to be grieved, distressed, disturbed, embarrassed, to be torn with anguish, to be in great pain;
to have an urgent and pressing necessity, to be in despair;
to be hurried, in haste;
տագնապէր ջերմամբ մեծաւ, he had been seized with a violent fever.
συνέχομαι obtineor, comprehendor κινδυνεύομαι periclitor ἑξίσταμαι obstupefio եւ σπεύδω, σπουδάζω, κατασπουδάζω studeo, propero pavide եւ այլն. եւ այլն. Ի տագնապ անկանիլ. պաշարիլ ի վիշտ վտանգի. վարանօք փութեալ ճեպիլ. խուճապիլ. շփոթիլ՝ ստիպիլ եւ շտապիլ. պաշարուիլ, տակնուվրայ ըլլալ, արտորալ, նեղը ինկնալ, չարչրկիլ.
Տագնապէեւր ջերմամբ մեծաւ։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Զի էր սիրտ նորա տագնապեալ վասն տապանակին աստուծոյ։ Յայնժամ տագնապեցան դատաւորք։ Տագնապեցաւ այր բենիամինի։ Տագնապեցաւ ի միջոյ չարեաց (այսինքն աճապարեալ ել)։ Յերեսաց նորա տագնապեցայց.եւ այլն։
Երկիւղիւ տագնապին։ Տագնապէր ի դիւաց։ Ի փախուստ եւ ի թագուստ տագնապիմք վասն կիզման նշուլիցն. (Իգն.։ Ճ. ՟Բ.։ Կոչ. ՟Թ։)
Եթէ զոմն փութամ չար առնել ի մերձաւորացն, տագնապիմ զչար ինչ ընկանուլ ի սմանէ. (Պղատ. սոկր.։)
Ո՛րպէս վտանգեալ տագնապիմ յամենայն ժամու յաղագս սուտ անուանս (ուրացութեան)։ Զի մի՛ եւ նոքա գայցեն յայս տեղի տանջանաց, յորում ինքն վտանգեալ տագնապէր. (Փարպ.։ Իգն.։)
cogent, urgent, violent, acute, sharp.
Որ ինչ բերէ զտագնապ. տագնապօղ.
Ցաւ՝ մարմնոյն պատերազմող է եւ տագնապիչ։ Հեշտութեանցն, որ կարի իմն սաստկագոյն տագնապիչ է բնութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Գ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
cf. Տագնապ.
ՏԱԳՆԱՊՈՒԹԻՒՆ ՏԱԳՆԱՊՈՒՄՆ. ἁγωνία angor, angustia. Տագնապ. տագնապիլն.
Որ ինչ տագնապութեան իրք կարծիցին։ Մովսէս նախ երկեաւ յօձէն բազում տագնապութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 3։)
Դողացեալ զարհուրեալ էր եգիպտոս յառաջին տագնապութեանցն, որ եղեն ի նա յասորեստանւոյն. (Գէ. ես.։)
Անդադար տանջանք, եւ աններելի տագնապումն։ Ուժգին լլկանօք իսպառ տագնապմամբ ի ծովին։ (Խորտիկք) հեշտութիւնք միայն ճաշակելեացն են. իսկ տագնապումն եւ վիշտք՝ բոլորն շարունակեալ անդամոցն. (Մանդ.։ Նար. ՟Ծ՟Դ։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
cf. Տագնապ.
ՏԱԳՆԱՊՈՒԹԻՒՆ ՏԱԳՆԱՊՈՒՄՆ. ἁγωνία angor, angustia. Տագնապ. տագնապիլն.
Որ ինչ տագնապութեան իրք կարծիցին։ Մովսէս նախ երկեաւ յօձէն բազում տագնապութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 3։)
Դողացեալ զարհուրեալ էր եգիպտոս յառաջին տագնապութեանցն, որ եղեն ի նա յասորեստանւոյն. (Գէ. ես.։)
Անդադար տանջանք, եւ աններելի տագնապումն։ Ուժգին լլկանօք իսպառ տագնապմամբ ի ծովին։ (Խորտիկք) հեշտութիւնք միայն ճաշակելեացն են. իսկ տագնապումն եւ վիշտք՝ բոլորն շարունակեալ անդամոցն. (Մանդ.։ Նար. ՟Ծ՟Դ։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
brother-in-law (husband's brother).
որ եւ յն. տաի՛ր. δαήρ, ἁνδράδελφος levir, frater mariti. Եղբայր փեսային՝ տագր ասի հարսին. տագր. երկանը ախպարը. գայըն։
Էին դստերաց նորա տագերք ի մեծ նախարարութեանցն։ Ոչ որպէս տագերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ զմանկունս փայփայեցեր. (Խոր. ՟Գ. 32. 68։)
Մարք ի տագերաց ամուսնանայցեն (յետ մահու նախկին փեսայի). (Երզն. մտթ.։)
working hard, very laborious;
troublesome, tiresome.
Ոյր գործն է տաժանելի. աշխատաւոր. քաջարուեստ.
Ո՞ ոք տաժանագործ նիւթող կամ ոստայնանկ (իբրեւ զսարդ). (Փիլ. լիւս.։)
built of wood or of planks (ship).
