Your research : 1 Results for որոճ

Որոճ exact entry

See full entry →

s. fig.

rumination, chewing the cud;
thought, meditation, reflection;
— ածել, բերել յ—, cf. Որոճեմ;
ազգի ազգի —ս որոճել, to ruminate or meditate upon, to think over, to revolve in one's mind.

Etymologies (4)

«անասունների՝ իրենց կերածը երկ-րորդ անգամ ծամելը» Վեցօր. 192. Յղ. մովս. և դաւթի 78. փխբ. «խորհուրդ, մտած մունք» Ոսկ. մ. բ. 7. Սեբեր. 179 (տպուած և որոհան, որ Վարդանեան ՀԱ 1914, 640 ուղղում է որոճսն). որից որոճել, որոճալ, որոճիլ, որոճացուցանել ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. որոճային Փարպ. մահորոճ «մահ որոճացող» (նորագիւտ բառ) Յհ. իմ. խոստ. 5։-Գրուած է նաև որոջ։

= Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. rod-ար-մատից։ Այս արմատի ժառանգորդներն են սանս. [other alphabet] rad, rádati «քերել, փորել, կրտ-րել, կրծել», [other alphabet] radana «ատամ», լատ. rodo «կրծել, պատառոտել», dentem dente rodere «ատամները ծամել, ծնօտները զուր յոգնեցնել», rādo «քերել, փորել, ճանկռել. փոցխել, ածիլել, խուզել, կտրել», կիմր rhathu «հարթել, յղկել», rhatheil «խար-տոց», rhath «հարթավայր», բրըտ. raza «ածիլել», հբգ. rāzi «կծուահամ», ինչպէս նաև «առնէտ» (բուն «կրծող») նշանակող հբգ. ratto, մբգ. ratze, գերմ. Katte, հոյյ, rat, rot, անգսք. raett, անգլ. rat, դան. rotte, ֆրանս. rat, իտալ. ratto։ Այս բոլորը տալիս են հնխ. rēd-, rōd-արմատները. հյ. որոճ եթէ պատկանում է այս խմբին, ենթադրում է rod-. դժուարութիւն է հանում միայն ճ, որ կարող էր յառաջանալ di ձևից, բայց աոհա-սարակ այս ձայնի հնդևրոպական ծագումը անստոյգ և անորոշ է։ Բառասկզբի ո-ան-շուշտ յաւելուած է՝ ր-ի պատճառաւ, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. արոճ, որի նախաձայնը նոյն յաւելուածի աւելի սովորական կերպա-րանքն է։ Հմմտ. Walde 639, Pokorny 2 369, Kluge 387։

«ուլունքի նման մի խեցեմորթ, որ գետափներումն է գտնւում». ունի միայն ՀՀԲ. աւանդուած է միջին հայերէնում օրոճ ձևով (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. porcelai-ne բառի տակ). գտնում ենք նաև գաւառա-կաններում. ինչ. երուճ Ասլ., օրոճիկ Բլ. Մկ. Մշ. Նբ., օրօճ Խտջ. Ջղ. Սլմ. (հմմտ. Նորայր. Բանաս. 1901, 127). յետին հեղինակներից գիտէ բառս Սալաձ. տող 62 (Բանաս. 1901, 92)։ Որոճ նշանակում է նաև «մի տեսակ բոյս, genista, genêt (տե՛ս Արթինեան, Ա-ծաշնչի տունկերը, էջ 27-33), genista al-bida W var. armeniaca Stach» (Տիրա-ցուեան, Contributo § 224)։ Այս նշանա-կութիւնը յառաջացած է նմանութեամբ բոյ-սի որոճիկի նման ծաղիկների, «որոնք գրե-թէ լերկ անտերև ծղօտներու վերև անկոթ փունջեր կը կազմեն»։ Բառս բոյսի նշանա-կութեամբ գործածում է Բժշ. «զայն որոճն՝ որ ի Մսրայ կուգայ» ըստ ՀԲուս. § 3258, որ և յիշում է թէ բառը այս երկրորդ նշանակու-թեամբ պահում են մինչև այժմ Ջուղայեցիք (կասկածելի1) և Պոնտացիք։ Բոյսի իմաս-տով ունի Վրդ. անեց. 18. «Առ բարդութիւն որայի և հասկին. ի ցնծաբեր որոճդ և ի յիշումն կենաց հացին»։ (Ըստ Արթինեան՝ անդ՝ որոն բոյսը գործածւում էր արաբպ-կան բժշկութեան մէջ, այժմ էլ հանում են նրանից spartéine կոչուած դեղը, որ սրտի կանոնաւորիչ է)։

