dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
ո հլ. «շաղ» ՍԳր. Եզն. Սեբեր. որից ցօղել ՍԳր. Ագաթ. ցօղագին Ես. ժը. 4. Դան. գ. 5. Ագաթ. ցօղալից Ագաթ. ցօղահար Ա-գաթ. Ոսկ. մ. գ. 30. ցօղածին Արծր. Գնձ. ցօղաւոր Շար. Գնձ. մանրացօղ Ոսկ. ես. Վեցօր. վերացօղել Տօնակ. ցօղաթուրմ, ցօ-կաթաթախ, ցօղաշատ (նոր բառեր)։
Klaproth, As. pol. 105 պրս. êeh, cih «ցօղ»։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. շաղ, եբր. թալ։ Մորթման ZDMG 24, 80 կցում է թրք. [arabic word] čiy հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Altarm. 43 սանս. stu «կաթկթիլ», stīka «կա-թիլ, կայլակ». կրկնաւորն է հյ. ցնցուղ։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» բառից։ Մառ ЗВО 19. 171 վրաց, ցվարի, մինգր. ցունջի, ցունդի հոմանիշների հետ յա-բեթական արմատից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 297 հյ. շաղ և պրս. zāla հոմանիշների հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. Կր. Մշ. Տփ. ցօղ, որից և ցօղալ Խրբ. «անձրևը շաղել», Ակն. «կայլա-կել, կաթկթիլ», ցօղուել Պլ. «թեթև անձրևել. 2. մի քիչ ջրով լուալ, rincer» (որ և Սվ. ցղուել), ցօղվուցք Բլ. «ձձումը դատարկե-լուց յետոյ լուացած ջուրը»։
Ի ցօղոյ երկնից։ Ընդ առաւօտն ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբանակաւն։ Իջցէ իբրեւ զցօղ պատգամք իմ։ Երկինք նմա համբարակ ցօղոյ։ Լցաւ գլուխ իմ ցօղով։ Էջ ցօղ ի գզաթէ անտի լի կոնքիւ ջրոյ։ Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ.եւ այլն։
Ցօղ է գիջութիւն ի պարզոյ բերեալ ըստ անօսր բաղկացութեան ... եւ եղեամն է ցօղ թերասառոյց. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնաւութիւն յերկիր առաքեալ, երեալ ջրագոյն. զոր ցօղ անուանել սովորութիւն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երկինք ամպովք եւ ցօղովք եւ լուսաւորօք խնամէ. (Յճխ. ՟Է։)
Օդ առանց ցօղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. (Եզնիկ.։)
Դու ընկա՛լ, ասէ, զցօղ պատգամաց իմոց, եւ ես ածից քեզ զցօղ անձրեւոյ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն ցօղոյն նըման. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)
Լայնաբար՝ Զովացուցիչ հանգոյն ցօղոյ. ցօղագին իմն. եւ այլն.
Զհուրս զայս՝ զոր տեսանես, ցօղ առնէ ինձ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զհուրն ի ցօղ փոխեցին։ Կենարար ցօղով քո փրկեցեր զերիս մանկունսն։ Շիջացեր զհուրն հողմաբեր ցօղով. (Շար.։)
Ցող արեան քոյ տէր ցօղեա՛ ի հոգիս։ Ցօղն որ ի քոյդ կողէ ցօղեալ։ Ցօղով արեան ձերոյ։ Ցօղով արեամբ ձերով. (Ժմ.։ Տաղ.։)
thin drizzle or dew.
որ եւ ՄԱՆՐԱՑՕՂ ՑՕՂ. ψεκάς ros, guttula roris. Ցօղ՝ որ մանր ցօղէ իբրեւ զցնցուղս.
Եւ ապա կարծեմ իբրեւ ամպ մի մանրացօղ, նոյնպէս թանձրութիւն գոլորշեացն յարտօսր լուծանի. (Բրս. գոհ.։)
Աղեկաս ասէ, ահաւասիկ կղզիք իբրեւ զմանրացօղ իջեալ. (Ոսկ. ես.։)
Արկանէ ցօղ մանրացօղ ընդ ամենայն երեսս երկրի. (Վեցօր. ՟Զ։ Շիր.։)
adulterer.
roriferous.
rorifluent.
Որ բղխէ կամ հոսէ զցօղ, զանձրեւ.
Ամպք՝ ցօղաբուղխ առատութեամբ զտիեզերս արբուցանեն. (Խոր. վրդվռ.։)
dewy;
cool, fresh, refreshing.
coolly, freshly.
