Entries' title containing ո : 10000 results

Երգիծաբանութիւն, ութեան

s.

satire, taunt, acrimony.

· Calfa


Երգիծանող

cf. Երգիծանիչ.

· Calfa


Երգիծանութիւն, ութեան

s.

laceration;
sarcasm;
satire, jeering, taunting.

· Calfa

NBHL (4)

Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)

Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Երգիծանումն, ման

s.

cf. Երգիծանութիւն.

· Calfa

NBHL (4)

Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)

Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Երգիծումն, ման

s.

cf. Երգիծանութիւն.

· Calfa

NBHL (4)

Երգիծանութիւն խառնեալ ընդ ազեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)

Յերգիծանումն եւ ի կոխումն. (Լմբ. առ լեւոն.։)

Եղիցի քաղաքն դիոսպօլացւոց յերգիծումն (այսինքն ի պատառումն, ἕκρυγμα ) եւ բղխեսցեն ջուրք. (Եզեկ. ՟Լ. 16։)

Իբրեւ ետես զերգիծումն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Երգիծեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Երգիծանեմ.

· Calfa

NBHL (3)

ԵՐԳԻԾՈՒՑԱՆԵՄ լինի եւ ԵՐԳԻԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤηγνύω, διαρήγνυμι rumpo, scindo, discerpio Երգիծանել, հերձուլ, պայթուցանել.

Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)

Լնուն խճողեն զպորտ եւ զորովայն իւրեանց, եւ երգիծուցանիցեն։ Ետ քեզ աստուած եւ որովայն, ո՛չ զի երգիծուցանիցես, այլ զգաստացուցանիցես։ Զդա (զորովայնդ) աւելի քան զչափն երգիծուցանիցես, եւ զնա (զաղքատն) որ չափովն խնդրէ՝ հալածես։ Չի՛ք ինչ՝ որ այնպէս երգիծուցանիցէ եւ հեղձուցանէ եւ ապականէ զնա, իբրեւ զզեղխութիւն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։ եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 10. 19։)


Երգիծուցանեմ, ուցի

va.

cf. Երգիծանեմ.

· Calfa

NBHL (3)

ԵՐԳԻԾՈՒՑԱՆԵՄ լինի եւ ԵՐԳԻԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤηγνύω, διαρήγνυμι rumpo, scindo, discerpio Երգիծանել, հերձուլ, պայթուցանել.

Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)

Լնուն խճողեն զպորտ եւ զորովայն իւրեանց, եւ երգիծուցանիցեն։ Ետ քեզ աստուած եւ որովայն, ո՛չ զի երգիծուցանիցես, այլ զգաստացուցանիցես։ Զդա (զորովայնդ) աւելի քան զչափն երգիծուցանիցես, եւ զնա (զաղքատն) որ չափովն խնդրէ՝ հալածես։ Չի՛ք ինչ՝ որ այնպէս երգիծուցանիցէ եւ հեղձուցանէ եւ ապականէ զնա, իբրեւ զզեղխութիւն. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։ եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 10. 19։)


Երգիոն, աց

s.

organ;
— հարկանել, to play on -.

· Calfa

NBHL (8)

ὅργανον organum որ եւ ԵՐԳԵՀՈՆ, ՂԱՆՈՆ. Բառ յն. օ՛րղանօն. այսինքն Գորի նուագաց. նուագարան. որ առ ննախնիս էր որպէս մըսխալ, այսինքն սրինգ բերանով փչելի բազմաթիւ եղեգամբք աշտիճանաբար. եւս եւ բազմափող ջրահնչակ. եւ առ յետինս շինեցաւ մեքենայ հողմաբեր օդով բքոց՝ հանդերձ բաշխմամբ մատանց.

Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ ... ըստ ձեռին շարժողին ընտրութիւն ձայնիցն երեւին, եւ գործին մի է. (Մամբր. ի ղզր.։)

Երգիոնն անուանեալ գործի ձայնից. (Վրդն. երգ.։)

Երգեհոնօք եւ ղանոնօք յորդաձայնիւք. (Թղթ. դաշ.։)

Երգս առեալ վեհից՝ ձայնս երգեհոնից. (Գանձ.։)

Վիգալիոս զերգեհոնսն սազեաց ... Մատամբ հարկանել ի յերգեհոնսն. վասն զի նախ զնոյն երգեհոնսն բերանով հնչեցուցանէին. եւ այն եւս ո՛չ էր ի պուկս կապարեայ շարեալ, այլ յեղեգնեայ. (Մարթին.։)

Են երգեհոն սատանայի, եւ ոչ քնար հոգւոյն ճշմարտութեան. (Մխ. ապար.։)

Սաղմոսարանի, երգեհոնի, թմբուկի, եւ ծնծղայից. (Մաշտ. ջահկ.։)


Երգիոնահար, աց

s.

organist.