ՀՀԲ որոճալ բայից։ Նորայր ՀԱ 1921, 613 չի ընդունում որոճ բոյս։

NBHL (7)

(գրի եւ ՈՐՈՋ, իբր գործ որոջաց) μήρυμα ruminatio, rumen. Արմատ Որոճելոյ. Որոճումն, եւ նիւթ որոճեալ կամ որոճելի. նմանութեամբ՝ Խորհուրդ, բան, գործ.

Ոչխարն ուտէ եւ փուշ, եւ ծախի (կամ ծակի) բերանն. սակայն բերէ յորոճ, եւ քաղցրանայ նմա. (Վրք. հց. ձ։)

Կճղակն անսայթաք վարուց, եւ որոճն բանի՝ սուրբք են. (Նախ. ղեւտ.։)

Յիմանալի որոճս մտաւորական խուզմանն՝ յաճումն հոգեւորական պատրաստէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)

Մինչդեռ աստուած խօսի, թողուք զլռութեամբ պատգամացն լսել, եւ ազգի ազգի որոճս որոճիք (յն. ի դուրս կամ ի ներքս բերէք իրս). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)

Որոճեն զորոճս դիւական։ Ոմանք ի ձկանց որոճ ածեն (այս ինքն որոճեն). (Հ. հոռի. ՟Ի՟Ե. եւ Հ. արեգ. ՟Ժ՟Գ.։)

Բախմամբ ուռանց կորզեցին՝ զմաքուր ատտմըս նոցին, այն որով միշտ կասէին՝ զորոճ փորձեալ քո բանին. (Տաղ.։)


Entries' title containing որոճ : 13 Results

Անորոճ

See full entry →

adj.

that does not ruminate or chew the cud.

NBHL (2)

Որ ոչ որոճէ.

Անորոճ էշ. (Զքր. կթ.։)


Որոճալից

See full entry →

adj. adv.

well dilucidated, clear, distinct;
cf. Որոճողաբար.

NBHL (2)

Լի որոճմամբ. որոճեալ. քաջ որոճելով.

Որոճալից մանրէ զբանս գրոց՝ զանյայտսն յայտ ածելով. Այս ցուցանէ զմանրապատում որոճալից վարդապետութեան բանս. (Նար. երգ.։)


Որոճամ, ացի

See full entry →

vn.

cf. Որոճեմ.


Որոճային

See full entry →

adj.

ruminant, ruminating.

NBHL (2)

Որոճող, որոճողական (կենդանի).

Լերինքն լի են երէօք կճղակաբաշխիւք եւ որոճայնովք։ Զլերինս՝ զհոծեալս էրէովքն կճղակաբաշխիւք եւ որոճայնովքն. (Խոր. ՟Գ. 59։ Փարպ.։)


Որոճան

See full entry →

cf. Որոճ.

NBHL (1)

Հաւանել, եւ ոչ խուզական որոճան որոճել. (Սեբեր. ՟Թ։)


Որոճեմ, եցի

See full entry →

va. vn.

cf. Որոճիմ.