Գործեալ ի տախտակաց, որպէս նաւ, լաստափայտ. Սանձեալ թիակոբն զերիվարս տախտակագործացն. (Ագաթ.։)
cooper.
cooperage.
ode.
Տաղասացութիւն. երգաբանութիւն.
Շարականաց կարգ աճեցնէր, տաղերգութիւնս ի ճահ առնէր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
putting forth fine shoots.
Եղեւ որթ տաշտագեղ իսրայէլ. (Սեբեր. ՟Բ։)
very hot, burning, ardent, scorching.
Ջերմագին. տոչորիչ. կիզանօղ.
Ունէր զնա տենդն տապագին. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Բնութեամբ տապագին ինչ ... առ ի հրոյն տապ ընդդիմանալ ոչ կարացեալք՝ խորովեալ. (Փիլ. լիւս.։)
predicted, foretold, prophesied.
Գուշակեալ ի տեսանողէ, ի մարգարէէ.
Մարգարէաքարոզ եւ տեսանողագուշակ երեւման տնօրինեցելոյն մարմնով յիսուսի. (Նար. առաք.։)
cf. Տեսագրական.
very perspicacious, of subtle intelligence.
Առ ի յայլոց թերեւս տեսողագունից իմացութեանց եղեն տեսեալ։ Կամ տեսողագոյն քան զնա, կամ աստուածագոյն վարկանիլ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
vegetable green;
chlorophyllus.
cf. Տերեւազգեստ.
ՏԵՐԵՒԱԶԳԵԱՑ ՏԵՐԵՒԱԶԳԵՍՏ. Ունօղ կամ ունելով յինքեան զտերեւս որպէս զգեստ.
Տերեւազգեստ զիւրեանցլ մերկութիւնն ագուցանեն (ծառք)։ Ոստս ի ծառոց ի ճանապարհին տարածանելով տերեւազգեստ եւ ծաղկազարդս։ Յառաջին աստուածատեսակն գեղ տերեւազգեստ ծաղկազարդէ. (Ագաթ.։ Մամբր.։ Երզն. մտթ.։)
clothed, covered with leaves, leafy, green.
ՏԵՐԵՒԱԶԳԵԱՑ ՏԵՐԵՒԱԶԳԵՍՏ. Ունօղ կամ ունելով յինքեան զտերեւս որպէս զգեստ.
Տերեւազգեստ զիւրեանցլ մերկութիւնն ագուցանեն (ծառք)։ Ոստս ի ծառոց ի ճանապարհին տարածանելով տերեւազգեստ եւ ծաղկազարդս։ Յառաջին աստուածատեսակն գեղ տերեւազգեստ ծաղկազարդէ. (Ագաթ.։ Մամբր.։ Երզն. մտթ.։)
pike;
spade in cards;
— մօրուաց, fresh beard, down, downy beard;
ի — նիզակի or — նիզակաց, ի սուր — նիզակի, with the lance, with arms;
with lance or spear thrusts;
ի — նիզակի տապալեցի զնա, I brought him down with a lance thrust;
տիգօք աչաց ակնարկել, to glare at, to frown at, to dart an angry or threatening look, to look daggers at;
տիգօք աչաց խաղաց ի վերայ իմ, be sharpened his eyes upon me, he frowned on me.
• , ի-ա հլ. «նիզակի ծայրի սուր եր-կաթը» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ծն. (փխբ. սաւում է տէգ աչաց «չար նայուածք» (յն. պաք) Յոբ. ժզ. 10, տէգ մօրուաց «միրուսի նոռա-բոյս թելերը» Փարպ. Կղնկտ. փիլ.) որից տէգընկէց Բ. մկ. դ. 14, տիգաւոր ՍԳր. տի-գաբուն Եզեկ. լթ. 9. տիգեալ «միրուսը գա-լու վրայ» Յհ. կթ. նիզակատէգ Բուզ. ե. 37. Մծբ. էջ 359 (գրուած է նիզակատեղ, այս-պէս ուղղելի ըստ ՀԱ 1911, 502), բոլորա-տէգ Խոր. դժնդակատէգ Նար. խչ. ոսկետէգ ԱԲ,
• -Պհյ. *tēγ «տէգ» բառից, որի հետ նոյն ևն պրս. [arabic word] tīγ (tēγ) «որևէ հատու և սուր բան, մասնաւորապէս սուսեր, երկաթն դաշ-նակի, գեղարդեան, սլաքի, նետի, դանակի և կացնոյ, հերիւն կոշկակարաց ևն», բելուճ. t'ēν «սուր, հատու, արագ», բանաստեղծա-կան ոճով «սուսեր», աֆղան. tēγ «սուսեր», քրդ. ti, tiγ «սուսեր», զնդ. taēγa-՝ որ պա-հուած է bitaēγa-«երկսայրի» բառի մէջ (Horn 409)։ Պարսկերէնից է փոխառեալ թրք. təγ «կօշկակարի հերիւն»։ Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. (s)teig-«խթել» արմատից, որի այլ ժառանգներից են սանս. téǰa-«սրաբերան», tigmá «սուր, հատու», tiktá-«կծու, հատու», յն. στιζω «խթել», στιγμα «խայթուածք», լտ. instīgo «դրդել, բրգռել», գոթ. staks «խայթուածք, կէտ», հբգ. stē̄hhan, հսաքս. stēkan, գերմ. stechen «խթել», ռուս. cтerнуть «շուլալել» ևն (Po-korny 2, 612)։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պիտի ունենայինք *թէկ ձևը։-Հիւբշ. 253։