Խոնաւ եւ զով, զովացուցիչ հանգոյն ցօղոյ, ունօղ զցօղ կամ զնմանութիւն նորա. շաղի պէս պաղուկ, պաղըշտկօղ.
Իբրեւ զամպ ցօղագին (յն. ցօղոյ) յաւուրս ամարայնոյ։ Իբրեւ զհողմ՝ որ ցօղագին շնչիցէ. յն. հողմ ցօղոյ շնչօղ կամ շչնչօղ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ Դան. ՟Գ. 5։)
Ցօղագին ամպ։ Ամպ ցօղագին. (Վրք. հց.։ Ճ. ՟Ա.։ Շար.։ Յիսուս որդի.։)
ամպք ցօղագին առատութեամբն զհրամանս արարչին կատարեն. (Ագաթ.։)
Առժամայն հուրն ցօղագին եղեւ նոցա. (Հ. կիլիկ.։)
to refresh.
Զկայծակունս փորձութեան աղօթիւք ցօղագնեսցուք (ա՛յլ ձ. ցաւագնեսցուք. ա՛յլ ձ. շիջուսցուք) (Վրք. հց. ՟Բ։)
Աստուածային սէրն զհուրն ցօղագնէր. (Ժմ. յն.։)
full of dew, wet with dew, dew-besprinkled.
ՑՕՂԱԼԻ ՑՕՂԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ ցօղով. եւ Յորդառատ որպէս զանձրեւ. եւ Զովացեալ կամ տամկացեալ իբր ցօղով.
Բան քո ցօղալի տարափեալ յերկրի. (Գանձ.։)
Արար ցօղալից քաղցրագոյն օդով, եւ նեղէր, եւ ոչ նեղէր զնոսա հուրն։ Ցօղալից լինէր բացօթեայ, եւ խնամօքն Աստուծոյ ոչ լինէր ծախեալ ի գազանաց. (Վրդն. դան.։)
cf. Ցողալի.
ՑՕՂԱԼԻ ՑՕՂԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ ցօղով. եւ Յորդառատ որպէս զանձրեւ. եւ Զովացեալ կամ տամկացեալ իբր ցօղով.
Բան քո ցօղալի տարափեալ յերկրի. (Գանձ.։)
Արար ցօղալից քաղցրագոյն օդով, եւ նեղէր, եւ ոչ նեղէր զնոսա հուրն։ Ցօղալից լինէր բացօթեայ, եւ խնամօքն Աստուծոյ ոչ լինէր ծախեալ ի գազանաց. (Վրդն. դան.։)
cf. Ցողալի.
Ոչ ի ծայրս կաղնեաց բողբոջ, եւ ոչ էրան (այգ կամ այեր) ցօղախառն. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
cf. Ցօղաբեր;
born of dew;
— որգ, dew-worm.
Որ ծնանի զցօղ. անձրեւածին. ցօղաբեր.
Այլք զցօղածին օրհնութիւն հնոցին երգէին. (Արծր. ՟Գ. 4։ եւ Գանձ.։)
Առ ի ստացումն մեծագին, եւ ցօղածին լուսաբերին. (Յիսուս որդի.։)
Կամ Ի ցօղոյ ծնեալ. յանձրեւոյ պատճառեալ. (որպէս մարգարիտ ի սատափն)
like dew, dewy.
δροσόεις, δροσώδης roscidus, rorulentus. որ եւ ՑՕՂԱՏԵՍԱԿ. Որ էր՝ կամ գայ ի կերպ ցօղոյ, իբրեւ զցօղ.
Ուրա՛խ լեր Մարիամ ցօղակերպ իջիւք հոգւոյն արագընթաց պատգամացն. (Ճ. ՟Գ.։)
mildewed, blasted.
Ի ժամանակ գարնայնոյն անձրեւաբախք, ցօղահարք, առատաբուղխք, ամարասունք. (Ագաթ.։)
cf. Ցօղաբուխ.
Որ հոսէ զցօղ. ցօղաբուխ.
Գեղմն ցօղահոս. այսինքն ցօղիչ ի մեզ զցօղն ընկալեալ. (Շ. գանձ վերափոխ.։ եւ Գանձ.։)
to grow cool, to cool, to be refreshed;
to drop with dew.
Ցօղով կամ ցօղագին շնչմամբ զովանալ. ի ցօղ փոխիլ.
Իջմամբ որդւոյն Աստուծոյ բոց հնոցին ցօղանայր։ Հնոց նցօղանայր. (Շար.։)
Եւ Իջանել ցօղոյ. ցօղել.