· Calfa


Երգող

cf. Երգեցող.

· Calfa

NBHL (3)

cf. ԵՐԳԻՉ. եւ սեպհականեալ մակդիր դաւթի. որ եւ ՀՈԳԵՐԳՈՂ.

Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է, ասէ երգողն. (Համամ առակ. ստէպ զդաւթայ։)

Ըստ մաղթանաց գոչման երգողին». այսինքն դաւթի. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։)


Երգութիւն, ութեան

s.

act of singing;
song, canticle.

· Calfa

NBHL (3)

ԵՐԳՈՂՈՒԹԻՒՆ ԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Երգեցողութիւն. երգ. նուագ.

Հոգենուագն երգողութեամբ. (Տօնակ.։)

Ձայնակցեալ սմին ողբոց երգութեան։ Ի մէջ առեալ բանիւ երգութիւն. (Նար. ՟Ի. եւ Նար. խչ.։)


Երդմնազանցութիւն, ութեան

s.

perjury.

· Calfa

NBHL (3)

ἑπιορκία perjurium Երդմնազանցն լինել. երդումը աւրելը.

Ազատէք զնոսա եւ զձեզ ի խղճէ երդմնազանցութեանն. (Շ. ընդհանր.։)

Խաբէութիւն, որ ի ստախօսութենէն լինի, եւ երդմնազանցութեամբն կնքի. (Շ. յկ. ՟Կ՟Դ։)


Երդմնախոր

cf. Երդմնազանց.

· Calfa

NBHL (1)

Որ խորէ զերդումն. ստօղ երդմանն։ (Կանոն.)


Երդմնակուռ

adj.

swearer, that swears;
sworn.

· Calfa

NBHL (1)

Մոռացեալ զերդմնակուռ դաշինսն՝ որ ի միջի. (Ժող. հռոմկլ.։)


Երդմնակցութիւն, ութեան

s.

conspiracy, conjuration, plot

· Calfa


Երդմնահարութիւն, ութեան

s.

cf. Երդմնազանցութիւն.

· Calfa

NBHL (5)

Զստութիւն եւ զերդմնահարութիւն զմեքենայս չարին։ Երդմնահարութիւնք եւ ստութիւնք եւ գողութիւնք. (Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Ը։)

Զգուշասցուք յերդմնահարութենէ, եւ նախ քան զայս ի գողութենէ, որ է մայր երդմնահարութեան. (Ոսկ. գծ.։)

Որ փախուցելոյն ընդդէմ զդրունս փակէ, եւ երդմունս պահանջէ, առաւել նա է յերդմնահարութեանն սխալանք. (Լմբ. առ ոսկան.։)

Արգելու յերդմանէ, զի մի՛ սովորութեամբ երդմանն յերդմնահարութիւն անկանիցին, եւ սուտ եւս երդնուցուն. (Ոսկիփոր.։)

ἑπιορκία pejeratio, perjurium, dejurium Տարապարտ երդումն. եւ Ստերդմնութիւն կամ երդմնազանցութիւն.


Երդմնասուտ

s.

forswearer;
cf. Ստերդումն.

· Calfa

NBHL (2)

Սուտ երդուօղ. ստերդումն.

Առ սուտ եւ երդմնասուտ. (Յճխ. ՟Ը։)


Երդմնեցուցանեմ, ուցի

va.

to make swear;
— զդեւս, to conjure, to adjure, to exorcise.

· Calfa

NBHL (6)

Երդմնեցոյց զիս։ Երդմնեցուսցէ զնա քահանայն։ Ո՞չ երդմնեցուցի զքեզ ի տէր։ Երդմնեցուցանեմ զքեզ յաստուած կենդանի։ Քաւեալ եմք մեք յերդմանէդ, զոր երդմնեցուցեր զմեզ.եւ այլն։

Երդմնեցուցանի յաբրահամէ ծառայն. (Նիւս. երգ.։)

Առանձին առմամբ յեկեղեցական կարգի՝ է Յանուն աստուծոյ սաստել այսոց պղծոց.

