prenotion;
prescience.
Իբրու մոռացական եւ ապախտարար այսպիսւոյն նախածանօթութեան։ Ետ նոցա նախածանօթութիւն եւ գրաւական։ Դպիրքն եւ փարիսեցիք առաջինք էին վասն նախածանօթութեանն. (Մագ. ՟Խ՟Է։ Լմբ. իմ.։ Երզն. մտթ.։)
first father or mother;
—ք, forefathers, ancestors.
πρόγονος progenitor, majores. Նախահայր, նախամայր. նախահաւ. նախնիք. եւ Սկզբնապատճառ՝ աստուած.
predestined, pre-established, predisposed;
— բան, preliminary, preamble.
προτεταγμένος jam ordinatus, dispositus, praemissus. Նախակարգեալ. նախապատրաստեալ. նախընթաց.
built before or formerly;
— արարչութիւն, creation of the world.
Նախակերտ փայտ (տապան նոյի). (Նար. մծբ.։)
provident, foreseeing.
Նախահայեացդ աչօք նկատեալ զպատժապարտիս չարագործութիւն՝ եւ յօրինեցեր. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
the primitive or first father, progenitor of the human race, Adam;
patriarch;
author, inventor.
ՆԱԽԱՀԱՅՐ. Սկզբնապատճառ. արարիչ. առաջնորդ.
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
προμηθής, προνοητής, προνοητικός providus, provisor, procurans եւ այլն. Կանխաւ հոգացօղ՝ խնամակալու. նախախնամօղ. յառաջատես. փութաջան եւ զգուշաւոր վասն ապագայից.
taster, assayer.
Ոչ վայրապար նախաճաշիկս զհոտոտիչսն ասացին ել ոմանք, եւ բժիշկք՝ այնոցիկ, որ ի վտանգս ցաւոց մատնեալ են, յորժամ ոչ կարասցեն կերակուր տալ, հոտս մատուցանեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 147։)
predicted, foretold, prophesied;
— քարոզութիւն, prediction, foretelling, prophecy.
Նախաճառս բանագրութիւն յապառնեացս խորհուրդ հոգւոյ ակամբն նայի. (Նար. խչ.։)
prediction, prophecy.
to promote, to prefer to any post or dignity.
fighting in the first rank;
coryphaeus, champion;
skirmisher, sharpshooter.
Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն. մարթ է իմանալ եւ նախամարտկոցաց, նախապարսպին։
preferable, better, preferred, most esteemed;
— առնել, ընտրել, համարել, to prefer, to like better, cf. Նախամեծարեմ.
πρότιμος praelatus. բայիւ προτιμάω, προκρίνω , προτάσσω praefero, praehonoro, antepono եւ այլն. Մեծարեալ կամ մեծարելի յառաջ քան զայլս. նախապատիւ. պատուականագոյն. յարգի. յարգոյ. նախադաս. լաւագոյն.
ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԱՌՆԵՄ. ՆԱԽԱՄԵԾԱՐԵՄ, եցի. ա. προτιμάω praefero եւ այլն. որ եւ ասի ՆԱԽԱՄԵԾԱՐ ԸՆՏՐԵԼ կամ ՀԱՄԱՐԵԼ. Նախապատուել. նախադասել. պատուասիրել. ի վեր հրաւիրել.
the first to attack, skirmisher, sharpshooter;
— լինել, to attack the first, to begin or engage the battle, to open the skirmish.
Նախապատիւ եւս քան զայր յաստուածականին լինել կնոջն նախայարձակ ճաշակմամբն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to bear envy, to envy, to be jealous of, to grow invidious, to be tormented with envy;
to rival, to vie with, to emulate;
— զնախանձ տեառն, to burn with zeal for the Lord.
Ի վանս ուխտաւորեալ տեսղիսն երթիցէ նախանն հանապազ. (Կանոն.։)
inspiring, raising or provoking envy.
Նախանձարկու բարերարին, եւ ամենակալ թագաւորին։ Նախանձարկու (աստուծոյ՝ ընդդէմ) պատկերի աւերածոյն անապատի. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
Յառաջագոյն հայեցեալ ի նախանձաւորութիւն յովսիայ արքայի (ընդդէմ կռապաշտութեան). (Եզնիկ.։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
ՆԱԽԱՇԱՒԻՂ կամ ՆԱԽԱՇԱՒԵՂ. πρόοδος progressus, -ssio προοίμιον prooemium, praeludium. Նախկին շաւիղ. ելք ի ճանապարհ. նախադուռն. սկզբնաւորութիւն իրաց եւ բանից. յառաջաբան.
