bent, crooked, twisted;
perverse, wicked, villanous, depraved.
σκολιός obliquus, tortuosus διεστραμμένος perversus. Խեղ եւ թիւր. թիւրեալ. խոտորեալ. ծուռումուռ.
Փայտ խեղաթիւր։ Խեղաթիւր ազգ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Փիլիպ. ՟Բ. 15։)
Խեղաթիւր կամք, կամ իմաստութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Այլակերպս խեղաթիւրս, եւ օտարս ի կերպարանաց մարդոյ. (Մեսր. երէց.։)
to grimace, to grin, to make wry faces;
to pervert.
to be bent, ill-fashioned, awkward;
to be perverted, depraved.
Խեղաթիւրեալք իւրեանց դիւական մոլորութեամբն. (Եփր. ի մակաբ.։)
obliquity, crookedness, contortion;
grimace, wry face, mouth;
perversity, depravity.
way ward, stubborn, refractory.
Օրինակաւ խեղախեռ երիվարի զսանձս ի բաց պատառեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Խեղ.
Խեղ անդամօք. հաշմանդամ. սագատ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Խեղութիւն.
Խեղութիւն, եւ կրելն զխեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
waywardness.
Երիվարի սանձս եւ կապանս դնեն, մինչեւ ըմբռնեսցեն զխեղախեռութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35.) յն. σκίρτημα . (լծ. ընդ թ. սըլըրտաամագ )։
cf. Խիղբ.
• (գրուած նաև խիղբ) «ծիլ, ընձիւղ կամ արմատի մազմզուքը» Վեցօր. որից խիղբ արկանել «արմատի թելեր արձակելը» Վեցօր. 87. նմանութեամբ «յարիլ, մի բա-նի կցուիլ» Ոսկ. յհ. ա. 5. խիղբ արկանել (կամ առնուլ) զծնկօք «երկու ձեռքերի մատ-ները իրար անց կացնել և ծունկը բռնելով նստիլ տխուր մտածել» Թէոփ. խ. մկ. Ճառ-ընտ. Վրք. և վկ. Բ. 512. որ և խեղբ արկա-նել կամ առնուլ Մաշկ. Ղևոնդ. ժա. էջ 38 խեղբիլ (գրուած նաև խեխբիլ. իսկ ՋԲ ունի խեխիլ) «յարիլ, փարիլ, կապուիլ» Ըսկ ես-2nջ,
• Հիւնք. աղբ բառից։ Գաբ. բառ. արաբ. խէլպ «ճանև»։
Յորժամ զկուրծս բախես, յորժամ զձեռսդ խեղբ ծնկովդ արկանես. (Մակ.։)
Չար ցանկութիւն քո խեղբս արկեալ հարկեցոյց զքեզ՝ դնել զանձն քո. (Ղեւոնդ.։)
to be attached or bound to.
ԽԵՂԲԻՄ կամ ԽԵԽԲԻՄ. Կապիլորպէս զխիղբ պնդապէս. պատատիլ. յարիլ. անկղիտանալ.
halter, rope, noose;
bowstring;
strangulation, suffocation;
—ք շրթանց, flattery, wheedling, cajolery;
— առնել, — արկանել, ի — գալ, ի — մտաբերել, to strangle, to choke one's self;
— ընդ անձն ուրուք արկանել, առ —ս ածել զոք, to put a rope on the neck of, to bring to the halter, to strangle, to throttle, to choke;
— ընդ անձին հեղձամղձուկ պաշարիլ բանիւն, to be embarrassed & conounded by, not know what to say or do.
• , ի հլ. «խեղդում և խեղդելու չուան» ԱԳր. Եզն. Ոսկ. Եւս. քր. որից խեղդել ՍԳր. խեղդնուլ Մագ. խեղդամահ Խոր. Պիտ. 3ς կթ. խեղդան «խեղդելու չուան» Փիլ. Մանդ. խեղդարկեալ «խեղդուած» Ոսկ. մ. ա. 23, էջ 376. խեղդելիք Ճառընտ. խեղդումն Նար. նայրախեղդ Ոսկ. մ. բ. 8. ձիւնախեղդ Մեսր եր. բքախեղդ Խոսր. լարախեղդ Գնձ. կըրկ-նութեամբ խեղդղդիլ Առաք. պտմ. 504։ Ար-մատը ունինք նաև գրուած խիղդ ձևով՝ «խեղդելու չուան» Եփր. համաբ։ Հմմտ. նաև հեղձ։
• Böttich. Arica 44, 18, Lag. Urgesch 1083, Ges. Abhd. 275. 21 Hipponax-ի աւանռած Kανδαύλης թագաւորի ա-նուանն է կցում հյ. խեղդօղ, ռուս. ku-dü «չար ոգի», kudeli «իլ»։ Հիւնք. խեղ-դել հանում է հեղձնուլ ձևից։ Bugge IF 1 450 խեղդել և հեղձնուլ հանում է հնխ. *skrt-is ձևից. հմմտ. սանս. crtáti «կապել»։ Karst, Յուշարձ. 427 թաթար. il, yil, ol, ul «կապել, փակել», ալթայ. yele «չուան» ևն։ Մառ, ИАН 1914. 359 վրաց. ղրչոբա, ղչոբա «խեղդել»։ Justi, Kurd. gram. 230 քրդ. xindakim «խեղ-դեմ», արաբ. [arabic word] xanq, պրս. [arabic word] xunāk «բկուռոյցք» բառերի հեռ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. խեխդ'ել, Սլմ. Վն. խեխտել. Ոզմ. խեխտիլ, Ակն. խէխդիլ, Խրբ. խէխդ'իլ. Ալշ. Մշ. խէխտել, Ախց. Կր. Ղրբ. Մրղ. խէխ-տէլ, Գոր. Մկ. Շմ. խեխտիլ, Տիգ. խէխթիլ. Ագլ. հէ՛ղդիլ, Երև. հէխտէլ, Տփ. խի՛խտիլ. Հճ. խmխդ'ել. -ձայնաւորի յապաւումով՝ Պլ. Սեբ. խըխդել, Ասլ. խըխդե՛՝լ, Խրբ. խըխ-ռ'իլ, Զթ. խը'խդ'իլ, Հմշ. խըխդուշ, Ննխ. խըխթէլ, խըխտէլ, Սչ. խըխ՛թել, Ռ. խըխ-թէլ։ Նոր բառեր են խեղդալոխ, խեղդաշուն, խեղդելահազ (Ղրբ. ըխտըլm՛հազ), խեղդըլ-կիլ, խեղդխտիլ, խեղդխտորել, խեղդոտել, խեղդուկ, գայլխեղդ, իւղհալխեղդիկ ևն։
βρόχος, ἁγχόνη laqueus. որ եւ ԽԵՂԴԱՆ. Պարան խեղդելոյ. եւ Խեղդումն.
Խեղդիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Առնուցուս խեղդ ընդ անձն քո։ ո եթէ խեղդ ինչ արկանեմ ձեզ. (Առակ. ՟Է. 21. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ա. Կոր. 35։)
Որք զինքեանս խեղդիւ սպանանեն։ Զբազումս առ խեղդս եւ հեղձմունս ածել։ Ածին ի խեղդն կախաղանի. (Ոսկ. գաղ. եւ յհ. ՟Բ. 42։ եւ մ. ՟Ա. 15։ Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Խեղդ զպարանոցաւ արկեալ. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Խեղդիւք եւ հեղձութեամբ քերքեաց զանթիւս ի կենցաղոյս. (Պիտ.։)
Խեղդ մահու հեծութեան ցաւոյ։ Վերացո՛ յինէն զխեղդ վտանկիս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Նոյնպէս եւ յուդայ ի խեղդ եկն. (ԼՄԲ. Իմաստ.։)
անկաւ չունն խեղդի նորա. (Եփր. համաբ.։)
Խեղդ ընդ անձն հոգւոց մարդոյն դեւն լինիցի. (Եզնիկ.։)
Ոչ ստիպեմ որպէս խեղդիւք բռնաւորութեան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ԽԵՂԴ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ԱՌՆԵԼ ԱՆՁԻՆ. ἅγχω, ἁπάγχω stangulo, suffoco. Խեղդել զնքն. խեղդիւ սպանանել զանձն.
Խեղդ արկ, եւ մեռաւ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 23։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Զխեղդ արկեալսն ի կախաղանաց իջուցանէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Խեղդ անձինն առնել՝ առանց թողութեան չար դիւի գործ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 21։)
ԽԵՂԴ ԸՆԴ ԱՆՁՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. տոռամբ ձգել զոք ի մահ եւ իբրու խեղդել. կամ Խեղդիւ սպանանել.
Խեղդ ընդ անձն արկեալ ձգեն զնա. (Եզնիկ.։)
Մինչեւ դիւի խեղդ ընդ անձն արկանել նմա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի ԽԵՂԴ ՄՏԱԲԵՐԵԼ. Անձամբ զանձն խեղդել. ինքը զինքը խղդել.
Բազումք իսկ առ չժուժալ աղետիցն՝ եւ ի խեղդ մտաբերեն (յն. ի խեղդ եկին). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ոչ կարացեալ տանել խղճի մտացն՝ իխեղդ մտաբերէին. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ի սաստիկ երկիւղէն աստուծոյ ի խեղդ մտաբելեցն. (Լմբ. սղ.։)
Ի նեղասրտութիւնս արկանէ, մինչ զի ի խեղդմտաբերիցէ, եւ անձին եւս առնիցէ. (Ի գիրս խոսր.։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Խեղդիւ մահացեալ. խեղդեալ. եւ Հեղձամահ.
Ինքն ի խնդիր լինէր խեղդամահ ժանտին։ (Յհ. կթ.։)
Խեղդմամբ, կամ հեղձմամբ.
Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Կապեցին վէմ մի մեծ ի պարանոցս նոցա, եւ արկին ի ծով. եւ այնպէս խեղդամահ կատարեցին ի քրիստոս. (Հ. կիլիկ.։)
ԽԵՂԴԱՄԱՀ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Խեղդել, իլ. խըխտիլ, խխտըւիլ.
Հրամայեաց զնա խեղդամահ առնլ. (Խոր. ՟գ. 14։ Յհ. կթ.։)
Յիւրոց ծառայից խեղդամահ լինի. (Ասող. ՟Գ. 12։)
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Իբր զխեղդանէկախեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երդումն խեղդան է անձին. (Մանդ. ՟Բ։)
Զխզելն ձեռօք եւ խեղդանաւ. (Սարկ. հանգ.։)
Առասանօք չարահնար պնդեալ, անրօք եւխեղդանօք (կամ խեխդանօք). (Վրդն. լս.։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
Ի խեղդանացն զմահն քան թէ թշնամանօք զկեանսն ընտրեցին. (Բրս. վաշխ.։)
Գործի խեղդելոյ. խեղդ. պարան կախման. եւ Կախաղան.
cf. Խեղդան.
Յայնմ ժամանակի դատաւորք ո՛չհուր ունէին, եւ ոչ սուր, ո՛չ վիրապ, եւ ոչ խեղդելիս, եւ ոչ կապանս. (ՃՃ.։)
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդամահ առնել. կր. լինել. ἁπάγχω, κατάγχω , πνίγω strangulo, suffoco, fauces constringo, ango. Խեղդիւ պարանոցի սպանանել, կամ հեղձուցանել ի ջուրս. եւ Հեղձամղձուկ առնել մինչ ի մահ. Շնչասպառ կացուցանել. լլկել, եւ ի նեղ արկանել չարաչար. Խղդել, խըխտել, հոգին հանել.
Տրտմեցաւ յոյժ, եւ կամէր խեղդել զինքն։ Չոդաւ խեղդեցաւ։ Խեղդէր զնա այս չար ի տեառնէ. (Տոբ. ՟Գ. 10։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Ինքնին խեղդեաց եւ հեղձոյց զանձն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
Զոմանս ի կախաղանս ձգէր, եւ զոմանս խեղդէր. (Ոսկիփոր.։)
Խեղդեալ ի ծովն՝ սադարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
Յարեան վտակսն խեղդեցէր. (Շ. եդես.։)
Յուզեալ խօթութեան՝ խեղդէ վաղվաղակի. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Կալեալ զնա խեղդէր, եւ ասէր. հատո՛ ինձ զոր պարտիսդ. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 28։)
Ոչ ինչ խստութեամբ խեղդել, եւ ոչ համակ թուլութեամբ մեղկել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Խեղդեն զիս ներքուստ խորհուրդք իմ։ Սկսայ ճնշել եւ խեղդել զիս պահօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Խեղդիմ քաճազգի ասելով ումեմն, յորժամ վատազգի գոյ բնութեամբ. (Ոսկիփոր.։)
Ընդ վազելն ձիոյն՝ խեղդեն սանձօքն. այսինքնյետս ընկրկեն. (Բրս. յուդիտ.։)
to choke onesself, to be suffocated, stifled;
to burst, to crack, to break out, to melt away.
strangulation;
suffocation.
Խեղդիլն, ելն. խեղդ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ահա լարս այս խեղդման ընդ իս. եւ հանեալ եցոյց նմա զչուանն խեղդման. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Թ։)
Դաւիթ զթագաւորն ի խեղդմանէն (դիւի) ապրեցուցանէր. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զխեղդմունս հոգւոյն։ Փրկեա՛ ի խեղդմանէս։ Հատո՛ (այսինքն հա՛տ) զչարաչար հեծութիւն կորստականս խեղդման։ Խզումն խեղդմանց. (Նար.։)
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Եթէ խեղիցէ ոք զընկերս իւրեանց. (Ղեւտ. էիդ. 19։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.) (յն. տալ վնաս, կամ արատ)։
Զայրագնեալ դիւացն՝ խեղէին զպաշտօնեայս իւրեանց։ Քահանայքն բժշկէին զխեղեալսն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Զոմանս խեղելով, եւ զոմանս ի ստրկութիւնս արկանելով. (Կաղանկտ.։)
Մեք յիրաւի պատժիմք, զի զողջանդամ մարմինս խեղէաք. (Ոսկիփոր.։)
Խեղեալ ձեռք, կամ ոտք, կամ անդամ, կամ բնութիւն. (Մարաթ.։ Վրք. սոկ։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. ես.։)
Տիրեցին ինձ չարիքս, եւ խեղեցին. (Մաշկ.։)
part, half;
twin.
