից զնոսա ի տունս իւրեանց։ Պատսպարեցոյց զնոսա անդրէն յերկիր իւրեանց։ Պատսպարեցուցից զիսրաէլ անդրէն ի ճարակս իւր. (Ովս. ՟Ծ՟Ա. 11։ Երեմ. ՟Ի՟Գ. 8։ ՟Կ. 19։)
to be enclosed, surrounded;
to take refuge, to seek shelter, to retire, to be under cover, to shelter or defend oneself;
to recover oneself, to get up;
to get heart, to regain courage;
to return, to reinhabit, to dwell in, to remain, to repose.
Յահեակ կողմն յերկիր անկեալ, անդրէն պատսպարէր, առնոյր զաջ ձեռն ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
promptly, readily, eagerly, with great alacrity.
Պատրաստաբար եւ հանդարտաբար եղիցի գնալ ձեր ի խորհուրդս կենսակիր. (Յհ. կթ.։)
preparation, preparative, disposition;
furniture, household goods;
train, equipage;
precaution, attention, vigilance;
պատրաստութեամբ, spontaneously, voluntarily, readily.
ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. որպէս Զգուշութիւն. Բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն արջանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cord, rope, cable;
—ք, cordage, ropes;
— կտաւուց, clothesline;
— նաւու, shrouds, ship's cable.
Չափեաց զնոսա պարանօք, եւ գառացոն զնոսա յերկիր։ Առցէ ամենայն ՟Ի՟Եալ քաղաքին այնմիկ պարանս, եւ քարշեպարանոսա։ Ձգեն զմեղս իւրեանց իբրեւ պարանաւ։ Խզեցան պարանք քո պարահինիս։ Դի՛ր զհին կապերտսդ եւ զբուրգսգ ընդ անթովք ձեռաց քոց ի ներքոյ պարանացդ։ Ձգեցին զնա պարանօքն, եւ ալիք։
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
immersed or sunk up to the neck.
Հոգին նորա իբրեւ զջուր ձորակիր պարանոցաթաղ յորդեսցէ. (Ես. ՟Լ. 28։)
fattened, fat, obese, lusty, plump, oily, greasy, unctuous;
nutritious, succulent;
rich, fertile, fruitful.
Տեսեալ զերկիրն՝ զի պարարտ էր։ Ասերայ՝ պարարտ հաց իւր։ Լեառն Աստուծոյ՝ լեառն պարարտ։ Յերկիրս յայսմիկ ի լայնս եւ յընդարձակ եւ ի պարարտ. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 15. 20։ Նեեմ. ՟Թ. 35։)
cf. Պարարտաբեր.
Դիմել ի դրախտս պայծառազարդ եւ պարարտաբեր պտղոցդ։ Պտղագործ երկիր՝ պարարտաբեր բուսովք. (Երզն. լս.։)
rich in pasture.
Երկիր մեղուաբոյծ անասնաշատ եւ պարարտարօտ. (Վրդն. ել.։)
to fatten, to make fat;
— զերկիր, to manure, to dung, to fertilize.
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
φυτόν, φυτία . (լծ. թ. ֆիտան ). planta, plantatio. իտ. pianta. գրի եւ ՏՈՒՆԳ (արմատ Տնկել բային. որպէս եւ թ. տիգ, է տնկեա , եւ որպէս զտէդ ուղղորդ, կանգուն. եւ տիգմէք տնկել) Ծառ, թուփ, բոյս՝ ուղղաբերձ հարստեալ յերկիր.
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
dispositio;
class of verbs.
յարեւանայ բային՝ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք (յն. սեռք), տեսակք ... Տրամադրութիւնք են երեք. ներ գործութիւն, կիր, միջին. (Թրակ. քեր.։)
to stamp on the ground;
to trample or tread under foot;
ոտս or զոտս — ի վերայ, to despise, to insult, to outrage.
