Entries' title containing ա : 10000 results

Անդրդուելի, լւոյ, լեաց

adj.

immoveable, firm, constant;
inflexible.

· Calfa

NBHL (7)

Որ ոչ դրդուելի. անխախտելի. անշարժ. հաստատուն. եւ առանց դրդուելոյ. դէփրէնմէզ, հարէքէթսիզ.

Յիշատակօք յուսոյն մնալ անդրդուելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

Անդրդուելի պարիսպ, կամ դաւանութեամբ. (Պիտ.։)

Իբր քաղաք՝ անդրդուելի արուեստաւորաց. (Նար. խչ.։)

Անդրդուելի աշտարակ. (Ոսկ. պետր.։ Ոսկ. եղ.։)

Լեառն իմանալի է Քրիստոս յաղագս անդրդուելի զօրութեանն. (Շ. մտթ.։)

Դիպեսցին քեզ անդրդուելի. (Վրք. հց. ԻԵ։)


Անդրդուութիւն, ութեան

s.

firmness, constancy, resolution.

· Calfa

NBHL (2)

որ գրի եւ ԱՆԴՐԴՈՒԹԻՒՆ. Անդրդուելի հաստատութիւն.

Անզգայութիւն ամենայնի, եւ անդրդութիւն ի վաստակոց. (Կլիմաք.։)


Անդրէն

adv.

again, anew, afresh;
from or to the same place, in the same situation;
— դառնալ, to return;
— սկսանել, to recommence;
— ասել, to repeat or say over again;
cf. Անդէն.

· Calfa

NBHL (16)

Վերստին. դարձեալ. եւ յետս. ընդ կրունկն. նորէն, ետ. թէքրար. կէրի. ուստի ԱՆԴՐԷՆ ԴԱՌՆԱԼ ասի՝ իբր վերադառնալ. ἁναστέφω. revertor.

Ել, եւ անդրէն ոչ դարձաւ։ Եւ այր Իսրայէլի դարձաւ անդրէն։ Դարձի՛ր անդրէն, եւ ննջեա՛. եւ դարձաւ անդրէն, եւ ննջեաց։ Ե՛րթ, դարձի՛ր անդրէն։ Դառնայցէ անդրէն ի մեղս իւր։ Ելեալ ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ. եւ այլն։

Դարձեալ դարձուցից անդրէն յողբս զբանս իմ. (Յհ. կթ.։)

Գլորեալք անդրէն կանգնեցան։ Վերստին անդրէն միւսանգամ. (Նար.։)

Անդրէն դարձեալ ի նոյն բնութիւնս խաղաղացեալ։ Որ պարգեւացն, նոյն անդրէն եւ ի բաց հանել կարող է. (Պիտ.։)

Կամ փոխանակաւ. անոր տեղը. գարշըլըգ.

Ոչ փոխադրել անդրէն չարի չար. (Նար.։)

Զբարւոք ծերատածութիւնսն անդրէն փոխանորոգեալ ծնողացն։ Անդրէն պատասխանովն դաւանեցի ստուգապէս. (Պիտ.։)

իբր անդր. անդ. նոյն տեղը. օրայա. ἑκεῖ. ibi, illuc.

Եւ դարձեալ երթաս անդրէն. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 8։)

Զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։)

Մտեալ անդրէն փութանակի առ թագաւորն. (Մրկ. ՟Զ. 25։)

Կտրեցին զլեզուն անդրէն ի նմին ժամու. (ՃՃ.։)

Անդրէն իսկ կատարի կամեցեալ. (Պիտ.։)

Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան. (Նար.։)

Կամ անդէն. անդէն վաղվաղակի. հէման. εὑθέως. statim.


Անդրժելի, լւոյ, լեաց

adj.

inviolable;
cf. Անդժրելի.

· Calfa

NBHL (6)

ԱՆԴՐԺԱԿԱՆ ԱՆԴՐԺԵԼԻ. Անկողոպտելի. անվնաս.

Գանձ աղքատաց անդըրժական. (Շ. բարձր.։)

Գանձ անդրժելի. (Իգն.։)

Գանձել յերկինս՝ որ անդրժելին (կամ անդժրելին) է դողոց. (Գր. հր.։)

Անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն ... Անդրժելի ի կիզմանէ արեգական։ Պահել անդրժելի զնոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)

Զարու ազգն անդրժելի թողուլ. (Փիլ.։)


Անդրի, րւոյ, րեաց

s.

statue;
bust;
— վիթխարի, colossus.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(րտյ, րեաց) «արձան» Ոսկ. ես. և յհ. Կոչ. 101, 402. Եւս. պտմ. 104. Խոր. Եղիշ. մատն. 249. էլ. արիստ. 65 (յգ. սեռ. անո-բոց). Պիտ. որից անդրիագործ Ագաթ. անդ-րիաստեղծ Նիւս. բն. կրճատմամբ անդրագիր «արձանագրուած» Նար. խչ. կիսանդրի (նոր գրականի մէջ)։ Բառիս երկրորդ ձևն է անդ-րիանդ (գրուած նաև անդրիանտ, սխալ գրչու-թեամբ անդրիատ), ի-ա հլ. «արձան» Եւս. քր. բ. 268. Դամասկ. Նոննոս. որից անդ-րիանտագործ Ոսկ. մ. գ. 6։

= Յն. ἀνδοιας, սեռ. ανδοιαντος «անդրր, արձան». ուղղականից առնոսած է հյ. անդրի ձևը, իսկ սեռականից՝ անդրիանդ. այսպէս նաև ասոր. ❇ ︎ andryanfā, վրաց. ანდ-რიანტი անդրիանտի։ Յոյն բառը ծագում է ἄνήρ, սեռ. ἀνδρός «այր, մարդ» բառից և բուն նշանակում է «մարդու արձան», յետոյ, ընդհանրապէս «արձան»։-Հիւբշ. 340

Ուռիղ մեկնեցին ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Կ. Վրդ. նահնազարեան, Երկրագունտ 1864, թ. 5, էջ 7 հանում է Հնդկաց Ինդրա աստու-ծոյ անունից։

NBHL (10)

ԱՆԴՐԻ որ եւ ԱՆԴՐԻԱՆԴ ասի. Բառ յն. անտրիաս, իբր այրական. որպէս եւ անտրի՛ա, քաջութիւն. ἁνδριάς. statua. Առնապատկեր. արձան ի ձեւ մարդոյ կանգնեալ, եթէ քաջաց, եւ եթէ՛ կռոց (որ յայնժամ ասի եւ դրօշեալ). միւճէսսիմ սուրէթ.

Պատկեր Աստուծոյ մարդ, զանդրիդ ասէ զամենազարդ (որպէս զքաջութիւնս իմ) զգործս ձեռաց իմոց՝ ոչ տաց դիւաց։ Յանդրիս անդ, այն՝ որ ոսկին է, եւ կաւեղէնն, սակայն անդրի կոչի. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։)

Ի Պեննադա տեսանիցէք զտէրունեան անդրին կանգնեալ, եւ բժշկեալն (տեռատես) բուռն հարեալ ունի զդրօշակէ Տեառն. եւ ընդ նորին անդրեաւն բուսեալ արմատ, որ մատուցանէ զբժշկութիւն ախտացելոց. (Եղիշ. մատն. տն.։)

Զինքն անդրի ընդդէմ նորա հաստատել։ Զինքն անդրի ի միջին հաստատեաց. (Խոր. ՟Ա. 31։ ՟Բ. 33։)

Յետ մահուցն՝ մեծապէս գովութեանցն մնայ յիշատակ անդրեօքն. (Պիտ.։)

Թէատրոնն Յերակլիա. որ է տեսարան շինեալ ի վերայ անդրոյ միոյ, այս ինքն պատկերի, որ ընդունի յինքն արս քսան հազարս. (Տօնակ.։)

Զորոյ եւ զպատկերն անդրի արարեալ ի պղնձոյ, եւ օծեալ ոսկւով. (Մագ. ԼԵ։)

Քարեղէն անդրեաց. (ՃՃ.։)

Անդրիս հաստատէ արեգական եւ լուսնի եւ իւրոց նախնեաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Զկռապաշտիցն ընդ ձեռն երեւելի անդրեացն առ ինքն ձգեալ ընդունէր զերկրպագութիւնն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)


Անդրիագործ, ի, աց

adj.

statuary, sculptor.

· Calfa

NBHL (4)

Որպէս շինօղ զանդրիս. cf. ԱՆԴՐԻԱՆՏԱԳՈՐԾ.

Կամ շինեալ որպէս զանդրի. արձանի պէս շինած.

Ձուլեալ ի ձեւ կերպագրեալ՝ պատկերաց ցլուց՝ անդրիագործս եւ արհեստակիտուածս. (Նար. առաք.։)

Յանդրիագործ պատկերաց առաջին մարդկանն հրապուրեցան գործել զայն. (Ագաթ.։)


Անդրիագործութիւն, ութեան

s.

sculpture.

· Calfa


Անդրիանգ, աց

cf. Անդրի.

· Calfa


Անդրիանգագործ

cf. Անդրիագործ.

· Calfa


Անդրիաստեղծ

cf. Անդրիագործ.

· Calfa

NBHL (1)

Հիւսունք եւ նկարագրողք եւ անդրիաստեղծք. (Նիւս. բն.։)


Անդրոյթք

s.

eructation.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«զկռտոց, ործ, ստամոքսի վեր գալը». մէկ անգամ ունի Նիւս. կազմ. ժգ։

ՆՀԲ և ՋԲ հանում են անդր բառից։

NBHL (2)

Այն՝ որ թուին ճմլել զառ սրտիւն մասն, ո՛չ սրտին, այլ բերանոյն է որովայնին անդրոյթք գարշութեան. (Նիւս. կազմ. ԺԳ։)

Անդրանալն, կամ անդր ի վեր բերումն ստամոքաց. զգայռումն. ործ. անմարսութիւն. սրտի վեր տալն. որ եւ ԱՆԴՐՈՅԹՔ ԳԱՐՇՈՒԹԵԱՆ. իբր տաղտկալի նողկանք. ἁηδία.


Անդրոշմ, աց

adj.

uninscribed;
without mark;
unsealed;
not ratified;
without confirmation.

· Calfa

NBHL (4)

Աստի անդրոշմն յուղարկեցաւ, եւ քակեալ տրոհեցաւ բարժանելեաւն եւ անբարժանելեաւն (հոգւով եւ մարմնով). (Եղիշ. ննջ.։)

Ոչխար դրոշմեալ ո՛չ դիւրաւ դաւաճանի. բայց անդրոշմն՝ գողոց դիւրըմբռնելի է. (Ածաբ. մկրտ.։)

Ոչխար անդրոշմ առանց պատժի (գողոյն) է, եթէ նենգի։ Յորժամ տեսանէ (սատանայ) զհաւատացեալսն, թիկունս շրջէ. յորժամ տեսանէ զոք յանդրոշմաց, համարձակապէս յառաջ պատահէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)

ἁσήμαντος. minime signatus. Որ չունի զդրոշմ. անկնիք. աննշան. եւ անկնունք. նիշանսըզ. տամզասըզ. չդրոշմած. չմկրտուած.