Անձրեւաձեւ ցօղանայր ի քում յորովայնիդ. (Գանձ.։)
Քեւ քաղցրանան ամպք ի վերուստ, եւ ցօղանան. (Սիւն. տաղ խաչի.։)
sprinkled with dew.
as a dew-drop;
fall of dew.
Իբրեւ զտարափ ցօղոյ.
Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Շ. յիշ. առակ.։)
to bedew, to besprinkle;
to refresh.
Մարիամ ցօղակեաց զսենեակս իւր առաջի սրբոյն. ելից զտուն իւր սրբութեամբ (ի խօսելն ընդ Գաբրիէլի). (Ճ. ՟Գ.։ Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Եւ ի հնոցն ցօղարկեաց. (Խոր. հռիփս.։)
to cool, to refresh.
Տալ ցօղանալ. ի ցօղ փոխել. զովացուցանել.
Մանկունքն զբոց հնոցին ցօղացուցին։ Պահքն զկենցաղոյս (զցանկութիւնս) ցօղացուցանէ առ լաւագոյնսն. (Փարպ.։ Գեննանդ.։)
Եւ Ցօղել. ցօղարկել.
Բոց բորբոքեալ արկաք զթոյնս վիշապացն. զոր ցօղացեալ ի նա զառաքինութիւնդ քո՝ շիջուցեր զմահաբեր բոց օձիցն եւ քարբից. (Ոսկ. լուս.։)
full of or sprinkled with dew;
ոմպ —, mist, fog.
δροσώδης roscidus, rorulentus. Ունօղ զցօղ՝ զխոնաւութիւն՝ զովութիւն ցօղագին. ցօղակերպ. ցօղատեսակ. զովացուցիչ.
Զայն կոխէին մանկունքն իբր զանօսր օդ եւ զցօղաւոր. Յօդս ցօղաւորս փոխեցեր զբոց հնոցին։ Ամպ ցօղաւոր. (Բրս. պհ.։ Շար.։ Վրդն. սղ.։ Նչ. եզեկ.։)
Ստինքն ցօղաւոր եղեւ։ Պարարտ զգայութիւնն, եւ ցօղաւոր զմիտսն ստացելում. եւ նշանակաբար ցօղն բանն է աստուածային։ Ի ներքս ընդորրութիւն ցօղաւոր տան գործէր (այսինքն իբր հովանի զովացուցիչ). (Վրդն. ծն.։ Փիլ. լին. ՟Դ. 215. եւ Փիլ. յովն.։)
Հովնաւոր լինի մեզ եւ ցօղաւոր՝ վարք, յաղագս առաքինութեան հովանեօքն շիջուցանելոյ զտապն. (Նիւս. երգ.։)
Որք երգ ցօղաւոր (այսինքն զովարար սրտի, ախորժելի) երգեն քաղցրաւոր. (Գանձ.։)
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
եւ չ. στάζω tillo ῤαίνω, ῤαντίζω aspergo . իջուցանել կամ կաթեցուցանել զցօղ, եւ զանձրեւ, եւ զարտօսր. ցանել. սրսկել. հոսել. տամկացուցատել. թանալ. զովացուցանել. եւ Կաթել. իջանել ցօղոյ. շաղ կամ շաղի պէս կաթեցնել, ցրցըքնել, ցրցնքել, թրջել.
Ամպք ցօղեցին։ Ամպք ցօղեսցեն զարդարութիւն։ Երկինք ցօղեցին յերեսաց Աստուծոյ ի սինէ։ Ի ցօղել նորա զուրաթ եղիցի բոյս նորա։ Ցօղեա՛ յիս մշտակաւ, եւ այլն.
Այս բաժակ կարէ եւ հոգեւոր ցօղել՝ բուսուցանել սերմն հաճոյ կամաց վերնոյն. (Ագաթ.։)
Ցօղեա՛ տէր զցօղ ողորմութեան քո։ Ցօղ արեան քո տէր ցօղեա՛ ի հոգիս։ Ցօղն որ ի քոյդ կողէ ցօղեալ. (Ժմ.։)
Ցօղեն զարտօսրաթոր վտակս։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին՝ մայր տեառն որ կայր մերձ առ խաչին։ Ցօղեսցին մեր արտասուք ընդ ցօղ արեան նահատակացն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։)
Յարեաւ, եւ ցօղեաց զարմաւն. (Վրք. հց. ՟Գ.) (որպէս թրջել)։
fine or gentle dew.
fall of dew.
falling of dew, roration.
Ճանապարհաւ որոտմանն ցօղմամբ ահ ձգէ մարդկան։ Զանօսր ցօղումն եղեման. (Վանակ. յոբ.։)
stalk, stem, blade;
straw;
rinsing;
dewy, dew-besprent.