NBHL (10)

Որոճալ անդրէն՝ որ ի նմա չարութեանց էին վէրք։ Ոչ որոճայ զդժոխս։ Որոճացեալ եւ բացայայտեալ զգերակայ եւ զանհաս աւետարանութիւնս յոհաննեան. (Իսիւք.։ Վրք. հց. ձ։ Յիշատ. նանայի.։)

Կճղակահերձ իցէ, եւ որոճիցէ ոչ։ Որոճէ ոչ։ Որք որոճիցեն։ Որ որոճեն։ Ուղտ զի որոճայ։ Նապաստակ զի որոճայ։ Զորոճօղ յանասնոց. (եւ այլն. Ղեւտ.։ Օրին.։)

Որոճեցաք (կամ որոճացաք) ի սիրաս մեր զբանս անիրաւութեան. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 13։)

Ուղտն նշանակ յիշատակի, վասն զի որոճայ զկերակուրն՝ վերստին աղալով եւ ծասկելով. (Փիլ. լին. ՟Դ. 92։)

Չիք ի ձկունս՝ որ որոճիցէ, բայց միայն մի ազգն՝ որ անուանեալ կոչի սկարոս. (Վեցօր. ՟Է։)

Զբանս կենաց որոճան յօրէնս տեառն. (Լծ. կոչ.։)

Որ զայլոց մեղս որոճիցէ, եւ զիւր ուղղութիւնս, կրկինս վնասեսցէ. (Ոսկ. փիլիպ. յորմէ եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Ո՛վ որոճողք ստութեանցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)

Ազգի ազգի որոճս որոճիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)

Ատամունք ուրեմն են եկեղեցւոյ, որ զանգործ աստուածային բանիցն զարօտ մանր առնելով մեզ որոճացուցանեն. ((յն. որոճեն). Նիւս. երգ.։)


Որոճիմ, եցայ

See full entry →

vn. fig.

to ruminate, to chew the cud, to chew again, to rechew;
to ruminate, to think, to muse on, to ponder.


*Որոճկամ

See full entry →

cf. Յօրանջեմ.


Որոճող

See full entry →

adj.

ruminant.


Որոճողաբար

See full entry →

adv.

ruminatingly, in a ruminating manner;
distinctly, lucidly, clearly, plainly.

NBHL (2)

Որոճելով. որոճմամբ.

Որոճողաբար (կամ որոճաբար) ուսուցանելով մանր մեկնութեամբ գրոց. (Նար. երգ.։)


Որոճողութիւն, ութեան

See full entry →

s.

cf. Որոճ.

NBHL (3)

ՈՐՈՃՈՂՈՒԹԻՒՆ, ՈՐՈՃՈՒՄՆ. Որոճելն. որոճ. որոճան. եւ Մտածութիւն.

Վարդապետեն որոճողութեամբ (կամ որոճութեամբ) ատամունքդ զմաքրութիւն. (Նար. երգ.։)

Այն էր նորա հոգւոյն կերակուր, եւ որոճումն քաղցր։ Զառաւել փառասէր աստուածատեաց խորհրդոց նորա ճանաչեալ զորոճմունս. (Փարպ.։)


Որոճումն, ման

See full entry →

s.

cf. Որոճ.

NBHL (3)

ՈՐՈՃՈՂՈՒԹԻՒՆ, ՈՐՈՃՈՒՄՆ. Որոճելն. որոճ. որոճան. եւ Մտածութիւն.

Վարդապետեն որոճողութեամբ (կամ որոճութեամբ) ատամունքդ զմաքրութիւն. (Նար. երգ.։)

Այն էր նորա հոգւոյն կերակուր, եւ որոճումն քաղցր։ Զառաւել փառասէր աստուածատեաց խորհրդոց նորա ճանաչեալ զորոճմունս. (Փարպ.։)


Definitions containing the research որոճ : 47 Results

Ոչխար, աց

See full entry →

s.

sheep, ewe;
mutton;
միս —ի, mutton;
ոտն —ի, sheep's trotters;
— մոլորեալ, wandering, lost sheep;
վաճառանոց —ի, sheep-market;
փարախ, գաւիթ —աց, sheep-cot, sheep-fold, sheep-pen;
մայեն, բառաչեն —ք, sheep bleat;
cf. Կտուրք.