Անդրուար

s.

nag, hackney.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

. օրուած նաև անդրուվար, ան-դրվար, անդրավար, անդուար, ի-ա հլ. «կառ-քի կամ պատգարակի լծուած ձի, ջորի, կառք, սայլ» Ոսկ. ես. և մ. Ագաթ. Սեբեր. Փարպ. «մի տեսակ ձի» Մագ. քեր. էջ 241= Երզն, օեր. գործածուած է նաև օձի համար՝ Եղիշ. թղմ. 296։

ՀՀԲ անդավար, իբր անդը (արտը) վա-րող։ Հիւնք. Հանդրին անդունդք «Ադ. րիական ծով» ձևից։ Հացունի, Դաստիա-րակութ. 400 անդր և վարել բառերից։


Անդրուվար, ի, աց

s.

cf. Անդրուար.

· Calfa

NBHL (8)

Գրի եւ ԱՆԴՐՈՒԱՐ, ԱՆԴՐՎԱՐ, ԱՆԴՐԱՎԱՐ. վրիպակաւ՝ եւ ԱՆԴՈՒԱՐ. Զոյգք գրաստուց վարողաց զկառս. երիվար, գրաստ, ջորի, մանաւանդ ձգօղ զկառս գահաւորակի. եւ որ ինչ նման է սոցա. ի յն. է՛ զի զոյգք ջորւոց ասի, է՛ զի կառք, եւ այլն։

Լծեալ յերիվարս գեղեցիկս, յանդրուարս ազնիւս։ Ո՛չ երիվարս, եւ ոչ անդրուվարս։ Առ կառօքն կամ առ անդրվարօք. (Ոսկ. ես.։ մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 12։)

Խնդրէր վաղվաղակի անդրուվար՝ երթալ ի տունն Աստուծոյ. (Փարպ.։)

Որպէս ի դրախտի անդ զօձն անդրուվար արարեալ առ ի զպատուիրանն մոռանալոյ. (Ագաթ.։)

Արա՛ ի ներքոյ լծոյ զտրմուղ վիզս, եւ լե՛ր անդրուար Քրիստոսի. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Ո՛չ վարիչք, ո՛չ անդրավարք Ցի սպաս, եւ ոչ ջորիք ի կառս լծեալ. (Ոսկ. ես.։)

Նմանեցայք անդրավարին հօրն ձերոյ (օձին առաջնոյ). (Եղիշ. թղմ.։)

Իսկ (Երզն. քեր.) ԱՆԴՐԱՎԱՐ, որպէս ազգ ինչ ձիոյ։


Անդրվար

s.

cf. Անդրուար.

· Calfa


Անդր քան

cf. Անդր.

· Calfa


Անեզր

adj.

interminable, boundless.

· Calfa

NBHL (5)

ἅπειρος. infinitus, ἁπέραστος, qui transiri nequit. Ոյր չիք եզր, ոլորտ, հուն. անհուն. անոլորտ. անսահման. անչափ. անվախճան. անբաւ. անթիւ. ծար ճոթ չունեցօղ. նիհայեթսիզ.

Երեւեալքս այսոքիկ են արդեօք անեզե՞րք, եթէ ոլորտացեալք. (Փիլ. իմաստն.։)

Իմանալին անեզր է եւ անսահման. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

Անեզր զսէրն Քրիստոսի առ մեզ տեսանէ. (Լմբ. սղ.։)

Զանեզր շնորհացն զեկուցանէ։ Փառօք Հօր գայցէ, անգզր զօրութեամբ հրեշտակաց՝ անհամար գնդիւք։ Ի բազմութիւն անեզր տարածեալ լինէր իրք հաւատացելոցն. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ. եւ Գծ.։)


Անեզրական, ի, աց

cf. Անեզր.

· Calfa

NBHL (5)

Անեզրական իմաստութիւն, կամ թագաւորութիւն. գթութիւն, խնամք, չարիք. տանջանք. տառապանք. (Կիւրղ.։ Ոսկ.։ Սարգ.։ Մագ.։)

Անեզրական ունի զյերկարաձգութիւն։ Անեզրական ճանապարհ, ուղեւորութիւն, զօրք. (Շ. բարձր.։ Տաղ.։ ՃՃ.։)

Աներբ՝ անսահման, եւ անեզրական. (Գանձ.։)

Առաքինութեամբ ծայրացեալ անեզրական վարուք. (Մագ. ՟Գ։ Իսկ Աթ. ՟Ը.)

Ընկալան զանեզրական նորա զպատկեր. իսկ ա՛յլ յն. այս ինքն տարփալի։


Անել

adj.

much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.

· Calfa

NBHL (10)

Փակեաց յանել գառագեղն. եւ յիրաւի ասացի անել եւ ամուր, քանզի չիք անդ տեղի փախստի։

Անել արգելան. (Եղիշ. ՟Բ։ եւ Նար. ՟Ը։)

Ի բանտ անել դժոխային. (Յիսուս որդի.։)

Որ չկարէ ելանել. եւ անջնջելի.

Շունքն զինեւ պատեալ էին, անել ուտնմուտ զիս առնէին. (Շ. եդես.։)

Անել գոյն. (Գանձ.։)

Ներկեաց ընդ միտս անել գունով. (Շ. խոստ.։)

Ուր չկարէ ոք ելանել. անկոխ. անհպելի. ἅβατος.

Անունդ Սինա՝ ասի անմատոյց. արդ անել եւ անմերձենալի արդարեւ է աստուածային վայրն։ Յանել եւ յանմատոյց եւ սուրբ անդ սերմնն անկցի. (Փիլ. ել. եւ քհ։)

ԱՆԵԼ որ եւ ԱՆԵԼԱՆԵԼԻ. ἁνέξοδος. nullum habens exitum. Որոյ չիք ելք. ուստի ոչ լինի ելանել. անզերծանելի. չելլալու. չըգըլմազ. չըգմազ.


Անելանելի

cf. Անել.

· Calfa

NBHL (6)

cf. ԱՆԵԼ ըստ ա. նշ.

Անելանելի բանտ, կամ բռնութիւն, կամ խաւար. (Սարգ.։ Անան. նին.։)

Որպէս զներկուած որդան՝ ի գոյն կարմրութեան անելանելի. (Գր. հր.։)

Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ ի պատուած աղեացս անելանելի. (Նար. ԻԶ։)

Աստուածական զօրութիւն եւ մեծութիւն բարձրացեալ, լեռնական, սեպացեալ, անելանելի արարածական բնութեան. (Լծ. կոչ. ձ. (հին տպ. անտանելի)։)

Զլեառնն անելանելի եւ անմատոյց եցոյց ժողովրդեանն. Փիլ. ել.։


Անեղ, ից

adj.

uncreated, uncreate.

· Calfa

NBHL (16)

Որ չէ եղական, այլ՝ ինքնագոյ, որ էն. Աստուած, եւ աստուծոյքն. ἁγένητος. որ գրի եւ ἁγέννητος (որ է անծին). non factus, increatus. եարատըլմամըշ, զայրի մախլուգ.

Անեղն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Արդեօք երեւեալքս այսոքիկ են անե՞ղք, եթէ լինելութեան առին սկիզբն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Իմաստն։)

Արձակապէս անեղ եւ միշտ գոյ եւ ինքնակատար։ Արձակաբար անեղ ասի Աստուած. վասն զի ոչ ոք է նորա պատճառ. (Դիոն.) եւ (Մաքս.։)

Անեղ, եւ էիցս էակ։ Անեղն՝ ի հօրէ ծնեալ որդի։ Հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)

ՅԱստուծոյ Աստուած, եւ ի լուսոյ լոյս, եւ յանեղէն անեղ ... եւ արգելուլ այսուհետեւ ոչինչ, միոյ գոլով անեղին հօր՝ անեղ գոլ եւ զառ ի նմանէ բանն. (Կիւրղ. գանձ.։)

Մի կարծել զչարն անեղ, կամ յանեղէն Աստուծոյ եղեալ. ոյք տանջին, ապականին, եւ յայտնի տան զցոյցքն, թէ ոչ են անեղք, այլ՝ եղականք. (Անյաղթ ամենայն չար.։)

Չեղեալն, չգոյ. այլ՝ լինելոցն կամ ապագայն, եւ կարելին.

Անեղ, ոչ որպէս չեւ եւս եղեալ, կամ անկատար, կամ յայս ումեքէ, եւ կամ յայս ինչ ոչ եղեալ. (Դիոն. ածայ. ՟Թ։)

Մինչչեւ էր արարեալ, ոչ խառնիխուռն ճանաչէր զանեղսն, այլ՝ կարգեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Սովորութիւն է մարգարէիցն՝ զանեղն որպէս եղեալ դնել. (Լմբ. սղ.։ եւ Շ. ՟ա. պետ. եւ այլն։)

Յանեղիցն յօդիլ, (կամ յանեղացն). (Երզն. քեր.։)

Անլինելի. որ ոչն է, եւ չէ լինելոց. անգոյ. ոչինչ. զոր զոյգ ընդ առաջինսն այսպէս յիշատակէ (Վահր. երրորդ.)

Է անեղ, որ չէ՛ եղեալ, եւ ոչ կայ. որպէս եղջերուաքաղն, եւ այլ անգոյք. եւ է՛ անեղ, որ ոչ է եղեալ ներգործութեամբ, այլ զօրութեամբ կայ. որպէս ի կաւն՝ կարաս, եւ ի պղինձն անդրի, եւ ի փայտն արկղ. եւ է անեղ, որ կայ եւ է, սակայն եղեալ ո՛չ է, որպէս՝ Աստուած։

Որ ոչ լինի, այս ինքն չծնանի, չբուսանի. անծին եւ կոյս (թիւ, այն է եօթն).

Զանեղսն ի նմա (յԵգիպտոս՝) դիւրածել գետոյն բերիւք. (Խոր. ՟Գ. 62։)

Յաւուրն եօթներորդի, որ նա ինքն է անեղ եւ անապական. (Եղիշ. յես.։)


Անեղական

cf. Անեղ.

· Calfa

NBHL (5)

cf. ԱՆԵՂ. ըստ ա նշ.

Բանն անեղական. (Շար.։)

Յանեղականէն լուսոյ լուսաւորեալք։ Առ անեղական բնութիւնն Աստուծոյ. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. ամենայն չար.։)

Իբր ոչ ծնեալ ըստ հասարակ կերպի, կամ աննման եւ անգիւտ.

Անեղական պարսկական հաւն. (Մագ. ԾԷ։)


Անեղածին

adj.

born of increated God.

· Calfa

NBHL (3)

Յանեղ Հօրէ ծնեալ անեղ Որդին Միածին.

Ինքն իսկ անեղածինն ասէր, ես եմ որթն ճշմարիտ. (Պետր. սիւն. կուս.։)

Րաբունդ երկնային, Հօր անեղածին՝ Որդիդ Միածին. (Գանձ.։)


Անեղակերտ

adj.

made by increated God.

· Calfa

NBHL (2)

Կերտեալ յանեղէն. աստուածակերտ. Աստուծոյ շինածը.

Խաչ անեղակերտ. (Նար. խաչ.։)


Անեղանելի, լւոյ

adj.

that cannot be created.

· Calfa

NBHL (5)

cf. ԱՆԵՂ՝ ըստ ա. նշ. ἁγένητος. գրի եւ ἁγέννητος.

Անեղանելի բնութիւն. (Շար.։ Ոսկ.։ Փիլ. լին.։)

Անեղանելին, եւ եղականն, Աստուած՝ եւ Որդին մարդոյ. (Ածազգ. ՟Գ։)

Աստուծոյն՝ Բանի բնութիւն՝ անեղանելի, եւ ի Հօրէ. իսկ մարմնոյ նորին գոյացութիւնն ի Կուսէ, եւ արարածական. (Յհ. իմ. երեւ։)

Այլ եւս երեք սեռք մահկանացուք պակաս գոն մեզ՝ անեղանելիք. որոց ոչ եղելոյ՝ երկին անկատար։ Անեղանելիք, այս ինքն տակաւին ոչ եւս եղեալք. (Սահմ. ՟Ա. ի Պղատոնէ։ եւ լծ. հյ։ եւ Մագ. ՟Ե։)


Անեղաշէն

adj.

cf. Անեղակերտ.