• «մի ամբողջի կէսը» Ոսկ. կող. էջ 667. Բրս. մրկ. 65. Երզն. մտթ. 226. «մա-զերի երկուսի բաժանուած հիւսքերից ամէն մէկը» Նար. տաղ. 465. «ԳՁ ձայնին պատ-կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատունե. Հալոզ բառ ու բան, էջ 273բ). որից խեցխեղեփ «նշանախեց, փոքրիկ ան-նշան տառ» Յերոն. Մանդ. (ՀՀԲ խեղեփ մեկնում է «ճիրան, մագիլ», ԱԲ գիտէ նաև խեղեփ «ջուխտակք, երկուորեակ», որի հեա նոյն է խղեփ «երկուորեակ» Բառ. երեմ. էջ 1411։
• ԳՒՌ.-Գնձ. խէղէփ «կերակրի մէջ ձգելու համար ծեծած ընկոյզ» (Ամատունի, Հայոց, բառ ու բան, էջ 273բ), Երև. հէղէփ, Մղ. հէղէփ, հէղափ «ընկոյզի միջուկ», որից հե-ղափ անել «ընկոյզի միջուկը դուրս հանել» Բ. խօլօփ «ընկոյզի ամբողջական միջուկը»։ Էրև. հէղէփ բառի մեջ խ>հ ձայնափոխու-թիւնը ճիշտ այն է՝ ինչ որ խաղ>հաղ, խա-ղող>հաւող, խաղաղ>հաղաղ, խեղդել» >հեոռել բառերի մէջ. բոլորն էլ ղ-ից առաջ տարանմանութեամբ։
Ի կողմէ միոջէ եղեւ կինն, եւ իբրեւ խեղեփք են երկոքին. Վասն այնորիկ օգնական կոչէ, զի ցուցցէ՝ թէ մի են. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Ղեբէոս խեղեփի մասն ընդ յակոբայ. (Երզն. մտթ.։)
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
εὑτράπελος scurrilis, facetus. Որ առնէ զկատակ խեղ, այսինքն զանշնորհ, զտգեղ, զպիղծ. ծաղրածուլկտի. այպանող եւ այպանողական.
Զծաղրածու խեղկատակին, եւ զախտաշարժ բանըս նոցին. (Յիսուս որդի.։)
Բամբասօղ է կամ խեղկատակ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Դատարկաբանից խեղկատակաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Զրպարտիցէ զոք, կամ ծաղրածու եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ.։)
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ կաց. ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. գ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
Խեղկատակօք զհոգիս լըցի, որ չվայելէ քրիստոնէի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ծիծաղելոյ եւ իխեղկատականաց. (Յճխ. ՟Թ։)
cf. Խեղկատակութիւն.
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
Խեղկատակօք զհոգիս լըցի, որ չվայելէ քրիստոնէի. (Ոսկիփոր.։)
Ի ծիծաղելոյ եւ իխեղկատականաց. (Յճխ. ՟Թ։)
vna. to play the buffoon, to play the fool, to jest, to jeer, to joke, to mimic.
αἱσχρολογέω, ἁστεῖα λέγω turpia, vel urbana loquor. Խեղ այսինքն տգեղ եւ յոռի կատակսառնել. ծաղրել եւ այպանել լկտի եւ պիղծ բանիւք.
Մերթ ծիծաղիմք, մերթ խեղկատակեմք։ Իսկ դու ընդէ՞ր այդչափ խեղկատակիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Ըզբամբասելն, զխեղկատակելն։ Ոչ խեղկատակել, ոչ դատարկաբանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. աղ.։)
buffoneryy, scurrility, lampoon, bantering, jeering, mockery, raillery, jocularity, waggery.
εὑτραπελία scurrilitas αἱσχρολογία turpiloquium, turpis sermo. Խեղ կատակ. անշնորհ եւ անպատկառ ծաղրաբանութիւն. ամօթալի ծաղրածութիւն.
զազրութիւն կամ խօսք յիմարութեան, կամ խեղկատակութիւն, որ ոչ վայելէ։ Ի բա՛ց թօթափեցէք զխեղկատակութիւն ի բերանոց ձերոց. (Եփես. ՟Ե. 4։ Կող. ՟Գ. 8։)
Խեղկատակութիւն ճանապարհ է մեղաց. եւ եթէ անունն խեղ է, ինքն որպիսի՞ ինչ։ Խառնխօսութեամբ, խեղկատակութեամբ. (Ոսկ. կողոս.։)
Լկտի խեղկատակութեամբ. (Պիտ.։)
Խեղկատակութեամբն զհոգին սուրբ տրտմեցուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
ԶԻ՞նչ է արհամարհելն. նախատել, խոտել, ընդ խեղկատակութեամբ արկանել. (Երզն. մտթ.։)
cf. Թշուառ.
• տե՛ս Խիղճ։
Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.
Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ԽԵՂՃ խըղճի. գ. cf. ԽԻՂՃ (մտաց).
Խեղճ ունել ոչ այլում լծակից լինել յաղագս ճշմարտութեանն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)
Իւր խեղճ հարկանէ զմիասն. (Ոսկ. ես.։)
Չի՛ք նոցա խեղճ կամ խեթ յետ մկրտութեան յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Զխեղճս յանձանց ի բաց կորզեսցուք. (Նանայ.։)
Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)
Ունելով ի ներքս զխեղճ մտացն չարչարէր զմարդն յուտելն զպտուղն. (Ոսկիփոր.։)
Նոցին իսկ խեղճի (կամ խըղճի) մտաց թողից. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
Յոյժ խեղճ էր նոցա (հրէից չարաց) ծնանել կուսին. (Եփր. համաբ.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
λοβή, βλαβή, φθάρμα mutilatio, jactura, corruptio, vitium. Խեղ գոլն. պակասութիւն կամ տգեղութիւն անդամոց. եւս եւ Ապականութիւն. Վնաս, արատ, ախտ՝ մարմնոյ կամ հոգւոյ. սախտութիւն, պակասութիւն.
Բեկումն ընդ բեկման, ակն ընդ ական ... որպէս առնիցէ ոք զխեղութիւն, նոյնպէս հատուսցի նմա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ի՟Դ. 20։)
Որ ոչձեզ խեղութիւն, այլ առողջութիւն բժշկութեան. (Ագաթ.։)
Ո՞վ ոք ի խեղութեան ինչ իցէ, եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զխեղութիւն եւ զչարչարանս խնդութեամբ ընկալան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խեղութիւն մարմնով, կամ անդամոց, կամ ձեռաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։ Պիտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Առանց խեղութեան. անվնաս, կամ անարատութեամբ. (Ածաբ. ժղ.։)
Զխեղութիւն մտացն ուղղէ։ Խեղութիւնս հոգւոյ բազմապատիկս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Մերս բնութիւն բազում խեղութիւնս ընկալեալ ի չարէն՝ ընդ զանազան կրիւք գրաւեցաւ. (Լծ. եւագր.։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
Անօթ խեցեղէն։ Խեզեղէն անօթոյ բրտի. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 33։ Ես. ՟Լ. 14։)
Ի վերայ երկաթեղէն եւ խեցեղէն ոտիցն. (Դան. ՟Է. 33։)
Աման խեցեղէն. (Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 11։ ՟Լ՟Բ. 14։ Նար. ՟Ի։)
Ասսարիա փայտեղէն եւ խեցեղէն լումայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ոստրէոսն իբրեւ խեցեղէն պատեանս ունի. (Վեցօր. ՟Է։)
Պօղոս էր խեցեղէն, եւ եղեւ ոսկեղէն, եւ խորտակեցաւ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
accent, point.
χαρακτήρ nota, lineamentum, character. Բեկոր կամ կոտոր տառիցիբրու դոյզննիշ, եւ որպէս խեղեփ՝ մասն հատեալ, կամ համամասն. գրակէս, գրախեց, նշանախեց. նշանադիր.
Զանուանսն անգամ զդրոյն չհամարձակի արկրորդել, որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
unclean;
profane.
• տե՛ս Խեղ։
• ❇ տե՛ս Խեղբ։
Նոյն ընդ Խեղ, ըստ որում Պիղծ, գարշ. զազիր.
Ցանկութիւն, որ է խիղ եւ պիղծ եւ անմաքուր։ Խիղքն եւ պիղծքն ի՛ սուրբ նուիրելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
tendril, clasper;
sucker, shoot;
fibre, filament, stamen;
—ս արկանել, to cling to, to hold fast to, to clasp, to strain to;
to twine, to entwine;
— արկանել՝ առնուլ, to be thoughtful, melancholy;
to clasp one's knees.
ԽԻՂԲ ἔλιξ volumen, involucrum, clavicula, capreolus որ եւ ԽԵՂԲ (զոր տեսնես). Ծայրք եւ ոլորք բուսոյ. ընձիւղ ոլորեալ կամ ճանկաւոր՝ առ ի պատատիլ զիւիք յարմարութիւն իւր. նմանութեամբ ասի եւ այլոց իրաց՝ որք յարին եւ փարին զայլ իրօք.
Սերմնսկսանի թուանալ, պատառիլ, խիղբս արկանել. (Վեցօր. ՟Ե։)
Որոյ զայսմանէ (զանցաւոր կենացս) խիղբս արկեալ է, վրիպեալ է ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5. յն. փոյթ պնդութեան ունել։)
ԽԻՂԲ ԱՐԿԱՆԵԼ կամ ԱՌՆՈՒԼ ԶԾՆԿՕՔ. որպէս συμπλίκω complico. Զձեռս զերկոսին զիրերօք աղխեալ մատամբքն՝ պատել զծնկօք, ի նշանակ վարանաց եւ տրտմութեան.
Սատանայ խիղբ զծնկօքն արկեալ՝ խաւարէր (կամ խեղդ զծնգօք արկեալ՝) լայր. (ՃՃ.։)
Խառնակ, ոլորտացեալ որպէս զխիղս. խուռն. շատ. Խել մը.
Բողոք հարեալ՞ եւ վա՛յ ի բերան առեալ, եւ խիղբ վնասս (յօդելով յաշոտոյ). (Արծր. ՟Բ. 6։)
scruple;
conscience;
doubt, distrust;
anguish, sorrow, affliction;
scrupulous, conscientious;
— մտաց, conscience;
scruple;
remorse, compunction;
խղճիւ մտաց, conscientiously, scrupulously;
ազատութիւն խղճի, liberty of conscience;
կշտամբանք խղճի մտաց, accusation, reproach of conscience;
— պահել, ի խղճի լինել մտաց ուրուք, to pretend to have scruples, to scruple to, to be conscientious;
լռեցուցանել զ— մտաց, to stifle remorse;
յազատութիւն խղճի մտացն, for conscience sake.
• , ի հլ. «խղճմտանք, խղճի ցաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 16 և յհ. ա. 12. «չար» Ոսկ. ևս. և յհ. ա. 45. որից խիղճ մտաց «խղճմը-տանք» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 13. Եփր. թգ. խըղ-ճել «խիղճ անել, քաշուիլ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Սեբեր. խղճալ «տարակուսելով յետ քա-շուիլ» Եզն. «կարեկցիլ, վրան խղճալ» Ոսկ. յհ. բ. 3. խղճական «յանցաւոր» Ոսկ. «խըղ-ճալի» Գնձ. խղճամիտ Սիր. ե. 9. խղճմը-տանք Վրդն. լս. Երզն. մտթ. խղճալի Սարգ. անխիղճ ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. նոր գրա-կանի մէջ անխղճօրէն, անխղճմտանք, խըղ-ճահարութիւն ևն։ Գրուած է նաև խեղճ «խղճմտանք» Սեբեր. Ոսկ. ես. եփր. Ոսկ. մ. գ. 4. «սրտի ցաւ» Եփր. համաբ. «թշուառ, ողորմելի, խղճալի» Վրք. հց. ո-րից խեղճմիտք Եփր. եբր. 220. խեղճմտու-թիւն Մաշկ։ Բառիս երկրորդ ձևն է խիղծ «խղճմտանք, խիղճ» Լծ. նար. որ և գրուած է խիծ (իմա՛ խիղծ) Ոսկ. մ. բ. 23, էջ 695 (տպ. թախիծ). ձևի համար հմմտ. ճկոյթ և ծկոյթ։
• ՆՀԲ մեկնում է «խիճ իմն կծանօղ, խէթ կամ խայթ»։ Հիւնք. իղձ բառից. Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 զիղջ բառից։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խեղճ, Սլմ. Վն. խեխճ, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. խէղճ, Ագլ. Երև. Մրղ. խէխճ, Ջղ. խեղջ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. խէղջ, Տփ. խիխճ, Ասլ. խե՛ղջ, խէ՛ղժ, Տիգ. խիղջ, Երև. հէղջ, որոնք բոլոր նշանաևում են «խեղճ, թշուառ»։ «Խիղճ, խղճմտանք» նը-շանակութիւնն ունին Ախց. Կր. խիղճ, Սլմ. խեխճ, Գոր. Ղրբ. Մկ. խէղճ, Ալշ. Մշ. Պլ. Ռ. Տիգ. խիղջ, Երև. խիխճ, բայց կայ նաև խեղճ գալ «խղճալ» ոճը (Գնձ. Երև. Ղրբ. Շմ-Պլ.)։-Սակայն «խիղճ» նշանակութեան հա-մար յատկապէս խիղճ մտաց ձևից կազ. մուած է խղճմտանք> Ախց. խղճմտանք, Մկ. խղճմտանք՝, Սրմ. խեխճմըտանք, Մրղ. խէխճմըտանք, Երև. խըխջմտանք, Ջղ. խըղջ'-մըտանք, Շմ. խըխճմըդանք. Ալշ. Տիգ. խըղջմդանք, Պլ. խըղջմըդանք, խջմդանք, խըժմըդանք, Ննխ. խըջմըդանք, խըժմըդանք, Սչ. խըխ'ջմդանք, Ագլ. Գոր. Ղրբ. խըժմը-տանք, Խրբ. Ռ. Սեբ. խըժմըդանք, Ասլ. խըժ-մըդանք, խըժմըդա*, Զթ. խըղջմըտօնք, խըղջմըդոնք, Հճ. խmղջմըդոնք, Կր. խճմը-տանք, Տփ. խճմըտանք, խըխճմտանք, խըճ-պըտանք։-Նոր բառեր են խեղճաբեր, խեղ-նուկ, խեղճկեկ, խղճահարուիլ, խղճմտան-քաւոր, անխղճմտանք։-Թրքախօս հայերից ունինք էնկ. խժմտանք «խղճմտանք», խըղ-հաւոր «երկմիտ, խղճահար» (Բիւր. 1898, 789)։
• ՓՈԽ.-Լահճերէն (արդի Աղուանից բար-բառներից մին) խեղճ «թշուառ» (տե՛ս Բար-խուդարեանց, Աղուանից երկիր և գրացիք, էջ 92)։
ԽԻՂՃ πρόσκομμα offendiculum διάκρισις discretio, discrimen μῶσος scelus. որ եւ ԽԵՂՃ. խիճ իմն կծանօղ սրտի. խէթ կամ կայթ սրտիյանդիմանութիւն մտաց. մեղադրութիւն անձամբ անձին. անձկութիւն ոգւոյ. դատումն խիթալի. երկբայութիւն. խտիր. գայթագղութիւն. մեղք. տխեղծութիւն. արատ.