Զպատկերն ընկեցեալ յերկիր, եւ տրոփեալ ոտիւքն ի վերայ՝ խորտակէ. (Յհ. կթ.։)
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
Տրտում երեսօք յերկիր հայելով։ Ոչինչ տրտում եւ տխուր զերեսս ցուցանէին հրապարակին. (Խոր. ՟Ա. 25։ Եղիշ. ՟Բ։)
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
cf. Ցամաքիմ;
cf. Ցամաքեցուցանեմ.
Յեօթներորդում ամսեան ցամաքեաց երկիր. (Փիլ. լին. ՟Բ. 47։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
Եթէ արգելցէ զջուրս, ցամաքեցուցանէ զերկիր։ Ցամաքեցոյց տէր զծովն կարմիր յերեսաց ձերոց։ Ցամաքեցոյց տէր զյորդանան գետ առաջի որդւոցն իսրայէլի։ Ցամաքեցուցանել զխաղս. կամ զաղբիւրս. զերակս. զոսկերս. զփայտ դալար. զամենայն պտուղս. Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին, եւ ցամաքեցուցանէր ի վերայ նորա արաբովթ. եւ այլն։
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
nocturn (religious service in the night).
Գիշերային պաշտօն. ժամերգութիւն գիշերային. հսկումն՝ որպէս ի կիրակամտի.
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Զերկիր՝ որ հանապազ բրեմք, եւ ցանգ կոխեմք. (Եզնիկ.։)
Առաքինին ցանկ եւ պարիսպ ի կիր առնու, եւ ծածկոյթ շնչականացն. (Փիլ. լին.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Գանձ ցանկալի։ Անօթս ցանկալիս։ Ցանկալի սպասուք տանն տեառն։ Զերկիրն ցանկալի։ Զտունս ցանկալի։ Այգիս ցնակալի։ Զցանկալի ապարանս։ Զվիճակն իմ ցանկալի։ Տիրեսցէ ի վերայ ամենայն ցանկալեացն եգիպտացւոց։ Ցանկալի էր տեառն անձն նորա։ Ցանկալի է նա քան զոսկի։ Եթէ մեծութիւն ցանկալի է ի կենաց ստացուածս.եւ այլն։
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
Ցանց ընկեցեալ է ի ծով, եւ ձկունքն ոչ ընտրին, մինչ ցանցն ելանէ։ Յերկիր թափեալ ցանցոյն։ Որ յայս ցանցիցս փրկէ զմեզ։ Մանես մե ցանցս, եւ արկանես շուրջ զոտիւք քովք. (Մծբ. ՟Է։ Խոր. ՟Բ. 82։ Լմբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
seiner, fisherman.
Օրինակ իմն գեղեցիկ ցանցորդի լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն՝ կայտռէին՝ յերեսս երկրին. (Խոր. ՟Բ. 82։)
fit to excite anger;
irascible;
θυμώδης, θυμοειδής, -δές irascibilis, animosus եւ animi praesentia, vigor. որ եւ ՑԱՍՆԱԿԱՆ, ՑԱՍՄՆԱՏԵՍԱԿ. Զայրացական, բարկացողական. որպէս կարողութիւն, կամ կիրք, եւ որ ինչ գործի նովին.
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
to cut or tear up.
Արարի զառաւելութիւն ջրոյ, զի մի ի ջերմութենէ արեգականն ցաւատեսցի երկիր. (Մխ. երեմ.։)
verger, beadle, mace-bearer, lictor, usher of the black rod, serjeant.
ῤαβδοῦχος, ῤαβδοφόρος qui virgam aut virgas gestat, lictor. Գաւազանակիր. բրաւոր. փատւոր.
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Որոշեալ մարմին յիմացականէն ոչ վերաբերի ի գերակայն, այլ վայրիջի յերկիր ծնող իւր. (Եղիշ. հոգ.։)
to cause to return;
to transport, to transfer.