Ի գովելն պարտ եւ արժան է նախաշաւիղ առնել ըստ տեղւոյ պատճառին. ապա գնել զազգն։ Ի բաղդատելն պարտ է նախաշաւղաւն վառել։ Եւ գործեսցես զնա առաջին նախաշաւղաւն. (Պիտ.։)
ՆԱԽԱՇԱՒԻՂ. Նմանութեամբ. Եղեալն որպէս ուղի եւ ուղեցոյց նախկին. յառաջընթաց հորդիչ ճանապարհի. առաջնորդ. կարապետ. հեղինակ. հաւակ. ախոյեան. սկզբնապատճառ.
(Աստուած) սկզբնահայր եւ նախաշաւիղ սիրոյն ընթացից. (Նար. ՟Լ. (որպէս եւ Քրիստոս ասաց, ես եմ ճանապարհ եւ այլն)։)
Նախաշաւիղ բարեաց ամենայն աշխարհի։ Նախաշաւիղ հետեւողաց անձուկ ճանապարհին նոր օրինացս. (Շար.։)
Կոչեմ եւ զնա նախաշաւիղ ճանապարհ, եւ լուսաւորութեանցն մերոց հայր երկրորդ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Որք նախաշաւիղ ճանապարհորդեն ի ճշմարիտ բարիսն։ Ոտք ուղղեալ հաւատով նախաշաւիղ ճանապարհորդէ ըստ աւետարանին ի հանդերձեալսն յօթեւանս արդարոց. (Յճխ. ՟Ժ։)
author or cause of all evil, the Devil.
Յայս կամս է առաջի նախաչարն սատանայ, եւ ապա չարասէրք ի մարդկանէ. (Շ. ամ. չար.։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
ἁρχηγός, ἁρχηγέτης primus, auctor, dux, princeps. Նախկին սկիզբն. հիմն. սկզբնաւորութիւն. սկզբնապատճառ. հաւակ. հեղինակ. առաջնորդ. կարապետ.
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
Ի նանիր նախատեցին զանձն իմ։ Նախատեցին զիս թշնամիք իմ զօրհանապազ, եւ գովիչք իմ ինեւ երդնուին։ Եթէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք։ Հատո՛ նախատինս, զոր նախատեցին զքեզ տէր։ Նախատել զաստուած կենդանի։ Նախատեաց զճակատս աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
ՆԱԽԱՏԵՍ. Տեսանօղ ապագայից. մարգարէ.
foresight, prevision;
prophecy.
given, granted or conceded before.
πρωτόδοτος prius datus, primitivus. Նախ՝ կանխաւ՝ ի հնումն տուեալ. զառաջինն անընդմէջ աւանդեալ. նախապարգեւ. առաջուց տուած.
cf. Նախատօնակ.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
eve of a feast.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
priority.
Կամ Յառաջնութիւն. նախապատուութիւն.
pre-existent, uncreated.
Բոլորիցն աստուած ընդդէմ նախեղակ մարդոյն փակէ զճանապարհ ծառոյն կենաց. (Պիտառ.։)
cf. Նախընթացիկ.
Յովհաննէս խայտայր, եւ որպէս նախընթաց շուրջ ընթանայր ցնծութեամբ։ Որպէս զկարապետ եւ նախընթաց նմին։ Արուսեակդ առաւօտեալ՝ նախընթաց ճանապարհի որդւոյն աստուծոյ տնօրէնութեան. (Ճ. ՟Գ.։ Շ. թղթ.։ Շար.։)
Զդասապետ զօրութեանց վերնոցն նախընթաց քում գալստեանդ առաքեցեր յառաջագոյն։ Որ եղեր նախընթաց բարեաց՝ կենաց ճանապարհին. (Շար.։)
fore-running;
progress, advancement.
Սկզբնապար նախընթացութեան աղէյարմար ջութակաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
pagan oracle;
—կս բարբառել, to forebode, to presage.
ՆԱԽԻՂՁԻԿՔ կամ ՆԱԽԸՂՁԻԿՔ. Ըղձապատում քրմաց կամ դից պատգամք.
cf. Առաջին.
Կրկին պատուհասից պարտապան իցէ միոյ իսկ եւ յաստուածոցն՝ եւ նախկոյ, եւ երկրորդում ի ձեռն օրինաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
cf. Առաջին.
Պա՛րտ է մեղուցելոյն՝ նախկին արդարանալ ապաշխարութեամբ. եւ ապա եւ այլն։ Գոհացաւ նախկին, եւ դարձեալ այլ եւս գոհանալ հրաման տայ. (Յհ. իմ. ատ.։ Խոսր.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
Յառաջ ինքն նահատակեցաւ (անցանել ընդ հեղեղատն), հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան։ Մի ի նոցանէ նահատակեցաւ յառաջագոյն։ Ամենայն այր ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն։ Միով շնչով նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին։ Որք յաւետարանին նահատակեցան ընդ իս.եւ այլն։
Նահատակեցի՛ր ընդդէմ հանապազորդեան թշնամւոյն. (Ճ. ՟Ա. եւ Առ որս.։)
cf. Նաչախ.