• ՆՀԲ լժ. տճկ. դիգէն «փուշ»։ Սանս և իրան. ձևերի հետ համեմատեցին նախ Gosche 42, յետոյ Böttich. ZDMG 1850. 363, Lag. Urgesch. 358 Muler SWAW 38, 594 և 39, 412, Justi, Zend. sp. 129, Հիւբշ. KZ 23, 22, Տէրվիշ. Al-tarm. 36, Նախալ. 113 ևն։ Հիւնք. պրս. թիյղ, թրք. թըղ և տիք «ուղղորդ, կան-բըյն»։
λόγχη, δόρυ hasta, lancea եւ ἁκίς acies, cuspis, mucro ὁβελίσκος veruculum. Արդն, գեղարդն. նիզակ. սայրասուր որպէս սլաք կամ փուշ. (լծ. եւ դիգէն ՝ փուշ)
Բուն գեղարդան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց, եւ տէգ նորա ի վեցհարիւր սկեղէ երկաթոյ։ Պատեցին զիս տէգք, յանխնայ խոցոտեցին զերիկամունս իմ։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Տիգօք եւ ասպարօք։ Ի տէգ նիզակաց.եւ այլն։
Շուն ոչ միայն առ քարանց հանդուրժէ ձիգս՝ ընդդէմ կալով, այլեւ առ տիգաց եւ նետից ընդդէմ յարձակելով հարուածոցն. (Փիլ. լիւս.։)
Մանուէլ զտէգ նիզակին (զերկաթն) ի ձեռինն կալեալ, եւ նիզակաւն (բնովն) ի կառափն մատուցեալ ծեծէր զարքայն վարազդատ. (Բուզ. ՟Ե. 37։)
Պատեաց զդրախտն փափկութեան ի սուր տէգ նիզակի։ Տեսցեն զքերովբէսն, եւ զսուր տէգ նիզակին. (Եփր. ծն.։)
Անկողինք նորա տէգք սրեալք. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ըստ յն. շամփուրք.)
Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10. յն. սլաքօք.)
Տիգօք աչաց խաղաց տէր ի վերայ մեր։
ՏԷԳ ՄՕՐՈՒԱՑ կամ ՄՈՒՐՈՒԱՑ. μειράκεια πρωτογένεια prima lanugine malas vestiti. Դեռաբոյս հերք ի ծնօտս տիգեալ. նոր մորուք այն ինչ յարբունս հասելոց.
առաջին տէգ մուրուացն արձակեալ, մօրուքն այն ինչ դեռադեռ ծաղկեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Դեռեւս կամէր ծաղկել ի ծնօտս տէգ մուրուացն. (Կաղանկտ.։)
hurling a javelin;
discobolus, quoit-player;
tilter;
— լինել, to joust, to tilt;
to play at quoits.
Որ ընկենու զտէգ կշռակի ճարտթարութեամբ. եւ խաղ տէգընկէց լինելոյ, կամ ձիգս առնելոյ քարամբք. ըստ յն. տի՛սգօս. δίσκος discus. որ է բոլորշի քար. որպէս տէգընկէց՝ ձայնատու ժամանակաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 14։)
depreciated;
undervalue.
Անարգ եւ չնչին ըստ գնոյն. ցած եւ կծծի յոյժ. ըստ յն. ամօթալի, կամ անամօթ.
Յռիժդ եւ ի տժգին վաճառականութիւնն հատեալ են։ Զփոխոցն եւ զտոկոսեացն, եւ զտուրեւառ փոխոցն, որ բազում տժգին վաճառականութեանն կրպակաց նման է. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. եւ 8։)
to depreciate, to underrate, to undervalue.
ՏԺԳՆԵԼ. Տժգին առնել. ռշգութեամբ ցածուցանել զգինն.
Չիք կալ ի վաճառի, եւ ոչ զգինս ինչ տժգնել, ոչ ի կապելանոց, եւ ո՛չ ի հանութս. (Ոսկ. ես.։)
depreciation.
discontent, malcontent, dissatisfied.
ՏԺԳՈՀ ԼԻՆԻՄ, ՏԺԳՈՀԻՄ, եցայ. Անգոհ գտանիլ. տրտնջել. բողոքել. ճժգոհալ, տռտռալ, մրմռալ.
Դադարեսցուք տժգոհ լինելով զբնութենէս։ Որքան տժգոհ նախախնամութենէն լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տօնակ.։)
Հալածեցայ, բայց տժգոհիմ ի գործակցաց չարախորհին. (Յիսուս որդի.։)
Դժգոհ. անգոհ. տրտնջօղ. եւ Տժգոհութեամբ. ճժգոհ.
Զի միւսն տժգոհաց է. (Ոսկ. կող.։)
Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ թ անզոյգ տանիր. (Տօնակ.։)
cf. Տժգոհիմ.
to be discontented, displeased.