Etymologies (1)

Klaproth, Asia pol. 1823, 104 վօ-գուլ. oš, թրք. koč, kockar ձևերի հետ։ ՆՀԲ «որպէս ոչ խարեալ մալեալ կամ որոճօղ զխար. վրաց. ցխովարի»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 563 բևեռ. huzi ձևին է կցում հյ. խոյ, ու-խար, թրք. quzu. qoc։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 92 կցում է չաղաթ. qocqar, qočqor «վայրի խոյ» ձևերին և համարում է աևևառեան փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. աշ խօր «կերակուր ուտելի»։ Վերի մեկնութիւնը

NBHL (1)

(որպէս ոչ խարեալ մալեալ. կամ որոճօղ զխար՝ զբուտ) πρόβατον ovis, pecus ἁμνός, ἁρήν agnus. վր. ցխովարի. Ընտանի եւ հեղ չորքոտանի մայական՝ որոճօղ, որոյ ծնունդն ասի Գառն, եւ բազմութիւնն՝ Օգիք, խաշն. տե՛ս եւ ԽՈՅ, ՄԱՔԻ, ՊԱՏՐՈՒՃԱԿ. (թ. գօյուն լծ. ընդ խոյ, արու ոչխար)


Որոջ, աց

See full entry →

s.

lamb.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «իբր որոճող»։ Հիւնք. որդի բա-ռից։ Patrubány SA 2, 212 յն. πόρις, πὄρτις «հորթ», հբգ. farro «ցուլ», սանս. orthuka «ձագ» ևն բառերի հետ, ռռռն» սակայն հյ. համապատասխանն է որթ= որդի։ Scheftelovitz BВ 28, 298 հսլ. prazu «խոյ», ռուս. порозъ «ցուլ» ևն բառերի հետ։ Lidén, Arm. Stud. 24 իբր բնիկ հայ կցում է լիթ. êras, erytis, érukas, erytukas, լեթթ. jers, հպրուս. eristian «գառնուկ», լտ. ariēs «խոյ», յն. ἔ́ριφος «ուլ», հիռլ. heirp «այծ» բառերին, ջ համարելով մասնիկ. հյ. որոջ<*երո-ջ։ Նոյն մեկնութիւնը կըրև-նում են Walde 60, Boisacq 281, Pe, tersson KZ 47, 258, Pokorny 1, 136 (հնխ. er-արմատի տակ)։

NBHL (1)

(իբր որոճօղ) ἁμνός agnus ἁμνίς, ἁμνάς agna. Ծնունդ ոչխարի. գառն. ամիկ. գառ.


Աղամ, ացի, ացայ

See full entry →

va.

to grind;
to pound, to reduce to powder.

NBHL (2)

Նմանութեամբ՝ ծասքել, որոճել. չէյնէմէք. եւ գիշատել. եըրթմագ.

Ուղտն որոճայ զկերակուրն՝ ի վերստին աղալով եւ ծասկելով. (Փիլ. լին.։)


Բանաճարակ

See full entry →

adj.

examiner.

NBHL (1)

Ի բերս շրթանց բանաճարակ որոճման. (Նար. խչ.։)


Խորհիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.

NBHL (1)

μελετάω, λογίζομαι, διαλογίζομαι , βουλεύω, -ομαι, φρονέω եւ այլն. meditor, cogito, ratiocinor, consulo, consulto, volo եւ այլն. Մտախոհ կամ մտախոհ լինել. խոկալ. զմտաւ ածել. տրամաբանել. երկնել ի սրտի, որոճել ընդ միտս. մտմտալ. մտածել,


Խորհուրդ, հրդեան, հրդոց

See full entry →

s.

thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.

NBHL (1)

μελέτη, λογισμός , διαλογισμός, νόημα, ἕννοια, βουλή, συμβούλιον , φρόνημα, ἑνθύμημα եւ այլն. meditatio, cogitatio, ratio, consultus, consilium եւ այլն. Խորհելն, մտածութիւն. խոկումն. տրտմախոհութիւն. տրամաբանութիւն մտաց. որոճումն ի սրտի.


Խորհրդածութիւն, ութեան

See full entry →

s.

thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.

NBHL (1)

νόησις, διάνοια cogitatio եւ այլն. եւ συλλογισμός syllogismus. Մտածութիւն. որոճումն մտաց. դիտաւորութիւն. cf. ԽՈՐՀՈՒՐԴ.


Խոզ, ից, աց

See full entry →

s.

boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.