· Calfa

NBHL (2)

Յանեղէն Աստուծոյ շինեալ. աստուածաշէն. տիրաշէն. անեղակերտ. Աստուծմէ շինած.

Անեղաշէն դրախտ, կամ հարսնարան. (Շար.։ Խոր. հռիփս։)


Անեղբայր, բօր

adj.

without brother.

· Calfa

NBHL (1)

Ոյր չկայցէ եղբայր. ախպար չունեցօղ։ (Լմբ. պտրգ.։)


Անեղծ, ից

adj.

incorruptible, indissoluble;
indelible, not to be effaced;
inviolable.

· Calfa

NBHL (4)

ἅφθαρτος (լծ. անվթար). incorruptus, incorruptibilis. Որ ոչն եղծանի. անեղծանելի. անեղծական. անապական. եւ մշտնջենաւոր. անջինջ. անմահ. անփոփոխ. որ չաւրիր. պօզուլմազ. խալիս, սաղ. իֆսատ օլունմազ.

Անեղծ հոգիդ քո է յամենեսին։ Զփառս անեղծին Աստուծոյ։ Թագաւորն յաւիտենից՝ անեղծի։ Անեղծ ժառանգութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Հռ. ՟Ա. 27։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 17։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 4։)

Անեղծ լոյս, կամ թագաւորութիւն, յարակայութիւն։ Որ ապականացուս աւանդեալ՝ անեղծս ստանաս։ Հրեշտակացն անեղծից։ Անեղծ ի ստեղծման. (Նար.։)

Նա՝ որոյ բանքն անեղծ է քան զերկիր. (Լմբ. սղ.։)


Անեղծական, ի, աց

cf. Անեղծ.

· Calfa

NBHL (3)

Անեղծական՝ Աստուածութիւնն ճանաչի. (Ագաթ.։)

Թէ զանեղծականսն խնդրիցեմք, եղծականքս յորդառատ գայցեն մեզ. (Ոսկ. եփես.։)

Անեղծական քո նկարագիր։ Յիշատակս անեղծականս։ Անեղծականս ճառել զստեղծականսդ։ Իբր յանեղծական (այս ինքն միշտ կենդանի) մաղթողէ. (Նար.։)


Անեղծանելի, լւոյ, լեաց

cf. Անեղծ.

· Calfa

NBHL (2)

Արձան անեղծանելի։ Ի նորոգումն անեղծանելի։ Նկարեալ ի մեզ անեղծանելի. (Նար.։)

Քննութիւն իցէ խղճմտութիւն անեղծանելի. (Կլիմաք.։)


Անեղծութիւն, ութեան

s.

incorruption, indissolubleness.

· Calfa

NBHL (4)

ἁφθαρσία, ἁδιαφθορία. status incorruptus. Անեղծն գոլ. անեղծ վիճակ. անապականութիւն. մշտնջենաւորութիւն. անմահութիւն. անփոփոխութիւն. եւ անարատութիւն. անկեղծութիւն. իֆսատ օլունմազլըգ.

Աստուած հաստատեաց զմարդն յանեղծութիւն։ Անեղծութիւն մերձաւոր լինել առնէ Աստուծոյ։ Զանեղծութիւն խնդրեն, զկեանսն յաւիտենից։ Սիրեն զտէր մեր Յիսուս Քրիստոս անեղծութեամբ։ Զկեանս եւ զանեղծութիւն։ Վարդապետութեամբ զանեղծութիւն ունել, զսրբութիւն։ Անեղծութեամբ՝ հեզութեամբ. (Իմ.։ Հռ.։ Եփես.։ ՟Բ. Տիմ.։ Տիտ.։ ՟Ա. Պետ.։)

Ընկալան ի Քրիստոսէ զպսակն անեղծութեան. (Յհ. կթ.։)

Հոգին, եւ անեղծութիւն իւր. (Նար. ԼԸ։)


Անեղութիւն, ութեան

s.

uncreated state.

· Calfa

NBHL (6)

Բնութիւն՝ որ զանեղութիւն ունի յինքեան, որ է յատուկ Աստուծոյ, անմահ եւ անապական է. (Շ. ամենայն չար.։)

Որ միայն ունիս զանեղութիւն եւ զանմահութիւն. (Շար.։)

Անեղն գոլ՝ ըստ ամենայն առման. τὸ ἁγένητον (որ թարգմանի եւ անեղն, եւս եւ անծնելութիւն՝ իբր ἁγέννητον).

Յաղագս անեղութեան, եւ լինելութեան։ Բազում իւիք նշանակելով առեալ լինի անեղութիւն։ Անեղութիւն է՝ որ չեւ եւս եղեալ. իսկ հնարաւոր լինել, եւ դարձեալ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ լինել կարող է. ասի դարձեալ անեղ, որ էն եւ գոյր, սակայն ոչ եղեալ յումեքէ. (այն է բո՛ւն անեղն՝ Աստուած). ապա ուրեմն եղիցի ամենայն իրօք անեղութեանն՝ անեղութիւն պատկեր (այս ինքն անեղին՝ անեղ պատկեր). (Կիւրղ. գանձ. ՟Ա։)

Անեղութեանն բան՝ հասարա՛կ դաւանեսցի, որպէս Հօր եւ Որդւոյ, նմանապէս եւ Հոգւոյն Սրբոյ. (Լմբ. հանգ.։)

Աստուածութեանն զանեղութիւն դնէ սկիզբն՝ ասելով, Աստուած էր միշտ, եւ է. (Լծ. ածաբ.։)


Անեպեր

adj.

unblamable.

· Calfa

NBHL (3)

Որ չունի ինչ արժանի եպերանաց. անպարսաւ. անբամբաս. ուստի եւ անարատ. ամբողջ. պակասութիւն մը չունեցօղ, անվնաս. լէքէսիզ. զարարսըզ.

Կանոնել հաստատութեամբ անեպեր ի կամս Աստուծոյ։ Դիպող ստութեամբ ազատիլ ի վտանգէ, որ է անեպեր (եթէ իցէ հոմաձայնութիւն յայտնի). (Մխ. դտ. եւ Մխ. առակ.։)

Զկլեալսդ զամենեսեան ի մահաբեր որովայնէ վիշապին անեպեր ապրեցուցից։ Կանգնեալ ի մէջ հնոցին ամբողջ մարմնով՝ անեպեր եւ առանց ամենայն վնասու. (ՃՃ.։)


Աներ, ոյ

s.

wife's father, father-in-law;
— Լիբանանու or Լիբանաներ, Antilibanus.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կնոջ հայրը» ՍԳր. տաներորդի, աներձագ» Խոր. բ. 77, 79. «աներանք, աներոջ տունը» Բուզ. գ. 5, Վահր. յար. որից Աներ Լիբանանու կամ Լիբանաներ «Լիբանանի դիմաց գտնուած մի սար, երկրորդ Լիբանան» Օրին. ա. 7, ժա. 24 աներանալ «աներ դառնալ» Եփր. ծն. էջ 92 նոր բառեր են աներորդի, աներձագ։

Տէրվիշ. Altarm. 35 սանս. nar, զնդ. nar, պրս. ❇ nar, յն. ἀνήρ «այր» բա-ռերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 164 ուզում է կապել հյ. ներ բառին։ Հիւնք. ներ-ից։ Bugge I 1, 444 սանս. jāmātar, զնդ.

zāmātar, յն. γαμβρός, լտ. gener, ալ-բան. óender, լիթ. žéntas, հսլ. zeti հոմանիշների հետ հնխ. *g'anətēr aև-վից՝ նախաձայնի կորուստով։ M. E. Schmidt KZ 47, 189 գերմ. Ahn, հրգ. ano «մեծ հայր, պապ» բառի հետ, որի ներկայացուցիչն է սակայն հյ. հան (տե՛ս անո)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. աներ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. անէր, Գոր. Ղրբ. Շմ. հանէր, Տիգ. mնէր, Ագլ. Մկ. Ոզմ. Տփ. անիր, Հմշ. օնիր. այս բոլորը նշանակում են «աներ, կնոջ հայրը».-Մրղ. անէր, Հճ. անեյ, Զթ. անիր «անէրորդի» (աները կոչւում է Մրղ. կակօ, կէյնաթա, Զթ. զըքըչբոբ)։ Ա-ներ բառի այս նշանակութիւնը երբեմն գըտ-նում ենք նաև հների մօտ. ՆՀԲ տալիս է եր-կու օրինակ. Աներոյ նորա Եւթաղեայ. Խոր. բ. 77. Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. Խոր. բ. 79. որոնց վրայ կարող ենք աւելացնել նաև Օրբ. հրտր. Էմինի, էջ 135՝ Գնայ առ աներն իւր Գագիկ ի Վասպուրական (Աճառ. Արրտ. 1912. էջ 1143)։

«անապատ կամ անմարդաձայն». ու-նի միայն Բառ. երեմ. էջ 20։

NBHL (10)

Հայր հարսին՝ աներ կոչի փեսային. գայնաթա. πενθερός. socer (եւս եւ γαμβρός, որ եւ փեսայ, որպէս եբր. խաթան gener)

ԱՆԵՐ ԼԻԲԱՆԱՆՈՒ. որ եւ ԼԻԲԱՆԱՆԵՐ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԼԻԲԱՆԱՆ. ἁντιλίβανος. եբր. լիպանօն այս ինքն Լիբանան. (Օրին. ՟Ա. 7։ ՟Ժ՟Ա. 24.) անուն է տեղւոյ.

Գողացաւ Յակոբ զսիրտ Լաբանու աներոյ իւրոյ։ Մովսէս արածէր զխաշինս Յոթորայ աներոյ իւրոյ։ Դարձաւ առ Յոթոր աներ իւր։ Աներ իւր՝ հայր աղջկանն։ Ասէ ցնա աներն իւր։ Առ Աննա՝ որ էր աներ Կայիափայի. եւ այլն։

Անկանէր առ յայէր, որ էր կին աներին Մուսիսի. (Շ. բարձր.։)

Մերթ իբր որդի աներոյ, այս ինքն եղբայր հարսին. աներձագ. գայն.

Աներոյ նորա Եւթաղեայ։ Աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ. (Խոր. ՟Բ. 77. 79։) Եւս եւ ամենայն տունն հարսին կոչին

Աներք փեսային. (Բուզ. ՟Գ. 5։)

Քաբերայ կինեցոյ, որ էր յաներացն Մովսէսի. (Վահր. յար.։)

ուստի առեալ՝ ի զուր դնի ի Հին բռ.։

Աներ. անապատ, կամ անմարդաձայն։


Աներաժիշտ

adj.

unmusical.

· Calfa

NBHL (3)

Անմասն յերաժշտական արուեստէ, տգէտ, եւ անյարմար. ἅμουσος. musicae imperitus եւ rudis, insulsus

Զմիտս այնոցիկ՝ որք ոչ յոյժ աներաժիշտն են, սովոր են ուրախ առնել։ Յանխրատ եւ յաներաժիշտ բարուց։ Ծաղր մատուցանեն աներաժշտաց եւ անյարմարից բարոյիւք. (Փիլ.։)

Մնացին այնոքիկ ի ձէնջ, որ աներաժիշտքն էին եւ առանց դպրութեան. (Պղատ. տիմ.։)


Աներաժշտութիւն, ութեան

s.

ignorance of music.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՆԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՆԵՐԱԺՇՏՈՒԹԻՒՆ. Պակասութիւն երաժշտական արուեստի. անյարմարութիւն. տգիտութիւն.