ՏԺԳՈՀ ԼԻՆԻՄ, ՏԺԳՈՀԻՄ. Անգոհ գտանիլ. տրտնջել. բողոքել. ճժգոհալ, տռտռալ, մրմռալ.
Դադարեսցուք տժգոհ լինելով զբնութենէս։ Որքան տժգոհ նախախնամութենէն լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տօնակ.։)
Հալածեցայ, բայց տժգոհիմ ի գործակցաց չարախորհին. (Յիսուս որդի.։)
malcontent, discontent or discontentment, dissatisfaction.
colourless, discoloured, pale, wan, ghastly, leaden-hued, livid.
ՏԺԳՈՅՆ կամ ԴԺԳՈՅՆ. յորմէ. ՏԺԳՈՅՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՏԺԳՈՒՆՈՒԹԻՒՆ. Գունաթափ կամ այլայլեալ գոյն տխուր.
Տժգոյնութիւն մարմնոյ, եւ աղքատութիւն ընչից. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
to discolour, to cause to lose colour, to render pale, to tarnish.
μαραίνω macero. Այլայլել եւ աղաւաղել զգոյն. գունը աւրել.
Ցաւք հասանիցեն, եւ զգոյն տժգունիցեն, եւ զգեղն եղծանիցեն. (Ոսկ. եբր.։)
to lose colour, to fade, to become wan, to grow pale.
Ըստ որում զարծաթոյ է տեսանել զնիւթ, որ այնքան զնշոյլս արեգականն ոչ կարէ տանել, որչափ աղտովն է տժգունեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
want of colour, paleness.
pike-staff, shaft of a spear;
rest of a lance.
Տիգի բուն. փայտ ինզակի.
Այրեսցեն զնիզակս, զտիգաբունս. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 9.) յն. զգաւազանս ձեռաց, եւ զգեղարդունս։
wounded by a lance or pike;
— առնել, to wound with a lance.
Տիգաւ խոցեալ. մզրախով զարնուած՝ բացուած.
Արբուցեր մեզ ի տիգախոց կողէդ։ Կարմրացեալ հանդերձիւ ի տիգախոց բղխեալ կողէն. (Շար.։)
Նման նոյնակի ի յօձին հարեալ թունից լաւանայր կողածին տիգախոց կողիւն. (Շ. տաղ.)
Տիգախոց արարեալ սպանին (զսուրբն թովմարս). (Հ. կիլիկ.։)
roots.
lancer, pikeman, halberdier.
δορατοφόρος hastifer δεξιολάβος lancearius ζιβύνην κρατήσων zibinam tenens. Ունօղ՝ կրօղ զտէգ, որպէս եւ զսուին. ինզակաւոր.
Վահանաւորք եւ տիգաւորք։ Ասպար ի ձեռին տիգաւոր հետեւակ։ Աղեղնաւորք եւ տիգաւորք։ Արս հեծեալս՝ տիգաւորս։ Հեծեալս եօթանասուն, եւ տիգաւորս երկերիւր.եւ այլն։
Այր քաջ էր, եւ բազմաց տէր տիգաւորաց. (Խոր. ՟Բ. 43, կամ 46։)
Աղեղնաւորք կորովեաց, եւ տիգաւորք նիզակաց. (Յհ. կթ.։)
Ոմանք ի նոցանէ տիգաւորք էին. (Պիտ.։)
growing, new (beard).
Մրազարդ մօրուքն ի ծնօտմն դեռեւս էր տիգեալ եւ ընձիւղեալ. (Յհ. կթ.։)
Տէգք մօրուացն բուսանիլ սկսեալ.
to lance, to strike with a lance.
fore-arms, arms.
Զոսկի ապարանջանքն ի տիգսն արկանեն, այսինքն ի ծղիսն։
ραχίων brachium. Ծղիք. բազուկ. թեւ. գօլ.
Որ արմնկանց վերոյ ապարանջան ի տիգսն արկանեն. (Ոսկ. ես.)
Մի՛ զտիգս մերկանել (յն. մերկանալ), մի՛ զայտս ցտել։ Զտիգսն հատեալս (այսինքն ցտեալս ի վերայ մեռելոց), զերեսս պատառեալս. (Ոսկ. փիլիպ.։ Բուզ. ՟Ե. 31։)
Ի տգաց միայն զպարտատիկն աջոյ ձեռամբն առեալ. իմա՛ զձախոյ ծղիս՝ յոր արտաքոյ կամ ի ներքոյ փաթութեալ, պահէր զպարսատիկն. եւ կամ իմա՛ որպէս յն. այն է պահարան, կամ քսակ հանդերձին.
cf. Տիեզերաբանական.
cosmographer.
resounding throughout the universe.
cf. ՏԻԵԶԵՐՔ. ըստ յն. ասի եզ՛՛. իգումէնհ. յոք՛՛. իգումէնէ. այսինքն բնակեալ վայր. բնակութեան տեղիք.
Տիեզերագոչ փողով հրաւիրէ զընդհանուրս։ Երկնային փողն տիեզերագոչ պօղոս. (Խոր. վրդվռ.։ Լծ. կոչ.։ եւ Սիսիան.։)
cosmographical.
occupying all the world.
Որ գրաւեալ ունի կամ լնու զտիեզերս. բոլոր ասխարհքը լեցընօղ՝ բռնօղ.