ՄԻ՛ խղճիւ երկմտութեանց։ Չար այնմ մարդոյ է, որ խղճիւն ուտիցէ. (Հռ. ՟Ժ՟Դ. 1. 20։)
Ընդունել զմահքաջ անուամբ՝քան զկեանս խղճիւ. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Խոստովանութիւն խղճի մեղացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ազգի ազգի մեղացն խղճիւ լցեալ եմք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ղ։)
Մաքրել ի վատթարութեան խղճէ. (Լմբ. սղ.։)
Անպարտ եմք մեք ի խղճոյ կորստեան նորա. (Շ. ընդհանր.։)
Ի խէթ խղճիսխոցոտիմ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Կասկածեմ ես, եւ ի խղճի են միտք իմ։ Զիա՞րդ ոչ անկանի խիղճ ի խորհուրդս մաքառողաց. (Եփր. թագ. եւ Եփր. համաբ.։)
Եթէ ունիցի ինչ ընդ քեզ խիղճ եղբայրն. որ եւ Խէթ. յն. ինչ մի ընդդէմ քո. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Յորժամ ինքն զինքենէ ինչ ասասցէ, կարծեօք խղճիւ վկայութիւնն, եւ ի հակառակ զլսօղսն բանին կացուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Անդամ քրիստոսի անխիղճ. ո՛չխղճիւ ծնանի արիանոս, կամ նեստորիանոս. (Վրդն. երգ.)
Սովն խղճիւ իւրով, ծարաւն նեղութեամբ իւրով. իմա՛ զանձկութիւն եւ զտագնապ սրտի յերեսաց սովու։
ԽԻ՛ՂՃ. ա. Ունօղ զխիղճ զանձին յանցաւորութենէ. խղճմտական. արատաւոր. չար.
Մի՛ խիղճ մտօք, մի՛ նենգ խորհրդովք մերձենալ առ ահաւոր սեղանն։ Ապա եթէ խիղճ մտօք եւ չարութեամբ մատչիցիս. ի պատիճ եւ ի տանջանս յաւիտենից լինի քեզ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
ԽԻՂՃ ՄՏԱՑ. գ. συνείδησις conscientia. Գիտակցութիւն մտաց. Խիղճ. խղճմտանք.
Նեղեալ ի խղճէ մտաց. (Իմաստ. ՟ժէ. 10։)
Հարկ է հնազանդ լինել՝ ոչ միայն վասն բարկութեանն, այլ եւ վասն մտացն խղճի։ Առ խղճի մտաց զիռոցն իբրեւ զզոհեալ ուտեն. եւ խիղճ մտաց նոցա՝ քանզի տկար է, պղծի։ Խիղճ մտաց նորա որ տկարութեամբ զգածեալ է։ Զխիղճ մտաց տկարացն զայրացուցեալ՝ ի քրիստոս մեղանչէ։ Սրբեսցէ զխիղճ մտաց ձերոց. եւ այլն։
Մի՛ լիցի նոցա այն ի խիղճ մտաց. յն ի՛ նախատիս։
Եւ զայս խիղճ մտաց եւ կեղտ անուն ծերութեանս յաշխարհի թողից. գարշութիւն։
Դատաւոր կացոյց ի վերայ մեր զխիղճ մտաց մերոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Աստուած եդ ի՛ մեզ զխիղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. (Մխ. երեմ.։)
Է՞ր վասն խիղճ մտաց ձերոց ոչ տայ ձեզ համօրէն ի վերայ իրացն ճշմարտութեան կալ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Իրաւունս առնել ի խիղճ մտաց իւրոց. (Լմբ. սղ.։)
Կեանք մաշելոյս մտացս խղճիւ։ Գիտեմ զխիղճ մտաց իմոց, եւ միշտ տագնապիմ չարեօքս. (Նար. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Ոչ գիտէր զխիղճ մտաց ինչ յանձին իւրում։ Եթէ ոչ անկեալ էր ի խիղճ մտացն, եթէ գուցէ եւ դառնայ վաղիւ, ոչ կաշառէր նմա զորթն դիեցիկ. (Եփր. թագ.։)
Չարութեան կասկած ի խղճի մտի ուրուք ոչ գոյր. (Երզն. մտթ.։)
the manger at Bethlehem.
τὴς καλύβης ὀ τόπος tugurii locus. Խղի տեղի (որպէս դնի ի յն) տեղի այրի. մաղարայի կամ խօլիվայի տեղ.
Յամենայն ծագաց երկրի գան տեսանել զմսուրն եւ զխղատեղին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
small cottage, hut, cot;
small room, closet, cell.
κολύβιον tugurium parvum. Խուղ կամ տաղաւար փոքրիկ. Խցիկ.
Արարէք ինձ խղիկ փոքրիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ulceration, suppuration, pus, purulent matter;
hypocrisy;
—ք երկրի, earth-worms;
—ք խոտոց, liquid refuse from putrid vegetation.
• , ի հլ. «վէրքի ու-ռեցք» Ոսկ. հռովմ. 319. «վերքի թարախ» Յհ. կթ. «խոտի փտած հիւթը, արտաթորու-թիւն, որդ» Նար. մծբ. 450. «փխբ. հպար-տութեան փուքը» Ոսկ. հռովմ. 320, 397. «կեղծիք, խարդախութիւն» Ոսկ. Բ. կոր. ո-րից խղխայթիլ կամ խխայթիլ «թարախո-տիլ» Ես. ա. 6. Սարգ. յկ. դ. էջ 40. Յհ. կթ. խղխայթել «թշնամութիւնը ծածկել» Առակ. իզ. 26. (որ Լմբ. սխալմամբ մեկնում է «քրքրել, գրգռել»). խղխայթումն «թարախո-տիլը» Ոսկ. հռովմ. 386. բազմախղխայթ կամ բազմախխայթ Ոսկիփ. Ճառընտ։
• ՆՀԲ խիղ «գարշ, զազիր» բառից։ Հիւնք. խայթ բառից։
ԽՂԽԱՅԹ կամ ԽԽԱՅԹ. Խիղ՝ այսինքն գարշ եւ փուտ հիւթ (որպէս խլինք) խայթուածոյ. Փտութիւն վիրաց. չարաւ. Երր. նիւթ ծորեալ ուստի՛ եւ է. իրին.
Ողբալ ուսուսցէ զխղխայթս մերձաւոր հարուածոյս բարկութեան եւ խրատու տեառն. (Յհ. կթ.։)
Ի խղխայթից խոտոց արմատոց որդան կարմրութիւն։ Իբր զճճիս զեռունս բազմոտանիս խխայթից երկրի. (Նար. մծբ. եւ ՟Է։)
նմանութեամբ Կեղծիք. խարդախանք.
Ողջոյն տուք միմեանց ի սէրսրբւթեան. մի՛ խղխայթիւ եւ նենգութեամբ որպէս յուդայն զՔս. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to exulcerate;
to dissemble, to conceal enmity;
to foment, to plot.
Պատճառել զխղխայթս, կամ փոխել ի խղխայթ։ նմանութտեամբ՝ Գրգռել, քրքրել. կամ Ծածկել զվէրս, թշնամութիւն.
Որ խղխայթէ (այլ ձ. ծածկէ ըստ յն) զթշնամութիւն, յայտ առնէ զնենգութիւն. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Որ խղխայթէ, այսինքն քրքրէ՝ զթշնամութիւն։
to be ulcerated, to form an abscess, to gather, to discharge matter, to suppurate.
φλεγμαίνω tumeo, intumesco. Փոխիլ զխղխայթ. ուռնուլ եւ շարաւ կապել. թարախիլ.
Հարուածք խղխայթեալք (կամ խխայթեալք). (Ես. ՟Ա. 6։)
Եթէ խղխայթեալ ի ներքոյ վէրս ունիցի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Որով եւ հարան իսկ, եւ խղխայթեցան սովով եւ սրով. (Յհ. կթ.։)
to apply, to devote one's self to;
to explore.
Կղկաթել, յարիլ ի սրտէ. պատաղիլ.
Միշտ հանապազ սնոտի իմաստութեան աշխարհիս խղխթեն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to be judged by one's own conscience.
Դատիլ եւ ստգտանիլ ի խղճէ մտաց։ Խղճել. մեղադրել անձին.
Որ բնաւ զպատուիրանին լուծն ոչ ըստանձնէ, եւ ոչ ի մեղանելն խղճադատ լինի, ամբարիշտ կոչի. (Լմբ. առակ.։)
cf. Եղկելի.
Արժանի խղճալոյ. աւաղելի. Ցաւալի. եղկելի. Խղճալոյ. նւնղելի. ցաւալի. եղկելի. խղճալու, խղճուկ, խեղճ.
Խրճալի եւ ողորմելի երեսօք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
συνειδώς conscius. Ունօղ խիղճ յանցանաց. Հարեալ ի խղճէ. յանցաւոր.
Մատնիչն պապանձեալ կայր գիտակ իւրոյ մտացն խղճականաց. (ՃՃ.։)
Ասէ զխղճականն. ընկեր զիա՞րդ կաս աստ, որ ոչ ունիս հանդերձ. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. յորմէ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Որպէս խղճալի. խեղճ.
Այրի կին խղճական. (Գնձ։)
scrupulous.
scruple.
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Խղճել, խտրել. կամ Երկբայիլ խղճի մտօք. խորշիլ. խղճմտանք ընել, տարակուսիլ, ետ քաշուի.
Կերիջիք, եւ մի՛ խղճայցէք. (Եզնիկ.։)
Ոչ է արժան խղճալ, թէ զիա՞րդ ուտեցեն միս, եւ արբցեն արիւն, որպէս այնք՝ որ յետս չոգան յաշակերտացն Խղճալով. (Վրդն. երգ.։)
ԽՂՃԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ողորմիլ սրտաբեկ կարեկցութեամբ. աղեկիզիլ. խորովիլ գորովանօք. ... κατακλάομαι confringor.
Մի՛ ողորմիր ասէ աղքատին ի դատաստանի. Մի՛ խղճար, եւ մի՛ խորհիր զղջացեալ մտօք, եթէ աղքատն անիրաւ հանդիպի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Առին զտփխիս ի ջափնր ամիրայէն, եւ դարձեալ խղճացին, եւ թողին ի ջափար. (Պտմ. վր.։)
over-scrupulous, over-nice, too rigid;
cowardly, pusillanimous, chicken-hearted.
ԽՂՃԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Խղճմտութեամբ փոքրոգի լինել. կարճամտել. տատամսիլ.
Մի՛ խղճամիտ լինիր յուխտս (կամ յաղոթս) քո. (Սիր. ՟Է. .9։)
to make case of conscience of, to scruple, to doubt;
ոչ ինչ խղճեմ, my conscience does not blame me;
երթ առանց իրիք —ոյ, go without scruple or hesitation.
διακρίνω dijudico, discerno στέλλομαι, συστέλλομαι devito, costernor. Խղճիւ տագնապիլ. խղճի մտօք վարանիլ. խարել. անձամբ զանձն դատել. ծփիլ ի խորհուրդս. երկբայիլ. խիթալ. խորշիլ, վհատիլ. լքանիլ. խիղճ ընել, քաշուիլ.
Ամենայն ժողովուրդն խղճեր. եւ ասէին, արքայ դաւիթ փրկեաց զմեզ, եւ արդ փախստական է յերկրես։ Ո՞չ խղճիցեք յանձինս, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց։ Որ խղճեն, թէպէտ եւ ուտիցէ՝ դատապարտեալ է։ Ե՛րթ ընդ նոսա առանց իրիք խղճելոյ։ Խղճէին ի նմանէ որ ի թլպատութենէ անտիհաւաստացեալքն. եւ այլն։
Եւ զի՞ խնդրէին զնա (զյիսուս). զի խղճէին՝ թէ գուցէ սպանին զնա. (Եփր. համաբ.։)
Զխոտ ձեռօք խղճես մերձենալ. (Մանդ. ՟Ա.)
Իբրեւ զայս արար, խղճեցին միտք իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Ապա եթէ տկարացեալ եսհաւատովք. եւ խղճես. (Եզնիկ.։)
Խղճէին, թէ գուցէ լինիցի եւ նոցա եւս՝ որպէս նոցայն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. յորմէ եւ Յհ. կթ.։)
Միտքն պտրոսի խղճէին։ Խորշէին նոցա տալ մկրտութիւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Բայց զայս խղճեաք. կամ վարնէաք, թէ գուցէ արատ ոք ինչ դնիցէ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 20։)
Մի՛ ինչ վասն ազգին խղճիցէք. իմա՛ ոչ որպէս պարզապէս խղճալ, ցաւիլ, այլ որպէս վարանիլ, լքանիլ սրտցաւութեամբ։
conscience, scruple;
խղճմտանօք, conscientiously, scrupulously.
Առաւել ռմկ. որպէս խիղճ մտաց. գիտակցութիւն. խղճմտութիւն. Խղճելն.
Լցցուք զսիրտս մերմիամիտ խորհրդով եւ բարեզարդ խղճմտանօք. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Տատասկն (յայտ առնէ) զփուշ մերոյ խղճմտանցն. (Վրդն. լս.։)
Որք ուտեն առանց խղճմտանաց. (Երզն. մտթ.։)
Յորժամ սխալեն (կիրքն), խղճմտանօք դատէ (միտքն), յանդիմանէ, կշտամբէ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
cf. Խիղճ.
Խիղճ մտաց. խղճելն մտօք. գիտակցութիւն. խայթ խղճի. խղճմտանք.
Տրտմական կրիւք եւ խղճմտութեամբ բերի ի մեղսն։ Դատողս ինքեանց խղճմտութեամբ. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Սա զընթրիսս ելից պղծութեամբ, եւ զսեղանս անսուրբ խղճմտութեամբ. յն. անորբութեամբ տրտմի։ Խղճմտութիւն եւ զղջումն յատ յանցանաց։ Խղճմտութեամբ յանցաւորին ճանապարհն ոչ է թիւր, այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէ։ Միտք որ օրինօք եւ խրատու դաստիարակեալ է, ի մեղանչելն՝ խղճմտութեամբ ստգտանի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։)
Խղճմտութեան տանջանք։ ընդունի ի խղճմտութենէն հարուածս։ Դատաւորանյաղթ ունելով զիւրն խղճմտութիւն. (Կլիմաք.։)
noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.