Իշխանութիւն ունի ... կէս սարկաւագն զերդմնեցուցանելն. (Լմբ. պտրգ.։)

ὀρκίζω, ἑξορκίζω adjuro, juramento obstringo, sacramentum adigo Տալ ումեք երդնուլ. երդուընցնել.

Պանիր իմն երդմնեցուցանեն, եւ տան ծամել. (Կանոն.։)


Երդմնեցուցիչ, չի, չաց

s.

exorcist.

· Calfa

NBHL (2)

ἑξορκιστής exorcista Որ երդմնեցուցանէ. մանաւանդ մասնաւոր առմամբ՝ սաստօղ այսոց պղծոց.

Որ երդմնեցուցիչքն էին (այսոց). (Գործ. ՟Ժ՟Թ. 13։) որ է այժմ պաշտօն գլխաւոր ի կղերիկոսս, որ կոսի Երդմնեցուցիչ։


Երդմնեցուցչութիւն, ութեան

s.

exorcism, adjuration, conjuration.

· Calfa


Երդմնուրաց

cf. Երդմնազանց.

· Calfa


Երդմնստութիւն, ութեան

s.

false oath, perjury.

· Calfa

NBHL (1)

Անհաւատութիւն, խռովութիւն, երդմնստութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 25. (ա՛յլ ձ. երդմնաստութիւն. որպէս ընթեռնու եւ Բրսղ. մրկ. )։)


Երդնող, աց

s.

swearer.

· Calfa


Երդնում, երդուայ

vn.

to swear, to take an oath;
to curse, to detest;
սուտ —, to swear falsely, to perjure one's self, to take a false oath;
— յանձն իւր, to swear to one's self.

· Calfa

NBHL (9)

Երդուի՛ր ինձ յաստուած՝ չմեղանչել ինձ։ Յանձն իմ երգուայ, ասէ տէր։ Երդուարո՛ւք ինձ ի տէր աստուած։ Երդնուցուն յանուն տեառն զօրութեանց։ Երդուաւ տէր ի սրբութիւնս իւր։ Երդումն՝ զոր երդուաւ, եւ այլն։ Յո՞ արդեօք երդնու աստուած, եթէ ոչ յինքն. եւ ասի երդնուլ՝ վասն մերոյ տկարութեանս. (Փիլ. լին.։)

Գովեսցին ամենեքեան՝ որ երդնուն նովաւ։ Գովիչք իմ ինեւ երդնուին. (Սղ. ՟Կ՟Բ. 12։ ՟Ճ՟Ա. 9։)

Դորին փրկութեանդ երդուեալ». այսինքն ի կեանս դորա. (Ճ. ՟Ա.։)

Եթէ ոչ սովորիցի ոք ստէպ երդնուլ, եւ ոչ սուտ երբէք երդնու. (Եզնիկ.։)

Երդուեալ ի դիս, կամ աստուածովքն. (ՃՃ.։)

նոյն է եւ լոկ ասելն.

Աստուածովքն. աստուծով»։

Թագաւորութիւն լութանի, երդնլով յարամազդ եւ եթէ այլ ոմն երբէք իշխանութիւն լուծեալ է, ո՛չ ի ձեռն այլոյ ուրուք, այլ ի ձեռն ինքեանց նոցունց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)

ներգործական բայ չէզոքական բայ ὁμόω, ὁμνύω, ὅμνυμι juro Տալ զանունն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի հաստատութիւն բանին. երդուիլ, երդուըննալ, երդում ընել


Երդուիմ, եցայ

vn.

cf. Երդնում.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր ռամկականն վերնոյն.

Ո՛չ ծիծաղեցայ, ո՛չ երդուեցայ, ո՛չ խօսեցայ սուտ. (Վրք. հց. ձ։)


Երդումարդ, աց, ոց

s.

family, house.

· Calfa

NBHL (4)

Յարկ եւ բնակիչն. տուն եւ ընտանիք.

Կարգեալ կացուցանէր ի նմա ամբոխութիւնս երդումարդաց. (Յհ. կթ.։)

ամբոխութիւնս երդումարդոց. (Վրդն. պտմ.։)

Յորժամ ազատ զիւրեանց երդումարդ բաժանեն. (Կանոն.։)


Երդումն, դման

s.

oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.