Իբրեւ զհասկ ինքնին անկեալ ի ցօղնոյ. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 24։)
Մի հատն մերկ յերկիր անկեալ, բուսեալ առեալ արմատն, բերեալ ցօղուն, արձակեալ ստեղն, կապեալ ծունր. (Ագաթ.։)
Ծնկակապ կազմածոյ ցօղնոյն կատարի հասկն նորա. (Վեցօր. ՟Ե։)
Քան զխոտ դիւրաթառաւ, եւ զցօղուն դիւրայրելի։ Ցօղունն՝ ցորենոյն սնուցիչ է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Զօրէն ցօղնոյ հալածին իբրեւ հողմով ի ձայնէ թագաւորին։ Ներէ սերմանողն ցօղնոյն մինչ ի կալն, զի սնուցիչ է ցորենոյն. (Շ. մտթ.։)
Մի՛ վերջասցուք ցօղուն տալ, եւ մարգարիտ ստանալ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Բարւոք լուա զցօղունդ (զկանեփ ծեծեալ). զի վանշ իցէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Խոստանայ՝ զհրոյ գնացս վառեալ յեղէգն՝ ցօղուամբ սանձել։ Զհրոյ գնացս ի ցողուան դժուար է արգելուլ. (Նեղոս.։)
ՑՕՂՈՒՆ. ա. Ցօղաւոր. ցօղալից, ոռոգեալ. դալարազուարճ.
Ոգւոյ իմաստութեամբ լի է վայրն, եւ ցօղուն առաքինութեամբ. եւ պտուղք մի ըստ միոջէ գործքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 214։)
cf. Ցօղ;
night-damp, evening-dew.
, ի հլ. «ցօղ, խոնաւութիւն, շիթ, կա-թիլ» Երգ. ե. 2. Յոբ. լը. 28. Վստկ. 215. որից շաղալից «ցօղալից» ԱԲ. շաղել «ջրով թրջել, թրմել, շաղախել» Մաշտ. Կիլիկ. Զքր. կթ. (իմաստի զարգացման համար տե՛ս և հմմտ. թրել). արմատի երկրորդ ձևն է *շող, որից շողիք «լորձունք, թուք» Վստկ, ընդ-հանուր իմաստն է «թացութիւն»։ Հմմտ. նաև ջաղախ։
ԳԴ պրս. žal, žāla «ցօղ»։ ՆՀԲ պրս. ժալ, ժալէ, որպէս և թրք. չըղ, չըյ «ցօղ»։ Տէրվ. Նախալ. 72 հյ. սառ, ցուրտ, պրս. žāla. sard, զնդ. sarəda, լիթ. szalti «սառեւ». szalna, szarma «շաղ, եղեամ, ձևերի հետ՝ հնխ. çar «սառիլ» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 215 կպդովկ, šavi, սանս. savam «ջուր», sunomi «քամել», ումբր. savitu «անձրև» ևն։ Հիւնք. պրս. žāl։ Justi, Dict. Kurde 261 և Kurd. Gram. 251 հալ. շաղել ռա-ռի հետ դնում է քրդ. šelen «շաղուել, հեղուկի մէջ թաթախել ևն», որ բայի անորոշ ձևն է. արմատը šel։ Սագրզեան
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։
ՓՈԽ (borrowing) Կապադովկ. յն. šaγi, šāvi «ցօղ, շաղ»։ (Չուր է աշխատում Karolides, Iλ ουγϰρ. 62, 98, 215 կցել սանս. savam «ջուր» և մինչև անգամ փռիւգ. Ջαβαζιος «Աստուած» բառին1)։
cf. ՑՕՂ. պ. ժալ, ժալէ որպէս եւ թ. շըղ, շը՛յ, իբր Խոնաւութիւն եւ ցօղ. կամ Շիթ. կաթիլ. ψέκος gutta.
Գլուխ իմ լցաւ ցօղով, եւ վարսք իմ ի շաղից գիշերոյ (կամ տարափով գիշերոյ). (Երգ. ՟Ե. 2։)
Ո՞ է հայր անձրեւի, եւ ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաւիղս ցօղոյ. որպէս ընթեռնու եւ Նար. ոմանք ընթեռնուն՝ զշաղս ցօղոյ. ուր յն. βόλος jactus, tractus. արկուած, ձգուած.