• «ամբոխի խառնակ ձայն առմուև. ժխոր» Եւս. քր. ա. 52. գրուած է նաև խլուրրտիւն Ոսկ. բ. տիմ. 208, խլվըր-տիւն Արծր. (հրտր. Պատկ. էջ 23 խլրտիւն), խլղուրրտիւն Արշ. խուլղուրրտիւն «աղաւնի-ների կոկորդային ձայնը» ԱԲ. խլուրտիւն ԱԲ։
• ՆՀԲ հանում է խլրտալ «շարժիլ, ե-րերալ» բայից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 վերջինիս հետ կցում է թրք. qəməl-da-maq «երերալ» բային։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
ԽՂՈՒԸՐՏԻՒՆ որ գրի եւ ԽԼՂՈՒԸՐՏԻՒՆ, ԽԼՎՐՏԻՒՆ. Որպէս թէ է Խլրտումն ամբոխի, կամ ձայնի նոցա. Աղաղակ եւ ճիչ աննշան. ամբոխ աղաղակի, աղմուկ. խառնակութիւն. ճղըլտոց. շփոթ ձայն.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին, եւ ի դիցն բազմամբոխ խառնախօս խըղուըրտիւն ի միաբանեալսն եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զօրէն անմիտ աղաւնեացն՝ ոչ լսէին զխլղուըրտիւն միմեանց ճճուողութեան. (Արշ.։)
snail;
sea-shell, purple shell-fish.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ՝ որ տալիս է ծիրանի ներկը. concha» Վեցօր. 152. (գործածուած է ռեռ խղունջնաց ձևով, որով ուղղականը պիտի լինէր *խղունջուն կամ *խղոյնջն. բայց բո-լոր բառարաններն էլ դնում են վերի ձևով). գրուած է նաև ուրիշ զանազան ձևերով. ինչ-պէս՝ խղընջոյն (խղնջոյն) Բրս. ընչեղ. խը-խընջիւն կամ խըխնջիւն Երզն. լս. և մտթ. 591. Մխ. առակ. խխընջունի (խխնջունի) Բրս. մրկ. խղնջուն ՆՀԲ. սեռ. խխնջիւնեաց Բրս. մկ. էջ 338. խխնջուն ՋԲ. խնջուն ՋԲ. խնճուղ Վրք. սեղբ. 781. խռնջայլ կամ խռըն-չող Գաղիան. Բժշ. այս բոլորի միջից արդի գրական լեզուն ընտրել է խղունջ (կամ նաև խխունջ) ձևը և յատկացրած է միայն նոյն խեցեմորթի հասարակ տեսակին. ֆրանս. colimaçon, որից խխնջաձև նորակերտ բառը։ (Տե՛ս նաև կողինջ)։
• = Նման են հնչում հրէական արամ. [hebrew word] xalazōn, ասոր. [arabic word] xalazōnā կամ [arabic word] xlīzonā, արաբ. [arabic word] ha-lazūn, որոնք միևնոյն նշանակութիւնն ու-նին մեր բառի հետ։-Բայց այս բառերի ծա-զումը անծանօթ է. ձևը ցոյց է տալիս՝ որ բնիկ սեմական չեն։ Muller WZKM 2, 285 ուզում է հանել յն. άλίζωος «ծովակեաց, ծովի մէջ բնակող» բառի ռամկական ἅλίζωω ձևից. բայց այս կարծիքն էլ ընդունած չէ։ Ըստ այսմ անորոշ է նաև հայերէն բառիս ծագումը։ Թերևս բոլորը միասին փոխ են առնուած մի անծանօթ լեզուից, և յատկապես ա՛յն ազգից՝ որ առաջին անգամ խեցեմորթից ծիրանի ներկը պատրաստելու արհեստը գտաւ։
• ՆՀԲ խլինք և ունչ բառերից է հանում՝ հետևելով թրք. sumuklu «խխունջ» (բուն նշանակում է «խլնքոտ») բառի կազմութեան։ Վերի սեմական ձևերի հետ համեմատեց Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 130. բայց նմանութիւնը մերժեց ինքը (տե՛ս Հիւբշ. Սեմ. փոխ. բառեր, K 42)։ Սակայն Müller WZKM 8, 285 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295) ընդունում է։ Վերջին անգամ մերժում է Հիւբշ. Arm. Gram. 305։ Հիւնք. դնում է խնջել բա-յից։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
• ԽՈԽ.-Վրաց. ღვინჭილა ղվինճիլա կամ ოურინჭილა ղուրինճիլա «օրոճիկ, մի տեսակ խխունջ» փոխառեալ է թւում հայ. խռնջայլ կամ խոնչող ձևից։-Կայ նաև ուտ. միլղոնչ «խղունջ», որի հետ համեմատելի է գւռ. կոխլանճ։
ԽՂՈՒՆՋՆ կամ ԽՂՆՋՈՒՆ. κόχλος, κοχλίας , κόγχη, κογχύλη concha, limax, conchylium, ostreum, murex. որ եւ գրի ԽԽՆՋԻՒՆ, կամ ԽԽՆՋՈՒՆԻ, ԽՂԸՆՋՈՅՆՔ, եւ ԽՌՆՋԱՅԼ. ռմկ. կողինջ, կոխլանճ. Խեցեմորթ ցամաքային եւ ծովային՝ ազգի ազգի. որոյ ազնուագոյնն է կոնքեղ, յորմէ ելանէ ծովու ծիրանի. սիւմիսքլիւ պեօճէք. (որպէս եւ հյ. ի խլինք, ունչ) հալեզուն քէրէ. եւ իսկէռլէթպեօճէյի։
Ուստի՞ իցէ խղունջնաց տալ զծիրանիս թագաւորութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
Ի ծովէ ... խղընջոյնք, առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)
to fill, to heap up, to stuff, to cram;
— զորովայն, to gorge, to gormandize, to stuff or cram one's self, to eat too much.
Իբր Խճեալ. խճողեալ. կուռ. հոծ. պատարուն. ատոք. տխած.
Ի ձեռն անենայնի խճող գոլ եւ լի. (Փիլ. ել. ՟Բ. 100։)
Զխճող եւ զհոծ երկիրս շուրջանակի պնդելով. (Նիւս. կազմ.։)
Խճողել զորովայն բազում կերակրովք. (Բրս. հց. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. ապաշխ.։ Եփր. պհ.։ Շ. այբուբ.։ Սարգ. յկ. ՟Է։ Սկեւռ. աղ.։ Գր. հր.։)
Զթանձրութիւն հոծ եւ կարծրագոյն խճողեալ երկրի. (Երզն. լս.։)
Երթայր ընդ աներկիւղ ճանապարհն բազմախիտ ընդ խճողեալ մարդկան։ Ո՞յք են խճողեալքն՝ եթէ ոչ քաջամարմին այրիքն. (Եփր. թագ. եւ Եփր. աւետար.։)
Եկեսցէ եւ բանակեսցի եւ խճողեսցի. (Ոսկ. ես.։)
stuffing, force-meat;
sausage.
Իբր Խճողումն. կամ խճողեալ ինչ, որպէս թ. սուճուգ. ըստ Լեհ. սիճուղ.
Վնաս է տկար ստամոքսին խճուղն. (Բժշկարան.։)
cf. Եթերախաղաց.
Տեսակք, որոց առ ինչ նուաստագունիցն յարացոյցք գոյացեալ, որպէս նիւթեղէնս հուր առ եթերային. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Եթերախաղաց.
Հողմ եթերընթաց. (Գանձ.։)
Սրաթեւ արագընթաց աւազանի, շքեղացեալ սիրամարգ, եթերընթաց գնազիւք սաւառնացար ի յերկինս. (Տաղ վերափոխ. ի կոստանդեայ։)
to go out, to go from the inside to the outside;
to ascend, to go to a higher place;
to be horn, to take rise, to be produced, to proceed, to emanate, to flow from, to derive;
to attain, to arrive;
to agree, to be proper and suitable;
to surmount, to surpass, to go beyond, to overflow, to advance;
to stray;
ելանէ արեգակն, the sun rises or begins to appear on the horizon;
— ի վեր or ի վերայ, to reascend;
to leap over, to cross;
to gush out;
— աքաղաղի ի վերայ մարւոյն, to tread the hen;
— ի վերայ մատակի, to cover a mare, a bitch;
— ի ցամաք, to disembark;
— յորջոյ, to dislodge;
— զմիմեամբք, to concur;
to surpass;
յոգւոց —, to sigh;
ի գլուխ, ի լրումն —, to be ended, finished;
—ի գենաց, ի կենցաղոյս, to make one's exit from this world, to depart this life, to die, to decease;
to become defunct;
— ի հիւանդութենէ, to recover;
— ընդ սուր, զէնս, to commit suicide, to run one's self through with a sword;
ի պխտիւ —, to exalt or raise one's self to honour;
— յանկողինս ուրուք, to commit adultery;
to seduce;
անմասն, դատարկ —, to have no part, to be excluded;
— զհետ ուրուք, to pursue, to give chase;
յաչաց —, to render one's self hateful or odious, to fall in disgrace;
— ըստ չափ, to pass beyond, to exceed;
— կուսին ըստ չափ, to pass the flower of her youth;
— ըստ ձեռն՝ ընդ իշխանութիւն ուրուք, to revolt, to rebel, to rise up against;
— ըստ քաղաքն, ըստ դուռն քաղաքին, to leave the city;
— ի նաւ, to embark;
— ի կառս, ի ձի, to mount in carriage, on horseback;
— ընդ առաջ, to meet, to go out to meet;
— ի պատերազմ, to go to battle;
ի յորս —, to go hunting;
— յանկողինս մահճաց, to go to bed;
ընդ հակառակս —, to oppose one's self to, to resist;
— ընդ ինչ, to occupy one's self, to dedicate one's self to;
ի չարեաց ի չարիս ելին, from one perverseness they passed to another;
յայլոց յայլ ճառս —, to pass from one subjeet of discourse to another;
ընդ գին —, to buy, to traffic;
— ի սիրտ, to think, to conceive an idea;
to hope;
զարդարիլ եւ ընդ ոսկի —, to clothe or adorn one's self with golden apparel;
— իմիք յայդ, to remain, to rest over for the next day;
— յաջողութեան գորղացն ի ձեռս ուրուք, to progress, to succeed, to promote an affair by another persons means;
օրհնեալ լիցիս դու յ— եւ ի մտանել քում, (blessed be thy going out and coming in), God be with you, good luck to you.
(գտանի եւ ձ. ելայ, ար, աւ. ուստի ռմկ. էլլել, էլլալ )) ἑξέρχομαι, ἑκβαίνω exeo, egredior ... եւ այլն. Ի դուրս գալ, ներքուստ արտաքս. գնալ այլուր ի տեղւոջէն. մեկնիլ աստի, եւ մերձենալ յայլ վայր.
Ե՛լ ի տապանէ այտի։ Ելէ՛ք ի յորդանանէ։ Ելին ի հայրենի երկրէն իւրեանց։ Փախեաւել արտաքս։ Ել ի դաշտ։ Յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Ելցեն այսր։ Ելանել ի պատերազմ, կամ ընդ առաջ։ Օրհնեաց, եւ ել ի նմանէ (յերեսաց նորա)։ Ելին ըստ քաղաքն։ Ելանիցէ ընդ ռընգունս ձեր». յն. յըռընգանց ձերոց. (եւ այլն։)
ԵԼԱՆԵԼ. ἑκπορεύομαι procedo եւ այլն. Ծագել, ծնանիլ. եւ Բղխել, յառաջ գալ.
Թագաւորք յերանաց քոց ելցեն։ Որ ելանէն ի քէն, նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Գետ ելանէր յեդեմայ։ Եւ ել որթդ այդ։ Ի տեառնէ ել իրդ այդ։ Զօրութիւն բազում ելանէր ի նմանէ։ Այլ հասկք ելանէին։ Ելցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Յաստուծոյ ելի։ Ելի ի հօրէ։ Որ ի հօրէ ելանէ.եւ այլն։
Ելցեն բազում շառաւիղք. (Փարպ.։)
Եթէ յառաջ խաղալ, եւ եթէ բղխել, եւ եթէ ելանել ոք ասիցէ, ի ճշմարտութենէն ոչ սխալէ. (Լմբ. հանգ.։)
Ձայն ողորմ ելանէր մանկանցն սգացելոց. (Իմաստ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Ոչ ել կամքն քրիստոսի ի լրումն։ Յանկութիւն իւրեանց ի լրումն ելանէ. (Լմբ. սղ.։)
ԵԼԱՆԵԼ. ἁναβαίνω, ἁνέρχομαι ascendo Դիմել՝ խաղալ ի վեր, կամ ի վերայ. վերանալ. յառնել. հարկանիլ. վեր ելլալ, վրան ելլել.
Ելանէին եւ իջանէին ընդ նա։ Ել ի լեառն յիսուս։ Ել ծուխ ի բարկութենէ նորա։ Ելանէր բոց երկրին իբրեւ մրրիկ հնոցի։ Բարկութիւն աստուծոյ ել ի վերայ նոցա։ Քաղք եւ խոյք ելանէին ի վերայ մաքեաց եւ այծից։ Ելեր յանկողինս հօր քո.եւ այլն։
Թողեալ զհիւսիսայինսն ամենայն՝ ելանել ի հայս. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Ելին յուղտսն։ Ելանիցեն ի կառս եւ յերիվարս։ Ել ի քրովբէս եւ թռեաւ։ Ելաք ի նաւն։ Ելեալ ի նաւ մի։ Թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ոք ելանիցէ ի վերայ. եւ այլն։ Իսկոյն ի ձի ելեալ ... ի սպեր գնաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ի դէպ իսկ ելանէ բան մարգարէին ի վերայ նոցա. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մեղք հարցն ընդ մեզ ելին». յն. մեք կրեցաք. (Ողբ. ՟Բ. 7։)
ԵԼԱՆԵԼ. իբր Եղանիլ. լինել. գտանիլ.
Կայսրն ոչ ելանէ ըստ քո հրաման։ Չի՛ք այն ոք, որ ըստ քո կամս արտաքս կարէ ելանել։ Չէ՛ր ոք ամենեւին, որ իշխէր ըստ ձեռն նորա ելանել. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ։)
Վիրք եւ աղուանք ըստ մեր եւ ձեր կամս չիշխեն ելանել. (Փարպ.։)
Եւ յոյնք իսկ ոչ ելանեն ընդ քո իշխանութիւնդ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Սկսան ... զմիմեամբք ելանել ի բանից պատասխանիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
ground, earth, soil, land, place;
զգետնի, ընդ —, ի գետնի, ի —, on the ground, in the earth;
կորացեալ մտանել or պշնուլ ընդ —, covered with confusion to look on the ground;
անկեալ ի — երկիր պագանել, prostrated to worship;
հարկանել զգլուխն ի —, to knock one's head on the ground;
զարկանիլ, հարկանիլ զգետնի, to throw one's self violently on the ground;
զարկուցանել, հարկանել զգետնի, cf. Զգետնեմ;
գետնի աղիք or պտուղ, earth-worm.
γῆ terra, solus, humus Յատակ երկրի, ուր կոխեմք. երեսք հողոյ. երկիր. հող. վայր բնակութեան. անդք. եէր.
Կանգնեաց զնոսա ի գետնոյն։ Զգեօղն ամենայն դաստակերտօքն եւ գետնօքն իւրովք հանդերձ. (Ագաթ.։)
Արկ նմա բազմական ի գետնի։ Կռուողաց ի գետնի. (Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 15։ Եւս. քր. ՟Բ։)
ԳԵՏՆԻ ՊՏՈՒՂ, կամ ԳԵՏՆԻ ԱՂԻՔ. որ եւ ԵՐԿՐԱՄԱՅՐ. ըստ Բժշկարանի է ՍՈՂՈՒՆՆ հողային։
prostrate or stretched on the ground;
— անկողին, pallet.