· Calfa

NBHL (17)

ὄρκος juramentum ὀρκωμοσία jurejurandum, jusjurandum Կոչումն անուանն աստուծոյ եւ աստուածայնոց ի վկայութիւն. երդնուլն, եւ բանն երդուեալ. երդում.

Քաւեա՛լ լիջիր դու յերդմանէ։ Հաստատեցից զերդումն իմ, զոր երդուայ աբրահամու. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 8։ ՟Ի՟Զ. 3։)

Զոր ինչ ուխտիցէ մարդ երդմամբ չափ». յն. երդմամբ հանդերձ. (Ղեւտ. ՟Ե. 4։)

Ի սուտ երդումն վաղվաղել։ Զերդմունս եւ զդաշտինս. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 25։ ՟Ժ՟Ը. 29։)

Անարգեաց զերդումն, եւ անց զուխտիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 18։)

Այսպէս ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ, մինչ զի զբանսն՝ երդմունս գոլ համարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Երդման սովորութիւն յաներկիւղութենէ է. (Մանդ. ՟Բ։)

ԵՐԴՈՒՄՆ ասի ի գիրս եւ Նզովքն՝ զոր տայ ոք անձին, եթէ ստեսցէ.

Տացէ զքեզ տէր ի նզովս եւ յերդումն ի մէջ ժողովրդեան քոյ. (Թուոց. ՟Ե. 21։)

Յերեսաց երդման սուգ առ երկիր. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 10։)

ԵՐԴՈՒՄՆ ՈՒՏԵԼ. իբր ռամկական ոճով. այսինքն Երդնուլ տարապարտ.

Երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ. (Զքր. ծործոր.։)

ԵՐԴՈՒՄՆ ՏԱԼ. իբր Երդմնեցուցանել.

Երդումն տամ քեզ ի փառսն տեառն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Այլ այժմ իմ երդումն տուեալ քեզ յանմահ դիսն, նախ զդառնացեալ ծերն կոչեա՛ առաջի քո. (Եղիշ. ՟Ը։)

Բայց նախ երդո՛ւմն տուր յաջ քո, զի մեզ մի՛ ստեսցէ. (Բուզ. ՟Ե. 4։)

Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)


Երեկոյ, ի

s. adv.

evening;
ընդ երեկոյս, towards -;
բարի —, good —, good night.

· Calfa

NBHL (14)

ἐσπέρα, ὁψία vespera, vesper Երեկ՝ իբրեւ անուն. որ եւ ԵՐԵԿՈՐԻ. վերջին մասն տուընջեան, եւ սկիզբն գիշերոյ. ժամ մտից կամ խոնարհելոյ արեւու. իրիկուն.

Եւ իբրեւ մ. ὁψέ vespere եւ այլն. իրիկուան դէմ.

Երեկոյն սահման է հասարակաց՝ գիշերոյն եւ տուընջեան. (Վեցօր. ՟Զ։)

Եւ եղեւ երեկոյ, եւ եղեւ վաղորդայն. (Ծն. ՟Ա. 5։)

Յերեկոյս, ի հասարակ աւուր. (Սղ. ՟Ծ՟Դ։ 18։)

Մինչեւ յերեկոյ եւ ի վաղորդայն. (Դան. ՟Ը. 18։)

Յայգուէ մինչեւ ցերեկոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 14։)

Յերեկոյի շաբաթուն. (Մտթ. ՟Ի՟Ը. 1։)

Ի ժամ երեկոյիս. (Շար.։)

Եկեալ առ իս ի խոր երեկոյն. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Իսկ փոխանակ հոլովոյս Յերեկոյէ՝ ասի ի մեզ Յերեկորեայ կամ յերեկորէ. իրիկուընէ. որպէս եւ փոխանակ ասելոյ Երեկոյի՝ ասի նաեւ Երեկորւոյ։

Մի ընդ առաւօտս, եւ մի ընդ երեկոյս». յն. յառաւօտու եւ յերեկոյի։ cf. Ել. (՟Ժ՟Զ. 6. եւ 8։ ՟Ի՟Թ. 39։ Երեմ. ՟Բ. 24։)

Տե՛ս եւ երեկոյն։ Մակբայ է ըստ յունաց եւ այս ձեւ բանի.