Լինի երաժշտականն յաներաժշտականութենէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)

Արտանուագ ձայն ունելով՝ երգել ձեռնարկիցէ, կրկին աներաժշտութեան ցուցանելով տեսիլ, զայն՝ որ ի գործիսն, եւ կարի յառաջագոյն զայն որ ի բարսն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Աներանամ, ացայ

vn.

to become father-in-law, brother-in-law.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ զի մի՛ շնորհս արկանիցէ նմա ղաբան՝ սակս աներանալ ղաբանայ վասն նորա. (Եփր. ծն.։)


Աներասան, ի, աց

adj.

not broken in, unruly;
unbridled, unreined, ungoverned, debauched.

· Calfa

NBHL (3)

ἁχάλινος. infrenis, effrenis. Արձակ յերասանակէ. անսանձ. լիրբ. եուլարսըզ. կէմսիզ. զապթսըզ.

Ռափսակ անկապ եւ աներասան ի վերայ Աստուծոյ զլեզուն լուծեալ։ Ըստ նոցա աներասան յանդգնութեանն. (Պրպմ. ԼԷ։)

Աներասան յանդուգն. (Նար. ԾԶ։)


Աներասանակ, ի, աց

adj.

cf. Աներասան.

· Calfa

NBHL (3)

Աներասանակ կառքն լինիցին. (Նար. յովէդ.։)

Երիվար տրմուղ աներասանակ էր Պօղոս. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)

Աներասանակ բերան. (Թէոդոր. Մայրագ.։)


Աներբ

adj.

not bounded by time, eternal

· Calfa

NBHL (3)

Որոյ չիք երբ. անժամանակ. յաւիտենական. ատենի տակ չընկած.

Աներբ յաներբէ (Որդի ի Հօրէ). (Զքր. կթ. Ծն.։)

Անեղ աներբ իսկականին. (Յիսուս որդի.։)


Աներեկ

adj.

that has no night, that always enjoys the light;
eternal, endless.

· Calfa


Աներեկոյ, ի

adj.

cf. Աներեկ.

· Calfa

NBHL (2)

Լոյս աներեկոյ. (ՃՃ.։)

Պատկեր աւուրն աներեկոյի. (Գանձ.։)


Աներեւակ

adj. adv. invisible, hidden, obscure;
ignoble;
invisibly.

· Calfa

NBHL (8)

Աներեւոյթ. անտես. անյայտ. աղօտ. մթին. եւ աննշան. ἁφανής. obscurus, ἅσημος. ignobilis.

Հաստատեմք զքեզ, մինչդեռ աներեւակդ ես, ընդ երեւելիսս. (Նիւս. թէոդոր.։)

Զներքին մարդս աներեւակ. (Նար. ՂԳ։)

Աներեւակ նորայն բանք. (Մագ. ԻԲ։)

Նա աներեւակ էր ... իսկ սա յոյժ երեւելի էր։ Ո՛չ միայն զերեւելիսն եւ զիշխանսն, այլ եւ զաներեւակ զաղքատսն. (Ոսկ. յհ.։)

ἁφανῶς. invisibiliter, obscure. Աներեւութաբար. անյայտաբար.

Շարժեալ լինին երբեմն աներեւակ, եւ երբեմն երեւելապէս. (Արիստ. աշխ.։)

Յորժամ ոչինչ զօրանայ երեւելապէս, պատերազմի աներեւակս. (Ածաբ. մկրտ.։)


Աներեւական

cf. Աներեւակ.

· Calfa


Աներեւակի

cf. Աներեւակ.

· Calfa

NBHL (4)

Որ զաներեւակի զօրութիւնսն թափանցանց լուսով իւրով ելանէ. (Ագաթ.։)

Աներեւակի նետիւք խոցոտեալ։ Որոգայթն գաղտնի, եւ հնարադիրն աներեւակի. (Նար. ԻԳ. ԷԵ։)

Սոյնպէս աներեւակի էր ընդ նոսա ըստ խոստմանն իւրում. (Լմբ. հանգ.։)

Ոչ համբերեմք տանջանացս, զոր կրեմք յաներեւակի. (ՃՃ.։)


Աներեւակայելո

adj.

unimaginable

· Calfa


Աներեւան

cf. Աներեւակ.

· Calfa

NBHL (4)

Արտաքոյ պարսպին յաներեւան տեղիս. (Մամիկ.։)

Ամենեցուն իշխան իսկ՝ եւ ծնօղն (Աստուած) աներեւան գոլով այլոց՝ բայց ի մտաց։ Ի նօտոսացն՝ այն որ յաներեւան բոլորէն լինի բերեալ (այս ինքն ի հարաւային բեւեռէ շնչէ)։ Ի ձեռն ումեմն աներեւան արարչագործութեան. (այս ինքն ճարտարութեան Փիգիայի). (Արիստ. աշխ.։)

Նախատեալ յումեմնէ՝ եթէ ի հարանց աներեւան իցես, ասէ. յինէն սկսանի ազգ իմ. (Ոսկիփոր.։)

Գործարան (հատու) վաղվաղակի մաշելով՝ այնպիսին աներեւան գտանէր, եւ լինելոյ այլ ոչ էր հնար։ Արհեստքն յայնմ ժամանակի աներեւանք էին. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)


Աներեւոյթ, ութի, ից

gr. adv.

adj. adv. invisible, vanished;
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.

· Calfa

NBHL (18)

Սահմանական, իմանամ. աներեւոյթ, իմանալ։ Աներեւութին ներգործական, լնուլ. կրաւորական, լնանիլ. (Սիմոն ջուղ.։) (ըստ յն. ասի, ἁπέμφατον . այլ եւ ἁόριστον . իսկ լտ. infinitum

Որ ոչն երեւի. անտես աչաց. աներեւակ. աներեւան. աչքի չերեւցօղ. կեօզէ կէօրիւնմէզ. մուխթէֆի. նապէտիտ. ἁόρατιος, ἁθεώρατος, ἁφανής. invisibilis, invisus, non aparens.

Երկիր էր աներեւոյթ։ Աներեւոյթ ընթացք, կամ տեսիլ, հարուածք, կամ աւանդք։ Եւ նա եղեւ ի նոցանէ աներեւոյթ։ Հետախաղաղ ծածկէին, զի ամենայն (կամ ամենեւին) տեղին աներեւոյթ լիցի։ Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ տեսանին։ Յաներեւութից զերեւելիսս եղեալ։ Զաներեւոյթսն իբրեւ զտեսեալ համբերութեամբ համարեցաւ։ Որ է պատկեր աներեւութին Աստուծոյ. եւ այլն։

Արարիչն ամենեցուն աներեւոյթ է ի մարմնաւոր աչաց, այլ մտաց իմանի զօրութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)

Աներեւոյթ ի տեսլենէ։ Ի մէջ աներեւութիցն արարեալ աներեւոյթ փառաւորիչս՝ զօրս հրեշտակաց։ Զանդունդս աներեւոյթս. (Ագաթ.։)

Եւ անծանօթ. գաղտնի. ծածուկ. կիզլի.

Համբարս ընդ աներեւոյթ կողմանս ի ներքս մատուցանէր. (՟Բ. Մակ. ԺԳ. 20։)

Ա՛ներեւոյթ որոգայթ, տեղի. (Պիտ.։)

Աներեւոյթ մթերք, մտածութիւնք. (Նար.։)

Յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց. (Եղիշ. ՟Բ։)

Կամ անստոյգ. անյայտ. պէլիրսիզ.

Աներեւոյթք են ելքս յաշխարհէս. (Մանդ.։)

Յաներեւոյթս եդեալ է ամենեցուն վախճանն։ Յաներեւոյթսն մի՛ յուսար. (ՃՃ.։)

Բանքն քո աներեւոյթք են եւ անվկայք. (Սարգ. յկ. ՟Է։)

Կամ աննշան.

Զի մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զաներեւոյթ գեղջուկ արհամարհեսցէ։ Սարդ՝ աներեւոյթ եւ անպիտան թուի գոլ կենդանի՝ կատարելագոյն յոստայնանկութիւն։ Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք։ Զանհոգալեօքն եւ զաներեւութիւք. (Փիլ.։)

Իսկ զԱՆԵՐԵՒՈՅԹ ԲԱՅ ասացեալն առ մեօք՝ տե՛ս ի բառն ԱՆՈՐԻՇ.

ԱՆԵՐԵՒՈՅԹ. կամ յԱՆԵՐԵՒՈՅԹՍ. cf. աներեւութաբար


Աներեւութանամ, ացայ

vn.

to vanish, to disappear.

· Calfa

NBHL (5)

Ո՛չ թէ աներեւութանան ըստ նախատպին, այլ զնշմարանս նորա պայծառացուցանեն. (Շ. յկ. ԻԷ։)

Զի մի՛, որպէս առ Կղէոպեանսն, աներեւութասցի փափագելին ի միջոյ. (Լմբ. համբ.։)

Որպէս անգոյ աներեւութացաւ. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Հալեալ աներեւութանայ։ Աներեւութացեալ չարին։ Աներեւութացեալ այնուհետեւ աւելի գոլ քան զայս եւ ոչ ինչ. (Պիտ.։)

ἁφανίζομαι. evanesco. Աներեւոյթ լինել. անհետանալ. չերեւնալ, աչքէ վերնալ. կեօրիւնմէմէք. կեօրիւնմէզ օլմագ. նապէտիտ օլմագ.


Աներեւութացուցանեմ, ուցի

va.

to cause to disappear, to hide.

· Calfa

NBHL (7)

Զաստեղս ոչ աներեւութացուցանէ խաւար, այլ յայտնապէս ի գիշերի երեւին. (Փիլ. ել.։)

Գետ հրեղէն զծով աներեւութացուցանէ. (ՃՃ.։)

Յարուցմուն աներեւութացուցանելով յինքեանս յաւէտախաղացն աղբերաց. (Պիտ.։)

Մոռացմամբ աներեւութացուցանել զտպաւորութիւնսն. (Մաքս. նշ. եկեղ.։)

Շատախօսութիւն է պահոց աներեւութացուցանօղ, մտածութեան ցրուիչ. (Կլիմաք.։ Ուր եւ ասի,)

Ստութիւն է՝ սիրոյ աներեւութացուցիչ։

ἁφανίζω. ab adspectu removeo. Աներեւոյթ առնել՝ կացուցանել. անհետ առնել. ծածկել. նապէտիտ էթմէք. եօզ էթմէք.


Definitions containing the research ա : 5914 results

Շիճուկ

cf. Շճուկ.

· Calfa

NBHL (4)

ՇԻՃ եւ ՇԻՃՈՒԿ, կամ ՇՃՈՒԿ. Քամեալ կամ կտրեալ եւ ապականեալ հիւթ. մզեալ ջուր կաթին՝ թանի՝ մածնոյ. եւ Ցորեան անձրեւակաթ. քամուածք, քամուկք.

Շիճ՝ ապականեալ ցորեան է յանձրեւոյ. եւ որպէս շիճուկ թանի թթուեալ է. վասն որոյ ասէ յովբ, ուղեղ նորա շճեսցէ. (Գրչ. արիստակ. եւ Գրչ. գէ.։)

Շիճուկ, մածնին ջուրն, րախպին. (Բժշկարան.։)

Պանիր, կոդի, շճուկ, կաթն. (Մանդ. ՟Գ։)


Շճուկ, ճկի

s.

whey, buttermilk;
serum, serosity;
grain spoilt by rain;
— արեան, ichor.