NBHL (1)

Խոզ զի թաթահերձ է, եւ կճղակս ունի, եւ որոճոյ ոչ, պիղծ իցէ. (Ղեւտ. ԺԱ. 7։)


Խոկամ, ացայ, ացի

See full entry →

va.

to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.

NBHL (1)

μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)


Խոճոճեմ, եցի

See full entry →

vn.

to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.

NBHL (1)

(լծ. հյ. խոկալ. լտ. գօճիթա՛ռէ. թ. հիճէլէմէք) որպէս Խորհիլ. վարանիլ ի խորհուրդս. որոճել ընդ միտս.


Խար

See full entry →

s.

grass, hay, forage;
food for cattle, pasture;
— or խառ, thorn;
—ի պտուղ, hips, haws.

NBHL (1)

Ոչ գտաւ խար երիվարաց բազմութեան զօրուն դարման կերակրոց. (Ագաթ.) (ուստի Նշխար, նիշ կամ մնացորդ ուտելեաց. գուցէ եւ ոչխար՝ իբր որոճող զճարակ։)


Խախացոց, ի

See full entry →

s.

first stomach, ventricle.

NBHL (1)

ἕνυστρον ventriculus. Պարկ որովայնի կամ ստամոքս գառանց եւ այլոց որոճօղ կենդանեաց, ուր մակարդի կացն կամ խախացն. խախցոց. խաղցոց.


Խածի, ծւոյ

See full entry →

s.

gizzard.

NBHL (2)

χοιράς struma. Պարկ մաշկեղէն՝ որպէս նախադուռն ստամոքաց ի թռչունս, եւ յորոճօղ կենդանիս՝ այլ եւ այլ օրինակաւ. զի անդր իջանէ նախ խածեալն եւ կերեալն. կտնառք.

Ոչ եթէ վայրապար ինչ գտանի կերպարանք խածւոյն, եւ նմանութիւն երկուցն քաղրդաց. զմի մին ունի զմեծ ի մեծոյն, որ միւսանգամ յորոճն դառնալոց իցէ. (Վեցօր. ՟Թ։)


Անհատաբար

See full entry →

adv.

indivisibly, inseparably;
individually.

NBHL (1)

Որ տռփօղ պարկեշտութեանն է, զյաղագս Յովսեփայ պատմութիւնն անհատաբար ընտրեսցէ (որոճեսցէ). (Բրս. թղթ.։)


Ծամեմ, եցի

See full entry →

va. fig.

to chew;
to reflect, to ruminate.

NBHL (1)

μασσάομαι mando, manduco. Իտ. mastigo. ծասկել. մանրել ատամամբք. կրծել. խածանել. տրորել. ուտել. որոճել.


Ծասկեմ, եցի

See full entry →

vn.

to chew, to grind, to crunch.

NBHL (1)

ԾԱՍԿԵՄ ԾԱՍՔԵՄ. μασσάομαι mando, commanduco. Ստէպ ծամել. մանրել եւ տրորել ատամամբք. կրծել. ուտել. որոճել. ծամել, ծամծըմել.


Կճղակաբաշխ, ից

See full entry →

cf. Թաթահերձ.

NBHL (1)

Կճղակահերձացն՝ որ խառն ընդ այլսն, եւ վարք սծբոցն որիչ են ի պղծոց։ Կճղակահերձն առանց որոճելոյ պիղծ է, եւ որոճողն առանց նորա. (Մեկն. ծն.։)


Կճղակահերձ, աց

See full entry →

cf. Թաթահերձ.

NBHL (1)

Կճղակահերձացն՝ որ խառն ընդ այլսն, եւ վարք սծբոցն որիչ են ի պղծոց։ Կճղակահերձն առանց որոճելոյ պիղծ է, եւ որոճողն առանց նորա. (Մեկն. ծն.։)


Կոխեմ, եցի

See full entry →

va. fig.

to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.

NBHL (1)

Բազում անգամ ի միտս ձեր քննեալ կոխիջիք՝ մանր մանր ծամելով. այսինքն որոճեսջի՛ք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)


Կրկնարօր առնեմ

See full entry →

sv. fig.

to hoe a second time;
to re-examine, to examine more minutely or thoroughly.