Իբրեւ երեկոյ եղեւ։ Իբրեւ եղեւ երեկոյ։ Եւ էր երեկոյ։ Իբրեւ երեկոյ լինէր.եւ այլն։


Երեկոյանայ, կոյացաւ

v. imp. the day is going down, the day wanes, it is getting dusky.

· Calfa


Երեկոյի

adj.

of the evening;
երեկոյին, towards evening.

· Calfa

NBHL (8)

Համբարձումն ձեռաց իմոց՝ պատարագ երեկոյի. (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 2։)

Զերեկոյի աղօթս մեր ընկա՛լ տէր. (Շար.։)

Առաւել քան զամենայն ժամանակս՝ յերեկոյին ժամուն եղիցի քեզ զգուշութիւն ի վերայ խորհրդոց քոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Զզոհս երեկոյինս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 15։)

Խաւար, կամ զոհ երեկոյին. (Առակ. ՟Է. 9։ ՟Բ. Եզր. ՟Թ. 4. եւ 5։)

Պատարագ երեկոյին. (Ճշ.)

ուր գրի եւ

ԵՐԵԿՈՅԻ ԵՐԵԿՈՅԻՆ. ἐσπερινός vespertinus Ի սեռականէ ԵՐԵԿՈՅ բառին, որպէս Երեկոյեան. իրիկուան.


Երեկոյին

adj.

cf. Երեկոյի.

· Calfa

NBHL (9)

Համբարձումն ձեռաց իմոց՝ պատարագ երեկոյի. (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 2։)

Զերեկոյի աղօթս մեր ընկա՛լ տէր. (Շար.։)

Առաւել քան զամենայն ժամանակս՝ յերեկոյին ժամուն եղիցի քեզ զգուշութիւն ի վերայ խորհրդոց քոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Զզոհս երեկոյինս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 15։)

Խաւար, կամ զոհ երեկոյին. (Առակ. ՟Է. 9։ ՟Բ. Եզր. ՟Թ. 4. եւ 5։)

Պատարագ երեկոյին. (Ճշ.)

Երեկոյին գայ ի գեղն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

ԵՐԵԿՈՅԻ ԵՐԵԿՈՅԻՆ. ἐσπερινός vespertinus Ի սեռականէ ԵՐԵԿՈՅ բառին, որպէս Երեկոյեան. իրիկուան.

ԵՐԵԿՈՅԻՆ. մ. ἐσπέρας իբր Ընդ երեկս. իրիկուան դէմ, իրիկունը.


Երեկորեայ, եայք, եայց

adj. s. adv.

of the evening;
westerly;
evening;
յ—, from the evening;
the evening;
—ց ծով, the Atlantic Ocean.

· Calfa

NBHL (9)

ՅԵՐԵԿՈՐԵԱՅ. մ. δείλη, ὁψέ, ἐσπέρας, ἁπό կամ ἁφ’ ἐσπέρας vespere, vespera Յերեկորէն. իրիկուընէ.

Ի տասն եւ չորս ամսոյն ի մէջ երեկորեայցն զատեալ տեառն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 5։)

ἐσπερινός vespertinus Երեկոյեան. եւ Ժամանակ երեկոյին.

Յերեկորեայ բաղարջ ուտիցէք ... ցերեկոյ։ Յերեկորեայն մինչեւ ցերեկոյ ( իրիկուընէ իրիկուն )։ Յերեկորեայ մինչեւ ցառաւօտ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 18։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 34։ ՟Ի՟Դ. 3։ Թուոց. ՟Թ. 21։ Յես. ՟Ե. 10։ Յոբ. ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 18։ ՟Լ՟Գ. 22։ Իսկ Ամովս. ՟Ը. 4. պարտի լինել ըստ յն. յերկրէ։)

Յերեկորեայ շաբաթուն մինչեւ ի լուսանալ միաշաբաթուն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Կամ որպէս Ընդ երեկս, ըստ յն. այլ ըստ հյ. թուի նոյն ընդ վերնոյն (=ԵՐԵԿՈՐ).

Եւ ճրագունք վառեալք՝ յերեկորեայ լուցեալք. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 11։)

Ե՛րբ տէր տանն գայցէ. (յերեկորեա՞յ, եթէ ի մէջ գիշերի. Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 35։)

Սկիզբն երեկորեայց ծովուն, այսինքն ծով արեւմտից կոչեցեալ. (Շիր. քրոն.։)


Երեկորեան

adj.

of the evening;
— պաշտօն, vespers.