· Calfa


Շինեմ, եցի

va. fig.

to found, to build, to erect, to construct, to make;
վերստին —, to rebuild, to build up again or anew;
to renew, to restore;
to edify, to instruct, to set a good example.

· Calfa

NBHL (5)

Շինեաց սեղան աստուծոյ։ Շինէր քաղաք։ Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Եթէ ոչ տէր շինէ զտուն, ի նանիր վաստակին շինօղք նորա։ Ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։ Զգերեզմանս նոցա շինէք։ Շինեաց տէր աստուած զկողն՝ զոր առ յադամայ՝ ի կին։ Աշխարհս ողորմութեամբ շինեսցի։ Շինեցից ազգէ յազգ զաթոռ քո.եւ այլն։

Գիտութիւն հպարտացուցանէ, այլ սէր շինէ։ Որ խօսի իլ լեզուս, զանձն իւր շինէ. եւ որ մարգարէանայ, զեկեղեցիլ շինէ։ Խիղճ մտաց նորա անդրէն շինիցի ուտել զզոհեալն. եւ այլն։

Շինօղ էիցըս համայնից՝ արարածոց ի յանգոյից. (Ժմ.։)

Բարիոք շինէ ի վերայ զասացեալս՝ որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)

οἱκοδομέω, ἑποικοδομέω, κτίζω եւ այլն aedifico, fabrico, condo եւ այլն. Շէն եւ տուն՝ տաղաւար եւ բնակարան կառուցանել. հիւսնել. կերեալ՝ կազմել զո՛ր եւ է իրս. հաստել. յօրինել. յարդարել. յարմարել. շէ՛ն եւ կանգուն պահել նորոգութեամբ զիրս, կամ բարի օրինակաւ զմարդիկ. բարեկարգել. բարեզարդարել. օգտել. օգնել. շինել, ընել, շտկել.


Շինիչ

adj.

edifying, exemplary.

· Calfa

NBHL (2)

Կատարին օրէնքն ի քրիստոս ի շինիչն եկեղեցւոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Եւ էր նա այր բարեմիտ, եւ շինիչ եւ զարդարիչ եկեղեցեաց. (Պտմ. վր.։)


Շինողութիւն, ութեան

s.

art of building, architecture.

· Calfa

NBHL (4)

Զկարեւոր արուեստ ... զոր եւ շինողութիւնն կրեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)

Ցուցան հանգամանք օգտիցն շինողութեան. (Սեբեր. ՟Է։)

Շինողութիւն (կամ շինութիւն) զաւազակացն աներկեղութիւն, եւ ի գիշերային անհոգ հանգիստ (բերէ). (Պիտ.։)

οἱκοδομική, -ον ars aedificandi domus. Արուեստ շինելոյ. ճարտարապետութիւն.


Շինութիւն, ութեան

s. fig.

construction, building;
edification, moral profit;
abundance, ease, prosperity;
peace, tranquillity;
good regulations.

· Calfa

NBHL (4)

Երանուեւեան եւ շինութեան հոգեւորի առիթ. (Խոր. ՟Բ. 88։)

Եւ որպէս Շէն. մարդաբնակ վայր.

Հեռացեալք ի շինութենէ. (Ոսկիփոր.։)

οἱκοδομή structura, aedificium, aedificatio եւ ἁσφάλεια securitas εὑθηνία abundantia, ubertas. Շինելն, իլն. շինուած. կազմութիւն. յօրինումն. եւ Բարեկարգութիւն. բարեզարդութիւն. շէ՛ն գոլն. խաղաղութիւն. յաջողութիւն. օրինակ բարի. Լնու շինութեամբ զսահմանս բնակութեան իւրոյ։ Աշխարհի շինութիւն. Խոր. ՟Ա. 11։ Եղիշ. ՟Ե։ Հարցէ՛ք զողջունէ զերուսաղէմի, զշինութենէ ոյք սիրէք զնա։ Եղիցիլ շինութիւն յաշտարակս յամուրս քո։ Զհետ երթիցուք խաղաղութեան, եւ զշինութեան որ առ միմեանս։ Ընկերին հաճոյ լիցի ի բարիս վասն շինութեան։ Եկեղեցին շինութիւն առնուցու. եւ այլն։


Շինումն, ման

s.

construction.

· Calfa

NBHL (3)

Որդիք, եւ շինումն քաղաքի՝ հաստատեն զանուն. (Սիր. ՟Խ. 19։)

Որ յառաջն արդիւնաւոր էր ի շինումն եկեղեցւոյն. (Կիր. պտմ.։)

Ընդ եդեալ հիմունս ի նոր սիոն՝ ըզմեզ յօդեա՛ շինմամբ ի նոյն. (Շար.։)


Շիջութիւն, ութեան

s.

cf. Շիջումն.

· Calfa

NBHL (6)

Հեղիաս (ի թաբոր) ի միտ առ զշիջութիւն ջրահրոյն ի խորհուրդ աւազանին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)

Արագ արագ ի վեր յարեայ ի մեռելոյն (սգոյ), զմահն համարեալ ոչ շիջումն հոգւոյ, այլ քակումն եւ անջատումն ի մարմնոյ. (Փիլ. իմաստն.։)

Ի ծագման արեգականն՝ աղօտագունից փայլմանց լինի շիջումն. (Անան. ի յովնան.։)

Յիշեա՛ զհարսանեաց զփակումն, եւ զլապտերաց զշիջումն. (Պիտառ.։)

Գթութիւն՝ շիջումն թերահաւատութեան, եւ նշոյլք լուսոյ հաւատոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)

ՇԻՋՈՒԹԻՒՆ ՇԻՋՈՒՄՆ. σβέσις extinctio. Շիջանիլն. մարիլը, մարումը.


Շիջումն, ման

s.

extinction;
annihilation.

· Calfa

NBHL (6)

Հեղիաս (ի թաբոր) ի միտ առ զշիջութիւն ջրահրոյն ի խորհուրդ աւազանին. (Վանակ. յուրախացիրն.։)

Արագ արագ ի վեր յարեայ ի մեռելոյն (սգոյ), զմահն համարեալ ոչ շիջումն հոգւոյ, այլ քակումն եւ անջատումն ի մարմնոյ. (Փիլ. իմաստն.։)

Ի ծագման արեգականն՝ աղօտագունից փայլմանց լինի շիջումն. (Անան. ի յովնան.։)

ՇԻՋՈՒԹԻՒՆ ՇԻՋՈՒՄՆ. σβέσις extinctio. Շիջանիլն. մարիլը, մարումը.

Յիշեա՛ զհարսանեաց զփակումն, եւ զլապտերաց զշիջումն. (Պիտառ.։)

Գթութիւն՝ շիջումն թերահաւատութեան, եւ նշոյլք լուսոյ հաւատոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)


Շիջուցիչ, չի, չաց

s.

extinguisher.

· Calfa

NBHL (4)

Հողմ է, այլ քակէ զլերինս. ջուր է, այլ հրոյ շիջուցիչ. (Ածաբ. մկրտ.։)

Բազմացան ջուրքն, զի բազմացաւ ցանկութիւն ըստ հրոյ, շիջուցիչք նորա. (Եփր. ծն.։)

Հրոյ շիջուցիչ է ջուր, եւ սրբութիւն՝ եռանգնուտ ցանկութեանց շիջուցիչ. (Գէ. ես.։)

σβεστήρ extinctor. Որ շիջուցանէ. շիջուցանօղ. կարօղ շիջուցանել.


Շիւղ

cf. Շիղ.

· Calfa


Շիփոր

cf. Շեփոր.

· Calfa

NBHL (5)

ՇԻՓՈՂ, ՇԻՓՈՐ, ՇԻՓՈՐԱՅ. cf. ՇԵՓՈՐ, կամ ՇԵՓՈՐԱՅ.

Քրոբէք թեւական ի տան քաւութեան՝ շեփողք հնչական. (Գանձ.։)

Գործն նորա իբրեւ զշիփոր ի վերայ այսր աղաղակէր. (Եփր. համաբ.։)

Որ կենդանացուցանէ զձեզ ի գոչել շիփորային, այսինքն ի գոչել տեառնագալուստ փողոյն. (Ճ. ՟Բ.։)

Աստուածային շիփորայք լուսեղինացն որոտմամբ. (Տօնակ.։)


Ուխտեմ, եցի

va.

to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.

· Calfa

NBHL (10)

ՈՒԽՏԵԼ՝ աստուծոյ առ մարդիկ.

Տէր աստուած մեր ուխտեաց մեզ ուխտ ի քորէբ. ոչ եթէ հարցն ձերոց ուխտեաց տէր զուխտն զայն, այլ ձեզ։ Ահա այս արիւն է ուխտին, զոր ուխտեաց տէր ընդ ձեզ։ Ուխտին՝ զոր ուխտեաց աստուած ընդ հարսն մեր։ Զվկայութիւնս նորա՝ զոր ուխտեաց նոցա, ոչ պահեցին։ Դու ինքնին ուխտեցեր մեզ։ Եւ ես ուխտեմ ձեզ, որպէս եւ հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. եւ այլն։

Ուխտեաց յակոբ ուխտ։ Ուխտեաց իսրայէլ ուխտ տեառն։ Արասցես՝ որպէս ուխտեցեր աստուծոյ քում։ Զենին զոհս տեառն, եւ ուխտեցին ուխտս։ Ըստ ուխտելոյ շրթանց իւրոց։ Զսրբութեանն օրէնս միաբանութեամբ ուխտէին.եւ այլն։

Մանուկն սամուէլ ուխտեցաւ յառաջագոյն առաջի տեառն». այսինքն նուիրեցաւ. (Տօնակ.։)

Դադարել արժան է եպիսկոպոսի՝ յո՛ր եկեղեցի ի սկզբանէ յաստուծոյ (կամ աստուծոյ) ուխտեցաւ եւ օծաւ. (Կանոն.։)

Ուխտեա՛ ընդ մեզ ուխտ, եւ ծառայեսցուք քեզ։ Անարգեաց զամենայն բանսն, զոր ուխտեաց նմա, եւ օտարանայր ի նմանէ։ Ուխտեցին քահանայքն չառնուլ արծաթ, եւ ոչ կազմել զեբեդեկ.եւ այլն։

Ուխտէր այլ ոչ եւս տեսանել զաշխարհն հայոց. (Փարպ.։)

διατίθημι dispono, constituo, decerno, pango διαμαρτύρομαι testor, testificor. Ուխտ դնել. խոստանալ. դաշինս կռել. կտակ առնել. առաջադրել. որոշել. դնել վկայութիւն.

ՈՒԽՏԵԼ՝ մարդոյ առ աստուած. εὕχομαι voveo, oro διαστέλλω discerno.

ՈՒԽՏԵԼ՝ մարդոյ առ մարդ. συμφωνέω consono, consentio.


Ուղ, ուղք

s.

stairs;
bridge;
way or passage;
cf. Ծուծ.

· Calfa

NBHL (3)

Իբր Սանդուղք. կամուրջ. ուղի կամ անցք. (լծ. թ. եօլ ).