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
φυλακή custodia συννέφεια caelum nubilum. Համբար բարեաց գանձել յամպս. կամ պահարան ամպեղէն. ուստի վարի եւ իբր Համբարանոց. եւ իբր Համբարածու. (եբր. արաֆ. կաթիչ. ցօղիչ. յն. ամպոտութիւն)
Երկինք նմա համբարակ ցօղոյ. (Օր. ՟Լ՟Գ. 28։)
cf. Ցօղուն.
cf. Ցօղուն.
niggardly, stingy, mean, avaricious, sordid, covetous, tenacious, parsimonious.
ՆՀԲ լծ. հյ. զլացօղ. յն. ζηλωτής «նա-խանձայոյզ» (ծագում է čգλος արմա-տից)։ Տէրվ. Altarm. 40 և Նախալ. 79 սնս. gardh, հսլ. žlidatu, գոթ. grēdus «քաղց» ձևերի հետ՝ հնխ. gardh կամ ghardh «ցանկալ» արմատից։ Հիւնք. յն. Հηλωτής։
(լծ. հյ. զլացօղ. յն. զիլօ՛դիս նախանձայոյզ). πλεονέκτων, πλεονεκτήσας, ἅπληστος, ἁγνώμων avarus, avidus, parcus, inclemens Ագահ, անյագ ի ստանալ. զօշաքաղ. ռիշտ. խնայօղ. խիստ. կծծի.
rain;
— իջանել, to rain;
— արտասուաց, a flood of tears;
յորդ —, violent, pouring rain;
անձրեւաչափ (գործի), rain-guage.
Muller, Armen. VI յն. άχλύς «ամպոտ լինելուց առաջացած մթութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 312 զնդ. vāra, պհլ. vārān, պրս. bārān հոմանիշների հետ՝ ձ յաւելուա-ծով։ Հիւնք. ծարաւ բառից։ Karst, Յու-շարձ. 407 ծորիլ, սորել բառերի հետ՝ սումեր. sur «անձրև, անձրևել»։ Մառ ИАН 1918, 340 արմատր ձ, որ գտնում է ափխազ. աձը «ջուր», աձաձա «ցօղ», աձըն «ձմեռ» բառերի մէջ։
ὐετός, βροχή, ὅμβρος. pluvia, imber, nimbus. Ջուր ցօղեալ յամպոց. տեղ. տարափ. ջաղբ. անծրեւ, թաթաւ. եազմուր, սազանագ, պարան.
Որպէս ցօղ. δρόσος. ros. շաղ. եբր. թալ (լծ. հյ. տեղ) (Դատ. ՟Զ. 37. 39. 40։ ի 38.) Ցօղ դնի։
cup-bearer;
butler.
ՆՀԲ «մատուցօղ ըմպելեաց, իբր առուաց»։ Տէրվ. Նախալ. էջ 172 հնխ. madhu (իմա՛ médhu) «մեղր, մեղրա-ջուր» բառից, իբր մատու-ռա-կ։ (Իմաս-տի կողմից շատ յարմար է այս բա-ցատրութիւնը, որովհետև հնխ. médhu «մեղրաջուր»-ը գինի կամ արբուցիչ ըն-պելիք էր. հմմտ. սանս. mādhura «ո-գելից ըմպելիք», madya «գինի», mad-ra «ուրախութիւն», յն. μεϑύω «հառ-բիլ», μέϑυσις «հարբեցութիւն». μεϑίοϰω «հարբեցնել», զնդ. maδa-«ոգելից ըմպելիք», պհլ. և պրս. mar «գի-նի»։ Բայց ինչպէ՞ս պէտք է բացատրել ձևը, եթէ բառը լինէր բնիկ հայ. պիտի ունենայինք *մեդ-, իսկ եթէ իրանակա-նից լինէր փոխառեալ (ինչպէս ցոյց են տալիս ա ձայնաւորը և -ակ վերջավո-րութիւնը), պիտի ունենայինք հյ. մար-իրան. maδa-ձևի դէմ։-Աւելի փորձիչ է հնխ. mad-«խոնաւանալ, թաց լինել, mattus «հարբած», սնս. mádati «հար-ռիլ» ևն (Boisacq էջ 598, Pokorny 2, 230), բայց բառիս -ռուակ վերջաւորու-թեան պատճառաւ անյարմար)։ -Յա-կոբեան, Բիւզանդիոն л 743 եբր. միզ-րաք «աման, տաշտ, գաւաթ», արաբ.
ՄԱՏՌՈՒԱԿ οἱνοχόος pocillator, pincerna. գրի եւ ՄԱՏՐՈՒԱԿ. Մատուցօղն ըմպելեաց (իբր առուաց). վերակացու եւ մատակարար գինւոյ. բաժակատու. արբուցիչ. տակառապետ.
bar, perch, pole, rod, vine-prop;
perch(measure);
straight.