· Calfa

NBHL (2)

cf. ԵՐԵԿՈՐԵԱՅ. իբր ածակ. իրիկուան.

Ի նուագ գոհութեան երեկորեան պաշտաման. (Նար. ՟Ղ՟Գ. (որ եւ ռմկ. երեկոյեան ժա՛մ ասի)։ Տե՛ս եւ երեկորնեայ, ըստ ՟Բ նշ։)


Երեկորի, որւոյ, որեաց

s. adv.

evening;
towards evening.

· Calfa

NBHL (5)

ἐσπέρα vespera Երեկոյ.

Հասին մեզ ստուերք երեկորւոյ. (Երեմ. ՟Զ. 4։)

Ընտրեցին ոմանք զայս ինչ եւ զայս դնել երեկորեացդ այդոցիկ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Ընդ առաւօտս, եւ ընդ երեկորի. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)

Ակնածեսցուք յերեկորոյն, յորում լուսաւորեաց զմեզ քահանայն». յն. յօրէն։


Երեկորին

adj. adv.

of the evening;
the evening.

· Calfa

NBHL (6)

Եւ մ. τὸ δείλης, ὁψέ vespere, ad vesperam իբր Ընդ երեկս, ընդ երեկոյս. իրիկունը, իրիկուան դէմ։

Տեսիլն երեկորին եւ առաւօտին՝ որ ասացաւ, ճշմարիտ է. (Դան. ՟Ը. 16։)

Յերեկորին ժամու հաղորդել խորհրդոյն։ Միջասահման իմն երեկորինս է ժամ՝ տուընջեան եւ գիշերոյ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Մատուցանել ողջակէզս հանապազ առաւօտուց եւ երեկորին. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 40։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 4։)

Լուցանիցէ ահարոն զճրագ երեկորին. (Ել. ՟Ը. 9։)

ἐσπερινός vespertinus Երեկորեան. երեկոյին. իրիկուան.


Երեկորնական, ի, աց

adj.

of the zvening;
western;
— պարտէզք, the Hesperides.

· Calfa

NBHL (3)

Երեկորեան. երեկորին. ըստ յն. եւ լտ. ոճոյ նաեւ Արեւմտեան.

Զերեկորնական սեղանսն. (Սոկր. ՟Ա. 17։)

Երեկորնականք եթոպացիք։ Զերեկորնական պարտէզսն. (Խոր. աշխարհ.։)


Երեկորնեայ

cf. Երեկորնական.

· Calfa

NBHL (5)

Շարժէ զիս առ բանս երեկորնեայք տեսութիւնք. (Բրս. արբեց.։)

Եւ որպէս Արեւմտեան, արեւմտեայք.

Ծովն երեկորնեայ. (Վրդն. ծն.։)

Ծովն որ անուանեալ կոչի երեկորեայց (կամ երեկորեանց), քանզի սահմանեալ մտիցն արեւու է. (Վեցօր. ՟Դ։)

cf. ԵՐԵԿՈՐՆԱԿԱՆ. որպէս Երեկորեան. ἐσπερινός vespertinus


Երեկութիւն, ութեան

s.

cf. Ցերեկութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Ժամանակ ցերեկի ողջոյն. կամ հանապազորդութիւն տուընջեան.

Պատերազմ է ի հրապարակս. կռիւք են ի յերեկութեան իրս». յն. հանապազօրեայք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)


Երեկուն

s. adj. adv.

eyening;
of the evening;
the evening, about or towards evening.

· Calfa

NBHL (12)

Որպէս Երեկորին.

Յերեկուն պահուն յարուցեալ երթայր. (Եղիշ. ՟Ը։)

Որպէս Երեկոյն. իրիկուն, իրկուն.

Ձգեն երկայնեն զերեկունն (աղօթիւք). (Եղիշ. միանձն.։)

Եբրայեցիք եւ ասորիք զերեկուն դնեն սկիզբն (աւուր). (Վրդն. ծն.։)

Երեկուն ժամդ դրացի եւ մերձաւոր է խաւարային գիշերւոյ. (Եղիշ. խաչել.։)

Իբր Ընդ երեկս. իրիկունը, իրիկուան ատենը.