Վերադարձուցանէ զերկիրս յառաջին կարգս. (Մամբր.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԵԱԼՔՆ. Անսովոր ոճով, որպէս յն. մէդէ՛օռա. μετέωρα meteora, res supra nos apparentes. Եթերականքն. օդային իրք ի վերոյ քան զերկիր. երկնայինք. բարձունք.
on, upon;
over, above;
for, in behalf of, on account of;
յայնր —, upon that;
about that;
ի — ամենայնի, above all, before all else;
յորոց — աշտարակն անկաւ, on whom the tower fell;
ի ճշմարտութեան — չեւ է հասեալ, he has not yet heard the truth;
յաւելին ցաւս ի ցաւոց —, they increased my sorrows, they added to my grief;
հարուածս ի — նոցա հասուցանէին, they charged them with the massacres;
առած ի — արաբացւոց, threatening announcement for Arabia;
փակեմ զդուռն ի —ս, I shut the door behind me;
կործանումն նմա ի — կայր, he was on the brink of ruin, on the point of ruining himself cf. Կամ;
cf. Հասանեմ.
director;
bishop.
Թագաւոր զաթոռն ոսկիակուռ եւ զվերատեսուչ թողեալ, եւ իջեալ ընդ երկիր թաւալէր. իմա՛ վերադիտական, արքունական։
cf. Վերելեակ.
Սա է հեծեալն, իսկ նա վերելակն. քանզի հեծելոյ գործ է մղելն եւ վարժելն զձի. իսկ վերելակին բերիլ՝ ու՛ր ուրեք կենդանին ածիցէ։ Եւ ի ծովու՝ նաւասաւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն եւ ուղիղ վարել. իսկ վերելակին՝ կիրս կրել, որ ինչ միանգամ ընդ նաւն անցանէ. (Փիլ. այլաբ.։)
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
Ի վերնայարկն սրահէ խորհրդակատարն վայրէ (որ է վերնատուն սիովնի)։ Ի վերնայարկս սրահն հոգեկիր։ Ընդ վերնայարկ անձեռագործ երկնից կամարաւ. (Նար. ՟Հ՟Ե. Նար. գանձ եկեղ. եւ Նար. խչ.։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
Լոյսն հասեալ վերուստ ի վայր՝ մինչեւ յերկիր հասանէր. (Ագաթ.։)
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
Ընդէ՞ր ի վերջէ յետ արարածոցս մարդն։ Ի վերջէ մարդն ցուցաւ։ Ի վերջէ զիս շտեմարանաց։ ԺԱՄԱՆԱԿԱՒ ի վերջէ։ Ի վերջէ կամ ի վերջ եկեալքն։ Զմեծագոյն ամբաստանութիւն ի վերջէ դնէ. (Նիւս. կազմ. ՟Գ։ Ածաբ. նոր կիր. եւ մակաբ։ Պիտ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
feast after feast.
ՎԵՐՋԱՏՕՆԱԿ ՏՕՆ. μετέορθος ἐορτή festum festo succedens. Տօն զկնի տօնի. որպէս նոր կիրակէ՝ իբր երկրորդ զատկի.
Աստի մահ եւ թաղումն եւ յարութիւն, աստուստ եւ նոր արարած, վերջատօնակ տօն. (Ածաբ. նոր կիր.։)
cf. Վերտիմ.
Եւ արդ մի՛ ինչ վերտեսցին, որ արարածոցս երկիրպագանեն, թէ զսատանայի կամս ոչ առնիցեն. (Եզնիկ.։)
to dance, to hop, to jump, to skip about;
to put on a cuirass, to wear a coat of mail.
Եւ արդ մի՛ ինչ վերտեսցին, որ արարածոցս երկիրպագանեն, թէ զսատանայի կամս ոչ առնիցեն. (Եզնիկ.։)
to praise highly, to extol, to exalt, to cry up to the skies.
Մեք ոչ շօշափելով վերօրհնեմք զնա (զքրիստոս ըստ թովմայի). վասն զի նա իւրովք ձեռօքն կալեալ զտէր մեր՝ վերօրհնեաց. (Ոսկ. նոր կիր.։)
cf. Վեցանկիւնի.
Մեղու աշխատիառնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն (կամ զվեցանկիւնսն), եւ զընդդիմադրեալ բջիջսն անկանելով։ Մեղուաց մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանս վեցանկիւնի բջջօքն եւ դիմադարձութեամբք. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)