χαμαικληνής, χαμαιλεχής humi prostratus Ի մերկ գետին տարածեալ, կամ ընկողմանեալ. գետնախշտի.
Փոխանակ անկողնոց գետնատարածք լինէին. (Փարպ.։)
Զանձն տուեալ գետնատարած անկողնոց. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ոչ պահք, եւ ոչ գետնատարած անկողինք, եւ ոչ հսկումն. (Ոսկ. ես.։)
Գետնատարած անկողնովք (ճգնիլ). (Փարպ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Վրք. հց.։)
Պահօք եւ աղօթիւք եւ գետնատարածութեամբ։ Յայնչափ գետնատարածութենէն. (Վրք. եփրոս.։)
to turn, to turn about, to return, to go or come hack again;
to repair;
to be converted;
— յետս or ընդ կրունկն, to recede;
ընդէմ —, to object, to resist, to oppose;
— ի քրիստինէութիւն, to become a christian;
— առ Տէր, to repent, to reform;
— յաստուծոյ, to rebel against God;
— աւուր, to draw towards night;
ի — տարւոյն, the year after;
ի ղէն —, to arm one's self, to take arms.
(յորմէ իտալ. դօռնա՛րէ). ἁναστρέφομαι revertor, redeo Գալ անդրէն՝ ուստի եղեւ մեկնիլ. շրջել զերեսս եւ զգնացս յայլ կողմն.
Դարձաւ անդրէն առ նա ի տապան անդր։ Դարձցուք յեգիպտոս։ Դարձի՛ր անդրէն առ բաղակ։ Դա՛րձ առ իս։ Եւ ո՛չ դարձաւ։ Յի՛ս դարձ տէր, եւ ունկն դիր ինձ։ Դա՛րձ առ մեզ աստուած փրկիչ մեր։ Դարձցին յետս.եւ այլն։
Հող էիր, եւ ի հող դարձցիս։ Զգաւազանն՝ որ դարձաւ յօձ։ Դարձցիս յայր այլ։ Դարձցին ձորք նորա ի ձիւթ։ Դարձան երեսք ամենայն ի գոյն դալկան։ Դարձան ի սուգ օրհնութիւնք պարուց մերոց։ Զիա՞րդ դարձար ինձ ի դառնութիւն որթդ օտարացեալ։ Ի գութ դարձաւ։ Սրտմտութիւն բարկութեան յողորմութիւն դարձաւ.եւ այլն։
Յստակ ջուրք գետոյն յարիւն դառնային։ Ամենեւին մոխիր դառնայ (կրակն՝ յոչ տալն զնիւթ). (Եղիշ. ՟Դ։)
summoned;
ill-treated;
— առնել, to condemn, to blame, to reprobate, to ill-treat, to offend in words, cf. Դատափետեմ, cf. Հարստահարեմ, cf. Նեղեմ, cf. Ատեմ.
Փետեալ ի դատի. հարստահարեալ. նեղեալ. եւ Նեղիչ.
Այն լեզուք են, որով մարգարէք դատափետ եղեալ թոպեցան։ Դատափետ աղաղակն զիս պաշարեալ (ի բանտի). (Յհ. կթ.։)
Դատափետ եղեն դպիրքն առ պիղատոս, դատաստանաւ բառնալ ի խաչ բողոքեն. (Շ. տաղ. (ա՛յլ ձ. դատապետ. ա՛յլ, դասապետ։))
to return, to turn;
to avert;
to restore;
to bring or carry back, to reinstate;
to bring back, to recall;
to return, to send back;
to make over again;
to reduce;
to distract;
to abate;
to resolve;
to convert;
— յետս or ի բաց —, to revoke;
to reject;
to reflect;
— անդրէն, to cede, to resign, to yield;
— զերախտիս, to remunerate;
— զմաղձ, to vomit.
ἁποστρέφω, ἁναστρέφω, στρέφω , ἁποδίδωμι averto, converto, verto, reddo Տալ դառնալ ի նախկին վայր կամ ի վիճակ. շրջել. փոխել զդէմս յայլ կողմն, եւ զիրս յայլ ինչ. զառեալն յետս տալ. զտուեալն յետս առնուլ. դարձընել, ետ խաւրել, փոխել.
Դարձոյց զամենայն աւարն, եւ զժողովուրդն։ Դարձուցանելով դարձուցի՞ց զորդի քո յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Զարծաթն այսրէն կշռով դարձուցաք։ Ոչ դարձոյց զերեսս իւր յինէն։ Դարձոյց զերեսս իւր յորմն։ Դարձո՛ զոտն քո ի ճանապարհէ չարէ։ Դարձոյց զթիկունս իւր։ Դարձուսցէ զբարկութիւն իւր ի նմանէ։ Դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց։ Դարձուցից զսուգ նոցա ի խնդութիւն։ Դարձոյց զմիտս իւր։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին։ Դարձոյց զարծաթն առ մայր իւր։ Դարձուցաւ ինձ այսրէն արծաթն։ Եւ զյափշտակութիւնն դարձուցանիցէ։ Դարձուցից քեզ զամենայն անդս սաւուղայ.եւ այլն։
Դարձուցանել ի մեզ զտէրութիւնն քուշանաց։ Ի մի օրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս. (Եղիշ. ՟Ա։)
cf. Դաւողութիւն.
Դաւելն, իլն. դաւողութիւն. դաւ.
Շրջեալ զդաւումնն՝ ի վնաս նոցա յառնէր։ Որ եղբարց թերեւս լինելոց է դաւումն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Նախանձ, ստութիւն, դաւումն, կեղծաւորութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
government of a province;
office or dignity of the governor of a province;
cf. Կողմնակալութիւն.
Սկիզբն գործակալութեան, աշխարհատարած դեհկանութեան. (Բուզ. ՟Դ. 2։) (իսկ պ. եւ ար. տիհգան, տիխհան, է գիւղապետ, եւ շինական)։
cf. Դեռաբողբոջ.
Նորաբոյս. դեռաբողբոջ. մանկահասակ. նոր բուսած, մատղաշ.
Դեռաբուսիւք բարունակօք։ Մանկանց դեռաբուսից։ Դեռաբուսիցն տեղի պատրաստէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Բանջարքն ո՛չ դեռաբոյսք (ստեղծան), այլ՝ հասեալք. եւ ծառխն կատարեալք եւ պտղալիցք, եւ մարդն երեսնամեայ հասակաւ, թէպէտեւ միոյ աւուր կենդանի. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Դեռաբողբոջ.
Մատաղագոյն. մատղաշիկ.
Ոսկեբողբոջ դեռաբուսիկ. (Շար.։)
to go, to walk, to repair;
to abandon;
to behave one's self, to conduct one's self;
to flow, to flow away;
to be in circulation;
to act, to prevail;
to run, to overflow;
— զկնի, զհետ —, to follow, — ճանապարհ, զճանապարհաւ, ընդ ճանապարհ, զկողմամբք, to walk;
— ի վերայ ջրոց, to swim;
— ի չորս, to go on hands and feet, to grope;
որ գնայ ի ձեռս or ի վերայ ձեռաց, that walks on its hands, or who walks on his hands;
յապականութիւն անցեալ —, to be corrupted;
ի բաց —, to go away;
to depart;
— յաշխարհէ, to die;
ոչ ինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն, the threats make no impression on them;
ընդդէմ —, to resist;
— արուեստի, to be in use, vogue or fashion;
գործք գնացեալք, things that are past;
ի գնացելում աւուր, yesterday, the other day;
գնացեալ, deceased.
Տիեզերք ամենայն զկնի ուսման նոցա գնացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
πορεύομαι, ἁπέρχομαι, βαδίζω eo, vado, proficiscor, abeo Երթալ. չուել. ճանապարհ առնել. անցանել, փոխիլ տեղւոջէ ի տեղի, յառաջ խաղալ. հասանել.
ԳՆԱԼ. περιπατέω ambulo, gradior Զգնալ, ճեմել, քայլել, շրջիլ. ընթանալ. եւ նմանութեամբ, Քաղաքավարիլ.
Գնալ զհետ աղքատութեան. (Փարպ.։)
Ոտս ունին, եւ ոչ գնան։ Կաղք գնան։ Գնայցէ՞ ոք ի վերայ կայծականց հրոյ։ Տեսի ես զամենայն կենդանիս, որ գնան ի ներքոյ արեգական։ Ի վերայ լանջաց եւ որովայնի քո գնասցես։ Գնա՛ դու ի ճանապարհս սրտի քոյ անբիծ։ Գնալ ի չորս (որպէս չորքոտանիք). կամ ի վերայ ձեռաց (որպէս կապիկն)։ Ըստ իրաւանց նորա ոչ կամեցան գնալ։ Գնացին նոքա ըստ կամս անձանց իւրեանց։ Գնալ ի խորհուրդս ամպարշտաց, կամ յօրէնս տեառն, յարդարութեան կամ արդարութեամբ, ի ճշմարտութեան կամ ճշմարտութեամբ. յամբծութեան, ակմ ուղղութեամբ. եւ այլն։
Գնալ նենգանօք, խոտորնակս. ուղիղ մտօք. արժանի աւետարանին. եւ այլն։
ԳՆԱԼ ԶՃԱՆԱՊԱՐՀ կամ ՃԱՆԱՊԱՐՀ, կամ ԶՃԱՆԱՊԱՐՀԱՒ, եւ ԶԿՈՂՄԱՄԲՔ. Երթալ ի ճանապարհ, կամ դէպ ի, կամ ընդ, շուրջ. եւ նմանութեամբ՝ Քաղաքավարիլ.
Գնալ զկողմամբք եկեղեաց, կամ տարոնոյ, կամ զլերամբն արեւելեան հիւսիսոյ. (Խոր. եւ այլն։)
ԳՆԱԼ, ասի ոճով, Հոսիլ խաղալ ջուրց, եւ Անցանել իրաց, կենաց, ժամանակի, կամ վախճանիլ. եւ Վարիլ ի պէտս, լինել. եւ այլն.
Ամենայն ուխք ի ծով գնան, եւ այլն. (Ժող. ՟Ա. 7։)
Ի գնալ է քաղաքս. (Լաստ. ՟Ժ. այսինքն ունի անցանել ի ձեռս այլոց։)
Ոչինչ գնան առ նոսա բանք սպառնալեացն. ռմկ. չեն անցնիր. այսինքն չազդեն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայդպիսի անկարգութենէ բազում վնասք գնացին յաշխարհի. (Կանոն.) այսինքն եղեն, յաճախեցին։
globule, globe, bowl, spherical or round body;
pincushion;
apple;
— խաղու or խաղալիկ, ball, bowl;
ball (at tennis);
— մեղուաց, swarm of bees;
— հրացանից, ball;
bullet, large ball;
— ձեռնածուաց, juggler's cork-ball;
— որթոյ, bud, button.
Ի մականական խաղուն զգնդակն հանել. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Մի՛ թողուցուս խաղալ նովին, որպէս մանկանց գնդակ խաղին. (Յիսուս որդի.։)
Գնդակաւն աստեղականաւ. այսինքն երկնագնդիւ. (Խոր.։)
Արասցե՛ս պսակս տանեաց քոց, եւ գնդակս շուրջ ածիցես, ասէ. զոր եւ պսակն անուանէ. (Կիւրղ. թուոց.։)
ԳՆԴԱԿ ՈՐԹՈՅ. ἔλιξ capreolus, volumen, involucrum Բարունակ, ոստ, կամ ստեղն, որպէս եւ խիղբն ոլորեալ եւ պատատեալ եւ գնտացեալ։ (Ծն. խթ. 11։ Վեցօր. բ։ Զքր. կթ.։ Փիլ. լիւս.։ Նիւս. երգ.։)
Եւ զեւիաթանայ ընդդէմ կացուցեալ զիւր մարմինն յորձանին, եւ գնդակօքն զհերձմանն ծածկէր զտեղիս. (Փիլ. յովն.։)
Մեծն կիտոս ... գնդակօքն հերձեալ զչափաւորն (հոսանս) թողոյր ի վեր. (Անան. ի յովնան.։)
ԳՆԴԱԿ. χορός chorus Գունդ փոքրիկ. պար մեղուաց. եւ Հաւաքումն այլոց իրաց.
Գնդակ մեղուաց պարս տուեալ էր ի բերան առիւծուն. (Եփր. եւ Եղիշ. դտ.։)
Փոխանակ գնդակի մեղուաց հրեշտակք երկնաւորք ելեւէջ առնէին. (Եղիշ. դտ.։)
cf. Գոհացողութիւն.
Գոհութիւն ուրախութեան է ծնունդ. (Լմբ. սղ.։)
ԳՈՀՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԽՈՐՀՈՒՐԴ ԳՈՀՈՒԹԵԱՆ, է Սուրբ հաղորդութիւն ըստ յն. ոճոյ. եւխարիսդի՛ա εὑχαριστία eucharistia
Հեռացեալ են ի գոհութենէ եւ յաղօթից, զի ոչ հակատան գոհութեանն. որ է մարմին եւ արիւն փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Ածազգ. ՟Ա։)
Սրբազնական կամ սրբազնագոյն գոհութիւն։ Աստուածայնոյն, կամ սրբոյ գոհութեան հաղորդութիւն (այսինքն մասնակցութիւն). (Դիոն.։)
Հաղորդէր զամենեսեան ի խորհուրդն գոհութեան. (Ագաթ.։)
Գոհութեան խորհրդոյն արժանի գտանէր հաղորդիլ. (Յհ. կթ.։)
difficulty, trouble, fatigue, distress, perplexity, intrigue, inconvenience, contrariety;
difficult point, knot, hinderance, obstacle;
asperity, rigidity;
բայց ոչ առանց դժուարութեան, but not without fatigue;
բառնալ զ—, to smoothe difficulties;
— կրել, to meet with difficulties;
—ս հանել, to make difficulties;
յաղթել դժուարութեանց, to overcome difficulties.
δυσκολία, δυσχέρεια, χαλεπότης difficultas, incommodum, molestia, acerbitas Դժուարին կամ դժուարն գոլ. ծանրութիւն. նեղութիւն.
Դժուարութիւն (անցից) գետոյ, հիւանդութեան, կրից, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Դ։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Եթէ լինիցի ի միջի քո եւ այլում եղբօր բան դժուարութեան։ Մի՛ դժուարութեամբ ոք արասցէ ողորմութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Դժրողութիւն.
Մեղայ առ կեանսդ դժրողութեան։ Զխոստմանցն դժրողութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ մեկնի ի դժրողութեան (կամ դրժողութեան) բարուցն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
corpse, dead body;
պաճուճել գեղովք զ—, to embalm;
առնել — անթուելի, to make great carnage;
դիակունք կռոց, destruction of idols.