Բառ այլազգ. նաճագ, նաճուխ. որ եւ ՃԻԿՌ, կամ ՃԿԻՌ. Սակր կամ տապար պատերազմական.
letter-presenting.
Հետեւեցուցաք զսուրհանդակ բանիս ընթացից՝ աւետապատճէն նամակամատոյց՝ առ մեծի հովուիս պատուասիրութիւն. (Նար. մծբ.։)
damp, moist, humid.
Յարեցայց յապաշխարութեան զղջումն հանդերձ իմոյինս համազուգաւ, թորեցից վտակ ի նամէտ (կամ նայամէտ) բնութեան ի մեղսահայեաց վկայարանաց (աչաց)։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք յովկիանեանս նայամէտս (կամ նամէտս) բնութիւն առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (Պիտ.։)
humid;
semi-vowel, liquid letters.
Նաւաստական իրիս արուեստ զնա՛յ տառին (այսինքն զխոնաւ տարերն) ճանապարհորդութիւն քան զյերկիրն գնացս եւ՛ս դիւրագոյնս կազմէ։ Զերկուս անջատեալ ազգ մարդկան՝ միջնակայութեամբ նա՛յ տառիդ ի միաբանութիւն յարմարական սիրոյ ածիցէ. (Պիտ.։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Արծաթապատ նանովքն՝ որով զքեզ ստիպեցուցանէին. (Ոսկ. ես.։)
Ի ՆԱՆԻՐ. ա.մ. μάτην, εις μάτην, ματαίως insaniter, vane, in vanum, frustra ἁδίκως injusto. որ եւ ՆԱՆՐԱՊԷՍ. Ի զուր. ընդ վայր. ընդունայն. տարապարտ. վայրապար. յանիրաւի.
narcissus, daffodil.
ՆԱՐԳԷՍ νάρκισσος narcissus որ եւ ՆԱՐԿԻՍ, ՆԵՐԳԷՍ. թ. նէրկիզ, նէրճիշ . յն. նա՛րգիսսօս. Ծաղիկ շիակգոյն դեղին, բոլորշի, ի ձեւ երիցուկ ծաղկան, ծանրահոտ. զէրրիկ գապահ (իբր ոսկեքատակ, կամ ոսկի բաժակ) մույան ...։ Ի գիրս Ագաթ. գրի Ներգէս, կամ Նարգէս, որպէս եւ Վրդն. յանթառամն.։ Կամ Ներկիս, Ներկէս. (Բժշկարան.։)
orange;
բանդակ ի նարնջոյ, conserve of oranges, marmalade;
շաքարապատ կեղեւ նարնջոյ, candied orange-peel.
backgammon;
cf. Տապալի;
խաղալ ի —, to play at dice.
lake.
(իբր նայաբաշխ). λίμνη palus, stagnum, lacus. Լիճ, ակմ ծովակ, ուր կայ բաժին ինչ ջրոյ կամ ծովու, (յն. լի՛մնի. յորմէ թերեւս եւ Լիմն անապատ ի ծովն բզնունեաց).
shipwrecked;
— նաւաստի, ծովագնացք, the shipwrecked mariners or people, the survivors from a wreck;
— լինել, to be shipwrecked, cast away.
Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք ապաշաւեսջիք. (Յհ. կթ.։)
to run aground, to strand, to founder, to be lost.
Մի՛ քրէիքուր վարուց չարութեամբ նաւաբեկեալք ապաշաւեսջիք. (Յհ. կթ.։)
cf. Նաւագնացիկ.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)
sea-faring, navigating, travelling by sea;
navigator;
voyager;
— լինել, to navigate;
to go by sea, to voyage;
—ք, navigable waters.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)
navigation;
voyaging;
sea-faring.
πλόος, πλοῦς, εὑπλοία navigatio. Նաւարկութիւն. ճանապարհորդութիւն ընդ ծով.
bridge of boats, pontoonbridge.
Զօրացն պարսից կողմնապահաց հատեալ զչուանս նաւակամրջին եփրատու. (Խոր. ՟Գ. 13։)
Խնդրէր (կարգել) զինքն պահապան նաւակամրջացն (կամ նաւակարմնջացն). (Ղեւոնդ.։)
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Նաւակառոյցք լեալք սրավար թիակօք իբր ի տապանի ինչ. (Յհ. կթ.։)