Ոչ ուղք յուսոյ (ի դատաստանի), եւ ոչ դրունք ողորմութեանց։ Արկեալ սոցա ուղ ճանապարհն զփայտակերտն գործի՝ հանել ի կամարն երկնից տաճարի. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. կուս.։)

Յայնժամ ուղ (կամ յուղ) անկեալ՝ զկնի ընթանային. (Երզն. մտթ.։)


Ուղեկից

s.

fellow-traveller, fellow-passenger;
—ք, retinue, train, attendants, suite, cortege.

· Calfa

NBHL (6)

Ընդ ուղեկիցսն իցէ։ Զուղեկիցսն պօղոսի։ Հրեշտակն նորա ուղեկից լիցի ձեզ. (Ղկ. ՟Բ. 44։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 29։ Տոբ. ՟Ե. 22։)

Զուղեկցացս փոխանորդէ զպնդութիւն՝ լքումն։ Աղօթք՝ ճանապարհորդաց ուղեկից։ Երանութիւնն՝ որ ի տեառնէ, ուղեկից է նոցա։ Ուղեկից լինել ընդ նմա. (Պիտ.։ Խոսր.։ Բրս. հց.։ Ճ. ՟Ա.։)

Ե՛կ գնա՛ ընդ մեզ յերկինս. քանզի այսպիսի ուղեկիցս ոչ երբէք գտանես. (Ճ. ՟Բ.։)

Տե՛ս, զորպիսի՛ լուսոյ ճառէ, ընդ որում փառք աստուծոյ ուղեկից են. (Ոսկ. ես.։)

Նաւավար՝ ալեաց ճանապարհորդ, ծովու մշակ, հողմոց ուղեկից. (Պիտառ.։)

συνέκδημος, συνοδοιπόρος, συνοδία comes, comitatus. բայիւ συμπορέομαι proficiscor cum, una vel simul eo. (գրի վրիպակաւ եւ Ուղղեկից) Կցորդ եւ ընկեր ուղւոյ. ճանապարհակից, ճանապարհորդակից. եւ Զուգընթաց


Ուղեկցեմ, եցի

vn.

to travel together, to accompany, to go with, to follow;
to convoy.

· Calfa

NBHL (6)

Զանմաքուրս ի սրբութենէ ... հատուածեալ յինքենէ՝ հեռի ուղեկցէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)

ուղեկցեմ կամ ցիմ. չ.ձ. Ուղեկից լինել. ճանապարհակցել. զուգընթաց գտանիլ.

Ուղեկցի այնոցիկ՝ որ գնային յեմաւուս։ Ուղեկցի կղէովպեանցն ի ճանապարհին եմաւուսայ. (Իգն.։ Վրդն. աւետար.։)

Ուղեկցեալ է ստուեր՝ մարմնոյ, եւ նշոյլք՝ զօրութեան հրոյ. (Վեցօր. ՟Ա։)

Ի ժամանակի յայնմիկ արէս (հրատն) ուղեկցեալ արեգական, եւ օդք ջերմայինք. (Խոր. ՟Գ. 8։)

συνοδεύω, συμπορεύομαι itineris socius sum, una iter facio, comitor συντρέχω concurro. Ուղեկից առնել ինքեան.


Ուղեկցութիւն, ութեան

s.

travelling companion, accompanying, following, company;
convoy.

· Calfa

NBHL (5)

Դիւրընթացիկ լինիցի զկնի մեր յուղեկցութիւնս ճանապարհին. (Ճ. ՟Ա.։)

Զհոգւոյդ սրբոյ ինձ ուղեկցութիւն, զոր պաշտեմ. (Նար. ՟Հ՟Գ։)

Հրաշաշաւիղ եւ կատարեալ ուղեկցութիւն զկնի աստուածային ձայնին. (Թէոդոր. խչ.։)

Գրոց սրբոց է ուղեկցութիւն (մերս բան եւ ընթացք). (Լմբ. առ լեւոն.։)

συνοδία iter commune, comitatus συνφδρομή concursus. Ճանապարհակցութիւն. զուգընթացութիւն. գործակցութիւն. հետեւողութիւն. եւ Ձայնակցութիւն.


Ուղերձեմ, եցի

va.

to make a present, to present, to offer, to give;
to address;
to push forth, to produce;
to attract, to win with gifts, to seduce;
to persuade, to induce.

· Calfa

NBHL (10)

Աղօթիւք եւ խնկօք ուղերձեալ զքաւութիւնն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 21։)

Տայիր վարձս սեղեխաց քոց, եւ ուղերձէին զնոսա գալ առ քեզ յամենայն կողմանց. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 33։)

Մինչեւ ուղերձեաց ի յինքն զվերջին պատուհասն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)

Որ միշտ ի բնութեան ուիմք բնաւորաբար ուղերձեալ զբիծս չարեաց։ Ի քաւելոյդ շնորհ ծանուցեալ, ողորմութեան լուսովդ ուղերձեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Խ՟Թ։)

Ի հոգեւոր մարդիկսն, որ մօտ երթան հաղորդ գտանել. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)

Զդառնութիւն որոմանց ողորձեալ՝ մթերեցի համբարս առ ի նիւթ տոչորման. (Բենիկ.։)

Զուշ մտացն ընդ բարբառն ուղերձել։ Ամենեցունց աչք ընդ նմին յուսով ուղերձէր։ Այդպէս փափագմամբ ընդ նա ուղերձիս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. համբ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)

Լայնաբար ասի.

Ուղերձել, յաւելուլ, ունել, գործել, ուղէշ արձակել. (Լծ. նար.։) (Կարօղ էր եւ ստուգբանել. ուղի հերձել կամ հանդերձել առ խնդրելին։)

ՈՒՂԵՐՁԵՄ κομίζω fero, porto, munero φορτίζω onero, tributum do եւ այլն. որ եւ ԸՂԵՐՁԵԼ, ՕՂԵՐՁԵԼ, ՈՂՈՐՁԵԼ. ՈՂԵՐՁԵԼ. Աղերսել կամ ողոքել ընծայիւք. ընծայաբեր լինելով համոզել, հաճել, յանկուցանել, յարել, յինքն ձգել. եւ Ընծայել յիւրմէ, ի դուրս տալ. բերել. կր. ձգիլ, բերիլ. յարիլ.


Ուղերձումն, ման

s.

extension.

· Calfa

NBHL (2)

Ուղերձելն, իլն. ձգումն. ձկտումն. յարումն.

Կամակար մտօք զբազուկն անարատ՝ բեւեռօք սեւեռեալ ի տերեւասաղարթ տնկոյն տեսակ՝ ամրափակ ուղերձմամբ. (Նար. խչ.։)


Ուղեցոյց, ցուցի

s. mech.

guide, escort;
itinerary;
sector-guide;
— օտարականի, cicerone, guide;
— լինել, to guide, to escort, to conduct.

· Calfa


Ուղեւոր, աց

s.

traveller;
passenger;
ի ձեւ —ի, in travelling trim.

· Calfa

NBHL (10)

Ետես զայրն ուղեւոր ի մէջ հրապարակի քաղաքին։ Հասանիցէ ի վերայ քո իբրեւ զչար ուղեւոր (կամ ճանապարհորդ) տնանկութիւն. (Դտ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Առակ. ՟Զ. 11։)

Աղաչէ զնմանեալսն ուղեւորաց երից՝ օթեւանս առնուլ առ նմա. (Փիլ. իմաստն.։)

Հատուցանել քեզ՝ իբրեւ աղքատ ուղեւոր թագաւորի ճաշ. (Արշ.։)

Հանդիպի ոմանց ուղեւորաց քաշտեօք նաւուց. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)

Ռահահորդ ուղեւոր երկնընթաց. (Շ. տաղ.։)

Անգիւտ կորստեանն ուղեւոր կացուցանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

Մարգարէից հետոց ուղեւոր. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Նար. մծբ.։)

ՈՒՂԵՒՈՐ. որպէս ուղեւորիչ կամ ուղեցոյց, ուղղիչ. առաջնորդ.

Ի յերկնայնոց երկնաւորին, եւ զիս յերկինս ուղեւորին (կամ ուղղեւորին). (Յիսուս որդի.։)

ὀδοιπόρος viator. Ուղեգնաց, ճանապարհորդ. անցաւոր. հետեւօղ. ճամբորդ .... գրի սխալանօք եւ Ուղղեւոր, Ուղղաւոր.


Ուղեւորեմ, եցի

va.

to guide, to conduct, to direct in the way, to put on the way;
to send, to despatch, to forward.

· Calfa

NBHL (4)

Երտնաւոր կենացն խոստմամբ ի բազում ճանապարհս առաքինութեանց ուղեւորէ զմանկունս. (Նախ. առակ.։)

Զամենեսեան ուղեւորեն ընդ տէրունական պողոտայն. (Լծ. եւագր.։)

Զայսքան տնօրէնութիւնս փրկագործութեան սիրելի որդւոյդ ուղեւորեցեր մեզ. (Լմբ. պտրգ.։)

ἠγέομαι duco, conduco. Տանիլ յուղի ուղիղ. առաջնորդել. եւ Յուղարկել. յղել. գրի եւ Ուղղեւորել.


Ուղեւորիմ, եցայ

vn.

to set out on a journey, to start, to go to travel, to travel, to take a journey, to journey.

· Calfa

NBHL (6)

Ոտք իմ զերկնայինն ուղեւորին ճանապարհ։ Կեանք աշխարհիս որպէս ճանապարհ ուղեւորեալ (այսինքն ընդ որ ոք ուղեւորի), արագ եւ առ աչօք անցանեն. (Ճ. ՟Բ.։ Զքր. կթ.։)

Իսրայէլ ուղեւորեցաւ ի պարգեւաց երկիրն։ Ուղեւորեցաք առ տէր կարօտութեամբ գթոց ի տեսութիւն. (Արշ.։)

Իշխանութիւն ունիմ յերկինս ուղեւորել, եւ ընդ հրեշտակս պարել։ Ճանապարհորդաց առաջնորդ, որք ուղեւորին ի ծովու եւ ի ցամաքի։ Ի նոյն շաւիղ ուղեւորեալ, իւրում հօտին առաջնորդեալ. (Նար. երգ.։ Շ. բարձր.։ Յիսուս որդի.։)

Եպիսկոպոսք՝ որ նոյն շաւղօք ուղեւորէին ի ժողովն. (Խոր. ՟Բ. 86։)

Ուղեւորեալ լինէր նորին հրամանաւն ոմն ի քահանայիցն. (Նանայ.։)

ὀδοιπορέω, ὀδοιποιέω iter facio, viam facio. Գնալ՝ ընթանալ ընդ ուղի. ճանապարհորդել. դիմել. երթալ.


Ուղխեմ

va.

to inundate.

· Calfa

NBHL (3)

ՈՒՂԽԵԼ ՈՒՂԽԻԼ. Հոսել զուխս. հոսիլ իբրեւ զուխս. զեղուլ, զեղանիլ.

Հինահարութեամբ ուղխեալ՝ զանվճար աշիտիցն միշտ արկածս յաշխարհ հեղեղեն. (Պիտ.։)

Ուղխեալն չարութեամբ շուրջ զերկրաւս օդ. (Բրս. ծն.։)


Ուղղորդ, աց

adj. adv.

straight, direct, perpendicular;
directly, quite straight, perpendicularly, apeak.