νεκρός, τεθνικῶς mortuus, κώλα corpora Դի. շաղիղ. մեռեալ. մարմին մարդոյ վախճանելոյ. արձան կործանեալ կամ փշրեալ. մեռել. լեշ. Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 46։ ՟Լ՟Ա. 8։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 11։ Տոբ. ՟Ա. 21։)
Զդիակն բելայ պաճուճեալ իմն դեղովք։ Դիակամբք թշնամեաց լցին զդաշտն ամենայն. (Խոր. ՟Ա. 10։ ՟Գ. 37։)
Ողորմելի տեսլեամբ անկեալ դիակունս ի վերայ դիականց. (Ղեւոնդ.։)
watch-tower;
scuttle of a mast;
mark at which one aims in shooting;
summit or top of plants, flowers;
observer, guard;
aspect, sight, face;
writing;
telescope;
binocle, double opera-glass;
— տեղիք, box (at a theatre).
σκοπός scopus եւ այլն. Երեւելի նպատակ աչաց ի բարձր վայրին՝ դիտեալ կամ դիտելի. որպէս ծառ՝ մանաւանդ պտուղ նորա. եւ լեառն, աշտարակ, դիտանոց. եւ Դէմք. եւ Աչք, կամ կերպարանք. պ. տիյտար, տիյտէ։
Իբրեւ զդիտակ ի թզենւոջ վաղահասուկ։ Իբրեւ զդիտակ թզոյ. (Ովս. ՟Թ. 10։ Նաւ. ՟Գ. 12։)
Ի դիտակ ոստոցն։ Ծառք ամբարձուղէշք, երկնընթաց դիտակք ընտրութեան։ Արփիական լուսոյն դիտակք։ Ծագմանն դիտակ։ Տեսարան գլխոյն դիտակի։ Ի տիպ դիտակի։ Դիմաց դիտակի սրբութեան սեղանոյ. (Նար.։)
Դիտակս թողոյր ի վերայ բլրոց բարձրաւանդակաց. (Արծր. ՟Բ. 5։)
I;
ես ինքն, myself;
յինէն կողմանէ, as for me, for my part;
ըստ իս, in my opinion;
ահաւասիկ ես, here I am, here am I;
ես եմ, it is I;
ոչ եմ ինձ եւ յիս, I am beside myself, distracted, I am not master of my self-possession, I am driven mad.
Ուխտեցի ես ընդ իս եւ ընդ ձեզ։ Յիս դա՛րձ տէր, եւ ո՛ւնկն դիր ինձ։ Յի՛ս տէր. տո՛ւք նմա զմանուկն կենդանի։ Ամենայն պակասութիւնդ քո զինեւ։ Ունիմ ընդ ինեւ զինուորս։ Եղիցի յինէն կողմանէ՝ այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ. եւ այլն։
Յինէն անսամ ձեզ, եւ ո՛չ է հրամանաւ թագաւորին։ Մեր մեզէն իսկ հասեալ է ի վերայ ստուգութեան դոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Վաղտանցուկ.
cf. վաղանցուկ.
dream;
fancy;
vision;
— տեսանել, to dream, to have a dream, to dream a dream, cf. Երազիմ;
եւ ոչ յերագի անգամ տեսանել, not even to dream of;
գեղեցիկ —ս տեսանել, to have pleasant, or bright dreams;
ցնորք զահանգելի խօլական —ոց, spectres or monstruous visions, dreadful, ghastly, frightful dreams;
յերազս լինել, յերազի անցք անցանել, to have a nocturnal pollution, a lascivious dream;
— է կեանք մարդոյ, life is but a dream.
ὔπνος somnium, insomnium Երեւեալն ի քուն անուրջք. տեսիլ ուրուական երեւութացեալ յանկողնի. որ ասի եւ ԵՐԵՒԱԿ, իբր երեւոյթ, եւ ցնորք.
Որպէս որք յերազի քաղցեալ իցեն, եւ ուտիցեն. (Ես. ՟Ի՟Թ. 8։)
herd, flock, cattle;
— ձիոց, stud;
— այծից, ոչխարաց, flock of goats, of sheep;
— խողից, herd of swine.
Երամակ խաշանց, կամ այծից, ուղտուց, խոզից. (Առակ. ՟Ի՟Է. 23։ Երգ. ՟Զ. 4. 5։ Ես. կ. 6։ Մտթ. ՟Ը։ Մրկ. ՟Ե։ Ղկ. ՟Ը։)
Բազում երամակս փղաց յղէր ընդ նմա. (Եղիշ. ՟Գ.)
groin;
loins, reins;
hip, haunch, thigh;
knees;
lap;
առաջակողմն —նաց, mons Veneris;
քունջ —նաց, groin;
ելանել յերանաց ուրուք, to be horn of, to spring from the loins of;
լինել յերանս հօր իւրոյ, to be yet in the loins of his father;
զ—նս ածել ի վերայ, to infork, to mount, to ride.
μηρίον, μηρία ilia, ilium, femur ὁσφύς lumbus Երեւելի մասն ի մարմնի կից ընդ համանուն մասունսդ Երի, Երիկամունք, Երաստան, եւ Առականք, հանդերձ զստիւ եւ ազդերբ. այսինքն սկսեալ ի կողից եւ ի միջաց եւ ի վայր մինչեւ զբարձս. վարի կողերը ու մէջքը, նստուկը, աճուկը, պուտը.
Ընդէ՞ր ասէ, դի՛ր զձեռն քո ընդ երանաւ իմով... Հրամայէ դնել մերձ ի տեղւոջ ծննդականացն՝ առակելով մաքուր խօսս մերձաւորութեան ... ստուգաբանապէս (ըստ յն) զերանն ասել՝ զայն, որ ոչ ծորէ ոգւոյն տեղի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 86։)
Ընդ երանօք իմովք. (այսպէս) յոյոնն պարկեշտագոյն թարգմանեաց. բայց եբրյեցին զառնացի անդամոցն իսկ ասաց, զի ի թլփատութիւնն յաստուծոյ ուխտն երդնուցու. (Կիւրղ. ծն.։)
Յորժամ յերանս կամ յայլ անդամս միս խաղայցէ, նշանակ հեծանելոյ ուրուք է ասեն. (Եզնիկ.։)
cf. Գազաղ.
cf. Գերեզմանատեղի.
ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏԵՂԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ. Տեղի Գերեզմանի. դամբարան. շիրիմ. գերեզմանք. գերեզման. թաղման տեղ, գերեզմաննոց. մէզարլըգ.
Ի գերեզմանատեղւոյն յիրաւի կոչին մանկտին որդիք հռաքելայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Օրհնութիւն դամբարանաց կամ շիրիմաց, որ է գերեզմանատեղիք. այսինքն հողվայրք. (Մաշտ. ջահկ.։)
Հաստատեցի ի Սանահնիս սուրբ աստուածածնիս, որ էր գերեզմանատուն նախնեաց մերոց, զսուրբ կաթողիկէքս Սանահնոյ ի ծնողաց իմոց գերեզմանատունս բագրատունեաց. (Յիշատ.։)
to card, to comb (wool);
to tear;
ի հուր — եւ ի ջուր աղալ, to make ropes of sand.
(արմատն է Գեղ. լծ. եւ խզել). ξαίνω carmino, carpo Պատառոտել. ծուատել. բրդել. բրդգզել. քճքճել. գզել, գզզել՝ գզաթի կամ բուրդի պէս.
Սակաւ ինչ առնել օրինադրին զխաղալիսն ինչ, զ ի հուր գզելն, եւ բազումս այլս այսպիսիս անկատար գործեալս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ի հուր գզէ, եւ ի ջուր աղայ. (Եփր. պհ.։)
Երկաթի եղնգամբ էր գզեալ։ Գզեսցին մարմինք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Բրս. գորդ.։)
Ղակոնացւոց երիտասարդացն գզեալ ուսքն քքովքն. (Անան. եկեղ։)
cf. Դիւրասաղապ.
Մեք տկարք, եւ դիւրասաղապ բնութիւնս. (Ի գիրս խոսր.։)
Դիւրասայթաք բնութիւն. (Սկեւռ. աղ.։)
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
τίθημι pono Զետեղել զիմն ուրեք, կամ ի վերայ այլոյ իրի. կացուցանել ի տեղւոջ. կարգել. հաստատել.
Եդ զնոսա աստուած ի հաստատութեան։ Եդ անդ զմարդն։ Եդ նշան ի կային։ Զաղեղն իմ եդից յամպս։ Եդից զուխտ իմ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Եդ նոցա օրէնս։ Չափով եդիր զաւուրս իմ։ Եդաւ աթոռ մօրն արքայի.եւ այլն։
Դնելիք (այսինքն դնօղք) անուանցն անշուշտ են իմաստունք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 20։)
Ազատութիւն մարդոյն ի յանցաւորութենէ դնէիր։ Զմեզ եդիր պատճառս աւերածոյ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Ելանել, եւ ընդ քրիստոսի լինել լաւ դնէ անձին իւրոյ. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Թ։)
Դիցուք արդ զայնոսիկ միահամուռն ի յայնմ ժամանակի ապականեալ. ((պխ) Դիցո՛ւք. Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Հայր ազգաց բազմաց եդի զքեզ։ Եդից զքեզ յազգս (այսինքն բազմացուցից)։ Եդից զզաւակ քո իբրեւ զաւազ ծովու։ Զլեզուս տղայոց եդ պարզախօս։ Եդաւ յապականութիւն կորստեան.եւ այլն։
Ձայն զկնի եդ (սրբոյն ղեւոնդի). (Փարպ.։)
Նա դիցէ վէրս սաստիկս յոգի եւ ի մարմին քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դրաւ կամ եդիր կամ եդեր կամ եէդ. իբր Եդ. որ եւ ռմկ. էրետ։ (Սիւն.։ Ոսկ. յհ. ՟ա. 1։ Լմբ. ։ Վրդն.։ Տօնակ.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։ Դրին. այսինքն Եդին։ Դրեալ, Դրելոց, Դրելիք, այսինքն Եդեալ, դնելիք։ Վրք. հց.։ ՃՃ.։ Նչ. քեր.։ Պերիարմ.։ Դրօղ. իբր Դնօղ.)
Որ անցանի ընդ այնոսիկ (օրէնս՝) որ եդեալքն են, տանջեսցի առ ի դրողէն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։ Դրուան. իբր Եդան։ Վանակ. յոբ.։ Եդիցելոց. այսինքն Եդելոց։ Կիւրղ. գանձ.։)
Քո էր ճշմարտութեամբ իմացուածս այս, եւ քոյին անձին՝ զամենայն յոչնչի եդողիդ. այսինքն յոչինչ առ դնողիդ. (Բրս. թղթ.։)
Ի բաց եդող զինից. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Զծանր բեռն ոչ ի բաց դիեալ. այսինքն եդեալ. (Բրս. ընչեղ.։)
farm, land, field;
country, village;
— տեղիք, rural or country places.
Որ է ի վիճակի ագարակի իւրոյ։ Հրձիգ արար զամենայն անդս եւ զագարակս նոցա։ Որ գայր յագարակէ (կամ յանդէ)։ Յագարակս եւ ի գիւղս։ Զագարակս նորա եւ զաւանս նորա։ Ի վերայ ագարակացն, եւ այլն. (ստէպ ի սուրբ գիրս։)
Գեղջկաց առաւել պատիւ լիցի քան բնակչաց ագարակի. (Մխ. դտ.։)
Կալուած գետնոյ շուրջ զքաղաքօք եւ զգեղիւք. արփալըգ.
Հրամայէ զսահմանս գիւղից եւ ագարակաց որոշել։ Որում տուեալ զաւանն Տատեանս հանդերձ ագարակօք. (Խոր. ՟Բ. 53. 59։)
Գիւղ. աւան. գեղ. քէօյ.
Պատմեցին ի քաղաքին եւ յագարակս։ Ի գիւղսն եւ յագարակսն հանգիցեն. (Ղկ. ՟Ը. 34։ ՟Թ. 12։)
Շինէին եկեղեցիս ի մենաստանս եւ յաւանս եւ յագարակս. (Յհ. կթ.։)
Կարգեաց չորս չորս հողս երդոց յամենայն ագարակ տեղիս. (Ագաթ.։)
tailed;
— աստղ, comet.
Ունող զագի. պոչ ունեցօղ. գույրուգլու.
ԱԳԵՒՈՐ ԱՍՏՂ. Գիսաւոր աստղ. պոչով աստղ. Գույրուգլու էըլտըզ.
Լինի աստղ ագեւոր։ Վասն ագեւոր աստեղն. (Տօմար.։)
national;
related, allied to by marriage;
parent, relation;
— բարք, national character;
աւանդութիւն —, national tradition;
— ժողովն Հայոց, the national assembly or synod of the Armenians.
Սեպհական ազգի եւ ցեղի. ցեղական. հայրենի. իր ազգինը, հօրենական.
Յազգայնոց եւ ի դայեկաց թագաւորին։ Ազգայինք ընդ ազգայինս ընդվզեալ ի նախանձ։ Յազգայնոյն սպանաւ սաւուղ։ Բնաւին ազգայնովքն սրբասիրովք։ Սէր՝ որ առ մարմնաւոր ազգայինս է։ Ոչ ոք յազգայինս կամ ի կարեւոր բարեկամսն հայեցաւ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։ Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
wave, billow, surge, swell of the sea;
gray hairs, old age;
ծաղկիլ ալեաց, խոնարհիլ յալիս, to grow gray-haired, to get old;
ալիս յարուցանել, to agitate the waves;
հերձանել՝ պատառել գալիս, to cleave the waves.
Κύμα, ϰλύδων. Unda, fluctus. Կոհակք. մրրկեալ եւ փրփրեալ ջուր ծովու կամ գետոց. տալղա, գում, թալաս, մէվճ.
Πολιἁ. Canities. Πολιαί, Cani capilli. Սպիտակացեալ հերք ծնօտի արանց. մօրուք փրփրացեալ իբրեւ զալիս ծովու. ճերմակ կամ ճերմկած մօրուք. աղարմըզ՝ ագ սագալ.
Փառք ծերոց ալիք։ Ալիք՝ իմաստութիւն մարդոյ են. (այս ինքն բուն ալիք մարդոյ՝ իմաստութիւն իւր է)։ Մի՛ խորշեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց։ Յառաջ քան զժամանակն ածեն ալիս հոգք։ (Առակ։ Իմ։ Ովս։ Սիր. լ. 26։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ։ Ծաղկեալ ալեօք մօրուսն։ Խայտայր ալեօքն ծերունին. (Խոր. Բ. 48։ Յհ. կթ։ Շար։)
Դուսար քաղգէացւոց՝ ընկեա՛ զքօղ քո, քարշեա՛ զալիս քո. (Ես. Խե. 2։)
Ոչ իջուսցես զալիս նորա խաղաղութեամբ ի դժոխս։ Իբրեւ զի գեղեցիկ է ալեաց՝ առնել դատ. (Գ. թգ. Բ. 6։ Սիր. ԻԵ. 6։)
cf. Ահեղագոչ.