Այս ծով մեծ տիեզերագրաւ, բոլոր իից գոգ։ Համահաւաք եկեղեցի սուրբ՝ տիեզերագրաւ կաթողիկէ. (Նար. մծբ.։ Վրդն. ծն.։)
cosmography.
bill.
very good-looking, handsome, lovely, fascinating, charming, prepossessing, graceful, fair, beautiful.
Վայելուչ գեղով. չքնաղ. գեղապանծ.
Արուսեակն սկայընթաց եւ վայելչագեղ։ Վայելչագեղ սուրբ կոյս տիրածին. (Նար. առաք.։ Գանձ.։)
Կամ գ. որպէս Գեղ վայելչութեան՝ զարդ.
Ո՛վ լռութիւն (կամ հանդարտութիւն) վայելչագեղ սրտից եւ արձանաց. (Վրք. հց. ձ։)
ferocious, fierce, wild, savage, inhuman, cruel.
ἁγροικός, ἅγριος agrestis, rusticus եւ ferus, immanis, asperrimus. Որ ի վայրի ագանի. բացօթեագ. վայրաբնակ. վայրենի. եւ Վիրագ. գաղանամիտ. անմարգի. խիստ. դժնդակ. լեռնցի, կոպիտ, անգութ. եապանի.
Նա եղիցի այր վայրագ։ Այր հմուտ որսոյ՝ վայրագ. (Ծն. ՟Ժ՟Զ. 12։ ՟Ի՟Ե. 27։)
Ասպականի էր եւ վայրագ։ Եւ առ այոքիւք վայրագօքս է անքաղաք եւս, եւ փախստական յօրինաց, եւ ուղիղ վարուց անճաշակ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
Անձեռնընդել վայրագիդ։ Ի գազանաբարոյ վայրագսն. (Պիտ.։)
Ո՛րպէս վայրագ էր կիկղոփս. (Պիտառ.։)
Քան զփարաւոն եգիպտացին՝ խիստ եւ վայրագ սրտիւ եղեր. (Շ. եդես.։)
Անձրեւ հանդարտագոյն, եւ վայրագն (կարկուտ)։ Ի սառնամանիս վայրագս. (Ածաբ. կարկտ. եւ Ածաբ. աղք.։)
ferociously, cruelly.
Իբրեւ զվայրագ. վայրագութեամբ. գաղտնաբար.
Որպէս գազան չար վայրագաբար եւ անսրբապէս ի վերայ հասեալ լինէր. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Վայրենամիտ.
Վայրագ մտօք.
Վայրագամիտ իբրեւ զեսաւ. (Երզն. աղ.։)
cf. Իջանեմ.
ՎԱՅՐԱԳԱՅԻԼ. Ի վայր գալ. իջանել.
Մաղասքն կծուագոյն զընդդիմակսն առնելով (զդեղս անոյշս) այնպէս վայրագայիլ ստիպէ. (Խոսր.։)
bellowing, lowing;
roaring.
βληχή, βλήχημα balatus Ձայն գոչման անբանից, հօտից եւ անդեայց. մայելը, պոռալը.
to bellow, to low;
to roar.
Ոչ յայտնեաց Աբրահամ որդւոյն իւրում, թէ դու ես գառն պատարագի, զի մի՛ բառաչիցէ ի գոլով . (կամ) զի մի՛ բառաչեսցէ ընդդէմ հօրն. (Եփր. ի նինուէ.։)
Դեւն իբրեւ զառիւծ եղեալ, եւ ընդ դէմն բառաչեալ, ոչ կարաց խափանել զնա ի հոգեւոր աղօթիցն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բառգիրք.
renowned, famous, excellent;
rich.
Առաւելապէս իմն կամեցեալ երեւեցուցանել բառացիս առ բնաւ ազգօք։ Արտաքին վայելիւք երջանիկ բառիցս. (Պիտ.։)
Եթէ ոչ բարձրասցիս ըստ մարմնոյ բառացի գոլ. (Մագ. լ։)
renown, glory, excellence, beauty.
Բառացի գոլն. ճոխ եւ պանծալի վիճակ. շքեղութիւն. ճոխութիւն.
lever;
porringer;
handle.
Առին զտապանակն բառնալեօքն ի վերայ ուսոց իւրեանց։ Զտապանակն, եւ զբառնալիս նորա։ Շուրջ ունէին բառնալիքն, եւ հայէին գլուխք բառնալեացն. (եւ այլն. ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ե. 8.9։)
reproach, blame, rebuke.
διαβολή, αἱτία criminatio, obtrectatio, culpa, accusatio Պարսաւագրութիւն, բամբասանք. բանսարկութիւն. քրթմնջիւն, ստգտանք, թշնամանք. նախատինք.
Արա՛ զսուգն ըստ արժանի նորա՝ օր (մի) եւ երկուք վասն բասրանաց. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 16։)
Զայսքան լսելով ի մեզ մեծաբանութիւնս եւ բասրանս. (Սարկ. հանգ.։)
Զքիլսն չարաբանս ի բասրանս նորա ձգէր. (Յհ. կթ.։)
to reproach, to blame, to condemn, to rebuke, to censure.
Ըստ գտանելով եւ բասրելով զնոսա։ Ըմբռնելի եւ բասրելի գոլ զնոսա. (Փիլ.)