· Calfa

NBHL (15)

Թիւրէք զամենայն ուղղորդս։ Ուղղորդ ճանապարհ։ Երթալ՝ գնալ զուղղորդն, կամ ընդ ուղղորդն։ Բարձք նոցա բարձք ուղղորդք.եւ այլն։

Ուղղորդ է մարդոյն ձեւ, եւ առ ի երկին ի վեր կոյս ձկտի, եւ ի վեր հայի. (Նիւս. կազմ.։)

Ուղղորդ զքեզ միայն ստեղծ ի կենդանեացն, որպէս զի եւ նովիմբ իսկ ձեւովդ գիտասցես, եթէ վերնագունիցն ազգակից են կեանքդ քո. (Բրս. հայեաց.։)

Ոմանք սողունք (ի կենդանեաց), եւ այլք ուղղորդք։ Որոշումն պատշաճեալ ուղղորդացն անկեանց. (Առ որս. ՟Է։)

Կօշիկս երկաթիս, որ ունէր բեւեռս սուրս ուղղորդս. (Ճ. ՟Ա.։)

Ընդ ուղղորդ տեղիս ճանապարհացն։ Մոլորի յուղղորդ ճանապարհէն։ Ճանապարհորդին ուղղորդ գնացքն։ Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Փարպ.։ Խոսր.։ Պտրգ.։)

Կամակորել կամին զուղղորդ բարբառ աստուածեղէն գրոց. (Վեցօր. ՟Զ։)

Ոչինչ ուղղորդ պատասխանի առնէ, այլ անդէն ընդդէմ հարցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)

Ախմարքն ի գիրս՝ ուղիղ գիտողացն տացեն գրել, զի ուղղորդ լինիցի. (Շ. նխ. հւտ. խոստ.։)

Կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 7։)

Այր իմաստուն ուղղո՛րդ (յն. ուղղեալ) գնայ. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 21։)

Ուղղորդ ի ներքուստ ի վեր բերեալ լինի։ Լեառն՝ ուղղո՛րդ ի յերկրէ բուսեալ։ Որք ուղղորդ ընդ արեւելս հայիցին։ Ստուերն ուղղո՛րդ յարեւելս անկանի։ Ոչ կարէին զնա ուղղո՛րդ տանել՝ վասն ի քարշ անկանելոյն. (Նիւս. կուս.։ Խոր. ՟Ա. 11։ Շիր.։ Ճ. ՟Գ.։)

Ոչ չարաչար ծանեար, այլ ուղղորդ փառաւորեցեր։ Յարաժամ տեսանել զտէր, եւ ուղղո՛րդ հայել, եւ ոչ իւիք աղտեղեօք տեսութեանցն գարշանալ. (Անթիպատր.։ Նիւս. երգ.։)

ὁρθός, ὅρθιος, εὑθύς recte, recto corpore, eretus, directus. (գրի եւ ՈՒՂՈՐԴ, կամ որպէս ռմկ. ԸՂՈՐԴ) Ուղիղ, եւ ուղղաբերձ, կանգո՛ւն. շիտակ, շիբ շիտակ, տնկած, կանկնած.

ՈՒՂՂՈՐԴ. մ. ὁρθῶς, ὁρθά recte. Ուղի՛ղ. ուղղապէս. ուղղորդաբար. ուղղութեամբ.


Ուղղորդութիւն, ութեան

s.

perpendicularity.

· Calfa

NBHL (2)

Այլ զի՞նչ կամի ձեւոյն ուղղորդութիւն. (Նիւս. կազմ.։)

Ցորքան յուղղորդութեան իցէ ղեկավարն, ի զգուշութեան եղիցին եւ որք ընդ նմայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)


Ուղտենի, նւոյ

s.

camel-skin.

· Calfa

NBHL (2)

Մորթ ուղտու. հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու.

Երեք հազար ուղտք (էին յոբայ), որ յուղտենւոյ նորա ջեռնուին մերկք. (Վանակ. յոբ.։)


Ումպէտ, ում եւ պէտ

adj. adv.

useless, worthless, futile, flimsy;
whatever, whatsoever;
uselessly.

· Calfa

NBHL (4)

ՈՒՄՊԷՏ. ՈՒՄ ԵՒ ՊԷՏ. Անպէտ. պիտակ. անխտիր. վայրապար. ո՛ եւ պէտ. յումպէտ.

Ումպէտ գործոց հետեւիք։ Զբաղեալ յումպէտ գործս։ Ի չնչին եւ յումպէտ իրսն. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)

Ումպէտ կարդաս նոցա (դից՝) արարիչ. (Ագաթ.։)

Ոչ եթէ վայրապար ինչ ո՛ւմ եւ պէտ մարդոյ հաւատացին զայս առաքեալքն։ Յո՛ւմ եւ պէտ տեղիս աղօթել. (Բրս. ի ստեփ.։ Լմբ. պտրգ.։)


Ուն

s.

having, taking, hold;
cf. Ոյն.

· Calfa

NBHL (3)

Նոյն ընդ Ոյն, ոյնք. արմատ Ունելոյ. որպէս Ունելն. ըմբռնումն. եւ Ոյժ. ունակութիւն գովելի.

Թէպէտեւ ունկն հատաւ, անդէն եդեալ սքանչելեօք. սակայն ձեռքն յուն երախտաւորին ոչ թափեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)

Ունք նախամօրն տկարացեալ օձին դաւաճանութեամբ. (Գանձ.։)


Ունելի, լւոյ, լեաց

adj.

holding, taking.

· Calfa

NBHL (8)

Դիպի ոք ունելեաց մեծութիւն. (Արիստ. ունել.։)

Վասն յուդայի, որ եղեւ առաջնորդ ունելեացն յիսուսի։ Զփառս ունելեաց նորա բարձրացոյց. (Գծ. ՟Ա. 16։ Սիր. ՟Ա. 24։)

Իբրեւ ետես զունելիսն, զո՞ ասէ խնդրէք. (Ոսկ. ես.։)

Որ կարաց բարբառով միայն զունելիսն զարկուցանել զգետնի. (անդ։)

Ի ձեռին իւրում ունէր կայծակն, զոր առեալ ունելօք ի սեղանոյ անտի՝ եբեր մերձեցոյց ի բերան իմ. (Ես. ՟Զ. 6.) (որ ի Լմբ. պտրգ. գրի ունելովք, այսինքն ունելւովք. եւ ի լուսանցս Գէ. ես. դնի, ակցանօք։)

Զճրագարանս, եւ զունելիս, եւ զյարդարիչս։ Զաշտանակն լուսոյ, եւ զերկոսին ճրագարանսն նորա, եւ զունելիս նորա, եւ զբազմակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Ե. 24։ Թուոց. ՟Դ. 9։)

ἕχων, συλλάβων abens, qui comprehendit. Ունօղ. ունակ. եւ Ըմբռնօղ. զբռամբ ածօղ. ունեցօղ.

ՈՒՆԵԼԻՔ գ. λαβίς forceps. Գործի ունելոյ, ըմբռնելոյ. աքցան, եւ բազմակալ ճրագի. ...մագաս. որ է առաւել յարդարիչ. եբր. մէշքախայիմ.


Ունելիք, լեաց

s.

tongs;
pincers, pliers;
nippers;
snuffers;
cf. Մազխիլ;
— խեցգետնոյ, claws;
— շաքարի, sugar-tongs;
— վիրաբուժից, forceps;
— վարսավիրայի, curling iron, curling tongs.

· Calfa


Ունելութիւն, ութեան

s.

possession, dominion.

· Calfa

NBHL (3)

Զժառանգութեան բաժանումն, եւ ունելութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)

Յամի ունելութեան տաճկաց զհայկական աշխարհս. (Արծր. ՟Դ. 11։)

κατάσχεσις posessio. Ունելն. ստացումն. տիրապետելն. տէրութիւն.


*Ունետէր

cf. Կանամբի.

· Calfa


Ունեւոր

adj.

rich.

· Calfa

NBHL (3)

ՈՒՆԵՒՈՐ եւ ՈՒՆԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Առաւել ռմկ. իբր Ընչեղ, Ընչեղութիւն.

Ունեւորաց եւ ձեռնհասից ամենայն մարդիկ իցեն սիրելիք. (Ոսկիփոր.։)

Թէպէտ յընչից աղքատք են, սակայն մեղօք հարուստք եւ ունեւորք։ Ունեւորութիւն կրկին իմանի . է՛ որ ըստ գոյից, եւ է՛ որ ըստ մեղաց. (Բրսղ. մրկ.։)


Ունեւորութիւն, ութեան

s.

richness.

· Calfa

NBHL (3)

ՈՒՆԵՒՈՐ եւ ՈՒՆԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Առաւել ռմկ. իբր Ընչեղ, Ընչեղութիւն.

Ունեւորաց եւ ձեռնհասից ամենայն մարդիկ իցեն սիրելիք. (Ոսկիփոր.։)

Թէպէտ յընչից աղքատք են, սակայն մեղօք հարուստք եւ ունեւորք։ Ունեւորութիւն կրկին իմանի .է՛ որ ըստ գոյից, եւ է՛ որ ըստ մեղաց. (Բրսղ. մրկ.։)


Ունկնդիր, դրաց

s. adj.

auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.

· Calfa

NBHL (10)

Զիմաստուն ճարտարապետ, եւ զհանճարեղն զունկնդիր։ Լեզուի նորա ունկնդիր։ Բան իմաստուն յունկնդիր լսելիս. (Ես. ՟Գ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 12։)

Ունկնդրաց եւ հնազանդելոց առաջնորդէ ի հաճոյս տէրութեանն իւրոյ։ Ունկնդի՛րդ դու սիրեցեալ։ Երանի՛ իցէ ունկնդիր աշակերտաց։ Բարեմիտ ունկնդիր՝ մեռեալս յարուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։ Կլիմաք.։)

Կոդրատոս՝ առաքելոցն ունկնդիր». այսինքն ականջալուր աշակերտ. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Արիստիդէս փիղիսոփայ աթենացի՝ ընկեր կոդրատեայ՝ առաքելոցն ունկնդիր՝ արար զիննեւտասներեակն լուսնի հռովմայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)

Քննեսցի յունկնդրացն (յատենի). (Մխ. դտ.։)

Կալ ընդ ունկնդիրս. (Կանոն. (որպէս երախայք լսօղք ընթերցուածոց եւ խրատուց եւեթ։))

Ունկնդիր եղեւ յակոբ հօր եւ մօր իւրում։ Ունկնդիր եղեւ աբրամ ձայնի սարայի։ Եւ ոչ եղեր ունկնդիր այնմիկ։ Ունկնդի՛ր լերուք առաջնորդաց ձերոց.եւ այլն։

Յղեաց խոսրով. այլ նոքա ասէ չլինէին ունկնդիր։ Որում ոչինչ ունկնդիր եղեալ տիրան. (Խոր. ՟Բ. 64։ ՟Գ. 16։)

ἁκροατής, ἁκουιστής auditor εὑήκοος bene audiens, obediens. Ունկն դնօղ. ունկնդրօղ. ուշ դնօղ. անսացօղ. հնազանդ. մերձակայ խօսողին. եւ Աշակերտ. ատենակալ. եւ այլն.

ՈՒՆԿՆԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. ἁκούω audio ὐπακούω obedio πείθομαι confido. Ունկն դնել. ունկնդրել. լսել. ուշ ունել. եւ Անսալ. հնազանդիլ.


Ունկնդրեմ, եցի

vn.

to lend one's ear to, to listen, to auscultate, to hear, to hearken to, to grant;
to obey.

· Calfa

NBHL (6)

Անսացեր թագաւոր, ունկնդրեցեր կեանք եւ յոյս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)

Ունկնդրեաց խրատուն. (Լմբ. առակ.։)

Դու իմաստնոց ունկընդրեա՛. (Կրպտ. ոտ.։)

Պսակք ունկնդրողացն բազմապատիկ են. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Լմբ. առակ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)

Իսկ (Կանոն.)