NBHL (1)

ԿՐԿՆԱՐՕՐ ԱՌՆԵԼ. Կրկին արօրագրել, վերստին հերկել. եւ Քաջ քննել. մանր խուզարկել. որոճել.


Ճագար, աց

See full entry →

s.

rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.

NBHL (1)

Ճագար ազգ անհզօր, որ արարին ի վէմս զդադարս իւրեանց։ Ճագար զի որոճայ, եւ թաթն ոչ բաժանի, պիղծ իցէ։ Նապաստակ եւ ճագար. (Առակ. ՟Լ. 26։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 6։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 27։)


Միտ, մտի, մտաւ, միտք, մտաց

See full entry →

s.

mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.

NBHL (1)

ԶՄՏԱՒ ԱԾԵԼ, կամ ԱԾԵԼ ԶՄՏԱՒ. εὑνοέω, ἑνθυμέομαι, νομίζω, ὐπολαμβάνω cogito, inmente agito, considero, existimo եւ այլն. Խորհել, յածել ընդ միտս. խոկալ. որոճել. իմանալ. եւ Կարծել, համարել, դնել ի մտի.


Ստորաբաժանումն, ման

See full entry →

s.

subdivision.


Յղանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to conceive;
to be pregnant, to be with child or young, to be in the family way.

NBHL (1)

Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եմուտ առ նա, եւ յղացաւ ի նմանէ։ Յղացաւ եւ ծնաւ արու։ Յղասցիս եւ ծնցիս որդի։ Գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչչեւ յղացեալ էր զնա յորովայնի։ Տարայց զնա ի տուն մօր իմոյ, եւ ի սենեակ յղացելոյն զիս։ Յղացաւ զցաւս, եւ ծնաւ զանօրէնութիւն։ Յղանան զցաւս, եւ ծնանին զանօրէնութիւն։ Յղացաք եւ որոճեցաք ի սիրտս մեր զբանս անիրաւութեան.եւ այլն։


Նապաստակ, աց

See full entry →

s. ast. s. bot.

hare, puss;
Lepus, the hare;
արու —, buck-hare;
մատակ —, doe-hare;
ձագ —ի, levret;
հետք —ի, form, prick;
գետնափոր —, rabbit, cony;
cf. Ճագար;
—ի ականջ, hare's ear;
—ի ոտն, hare-foot, hare-wort.

NBHL (1)

λαγωός, λαγώς, -ός, δασύπους lepus. (իբր Նա որ ապաստան լինի ի վէմս). ռմկ. նապըստակ, լամպըստակ. (լտ. լէ՛բուս. յն. լաղօ՛ս, եւ տասի՛բուս, իբր թաւոտն). Երէ երկչոտ՝ կարճոտն եւ երագոտն, մեծականջ, պոչատ, որոճօղ, այլ ոչ թաթահերձ. լինի պէսպէս գունով, եւ սպիտակ իսկ. ...


Մշտախոհ

See full entry →

adj.

always thoughtful.

NBHL (1)

Որ միշտ խորհի, եւ միշտ խորհեալ՝ որոճեալ՝ երկնեալ.


Մշտակոխ

See full entry →

adj.

trodden continually, frequented;
— ճանապարհ, thoroughfare, public way.

NBHL (1)

Զանուանակիրն աստուածակիր պատգամացն՝ զմիջամուխ իմաստութեան զմշտակոխ որոճումնն. (Նախ. գծ.։)


Մեղմաժամ

See full entry →

adv.

a long while, slowly.

NBHL (1)

Մեղմաժամ որոճալովն մանրեսցի. (Վեցօր. ՟Ը։ (կամ Մեղմածամ, այսինքն մեղմով ծամելով։))


Մալեմ, եցի

See full entry →

va.

to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.

NBHL (1)

ՄԱԼԵԼ. Մանրել եւ կակղել զկերակուր՝ ծասքելով. որպէս եւ աղօրեաց զցորեանն. եւ մտաց որոճել զբանն.