Որ առնէ ահաւոր գոչիւն. ահեղագոչ. մեծաձայն.
Ահաւորագոչ փողովք ետուր պատգամս. (Ճշ.։)
cf. Անշաւիղ.
Անցուցանել ընդ անճանապարհ տեղիս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Նմանութեամբ՝ անտեղի տալի.
Նոյն եւ անճանապարհ ի չար խորհրդոցն ընթացից. (Լմբ. սղ.։)
ԱՆՃԱՆԱՊԱՐՀ. ἁνοδία, ἁνοδίαι. iter impervium, invia, devia. Անճանապարհ վայր. անկոխելի տեղի կամ շաւիղ. զարտուղի ճանապարհ. սարփ եէր.
Վրիպեալ՝ յանճանապարհ խոտորեսցիս։ Անուղղելի բարքն ընդ անճանապարհ վարին։ Ընդ անճանապարհս մոլորեալ։ Յանճանապարհս զարտուղեալք. (Փիլ.։)
infallible, unerring;
— աստեղք, fixed stars.
որ եւ ԱՆՄՈԼՈՐ. ἁπλανής. non erraticus, inerrans. Որ չէ մոլար. ոչ մոլորեալ. անսխալ. անխոտոր. ուղիղ. ողջամիտ. սափմազ. եանըլմազ. խադասըզ.
Անմոլար շաւիղ, կամ գնացք վարուց. (Նար. առաք.։) (Պիտ.։)
Անմոլար տեսութիւն, կամ գիտութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Յճխ. ՟Գ։)
ԱՆՄՈԼԱՐ ԱՍՏԵՂՔ. Հաստատուն աստեղք հաստատութեան, հակադրեալ մոլորակաց.
Զմոլորակսն, եւ զանմոլար աստեղս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Աստեղօք անմոլարիւք. (Բրսղ. մրկ.։)
Ի պարունակեալ աստեղացն՝ անմոլարքն ամենայն ընդ նմին ընդ երկնի շրջաբերեալ լինին։ Անմոլարիցն բազմութիւն անգիտելի է մարդկան. (Արիստ.։)
Յաստեղացն մոլար եւ անմոլար գոլոյ. (Լմբ. սղ.։)
Երեւելիս այս երկին՝ ունի աստեղս մոլորականս եւ անմոլարս. իսկ երկրորդն այն երկին՝ ունի աստեղս բնաւին անմոլարս, ամենեւիմբ լուսաւորս, միշտ կենդանիս եւ անփոփոխելիս. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Անմոլար գնամք ընդ ճանապարհս. (Լմբ. սղ.։)
Անմոլար՝ աստուածաւանդիւք առաջնորդութեամբք հետեւեցելոց ձեռն տուեալ. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։)
cf. Անյիշողութիւն.
Հետեւեալ լինին անզգամութեանն՝ անուսումնութիւն, անհմտութիւն, անյիշողութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Իբրեւ ի բանտ արգել եղեալ անյիշողութեամբ։ Պահեցաւ անյիշութեամբ որպէս ի բանդի. (Արշ.։)
Մոռացումն եւ անյիշութիւն (կամ անյիշողութիւն) առնիցէ հոգւոյ զախտաւոր բնութեանս շարժմունս. (Նիւս. կուս.։)
Մեղաց անյիշութեամբ պատուեալ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Անյիշութեան արժանի եղեալ։ Ի կենացս ժամանակի դիւրաւ ընդունիցիմք քաւութիւն եւ անյիշութիւն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։ Սարկ. քհ.։)
cf. Անլսողութիւն.
Անլու կամ անլուր գտանիլն. անլսողութիւն. անհլութիւն.
cf. Անլսող.
Իբր անլսող. (Ոսկիփոր.։)
to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.
Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։
Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ։ Յիտալիա բռնութեամբ հողմոց անկաք։ Անկան ընդ կողմն դրանն ի ներքս։ Ահա քաղաքս այս մերձ է՝ անկանել ի նա։ Մինչեւ անկանիցիս անդր։ Անկցի ի մի ի քաղաքաց։ Անկեալ էր եւ շիմոն ի նոսա։ Զանկեալսն՝ որք անկան ի նա, խեղեցոյց նաբուզարդան։ Յարեաւ Թեւդաս, յոր անկան արք, եւ այլն։
Փութա՛ անկի՛ր յողորմութիւնն Աստուծոյ։ Անկի՛ր առ Տէր ջերմապէս. (Վրք. հց.։)
Ի նախարարս հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Եկին անկան այր յայր. իմա՛ ժողովեցան։
Անկանել ի ստրկութիւն ծառայութեան. (Եղիշ.։)
Յաղագս անկանելոյ ի պատերազմին մեծի զօարվարին. (Բուզ.։)
Անկեալ էր զօրավարն հայոց ի մեծ պատերազմին։ Կողմանցն երկոցունց անկելոց։ Իսկ ի կողմանէ ուրացելոյն անկանէր յայնմ աւուր ... եւ այլն. (Եղիշ.։)
Բեկաւ անկաւ զօրութիւն ուժոյ իւրոյ. (Եղիշ.։)
Անկեալք յաղօթից, եւ ծնկեալք ի պահոց. (Կանոն.։)
Անկանէր տուն սաղմոսին ի նմանէ. (Վրք. հց.։)
Դեգերիլ. զբաղիլ. պարապիլ.
Ի խնդիր, կամ ի քնին անկանել. (Սահմ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
Տղայ իմ գոլով, եւ յանբան խորհուրդս պատահի ինձ անկանել. (Կլիմաք.։)
Եկին եւ անկան զբանակաւն այլազգեաց։ Անկաւ արեւ զգլխովն Յովնանու։ Անկաւ զնովաւ հողմ ուռուցիկ. եւ այլն։
Ահ սրբութեան նորա անկեալ էր զհեռաւորօք եւ զմերձաւորօք. (Եղիշ.։)
Ալիք ծովու անկարգաբար բերին, յանկանել ի նա բռնութեան հողմոյ. (Սարգ.։)
Յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք՝ ի դուրս գնացին. (Բուզ. ՟Գ. 18։)
Գթել. մեղանչել. յանցանել. եւ ննջել ընդ կնոջ օտարի.
Սիհր աստուած (արեւ) ի կնոջէ ծնաւ, եթէ ոք ընդ իւրում ծնողին անկցի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անկցի ժողովուրդն այր ընդ այր, եւ այր ընդ ընկերի իւրում. (Ես. ՟Գ. 5։)
Չանկաւ օշնան ի ձեռս փափկասուն կանանց։ Ոչ անկաւ բաժակակալք յուրախութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի կողմանէ նորա անկանի ստուերն։ Ի կողման տարերցն՝ որ կան ընդդէմ, անկանի (ստուերն)։ Յայնմ ձայնէ՝ որ միշտ անկանի ի լսելիս նոցա. (Վեցօր.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՄՏԱՑ. Յիմարիլ. խելքը թռցնել. չըլտըրմագ. (Եզնիկ.։ Լաստ. ՟Թ։ Շ. թղթ.։)
ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՄԻՏՍ, Ի ՍԻՐՏ, կամ ԶՄՏՕՔ. Յիշել. յօժարիլ. կամել. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Գծ. ՟Է. 23։ ՃՃ.։)
here, in this place;
hither, to this place;
— աղագաւ, therefore, for this reason.
αὑτοῦ, ἑνταῦθα, ἑνθάδε, ᾦδε. huc, hic Յայս վայր, ուր մեքս եմք. ի տեղիս յայս. հոս. պուրայա.
ԱՅՍՐ ԱՆԴՐ. կամ ԱՅՍՐ ԵՒ ԱՆԴՐ. իբր յայս եւ յայն (տեղի, կամ ինչ). յայսկոյս յայնկոյս. ᾦδε κᾴκεισε. huc illuc եւ այլն.. աս դիս անդին, մէկդին մէկալ դին, հոս հոն. օրայա պուրայա. եօթէ պէրի.
Ի միտս իւրեանց այսր եւ անդր կոծեալ լինէին. (Եղիշ. դտ.։)
ԱՅՍՐ ՔԱՆ. առաւել յայս կողմն. մօտագոյն տեղեաւ կամ ժամանակաւ. յետոյ. ա՛լ ասդին. տահա պէրի.
ԵՒ ԱՅՍՐ. մ. կամ նխ. ի մեր կոյս. դէպ այսր. եւ ի վայր. յետոյ. դէպ ի հոս, անկից վար. պէրիյէ. պէրիտէ. աշաղը. και ὦδε. citra, intra
Ի նմանէ եւ այսր եղեւ այս ամենայն։ Որ ի յԱբրահամէն եւ այսր խոստացեալ էր նոցա. (Եփր. ծն. եւ Յես.։)
Եւ ոչ ի տար աշխարհ այսր զհետ նոցա գնայաք. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Ընձուղտ.
Անաղ. անհամ. անլի. դուզսուզ. յն. անալօս. ἅναλος.
Յաղի եւ յանալի ջրերոյն լինի լեղ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Անբեղնաւոր.
ἅφορος. non frugifer, sterilis. Որ չունի բերս. անարդիւն. անպտուղ. անբեղուն. ամուլ. հասըլսըզ, պերէքթսիզ.
Շնորհեա՛ փոխիլ անբերս անձին՝ ըստ պտղաբեր քոյոյ տնկին. (Յիսուս որդի.։)
there;
-, — առ մնին, — վաղվաղակի, — իսկ, — եւ անդ, on the spot, immediately, out of hand, without delay.
Անդ. ի նմին վայրի. ի յիշատակեալ տեղւոջ. հոն տեղը, նոյն տեղը. հոն տեղը, նոյն տեղը, անտէ, օրատա, օրասընտա. αὑτοῦ. ibi, ibidem կամ լոկ յօդիւ, ἑν τῶ եւ այլն.
Հաճոյ թուեցաւ Շիղայի մնալ անդէն։ Նստէր անդէն ի տան։ Այլ էր անդէն ի տեղւոջն եւ այլն. (յն. լոկ, ի տանն, ի տեղւոջն)։
Անդէն ի քաղաքին արգելուլ։ Անդէն շուրջ զքաղաքաւն էին. (Ագաթ.։)
Էին անդէն ի կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անդէն զայն տեղեօք. (Փարպ.։)
ԱՆԴԷՆ, ԱՆԴԷՆ ԻՍԿ. ԱՆԴԷՆ ԵՒ ԱՆԴ, ԱՆԴԷՆ ԱՌ ՆՄԻՆ, ԱՆԴԷՆ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ. եւ այլն. ἑξαυτῆς, αὑτίκα, statim, illico, mox, continuo. Նոյն հետայն, վաղվաղակի. նոյն ժամայն. իսկ եւ իսկ. անյապաղ. զոյգ ընդ. համայն. իսկոյն, նոյն ատեն. հէման, ֆիլհալ, օլ տէմ, հէմանտէմ.
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ՝ եւ անդէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Անդէն իսկ վաղվաղակի թողուն զհայրն իւրեանց։ Ո՛չ անդէն եւ անդ յանկարծաթափ. (Ագաթ.։)
Անդէն եւ անդ իսկ վտանգեալ։ Անդէն եւ անդ վաղվաղակի սատակեալ լինէր. (Պիտ.։)
Անդէն վաղվաղակի պատուհաս ի վերայ հասանէր. (Ագաթ.։)
Անդէն առանց միոյ վաղվաղակի երկբայութեան պատուհասէր. (Պիտ.։)
Անդէն յանկարծակի պարփակեալ մառախղով. (Ագաթ.։)
there;
beyond, on the other side;
yonder;
ի քաղաք —, to the city;
— քան, beyond, further than, on the other side of, over;
— քան զծով, beyond the sea.
ἑκεῖσε. illuc. եւ այլն. Յայն տեղի. յայն ինչ վայր. հոն, դէպ ի հոն. օրայա.
Յղէին անդր նախարար զոմն. (Ագաթ.։)
Պաղատանս անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Զայսոսիկ ի տեսողս անդր թողացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կամ թարմատար, իբր ի մի կողմն. ի բաց. մէկդի. տէ. հայտէ.
Թողէ՛ք անդր զառաջին յանցանսն ձեր։ Անդր ի բա՛ց թողէք զխաւարային խորհուրդս մոլորելոցն։ Թո՛ղ անդր ի բաց զքրիստոնէութիւնն. (Եղիշ.։)
Դուք ա՛նդր թողէք զ ի վերդ քան զձեզ. (Յհ. կթ.։) cf. Օ՛Ն ԱՆԴՐ։
իբր անդ. անդանօր. հոն տեղը, հոն եղածը. օրատա, օրատաքի.
Մի՛ յապաղել անդր ընդ գինարբու աշխարհականացն մանկունս. (Շ. ընդհ.։)
Անդր քան զթողութիւն. (Ոսկ. եբր.։)
խնդրով. ԵՒ ԱՆԴՐ. նխ. բցռ. խնդրով. ἑπέκεινα. tans, ultra. Առաւել եւս յայն կողմն. աւելի անդին.
Յօրէն ութերորդէ եւ անդր ընդունելի լիցի։ Եւ եղեւ յօրէ յայնմանէ եւ անդր։ Կարգեցէ՛ք զսիրտս ձեր յօրէ յայսմանէ եւ անդր. (Ղեւտ. ԻԲ. 27։ ՟Ա. Թագ. Լ. 25։ Անգ. ՟Բ. 19։)
Ամենայն սպանօղ՝ որ ի քէն եւ անդր լինի. (Եփր. ծն.։)
much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.
Փակեաց յանել գառագեղն. եւ յիրաւի ասացի անել եւ ամուր, քանզի չիք անդ տեղի փախստի։
Անել արգելան. (Եղիշ. ՟Բ։ եւ Նար. ՟Ը։)
cf. Անզբաղ.
Նոյն է ընդ ԱՆԶԲԱՂ. (լծ. եւ յն. անբէրի՛սբաստօս ոչ այսր անդր ձգձգեալ). Ազատ իբր ի զբօսանաց ալեաց. անխռով. հանդարտ. ասուտէ. րահաթ. տաղտաղասըզ. ἁπερίσπαστος, ἁμετεώριστος. non distractus.
Վասն անզբօս մտածութեան. (Բրս. հց. ուր ասի եւ անզբաղ։)
Արթուն մտօք եւ անզբօս հորհրդով կացցուք միաբան յաղօթս. (Ժմ.։)
Թէ զերկիւղն Աստուծոյ ունիցին դաստիարակ, անզբաղ մնան յաշխարհէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Անզբաղութիւն.
vineyard, land planted with slips of the vine;
անկել զայգիս, to plant the vineyard;
կթող այգւոյ, cf. Այգեկութ;
տէր այգւոյ, cf. Այգետէր;
պահապան այգւոյ, keeper or guard of the vineyard.