Անդէն իսկ առ նմին բասրեաց զնա. (Եփր. թագ.։)
Բասրելով յիւրոց զօրացն վասն առաւել պղերգութեանն։ Եւ մարդկան գովելիս, կամ բասրելիս. (Խոր. ՟Բ. 21։ եւ ՟Ա. 18։)
Զի մի՛ բասրեալ լինիցին իբր որովոյնապարարս. (Իգն.։)
that spins or weaves finely;
finely spun or woven.
Ամաչեսցեն կտաւագործքն բարակամանք. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 9։)
Յորժամ զօրագոյն ինչ յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման, պատառէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Բարակաման կերպասուք զզգեստսն պաճուճեսցեն. (Երզն. մտթ.։)
prosopopoeia;
allegory.
Այժմ ձգէ զբան ի բարառնութիւն (ի դէմս խաչի). (Շ. բարձր.։)
Զանուն գետոյն եւ ջրոյն այժմ վկայութիւն փոխեալ՝ յայտնեաց զստուգութիւն բարառնութեանն։ Տե՛ս զբարառնութիւն առակիս։ Ոչ բնաւ շրջէ զբարառնութիւն անուանցն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Բարառնութեամբ է ասացեալդ՝ որ ճշգրտէ զճշմարտութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
idle tales, nonsense, tiresome repetitions, silly story, prating, gossip, dotage
ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.
cf. Բարբանջ.
Զամենայն զայսպիսի ինչ բարբանջմունս ի բաց հանէ յօրէնսդրութենէ. (Փիլ. բագն.։)
Յիմարութեան, կամ ունայնաձայն բարբանջմունք. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. հանգ.։)
cf. Բարբանջ.
ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.
cf. Բարբանջ.
Բարբանջանս, եւ խաբեբայից գրեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Խոնարհեալ ի նենգապատիր բարբաջանս ոմանց. (Յհ. կթ.։)
to make tiresome repetitions, to chat, to prattle, to bawl, to tattle.
Արտաքոյ գրոց սրբոց բարբանջեն. (Եզնիկ.։)
Առանց առանցանելոյ եւ բարբաջելոյ զգաստաբար կերակրիմք։ Առանցանիցէ եւ բարբանջիցէ եւ խելագարիցէ։ Կրկին իրք են արբենալոյն. մին՝ բարբաջելոյ, զանցանել զգինեաւ, որ է յանցանք. եւ միւսն՝ գինելն, ոչ բարբաջելով գինեզանցութեամբ. (Փիլ.։)
cf. Բարբանջեմ.
Արտաքոյ գրոց սրբոց բարբանջեն. (Եզնիկ.։)
Առանց առանցանելոյ եւ բարբաջելոյ զգաստաբար կերակրիմք։ Առանցանիցէ եւ բարբանջիցէ եւ խելագարիցէ։ Կրկին իրք են արբենալոյն. մին՝ բարբաջելոյ, զանցանել զգինեաւ, որ է յանցանք. եւ միւսն՝ գինելն, ոչ բարբաջելով գինեզանցութեամբ. (Փիլ.։)
to speak;
to cry out, to exclaim.
ԲԱՐԲԱՌԻՄ որ եւ ԲԱՐԲԱՌԵՄ. φθέγγομαι, ἁποφθέγγομαι, λαλέω vocem edo, loquor Մարդկային ձայնիւ խօսել. հանել բան ընդ բերան. արտաբերել. գոչել. խօսիլ.
Նենգութիւն բարբառիք։ Զպարկեշտս բարբառիմ։ Մեծաբանս սնոտեաց բարբառեալ։ Հարցուկք բարբառեցան աշխատութիւնս եւ այլն։
Զպիթագորեանն կարել բարբառել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։)
Զպղատոնականն համարձակագոյն այժմ բարբառիմ. (Խոր. ՟Ա. 32։)
ԲԱՐԲԱՌԻՄ. չ.ձ. Յայն արձակել. կարդալ. գոչել. տալ ձայն բարբառոյ. բերան բանալ. խիզախել. ազդել.
cf. Բարբարոս.
Հեգնելով ըստ բարբարիկ վայրենական մտաց. (Ոսկ. ես.։)
Հնազանդել ընդ ձեռամբ հեթանոսական եւ բարբարիկոն ազգին սասանականին. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Անարուեստ խօսք, եւ արձակ, եւ բարբարիկոն լեզու. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
to hesitate, to haggle;
to be busy, embroiled, perplexed.
ԲԱՐԲԱՐԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՐԻՄ. ἁκαιρέομαι opportuitate temporis destituor Չլինել պարապ եւ ձեռնհաս. չգտանել դիպող ժամ. կամ Պատճառել չունել զժամանակ. (ըստ յն. անժամանակիլ)
Եւ դուք զմտաւ ածէք հոգալ ինչ վասն իմ, որպէս եւ հոգայիքն, բայց բարբարէիք իմնէ. (Փիլիպ. ՟Դ. 10։)
Որպէս հոգայիքն դուք, բայց բարբարեցարուք իմն վասն յապաղիչ մոլորութեանցն, որ պատեալ էին զձեօք. (Եփր. փիլիպ.։)
to accumulate, to hoard;
to bind up;
to compound, to conjoin.