Շահեկան

See full entry →

cf. Շահական.

NBHL (1)

Հանգիցեն միտք իւրեանց ի շահեկան անուշութեան նոցա, զորս որոճեցին. (Վեցօր. ՟Գ։)


Շահեկանութիւն, ութեան

See full entry →

s.

fruit, profit, advantage, gain, lucre;
fertility, fecundity;
enjoyment, pleasure, ease.

NBHL (1)

Թոյլ տայ զուսեալսն որոճել ի շահեկանութիւն նոցա. (Երզն. մտթ.։)


Ողջ, ոց, աց

See full entry →

adj. adv.

alive, living;
sound, safe;
complete, entire, integral;
wholesome;
uninterrupted;
— —, alive, all alive, altogether, cf. Կենդանւոյն;
— բովանդակ, wholly, entirely;
— եկիր, welcome ! you are welcome;
— լեր or եր, keep yourself hearty;
God speed you, good bye !
— լեր վարդապետ, hail Master !
— լեր թագուհի, Salve Regina! hail Mary!
— երթ, go in peace, adieu, farewell;
— մնասցեն, let them go to the devil;
— մնա, adieu, take care of yourself, my kind wishes.

NBHL (1)

Զոր ինչ մեծամեծ եւ ողջն ողջն կլանիցեն, որոճելովն մանրեսցի. (Վեցօր. ՟Թ։)


Ոչ

See full entry →

adv.

no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.


Մտախոհ

See full entry →

cf. Մտախորհ.

NBHL (1)

ՄՏԱԽՈՀ կամ ՄՏԱԽՈՐՀ ԼԻՆԵԼ. διανοέομαι, νοέω, ἑνθυμέομαι cogito, considero, intelligo, mente agito, expendo. Խորհել ի միտս. զտմաւ ածել. ի միտ առնուլ. որոճել. հոգալ.


Մտածութիւն, ութեան

See full entry →

s.

thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.

NBHL (1)

διανόησις, διάνοια, ὐπόνοια , ἑνθύμημα, ἕννοια, λογισμός cogitatio, ratiocinatio, consideratio, consilium, intellectus, sensus φρόνησις prudentia . Մտածելն. մտախոհութիւն. խոկումն. խորհուրդ. տեսութիւն կամ յածումն մտաց. քննութիւն. հոգ. որոճումն. տրամախոհութիւն. կարծիք. իմաստ. խոհականութիւն. հաւաքաբանութիւն. հանճար. հնարք. ճարտարութիւն. շրջահայեցութիւն. եւ այլն.


Ուղտ, ուց

See full entry →

s.

camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.

NBHL (1)

κάμηλος camelus. Գրաստ անապատի՝ որոճօղ, մեծ եւ բարձր, սապատողն, երկայն ուլամբ, ոխակալ. ... (յն. լտ. գա՛միլօս, գամէլուս )


Ուշաբերեմ, եցի

See full entry →

va.

to recall to mind, to remember, to remind of;
to cause to recover from a swoon, to cause one to come to again.

NBHL (1)

ՈՒՇԱԲԵՐԵՄ ՈՒՇԱԲԵՐԻՄ եցայ. ձ. μνημονεύω recordor եւ φρονήσιν ἕχω, ἁναπνεύω resipisco, respiro. Յուշ բերել զմոռացեալն. յիշել. որոճել. ի միտ առնուլ. եւ Ի միտս՝ յինքն՝ յուշ գալ. անձին զգալ. զգաստանալ. խելաբերիլ. հանդարտիլ. զօրանալ.


Տրամախոհութիւն, ութեան

See full entry →

s.

judgment, reasoning.

NBHL (1)

διάνοια, διανόησις, διανόημα cogitatio, intelligentia, ingenium, sententia, mens. Քաջ կշռութիւն մտաց. մտածութիւն. խորհուրդ. միաք. բան ներտրամադրեալ. խոկումն. խուզարկութիւն. որոճումն եւ որոշումն մտաց. դատումն. իմաստ.


Րոտեմ, եցի

See full entry →

va.

to assemble, to reunite;
to beseech, to beg;
to drive away.