Շաբաթն օր՝ երեկունն մարտիւրոսաց պաշտել. (Յհ. իմ. ատ.։)

Զոր դարձեալ երեկունն երգեն. (Արշ.։)

Երեկուն եկն տէր ի տաճարն. (Տօնակ.։)

Աբրահամու երեւին երեք՝ եւ ի միջօրէին. իսկ զովտայ՝ երկու, եւ երեկուն. (Փիլ. լին.։)

Յերեկունն ժողովին ի հովուանոցն. (Տօնակ.։)


Երեշխաւոր

cf. Երաշխաւոր.

· Calfa

NBHL (1)

ԵՐԵՇԽԱՒՈՐ կամ ԵՐԵՇԽԵՒՈՐ, ՐԵԼ. ՐՈՒԹԻՒՆ. cf. Երաշխաւոր. րել. րութիւն։ Հ=Յ. ստէպ։


Երեսաւոր

adj.

bold, courageous.

· Calfa

NBHL (3)

Դիմագրաւ. յառաջամարտիկ քաջասիրտ եւ աչալուրջ երեսօք.

Երեսաւորք ի սիրտ եւ ի պատրաստութիւն պատերազմի։ Ի մարտն երեսաւոր. (Խոր. ՟Ա. 12. 20։)

Զանձնագեղս եւ երեսաւորս. (Յհ. կթ.։)


Երեսնաւոր, աց

adj.

that contains thirty units.

· Calfa

NBHL (3)

Որ բերէ յինքեան զերեսուն թիւ, կամ երեսնապատիկ. (յն. երեսուն. լտ. երեսներորդ).

Տայր պտուղ ... էր՝ որ երեսնաւոր. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 8։)

Ցանմամբ սերմանն բազմացուցանէ յերեսնաւոր. (Պիտ.։)


Երեսներորդ, աց

adj.

thirtieth

· Calfa

NBHL (2)

τριακοστός trigesimus Վերջինն երեսուն թուոյ. երսուներորդ.

Յամին երեսներորդի։ Յամին երեսներորդի եւ առաջներորդի, կամ եւ ութերորդի. (Եզեկ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 23. 29։)


Երեսուն, եսնից

adj.

thirty.

· Calfa

NBHL (3)

τριάκοντα triginta Երիցս տասն. երսուն.

Եւ էր՝ որ երեսուն. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 23։)

Եօթն ամ ընդ երեսնիւ (՟լէ)։ Ամս ութ երեսնիւ (՟լը)։ Հինգ ընդ երեսնիւք (՟լե)։ Մի ամ պակաս յերեսնէ. (ըստ հելլենաբանութեան). (Եւս. քր. ՟Ա։)


Երեսպաշտութիւն, ութեան

s.

cf. Մարդահաճութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Առաւել ռմկ. իբր Մարդահաճութիւն. ակնառութիւն.

Վասն կաշառաց եւ երեսպաշտութեան. (Մխ. ապար.։)


Երեսփոխան, աց

s.

vicegerent;
deputy.

· Calfa

NBHL (4)

ἑπίτροπος vicarius, procurator Փոխանորդ երեսի՝ այսինքն անձին այլոյ. տեղակալ. գաւառապետ.

Եպիտրոպոսն, այսինքն է երեսփոխանն, յոր հաւատացին զորբսն. (Մխ. դտ.։)

Պետրոս վէմն հաւատոյ՝ եւ մեծն ամենայնի՝ երեսփոխանն քրիստոսի. (Հ. հոկտ. ՟Ի՟Գ. եւ այլն։)

Աղքատն՝ քրիստոսի երեսփոխան է. (Ոսկիփոր.։)


Երերածուփ

adj.

much agitated, stormy.

· Calfa


Երերումն, ման

s.

cf. Երեր.

· Calfa

NBHL (5)

Երերիլն. երեր. երերանք. շարժ. սասանութիւն.

Երերումն հանապազորդ, տատանումն մարմնոյ. (Եփր. ծն.։)

Յանգիստ երերմունս տաժանմանց ընկղմեցաւ. (Ագաթ.։)

Յերերման եւ ի տատանման կան երկրայինքս ի մէջ փորձանաց։ Նայիդ է տեղի երերման՝ յերերմանէն կայենի կոդեցեալ. (Վրդն. ծն.։)

Դադարեսցէ երերումն յերկրէ. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Ը.։)


Երերուն

adj. ast.

trembling;
wandering;
vagrant;
Erratic.