ՆՀԲ լծ. ծիղ, ծղօտ. ցօղուն, ձաղկ և ճիւղ։ Հիւնք. ցօղուն բառից։ Վերի մեկ-նութիւնը տուին Scheftelowitz IF 33, 141 և Petersson LDA 1916, z5 He-teroklisie 155 (ըստ Pokornv. 1, 629 և 540, հնխ. g'hel «կտրել»? արմատի տակ )գ
κάλαμος calamus κλών ramus ἰστός malus, arbor navis χάραξ palus, vallum κόντα pertica. (լծ. ծիղ. ծղօտ. ցօղուն. ձաղկ. ճիւղ) Եղէգն բուսոց. բուն կամ ոստ տնկոց. գաւազան. մական. ցից. գերան. գլան. սիւն. կազմ. նիզակաբուն. նեցուկ.
the inner side;
bottom;
earth;
root;
յ— բերդին, under the castle walls;
յ— լերին, at the foot of the mountain;
ընդ — տանել զոք, to drag a person along the ground;
ընդ — տանել զլերինս, to raze the mountains to the ground, to level with the earth;
բրել զ—ս այգւոյ, պատառել զ—ս որթոյ, to dig about the roots of vines.
=Նոյն է վրաց. უნჯი ունջի «գանձ, հա-րըստութիւն», որից უნჯება ունջեբա «դիզել, հարստութիւն հաւաքել», ճիշտ ինչպէս հյ. գանձ-ել. հմմտ. Ամովս Գ. 10. Հռովմ. Բ. 5. որոնց մէջ վրացին ունի ունջեբա, իսկ հայը գանձել։ Զգիտեմ սակայն թէ բառը կապ ու-նի՞ նախորդ ունջ «խորք, յատակ» ձևի հետ. երկուսի միջին կապն է թերևս ներկայաց-նում Վեցօր. «Զցօղ մեղուն քաղեալ և ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համ-բարեալ դնէ». որի մէջ յունջս արկեալ նշա-նակում է «դիզել», բայց ձևով է նախդրիւ հյց. ունջ «խորք» բառի։-Աճ.
Զի՞նչ իցէ ունջ եւ սպառուած ամենայնի (ի ներքոյ ջուրց)։ Զցօղ մեղուն քաղեալ, եւ ի խորս մոմակերտ գբոցն յունջս արկեալ համբարեալ դնէ. (Վեցօր.։)
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
, ո հլ. «առատ տեղացող անձրև, ձիւն կամ ցօղ» Բ. մկ. ժ. 36. Երգ. ե. 2. Ոսկ անոմ. Սոկր. (գրուած է տարաբ Մագ. թղ. 13). պարզապէս «ցօղ» նշանակութեամբ Ատ. ժմ. 491 (նաև զհաւուցն ևս ի տարափ առաւօտուն ճռուողելն). որից տարափել «տեղալ» Գնձ. տարափանման ժմ. յն. տա-րափումն ժմ. յն. տեղատարափ Օր. լբ. 1 Ոսև. ես. և յհ. ա. 37, բ. I. Փարպ. տարա-տարափ Մանդ. էջ 80. հրատարափ Բենիկ. թանձրատարափ Ագաթ. լեռնատարափ Բե-նիկ. կայծակնատարափ Նար. յովէդ. Տօնակ. հողմատարափ Անան. եկեղ.-Հին բռ. մեկ-նում է տարաբ «խուռն ինչ» (իմա «որևէ բա-նի բազմութիւն՝ առատութիւն»)։
ὅμβρος imber νύφας nimbus, nix, stilla. Տեղ կաթեալ յերկնից խուռն՝ խիտ առ խիտ, որպէս անձրեւ, ցօղ, եւ ձիւն.
Քան զտեղ քան զտարափ թանձր եւ արագ վերուստ ի վայր թօթափէին։ Գլուխ իմ լի եղեւ ցօղով, եւ վարսք իմ տարափով (կամ ի շաղից) գիշերոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։ Երգ. ՟Ե. 2։)
pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.