Խուզական

See full entry →
NBHL (1)

Մեք ի գրոց ուսաք հնւանել, եւ ոչ խուզական որոճան որոճել. (Սեբեր. ՟Թ։)


Խորիսխ, րսխոյ

See full entry →

s.

honey-comb;
honey-cake.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Խտջ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. խօրիս, Մկ. խուրիս, Ոզմ. խուրէս, Ախց. Երև. Տփ. խօրիզ, Պլ. խօրիձ, Ջղ. Սլմ. խո-րինձ, Հճ. խէլիզ, Ագլ. խրազ, որոնք սովո-րաբար նշանակում են «գաթայի մէջ դնե-լու հայս». -տարբեր նշանակութիւններ են տուած Հմշ. «թզենիի, եղէգի ևն թոյլ միջու-կը», Հմշ. Տր. «ձուի դեղնուց». հմմտ. նաև խորոճ Տր. «մեղրադդումով, սոխով և ուրիշ կանաչեղէններով պատրաստուած մի տեսակ հայս»։


Խոճոճ

See full entry →

s.

thought.

Etymologies (1)

«մտածմունք» Հին բռ. որից խո-ճոճել «մտմտալ, մտածմունքի մէջ ընկնել, մտքով որոճալ» Փարպ. ծէ. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ.-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոճոպ ձևով՝ որ մեկնում է «խորհուրդ կամ փորձանք մտաց»։


Ծամ, աց, ոց

See full entry →

s.

hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.

Etymologies (2)

. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։

§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։


Կիւ

See full entry →

s.

mastic.

Etymologies (1)

ՆՀԲ Քիոս կղզու անունից, որի թրք. ևռչումն է Սաքըզ ադասը, բուն «ծամօ-նի կղզի». (իսկապէս նոյն կղզու ա-նունից է կազմուած ասոր. [syriac word] kāyē «ծամօն». տե՛ս Brockelm. Lex. syr. էջ 156)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 200 կասկածով կցում է թրք. givmāk, gäv-mák «որոճալ» բային։ Վերի մեկնու-թիւնը տւաւ Lidén, Arm. Stud. 68։


Նշխար, աց

See full entry →

s.

bit, piece, particle, fragment;
rest, residue;
remains, mortal coil;
consecrated bread, eulogia;
—ք սրբոց, relic;
տուփ —աց, reliquary, shrine;
— պատարագի, host, wafer;
— կնքոյ, wafer;
— գործել or կազմել, to make wafers;
—ք եւ նշմարք հայաստանի, the antiquities of Armenia (Picturesque Armenia).

Etymologies (1)

= Պհլ. *nišxvar ձևից. հմմտ. պրս. ❇ nišx'ār, [arabic word] nisšxur, [arabic word] nišxār, որ մեկնւում է «որոճումն» (ԳԴ), «ինչ որ ուղ-տը, եզը, ոչխարը և նմաններ կերած և նորից փորից բերանը բերելով ծամում են և ցած տանում. 2. յարդի և կերի մնացորդ՝ որ մնում է չորքոտանիներից» (Բուրհան). վեր-ջին նշանակութիւնը ճիշտ ու ճիշտ մեր նըշ-խարն է, որ է «հացի՝ կերակրի ևն մնա-ցորդ»։ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 123 նոյն պրս. բառը մեկնում է «ուտելիքի մնացորդ՝ որ չորքոտանիները մսուրի, տոպրակի, և գե-տինը՝ արօտի մէջ թողնում են» և սրանից փոխառեալ է համարում արաբ. [arabic word] niš-vār «չորքոտանիների՝ կերն ոտելուց յետոյ, մնացորդ թողնելը» (=գրբ. նշխարել)։


Սկարոս, ի

See full entry →

s. zool.

scarus.

Etymologies (1)

«մի տեսակ ձուկ՝ որ որոճում է» Վեցօր. 142 (ձեռ. սակրօս տպ. սկարօս). նոյնը Վրդն. ծն. և Յայսմ. մրտ. 21 գրուած սակրոս ձևով։


Ծամ, աց, ուց

See full entry →
Etymologies (2)

. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։

§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։