Ո՛չ է պարտ ձեռնադրութիւնս առնել առաջի ունկնդրողաց (կամ ունկնդրաց)». իմա՛ երախայից եւ ապաշխարողաց։


Ունկնդրութիւն, ութեան

s.

listening;
audience;
auscultation;
obedience.

· Calfa

NBHL (6)

Լա՛ւ է ունկնդրութիւն քան զզոհ ընտիր։ Լսել լուր բազում ունկնդրութեան։ Ասէին, լո՛ւր մեզ բահաղ, լո՛ւր մեզ, եւ ոչ գոյր բարբառ, եւ ոչ ունկնդրութիւն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 22։ Ես. ՟Ի՟Ա. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։)

Առնուլ զունկնդրութիւն, եւ տալ զպատմութիւն։ Լուեալ ախորժակ ունկնդրութեամբ. (Ագաթ.։ Փարպ.։)

Ուր եղեւ ունկնդրութիւն հնազանդութեանն, շնորհեաց զպարգեւս անմահութեան. (Եղիշ. ՟Բ. որպէս եւ Վրք. հց. ստէպ։)

ՈՒՆԿՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. Վիճակ ապաշխարողաց ի կարգի երախայացելոց.

Ապա եթէ մինչ յունկնդրութեան էր, հիւանդութիւն հասցէ, տացեն զօրէնս (այսինքն զսուրբ խորհուրդս)։ Մինչդեռ ի դրունս ունկնդրութեան կացցէ. (Կանոն.։)

ἁκοή, ἁκρόασις auditio, auscultatio. Ունկն դնելն. լսողութիւն. անսացողութիւն. հնազանդութիւն.


Ունողութիւն, ութեան

s.

possession;
power, authority;
շուրջ —, circuit, circumference.

· Calfa

NBHL (6)

Զսիրոյն ունողութիւն հասարակ յամենեսին լինել արժան է. (Բրս. ճգն.։)

Սիրոյն ունողութիւն։ Առանց սիրոյն ունողութեան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Հինգ հարիւր չափուց ասպարիզաց մերձ՝ շուրջ ունողութեամբ (այսինքն շրջապատաւ) (Խոր.աշխարհ.։)

Տաց քեզ զհեթանոսսն ի ժառանգութիւն, եւ յունողութիւն քեզ զծագս երկրի. (Ղեւոնդ.։)

Նմա փառք, եւ ունողութիւն յաւիտեան. (Ոսկ. կուս.։)

σχέσις, κράτος, ἔξις possessio, potentia, habitus. Ունելութիւն. ունակութիւն, ոյնք. կալումն. եւ Իշխանութիւն.


Ունչք, ընչաց

s.

nose;
mustachio;
սրբել զունչս, to blow one's nose;
զընչովք առնել, to trim one's mustaches, to twirl the mustaches;
ունչս առնել, ունել, ընկենուլ, յընչաց քերել, յընչացք բանալ, to turn up one's nose at, to snap one's fingers at, to set at nought or at defiance, to take no notice of, to make no account of, to set light by, to despise, to scorn, to quiz, to laugh at, to ridicule.

· Calfa


Ուշեղութիւն, ութեան

s.

good memory, intelligence.

· Calfa

NBHL (3)

Ուշեղն գոլ, եւ ուշ. հանճար, իմաստութիւն. խելացութիւն, եւ խելք.

Ճայթումն ամպոցն բաւական է պակուցանել քաղել զուշեղութիւն ոգւոց. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Տրամադրեալ անտրամադրական՝ տառին ի սա ուշեղութեան». այսինքն իմաստութիւն հօր իբրու արձանագրեալ ի խաչի. (Մագ. ոտ. խչ.։)


Ուշիմ

adj.

witty, intelligent, ingenious, sensible;
judicious, wary, prudent;
— լինել, to be attentive, wise, sagacious, to attend to.

· Calfa

NBHL (7)

Ուշեղ եւ ուշադիր յուսումն հանճարոյ. մտացի. աջող մտօք. սրամիտ. իմաստուն. խոհական. զգօն. հանդարտ. խելացի, խելօք.

Զարմացեալ լինէր վասն պատանւոյն ուշիմ մտացն». (կայ եւ ձ. ուշի մտացն) յն. վասն պատանւոյն ոգւոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 17։)

Ո՛վ ուշիմ ընթերցասէր. (Խոր. ՟Ա. 4։)

Իմաստասէր ուշիմ կազմեմ ... Ուշիմ մանուկ եւ զայս ընկա՛լ ... Այսմ ապացոյց ի՛ր եւ քանոն, զմանուկն ուշիմ զսողոմոն. (Կրպտ. ոտ.։)

Ուշիմքն եւ երագունքն (ի զինուորութեան) պատուովք բարգաւաճին. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Է։)

ՈՒՇԻՄ ԼԻՆԵԼ. Զգօն՝ զգոյշ՝ արթուն եւ զգաստ լինել. խելօք ըլլալ կամ կենալ, խելքը գլուխը ժողվել.

Այլ դուք ուշի՛մն լերուք (զի մի՛ ոք գիտասցէ զիրսդ)։ Տե՛ս թէ հնա՛ր է փոխել զխօսսդ, ուշի՛մ լեր. (Փարպ.։)


Ուշիմութիւն, ութեան

s.

presence or penetration of mind, readiness of wit, intelligence, sagacity;
acuteness.

· Calfa

NBHL (2)

Ուշիմն գոլ. իմաստութիւն. հանճար. խոհեմութիւն.

Զուշիմութիւն ըզգաստական, զհամեստութիւնըն մաքրական. (Կրպտ. ոտ.։)


Ուռենի, նւոյ, նեաց

cf. Ուռի.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ ուռենիք անպտուղք, այլ՝ ծառք պտղաբերք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)


Ուռեց

cf. Ուռոյց.

· Calfa

NBHL (4)

ՈՒՌԵՑ ՈՒՌԷՑ կամ ՈՒՌԻՑՔ. Ուռոյցք, եւ ուռուցեալ.

Սէր զուռէց կողմ սրտմտութեան բժշկէ. (Եւագր. ՟Գ։)

Ոչ վէրք յայտումն, որ է ուռէց. (Գէ. ես.։)

Իբրեւ զխղխայթեալ շարաւով ուռիցք. (Վրդն. ծն.։)


Ուռթեմ, եցի

va.

to fertilize, to render fertile;
cf. Յուռթեմ.

· Calfa

NBHL (4)

Որպէս Յուռթի առնել. ուռճացուցանել.

Ծծեալ սուրբ առաքելոցն ի կուսածին աղբերէ բանին՝ լցեալ ուռթեցին զամենայն երեսս երկրի. (Փարպ.։)

ուռթել. իբր Յուռթել. յուռութս առնել.

Ուլունս ուռթել ... ի մէջ գետին անցեալ յուռթելն. եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւք. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)


Ուռնում, եայ

vn. fig.

to be swollen, to swell, to puff up, to stuff out, to rise up;
to bloat;
to be swollen or puffed up, to be inflated, to grow proud.

· Calfa

NBHL (10)

Էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, եւ ուռնոյր։ Իբրեւ զփուքս դարբնաց ուռուցեալ։ Պայթուսցէ զնոսա անշշունչս ուռուցեալս։ Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ.եւ այլն։

Ուռեաւ որովայն նորա. (Եփր. համաբ.։)

Ուռաւ որովայն նորա։ Ուռաւ փորն. (Սարգ.։ Տէր Իսրայէլ.։)

Իբրեւ ուռաւ եւ ծանրացաւ, հատաւ չուանն՝ զորմէ կախեալ կայր, եւ անկաւ, հերձեւ եւ պայթեցաւ. (Ոսկ. գծ.։)

Ուռեաւ կղզին (ի միջոյ ծովու). (Եւս. քր.։)

Աղբիւրն սիլովայ ուռնու իմն, եւ յանկարծ արտաքս բղխէ. (Կիւրղ. թագ.։)

Աչքն ուռուցեալ էր յարտասուելոյն։ Գտաւ զնա ուռեալ, եւ հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց.։)

Ուռուցեալ ի փչմանէ օդոյն. (Խոր. ՟Գ. 37։)

Ուռուցեալդ յանճահ ճարտարութենէ։ Հպարտանայ յանձն, եւ ուռուցեալ պերճանայ։ Ուռուցեալ հրէայք (առ նախանձու՝) ընդ մէջ կտրել կամէին զվարդապետութիւնն. (Սեբեր. ՟Է։ Իսիւք.։ Ոսկ. մտթ.։)

ՈՒՌՆՈՒՄ կամ ՈՒՌՉԻՄ. πρηνής γίνομαι inflatus sum πρήθομαι, ἑξοιδέω, ἁνοιδέω, ὁγκόομαι, χαυνόομαι tumeo, tumesco φυσάομαι sufflor եւ այլն. որ եւ իբր ռմկ. ՈՒՌԵՆԱԼ. Այտնուլ. ի վեր երեւիլ կամ ծաւալիլ եւ դիղանալ քան զբնական դիրս. եւ Փքանալ. ամբարտաւանիլ. հպարտանալ. ուռիլ.


Ուռութ, ոյ

s.

cf. Յուռութ;
sorcerer.

· Calfa

NBHL (1)

Առ հարցուկս, եւ առ ուռութս, եւ առ խտիրս, եւ առ հմայս գերեսցին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)


Ուռուցիկ

adj. fig.

swelled out, puffed up, bloated, turgent;
swelling, puffing;
proud, fastuous, pompous;
— հողմն, tempestuous or stormy wind, gust;
— ոճ, turgid, inflated or fustian style;
— հերք, wavy hair.

· Calfa

NBHL (9)

Անկաւ զնովաւ հողմ ուռուցիկ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 14։)

Բռնութիւնք ուռուցիկ հողմոց. (Արիստ. աշխ.։)

Ի բազում հոգս զբաղեալ յալեկոծութիւն ուռուցիկ հողմոյ. (Տօնակ.։)

Իբրեւ զուռուցիկ փքոյ (կամ բքոյ) շփոթեալ. (Յհ. կթ.։)

Քացախուտ վարք չարութեան, եւ ուռուցիկ փքացումն թեթեւամտութեան. (Խոսր.։)

Դադար ուռուցիկ ախտի. (Երզն. մտթ.։)

Եւ ընդէ՞ր զոպայիւ. քանզի խիտ է եւ ուռուցիկ (յն. փափուկ). (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Զ։)

Զուռուցիկ տիկսն մեծամեծս. (Կաղանկտ.։)

ՈՒՌՈՒՑԻԿ որ եւ ՈՒՌՈՒՑՈՒԿ. Ուռուցեալ. այտուցեալ. ըստ յն. եւ մրրկեալ. փոթորկային. ... եւ Փափուկ. ... τυφωνικός procellosus եւ ἀπαλός tener, mollis.


Ուռուցումն, ման

s. fig.

swelling, puffiness, bloatedness, turgescence, inflation, turgidity;
turgidness, bombast.

· Calfa

NBHL (4)

πρῆσις inflatio ὅγκος tumor, fastus. Ուռնուլն. այտնուլն. եւ Փքացումն. խանչումն.

Ի տալ տեառն զորովայն քո յուռուցումն. (Թուոց. ՟Ե. 21։)

Տիկ գործեալ (զմորթն) ուռուցմամբ. (Խոր. ՟Գ. 50։)

Ուռուցումն, եւ ամբարտաւանութեան սովորութիւն. (Բրս. հց.։)