Առնելն՝ զամենայն օգուտս հոգեւորականս յինքեան բարդեալ ունի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
that speaks well of others.
(քառավանկ) Որ բարիս խօսի. գովիչ.
well deserved, worthy, obliging.
well, right;
safely;
— եկիք, be welcome;
— նմա՜, adieu ! — մնալ ասել, to bid farewell, to take leave;
to renounce, to forsake.
(ի գործիականէ բառիս Բարի) καλῶς bene Բարւոք, բարիոք (որ է իբրու բարեօք) լաւ. եւ Ողջամբ. բարով, աղէկ.
Յարուցեալ գնացից առ հայր իմ բարեաւ, ուստի ելին չարապէս. (Ոսկ. ղկ.։)
Բարեաւ գնացին։ Հասեալ բարեաւ ի նաւահանգիստն. (Լմբ. սղ.։)
Արձակիցէ զնա բարեաւ ընդ ճանապարհ. յն. ի ճանապարհ բարի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 20։)
Ամենայն կենցաղական հոգոց բարեաւ մնալ ասացեալք. (Սահմ. յռջբ։)
Որոց բնութիւնն ոչ փութացաւ (յուսումն) առ կարգեալ ամօքդ, բարեաւ մնալ ասելով՝ թողուլ։ Այնոցիկ բարեաւ մնալ ասել. (Պղատ. օրին. ՟Է. ՟Ը։)
Բարեօք մնալ ասացեալք (խնդրոյս զաստուածոց՝) առ օրէնս միւսանգամ դարձցուք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
fortunate, lucky;
prosperous, happy, favourable, propitious.
Զմարմին հովուին մեր քաջի՝ հովուաց բարեբախտաց գտեալ. (Վրդն. լս.։)
Ոչ երբէք կարասցէ (ախտաւորն) բարեբախտ գոլ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Շնորհաւոր եւ բարեբախտ առ ամենեսեան երեւելին. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Բարեբախտ;
բարեբախտիկ լինել, cf. Բարեբախտիմ.
Ո՛չ բարեբախտիկ է մարմին՝ յերկնայնոյն եղեալ գոյացութենէ։ Բարեբախտիկ եւ երջանիկ։ Երջանիկք եւ բարեբախտիկք։ Բարեբախտիկ հանդիպութիւն (յն. բարեբախտութիւն). (Փիլ.։)
Ըստ ժամանակին չարաբախտ զոք լինել, եւ բարեբախտիկ. (Իգն.։)
ԲԱՐԵԲԱԽՏԻԿ ԼԻՆԵԼ. Բարեբախտանալ. երջանկանալ. յաջողութիւն գտանել.
Յորս եւ բարեբախտիկ եղեալ՝ թագաւորաց. (Վրք. սեղբ.։)
fortunately, happily, luckily.
Ոչ գործէր (ինչ) բարեբախտաբար (ի պատերազմի). (Սոկր.։)
fortune, happiness, prosperity, chance, destiny.
Եւ այսպիսի դիպուածս ի բարեբախտութիւն յաւելեալ՝ փառս յաճախէ Տիգրանայ։ Ո՛վ սողոն սողոն, գեղեցիկ բարբառեցար՝ ոչ երանել զբարեբախտութիւն մարդոյ մինչեւ ցվախճան. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 12։)
that praises.
εὕλογος beneficus, re rationalis որ եւ ԲԱՐԵԲԱՆԱԿԱՆ. Գովասանական, օրհներգական. քաջավայելուչ բանիւ.
Բարեբան գովութիւնք միմեանց, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)
Երգեմ բարեբան գոհաբանութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
to bless, to praise.
εὑτυχέω benedico, laudo Բարիս խօսել կամ ասել. գովել. օրհնել.
Սիրելիք բազմաց, եւ բարեբանեալք յամենեցունց. (Իգն.։)
Բարեբանեալ է եւ այս իմաստ հոգեւոր։ Զարմանալի մասամբք երանեալք եւ բարեբանեալք. (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. առաք.։)
Մանաւանդ՝ Օրհնել զԱստուած, օրհնաբանել. գոհաբանել, փառաբանել. փառատրել.
Օրհնել զհայր, գովել զորդի, բարեբանել զսուրբ հոգին. որ ի նոյն միտս հային։
Զօրհներգութիւն երից մանկանցն ընդ սերովբէսն բարեբանեմք, (այսինքն եղանակեմք, երկրորդեմք). (Շար.։)
benediction praise, encomium.
Գիտէ բարեբանութիւն յօժարագոյնս առնել եւ զյաղթեալն. (Նեղոս.։)
Մանաւանդ՝ Օրհնութիւն, որպէս օրհնաբանութիւն Աստուծոյ, գովաբանութիւն, օրհներգութիւն, գովութիւն. փառաբանութիւն.
Սաղմոսին բարեբանութիւն։ Գովեստ բարեբանութեան։ Երգողաբարբառ բարեբանութիւնս. (Նար.։)
Շատխօսութեամբ անցուցանեմք զժամանակ բարեբանութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
ՕՐ ԲԱՐԵԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. բարեբանեալ օր. բարեբանօղ օր. Օր արմաւենեաց. ողոգոմեան. ծաղկազարդն.