ՆՀԲ «իբր ցնդող հիւթից կամ ցնդե-լոյ ուղի»։ Տէրվ. Altarm. 43 ևռևնուած է ցուղ (իմա՛ և հմմտ. ցօղ) պարզա-կանից, որ համարում է պահուած Բու-զանդի մօտ։ Հիւնք. ցունց, ցնցել ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ծինծկլվա «ցնցղել, սրսկել», ծինծկլի «սրսկում, ցայտք», ծունծկլի, ծունծլի «սոսկում, կաթիլ»։
ՑՆՑՈՒՂ. որպէս ῤάσμα, ῤακτισμός aspersio σκόρπησις sparsio. Ցայտումն ցնցղկացեալ. ցօղումն. զօղ. բղխումն. հոսումն. ցնդումն. սրսկումն. ցոլք. ցաթկտուք.
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
Ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբնակաւն. (Ել. ՟Ժ՟Զ 16։)
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
Ի ցօղոյ երկնից գէսս արձակեալ մարմնոցն։ (Յհ. կթ.։)
date;
date-tree;
phenix.
that runs, races;
olympic.
Արշաւօղ ի հանդիսի. ընթացօղ յասպարիզի կամ իտեսարանի.
sodomite.
ԱՐՈՒԱԳԷՏ կամ ԱՐՒԱԳԷՏ ἁρρενοκοίτης qui cum maribus concubit Գիտացօղ արուի. արուամոլ. առնամոլի. այր որ ընդ արուի խառնակի իբրեւ ընդ իգի.
tears, lamentation;
յարտասուս, հարկանել, լուծանել, to melt in tears;
արտասուօք, with tears;
ջերմ արտասուս իջուցանել, լալ ջերմ արտասուօք, to cry bitterly;
աչք յարտասուս, with tears in the eyes;
արտասուօքս թանալ ոռոգել, to water with tears;
— հոսէին յաչաց նորա, the tears ran from his eyes;
սրբել զարտասուս յաչաց, to dry one's tears.
δάκρυ, δάκρυον lacryma Շիթք աղի եւ ջերմ ջրոյ ցօղեալ յաչաց՝ ի նշանակ սգոյ, առ ճնշելոյ սրտին ի ցաւոց, է՛ զի եւ յուրախութենէ. արցունք.
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
sweeper.
Եղէց լուացօղ ոտից ձերոց, եւ աւելածու վանացս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
avaricious, greedy.
ԱՒԵԼԱՍՏԱՑ ԱՒԵԼԱՍՏԱՑՈՒ. πλεονέκτης avarus, avidus, fraudator Ստացօղ աւելորդաց, եւ յաւելորդս ձկտեալ ի ստանալ, ագահ. յափշտակօղ.
cf. Տրմուղ.
cf. Հաղորդ.
κληρονόμος haeres, particeps Բաժանորդ, ժառանգորդ. հաղորդ, կցորդ. մասն ու բաժին ունեցօղ.
fountain, source, spring, brook;
origin.
Աղբիւրս շնորհաց ցօղեցին. (Նար. խչ.։)
salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.
Աղի արտասուս։ Աղի ցօղով արտասուաց. (Նար. ԿԲ. ԿԶ։)
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
Ունօղ աղցից՝ պիտոյից՝ կարեաց. ընդ հարկաւ կարօտութեան անկեալ. իբր ἑνδεής indigens պէտք ունեցօղ, կարօտ. եօխսուլ. միւհթաճ. հաճէթլի.
that loves the poor, charitable.
φιλόπτωχος pauperum amans Սիրօղ եւ խնամօղ աղքատաց. ախքըտի սէր՝ գութ ունեցօղ.
that hates the poor, uncharitable.
μισόπτωχος odio habens, vel fugiens pauperes Ատեցօղ աղքատաց. ախքըտէն երես դարձընօղ.
that prays to God, that addresses his prayers to God;
prayer-book.
Մատուցօղ աղօթից. քահանայ աղօթասաց. աղօթք ըսօղը.
mill;
the teeth called grinders;
— ձերաց, hand-mill.
Եւ աղօն. աղացօղ՝ այր եւ կին. որպէս եւ երկանաքարն. եւ նմանութեամբ՝ ատամունք, որք փշրեն զուտելիս. ἁληθοῦσα molitrix, moles
Զաղացօղն երեւի ցուցանել ասելն Եփր. երաշտ. վասն Յովսեփայ.
to grow, to increase, to be augmented, to grow tall or stout;
to make progress;
to vegetate, to sprout, to come up;
to be multiplied;
to be heightened, to grow upon or out of;
to grow dear.
Զի խոր աճեցեալ արմատս։ Քոյովդ ցօղով յոգի աճեցեալ. (Նար.։)
grown, augmented.
ԱՃԵՑՈՒՆ որ եւ ԱՃՈՒՆ. αὑξανόμενος, ηὑξήμενος crescens, vegetus Ունօղ զաճեցումն. աճեցեալ. ուռճացեալ. զարգացեալ. յառաջադէմ. ծլած ծաղկած, մենծցած, մեծցօղ. գատտ չէքէն, նապիթ.
year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.