ԱՅԳԻ որ եւ ԱՅԳԵՍՏԱՆ. ἁμπελών. vinea Պարտէզ՝ ուր խիտ առ խիտ անկեալ իցեն որթք խաղողոյ, եւս եւ թզենիք եւ այլն. էգի պաղ, տիքիք.
Թզենի մի էր տնկեալ յայգւոջ իւրում։ Ե՛րթ գործեա՛ յայգւոջ։ Այգի եղեւ սիրելւոյն. ցանգով փակեցի, տնկեցի որթ սորեկ. մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ ... դա՛տ արարէք ընդ իս եւ ընդ այգի իմ ... զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում, եւ ես ոչ արարի նմա։ Նոյ տնկեաց այգի։ Տնկեցին զայգիս։ Տնկեցի ինձ այգիս։ Զանգ կամ զայգի։ Զընտիր այգւոյ իւրոյ տուժեսցի։ Անգոց եւ այգեաց։ Յառուամէջս այգեացն։ Զայգին իմ ոչ պահեցի։ Աղուեսունս ապականիչս այգեաց։ Այգի եղեւ Սողոմոնի։ Ետ զայգի իւր ցպահապանս. եւ այլն։
Յամենայն կողմանց ցանկով ամրացուցանել զայգի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Որքան ցանկն շուրջ է զայգովն, անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն. (Լմբ. սղ.։)
Յայգեացդ ոստս հատեալ։ Ո՞ւր են ողկոյզք ի յայգւոյ. (Կոչ. ԺԶ։)
another, other;
different, unlike;
some;
—ով ճանապարհաւ, by another way;
—ով օրինակաւ, in another manner;
—ոք, another;
եւ ոչ — ոք, even another;
յայլմէ կողմանէ, another side, the other side;
— է ասել եւ — գործել, it is one thing to say, another to do;
եւ այլն, —ովքն հանդերձ, and so on;
— ընդ այլոյ, one for another, pellmell;
— յայլմէ լինել, to lose one's presence of mind, to be overcome by joy or fear;
ոչ — իւիք, in no other way;
— ընդ —ոյ ասել, to say equivocally, ambiguously.
Այլք ասին, որք չեն նորին էութեան, այլ՝ զանազանին ի միմեանց ըստ իւրաքանչիւր տարբերութեան. (Անյաղթ առած.։) Բայց ա՛յլ ասի եւ թուով տարբերեալն. ուրիշ. էօզկէ. պաշգա. զայրի. գայրը. սաիր. ախեր. տիկեր.
Այլ է՝ որ սերմանէ, եւ այլ է՝ որ հնձէ։ Այլ եւս եօթն երինջք ... արածէին առ այլ երնջովքն։ Զգեցցի այլ պատմուճան։ Ե՛կ ընդ իս յայլ տեղի։ Տարայց զքեզ յայլ տեղի։ Ընդ այլ ճանապարհ։ Այլ առակ։ Այլ ծառայս։ Այլոց մշակաց։ Եղիցի առն այլում։ Ազգի այլում։ Զայլս ապրեցոյց, զանձն ոչ կարէ ապրեցուցանել։ Եւ այլ բազում կանայք։ Կէսքն ասէին ... այլք ասէին։ Այլք այլ իմն աղաղակէին։ Այլ ոք, այլ ոմն, այլք ոմանք։ Յայլմէ ազգէ։ Յայլոց թագաւորաց եւ յայլոց քաղաքաց։ Յայր յայլ. յազգ յայլ. եւ այլն։
Այլով օրինակաւ խօսել ընդ մանուկն, եւ ա՛յլ ընդ ծերն. ա՛յլ ընդ յանցաւորն, եւ ա՛յլ ընդ բարեգործն. (Լմբ. պտրգ. եւ Սղ. ՁԵ. ՂԲ։ )
Երբեմն հոլովի ՅԱՅԼՈՅ, ԶԱՅԼՈՅ, իբր յայլմէ, զայլմէ. այլ անսովոր ե՛ւս է ասել, ՅԱՅԼՄԱՆԷ, իբր յայլմէ կամ յայլոց։ (Ոսկ. յհ.։ Վրք. հց.։) Իսկ ԶԱՅԼՄԷՑ, որպէս զայլոց, է անպէտ։ (Անյաղթ արիստ.։)
Մեք երանեմք այլոց։ Քանզի նա զայլոյն ապականէր։ Զի մի՛ իբրեւ յայլոյ հիման վերայ շինիցեմ. (Մաղ. Գ. 15։ Առակ. ԻԷ. 13։ Հռ. ԺԵ. 20։ )
Յարոյց ինձ Աստուած զաւակ այլ փոխանակ Հաբիլի։ Փորեաց այլ ջրհոր։ Զեօթն ամ եւս այլ։ Ի թագաւորութենէ ի ժողովուրդ յայլ։ Զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի։ Այլով կերպարանաւ. եւ այլն։
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն. (Եղիշ. յես.։)
ԸՆԴ ԱՅԼ. ἁλλαχόθεν. aliunde. Յայլուստ. ուրիշ կողմէն. գայրը դարաֆտան.
Որ ոչ մտանէ ընդ դուռն ի գաւիթ ոչխարացն, այլ՝ ընդ այլ ելանէ, նա գող է. (Յհ. Ժ. 1։)
Յաղագս որոյ յայլսն ասացաք։ Յայլսն ասացեալ է. (Փիլ.։)
ԱՅԼՈՎՔՆ ՀԱՆԴԵՐՁ. ԵՒ ԱՅԼՆ. իբր մ. որ եւ ասի ԵՒ ԱՅԼՆ՝ ՈՐ ԶԿՆԻ. ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. կամ թողում ասել, թո՛ղ զայլսն. մնացածն ալ ասոր պէս. ստիրլէրի պունտ գըյաս էյլէ, պագըսը պունտան ֆէհմ օլունտ. ἐξῆς, καὶ τὰ λοίπα. et quae sequuntur, et caetera. (Կոչ. ընծ.։) (Յհ. իմ.) եւ յայլ գիրս ստէպ։
Սամոստացի զքեզ գրելովն, եւ այլն եւս. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ՅԱՅԼՄԷ ԼԻՆԵԼ. ἅλλος ἑξ ἅλλου γίνομαι. alius ex alio efficior. Այլայլիլ. յայր այլ փոխիլ. այլափոխ իմն լինել. զգածիլ յոյժ ուրախութեամբ կամ երկիւղիւ. ուրիշ մարդ դառնալ, փոխուիլ, եւ շուարիլ. թեպտիլ օլմագ, պիր դարզ օլմագ.
Այլ յայլմէ եղեւ (Զաքէոս), փոխանակ մաքսաւորի նախանձաւոր, փոխանակ անհաւատի հաւատացեալ. (Ոսկ. զաքէ.։)
Զամենայն մարդկային բնութիւնն այլ յայլմէ յարդարեցին. (Սարգ. է. թղթ.։)
Մի՛ այլ այլում շռայլութեամբ յաղթել փութասցուք. (Ածաբ. ծն.։)
Ցուցանելով նոցա այլ ընդ այլ (կամ այլ ընդ այլոյ) ստութեամբ. (Եղիշ. Դ։)
Ի պատմութիւնն՝ այլ ընդ այլոյ կայ. (Եղիշ. դտ.։)
Զոր ոմանք ի ձերոց այլ ընդ այլոյ կարծեօք ծանուցին ձեզ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼ ԸՆԴ ԱՅԼՈՅ. Խառնիխուռն. այլազգաբար. շփոթաբար. ընդ հակառակն. ձախողակի. թիւրութեամբ. ստաբար. ἔτερα ἁνθ’ ἐτέρων. aliud pro alio եւ ἁπεναντίας contra, ex adverso. շփո՛թ, խառնա՛կ, ծուռումո՛ւռ, ներհա՛կ. գարըշըգ, էյրի պիւյրիւ, պէր աքս.
Ակն պղտորեալ՝ այլ ընդ այլոյ տեսանէ։ Ո՛չ զայն գիր գտանեմ, այլ՝ այլ ընդ այլոյ՝ խանգարս եւ կամակորս։ Մոլորեցուցիչքն այլ ընդ այլոյ իմն բանդագուշեն ... Այլ ընդ այլոյ իրքն երեւէին. (Ոսկ. գղ. եւ Մտթ.։)
Ոչ այլ ընդ այլոյ տեսանէր, այլ ի նոցունց յանձանց եւ այլն. (Եղիշ. Ը։)
Այլ ընդ այլոյ տայք զպատասխանիդ. (Եղիշ. թղմ.։)
Սովորութիւնք այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
Անսային իսկ ոչ, եւ այլ ընդ այլոյ մեկնելոց էին։ Ոչ գայթակղեցան՝ այլ ընդ այլոյ բանին կատարելոյ։ Ոչ ածին զմտաւ՝ թէ այլ ընդ այլոյ բանն կատարեցաւ (որպէս թէ՝ ստեցաւ). (Ոսկ. մ. Բ. 16։ Ոսկ. յհ. Բ. 16։)
Որպէս դուդ այլ ընդ այլոյ կարծես՝ թէ արեգակն Աստուած է։ Ըստ կամաց իւրոց զամենայնն այլ ընդ այլոյ երթեալ պատմէր ստութեամբ. (Եղիշ. Բ. Է։)
Այլ ընդ այլոյ ի միմեանց մոլորեալք՝ այր յեղբօրէ իւրմէ անջատելով ցրուեցան. (Ագաթ.։)
Ես այլ ի քաղաք անդր ոչ մտից։ Եւ ոչ մի բանս ունիմ ընդ քեզ այլ. (Վրք. հց.։)
Գրեալ ես ոչ այլ գալ առ մեզ. (Շ. թղթ.։)
Տո՛ւր զքո որդիդ ինձ պատանդ, եւ այլ ընդ իս եւ ընդ քեզ խաղաղութենէ. (Լաստ. Դ։)
Զմեզ բանիւ այլ մի՛ հարցաներ։ Մի՛ այլ վասն այդպիսի իրաց հարցանէք ցմեզ. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ո՛չ ներգործէ այլ։ Ո՛չ կարես այլ զլանալ ... Բարձաւ ա՛յլ դասակարգութիւն։ Ի լնուլ եօթն ամի այլ՝ խառնին յարութեան։ Աւելորդ համարեցաւ այլ աշխատ առնել ... Իսկ դու այլ առաւել խելս քան զՔրիստոսին ի քեզ խառնես. (Լմբ. համբ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. ատ.։)
Եւ նոքա այլ հասին անողորմք ի վերայ թշուառականացս. (Լմբ. սղ.։)
ԱՅԼ, կամ ԱՅ՛Ղ. որպէս յն. ա՛լլ, ալլա՛.. ἁλλά, ἁλλ’. եւ արաբ. իլլա. sed. Ստորասութիւն որոշիչ ի բացասութեանցս ո՛չ, մի՛. իբրու՝ այսպէս յաւէտ. մանաւանդ ասելի՛ է. հապա. եա՛. անճագ. Ո՛չ գրով, այլ՝ հոգւով։ Մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ՝ կամաւ։ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ՝ ամենայն բանիւ, որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ։ Ո՛չ եկի լուծանել, այլ՝ լնուլ։ Մի՛ կալ հակառակ չարին, այլ՝ եթէ եւ այլն։ Մի՛ յաղթիր ի չարէն, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին. եւ այլն։
Կենդանի եմք մարմնով, այլ տկար երկոքումբք. (Շ. թղթ.։)
Ոչ յԵգիպտոսէ միայն, այլ յԵրուսաղէմէ մինչեւ ի Լիւրիկիա. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ միայն յոլովիլ (բազմանալով) այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
Այլ դու եթէ սիրես, աղօթեա՛. (Շ. թղթ.։)
Այլ ինձ ո՞վ տայր հաւասարել։ Այլ աւա՜ղ։ Այլ դու նայեա՛ յիս. (Լմբ.։)
Զմնացորդս ազգի իմոյ կեցուսցես դու. այլ ես եւ եղբայր իմ հրաժարեմք ի քէն. (Ագաթ.։)
Այլ ի վախճանելն Վաղենտիանոսի՝ թագաւորէ անօրէնն Վաղէս. (Յհ. կթ.։)
Այլ ողորմիմ յանցաւորիդ, այլ գթամ ի կողոպտեալդ, այլ զգեցուցանեմ զմերկացեալդ, այլ կենդանացուցանեմ զմեռեալդ. (Սարգ. բ. պետ. Ե։)
Միտքն ա՛յլ երբեմն այլապէս յեղլով, եւ հաստատութիւն ոչ առնու. (Փիլ. ել.։)
Ա՛յլ երբեմն ի մականական խաղսն. (Խոր. Գ. 55։)
Ա՛յլ երբեմն դարձեալ ասէ։ Երբեմն ի դաւաճանութենէ ընտանեացն պատրաստին, ա՛յլ երբեմն ի կորուսանելոյ դողան. (Սարգ. յկ.։)
Զի գիտասցուք զմի Աստուած, ո՛չ ա՛յլ եւ ա՛յլ, իբրեւ թէ ոմն բարի, եւ ոմն չար. (Եղիշ. Բ։)
Ծաղկեցան այլ եւ այլ եւ պէսպէս գունովք. (Նար. երգ.։)
Հոգի եւ մարմին մարդոյ են այլ եւ այլ բնութիւնք։ Ըստ այլ եւ այլ ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ոմանք կա՛մ յայլում եւ յայլում ժամանակս, եւ կամ այլովք պատուհասիւք տանջեալք եղեն. (Փիլ. նխ. բ.։)
Յայլ եւ յայլ տեղիս եւ ժամանակս գրեցին. (Սկեւռ. յար.։)
Այլեւայլս քան զարժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. թագ.։)
Զայգի քո մի՛ վարեսցես այլ եւ այլ. (Ղեւտ. ԺԹ. 19։ Օր. ԻԲ. 9.) սոյնպէես եւ յն. διάφορον. diverse. կամ δίφορον իբր կրկին բերս քաղել, կամ երկիցս սերմանել.
Եւ որ այլ եւս ի կողմանց կողմանց. (Եղիշ.։)
Այլ զի սիրեաց զմարդիկ, վասն այնորիկ եղեւ իբրեւ զմեզ։ Ոչ եթէ ի խնդրել ապաստան, այլ զի լուիցեն արարածք. (Ագաթ.։)
Այլ եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, եւ այլն։ Ոչ ասաց նմա Յիսուս, թէ ոչ մեռանիցի, այլ թէ կամիմ ես՝ թէ կացցէ. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծեսցեն, եթէ ի Կուսէն ա՛ռ սկիզբն. այլ՝ թէ յառաջ քան զյաւիտեանս ի Հօրէ. (Շ. թղթ.։)
ԱՅԼՈՒՐԵՄՆ մ. ԱՅԼ ՈՒՐԵՔ. Յայլ տեղի. ուրիշ տեղ.
Մի՛ այլ ուրեք երթիցես քաղել հասկ. (Հռութ. Բ. 8.) յն. յայլում անդի.