Ողոգսմեանն մեծ, որ կոչի բարեբանեալ օր. (Կանոն.։)
Որ այսպիսի տիեզերագով եւ բարեբանօղ հանդիպեցաք աւուրս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
beneficent, bounteous, that does good, liberal.
Իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ ի մասունս եօթանց առաջադրութեանց գնդիցն վառելոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բարեբախտ.
Պատմել վասն բնակութեան բարեբաստիս (գարնայնոյ). (Պիտ.։)
cf. Բարեբախտ.
Որ պարտեցաւն՝ թշուառական է, իսկ որ վարեցաւն՝ բարեբաստիկ։ Սոդովմայեցւոց գաւառն յառաջ քան զբոցակէզ լինել կարի յոյջ բարեբաստիկ էր։ Կատարած է բարեբաստիկ կենաց՝ առ ի յԱստուածն նմանութիւն. (Փիլ. ստէպ։)
cf. Բարեբախտութիւն.
Սահման բարեբաստութեան՝ Աստուծոյ մերձաւորութեան գալուստ է։ Սկիզբն եւ վախճան բարեբաստութեան՝ կարե՛լ զԱստուած տեսանել է։ Որում բաւական եղեւ զհայրն եւ զարարիչն տեսանել, ի բուն ի ծայր բարեբաստութեան գիտասցէ յառաջ անցեալ. (Փիլ. ստէպ։)
Տեղեկագոյն առն բարեբաստութեան։ Ի վերայ այսոցիկ բարեբաստութեանց. (Յհ. կթ.։)
Քեզ բարեբաստութիւնք շրթացն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) իմա՛ գովեստ երանութեան։
goodnatured, good-tempered, civil, benign, affable, kind.
Եթէ առ թշնամիսն բարեբարոյ գտանիմք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
excellent character, good-nature.
Հետեւեալ լինի ազատականութեանն՝ եւ բարուց գիջութիւն (մեղմութիւն), եւ բարեբարոյութիւն, եւ մարդասիրութիւնն, եւ ողորմած գոլն. (Արիստ. առաք.։)
cf. Բարեբարոյութիւն.
Փոխնանակ գրելոյ՝ Բարեբարոյ.
fertility, fructification.
εὑφορία fertilitas, foecunditas Արգասաւորութիւն. քաջապտղութիւն, բեղնաւորութիւն.
that has good suckers, shoots or sprouts.
Որ ունի զբարի բարի բողբոջս. գեղեցկապէս բողբոջեալ. քաջընձիւղ. աղէկ ճղեր դուրս տուօղ, ուռճացած.
Երեւացաւ ցամաքն հանդերձ բարեբողբոջ բոսօք եւ տնկօք. (Յհ. գառն.։)
that produces good fruit fruitful;
good-natured.
Կամ՝ Բարւոք բուսեալ. գովելի ըստ բուսոյ բարուց. ընտիր.
that causes good to come forth.
Լուսաշարժ եւ բարեբուխ ստեղծագործեալք. (Տօնակ.։)
naturally good, that has a good disposition, humane.
Ի բարեբուն հոգւոյն վտակք. (Շար.։)
Բարեբունն Աստուած, եւ անհաս մարդասիրութեան անդունդք։ Զորս ատէ բարեբունն Աստուած։ Ոչ մոռանայ Աստուած զբարեբուն գութն արարչական. (Վրդն. քրզ. եւ Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
cf. Անսպառ.
Թագաւորութիւն անսպառական. (Եզնիկ.։)
cf. Անսպառ.
Թագաւորութիւն անսպառական. (Եզնիկ.։)
inexhaustible state.
Անսպառն գոլ. մշտնջենաւորութիւն.
Հոգիդ սուրբ ճշմարտութեան բղխեալ առ ի քէն անսպառութեամբ (այսինքն անհատաբար)։ Յարակայ զենեալ անսպառութեամբ (այսինքն անծախապէս). (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Խ՟Է։)
unscarred.
Լեառն՝ որ է կուսական արգանդն, անսպի մնաց եւ անթերանալի. (Համամ առակ.։)
Ի բերանոյ առիւծուն զգառինս իւր ապրեցոյց անսպի եւ անվնաս. (Վրք. հց. ձ։)
without means, without property, poor.
ἁκτήμων. nihil possidens, inops, pauper. Ոյր ոչ գոն ստացուածք. անինչ. աղքատ, մանաւանդ կամաւորն.
Անստացուած միայնակեաց՝ ճանապարհորդ թեթեաւգնաց. (Վրք. հց. ձ։)
want of means, poverty.
Ումեմն տայ զգթութիւն ողորմութեան, եւ այլումն տայ անստացութիւն. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)
uncreated
without breast or udder;
without milk.
ԱՆՍՏԻՆ հնչեալ ԱՆԸՍՏԻՆ. Ոյր ոչ գոն կամ չեւ են ի վեր երեւեալ եւ լցեալ կաթամբ ստինք. ծիծ՝ կամ կաթ չունեցօղ.
Փոքր եւ անստին եւ անհանճար բնութեանս։ Փոքր այն ստեղծուած, եւ անստին. (Նար. երգ.։)