Զարեգակն ծագէ, եւ զամ ըստ ամէն զցօղսն պարգեւէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18.) յն. զտարեկան։
summer-time;
in summer-time, during summer.
Զտօն ամարայնոյ՝ առաջնոյ արմտեաց քոց։ Իբրեւ զամպ ցօղագին յաւուրս ամարայնոյ ամփոփելոյ. (Ել. ՟Ի՟Գ. 16։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Ի՟Գ. 3։)
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոյ օգնական է։ Որպէս ցօղ ամարայնի, եւ անձրեւ ի հունձս. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 19։ ՟Խ՟Զ. 1։)
that hates the proud.
μίσυβρις. odio habens superbiam, alienus ab insolentia Ատեցօղ ամբարտաւանութեան եւ ամբարտաւանից. հպարտութենէ զզուած.
unsoiled, clean, neat;
immaculate, spotless, pure, innocent, honest, just.
ԱՄԲԻԾ Իբր անբիծ. ἅμομος, ἅκακος. immaculats, sine labe, innocens, expers malitiae Անարատ. մաքուր. անմեղ. սուրբ. անստգիւտ. արատ մը՝ պակսութիւն մը չունեցօղ. չէքեսիզ. սուչսուզ. փաք.
cf. Ամեթիւստոս.
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. ἁμέθυστος amethystus (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
amethyst;
granite.
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
omniscient, most wise, all-wise.
ἑπόπτης, πάντα προειδώς. inspector, omnia praevidens եւ այլն. Ամենայնի գիտակ, ճանաչօղ, տեսօղ. ամենատես՝ սեպհական Աստուծոյ. ամմէն բանի գիտցօղ՝ տեղեակ. հեմէտան.
that takes care of all his creatures, all-provident.
Ամենայն խնամով խնամօղ բոլորից. նախախնամօղ. զամմէնքը հոգացօղ, ամմէն պէտընայօղ.
preserving or governing all things, omnipotent, all-powerful.
ԱՄԵՆԱԿԱԼ, ի, աց. Պիտակաբար դնի որպէս ինքնակալ կամ տիեզերակալ յաշխարհի. որպէս հոգեպէս իշխեցօղ տիեզերաց, եւ որպէս յինքն պարունակօղ զամենայն հաւատացեալս.
cf. Ամենապարգեւ.
Մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ։ Զնոյն ցօղ օրհնութեան յամենապարգեւողէն Քրիստոսէ խնդրէին. (Կորիւն.։ Արծր. ՟Գ. 5։)
who has forgotten God.
Ծոռացօղ կամ մոռացուցիչ զԱստուած.
divine, belonging to God;
sacred, pious.
Աստուածային խորհուրդ, կամ փառք, պատկեր, կամ արքայութիւն, հրամանատուութիւն, տեսչութիւն, ուխտ, սեզան, տաճար, ողջակէզ, խոստումն, սքանչելիք, զօորութիւն, կամ լոյս, կերակուր, տուն, ցօղ. կամ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. եւ այլն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Շար. եւ այլն։)
that hates God.
Ատելի Աստուծոյ, կամ ատեցօղ Աստուծոյ. որպէս θεομισής qui deum odit մանաւանդ θεομισής, θεομίσιτος, θεοστυγής deo odiosus, vel invisus
atheist;
apostate.
Ուրացօղ Աստուծոյ. յետս կացեալ յԱստուծոյ.
toothed, notched, dented.
ὁδοντοφυοῦν dentibus praditus Որոյ բուսեալ են ատամունք. ունօղ ատամանց. ակռա ունեցօղ.
hateful, odious;
tiresome, disagreeable, unpleasant;
that bears hatred, malevolent.
ԱՏԵԼԻ. μισητής իբր μισών osor, odio habens Ատեցօղ. թշնամի. չարակամ. բարիատեաց.
cf. Արագաքայլ.
Արագոտն սուրհանդակ. յն. քաջընթացօղ. (Առակ. ՟Ի՟Դ 34։)
married woman;
— առնել, to impregnate, to violate.
Կին՝ որ է ընդ արամբ. կին առնակին. կարգուած՝ էրիկ ունեցօղ կնիկ.
creature, created being;
creation;
generation;
work, deed, action.
Ոչ արդեօք զստացօղն ամենեցունց՝ ստացուած կամ արարած հայհոյել յանդգնէին. (Աթ. ՟Ա։)