· Calfa

NBHL (1)

Երերեալ. դողդոջուն։ (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Երեւակայոտ

adj.

fraught with imagination.

· Calfa


Definitions containing the research ո : 10000 results

Աշխարհազօր

adj.

composed of all sorts of warriors.

· Calfa

NBHL (2)

Ուր խմբեալ իցեն զօրք աշխարհին. աշխարհաբանակ. աշխարհագումար.

Ուր առնէր գրիգոր զմկրտութիւնսն աշխարհազօր բազմութեանն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)


Աշխարհալիր

adj.

that fills the universe.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՐ ԱՇԽԱՐՀԱԼԻՑ Որով լրանայ աշխարհ լրիւ իւրով. լցուցիչ երեսաց երկրի. աշխարք լեցնօղ.

Վասն աշխարհալից նահապետացն (ծննդովք իւրեանց). (Արծր. ՟Ա. 1։)


Աշխարհածանօթ

adj.

acknowledged by all the world;
notorious, manifest;
— հրատարակութիւն, notoriety.

· Calfa


Աշխարհակալ, աց

s.

conqueror;
monarch, emperor, prince.

· Calfa

NBHL (18)

τοπάρχης. loci praefectus, toparcha. Կուսակալ, կողմնապետ. իշխան մասնաւոր աշխարհի. փաշա.

Աշխարհակալն աստուած. (Արիստ. ՞՞։)

Ընդ աշխարհակալս խաւարիս այսորիկ՝ ընդ այսս չարութեան. (Եփես. ՟Զ. 12։)

Թէպէտ նոյն ինքն դժոխք շարժեսցին, թէպէտ աշխարհակալք խաւարիս. (Աթ. ՟Բ։)

Իւրոցն ետ քաջալերս իւրով յաղթութեամբն յաղթել աշխարհակալ յաղթողին. (Սկեւռ. յեսայ.։)

Աշխարհակալ է ծնունդդ։ Աշխարհակալ աղեքսանդրէ։ Ամենայն շինաւանի աշխարհակալ դշխոյ. (Պտմ. աղեքս.։)

Ամենակալ աստուած մարդացաւ, եւ եմուտ ի գիր աշխարհակալ թագաւորի. (Տօնակ.։)

Փառաւորեալք ի յերկրի ճոխութեամբ աշխարհակալք։ Չորից բարբարոսական աշխարհակալացն. (Պիտ.։)

τὸν κόσμον ἕπεχων. mundumobtinens. Որ կալեալ ունի զաշխարհ համօրէն՝ տիրաբար.

Որ իշխանաց աշխարհակալիս էին զինուորեալք. (Յհ. կթ.։)

Աշխարհակալ իշխանութիւն. (Լմբ. սղ.։)

Աշխարհակալ սպարապետութեամբ իւրով. (Մովս. կաղնկտ.։)

Միում յաշխարհակալաց ծառայից տեառն իմոյ. (Ես. ՟Լ՟Զ. 9։)

Գրեաց յովնաթան առ աշխարհակալս, իշխանս, առ կուսակալս նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 5.) յն. լոկ, սպարտացւոց (որ թարգմանի. ցիրուցան)։

Նախարարքն աշխարհակալքն կայցեն առ արքայի։ Մարզպան եւ աշխարհակալ աշխարհին ած. (Բուզ. ՟Գ. 8։ ՟Ե. 38։)

ԱՇԽԱՐՀԱԿԱԼ. որպէս Համատարած. որ պատեալ ունի զաշխարհ. աշխարհամած.

Աշխարհակալ ծով. (Վեցօր. ՟Գ։)

Համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)


Աշխարհական, ի, աց

adj. s.

worldly, temporal;
secular, lay;
universal, general;
lay or secular man;
— առնել, to secularize;
— վիճակ՝ կարգ, a secular life.

· Calfa

NBHL (26)

κοσμικός. mundanus, mundi, βροτικός, saecularis. Ստորին աշխարհիս. աշխարհային. երկրաւոր. նիւթական. տարրական. մարդկային. արտաքին. մարմնաւոր. կենցաղական. քաղաքական. եւ Աշխարհասիրական. տիւնեէվի, ալէմի.

λαϊκός, laicus, saecularis. Աշխարհիկ ոք, ժողովրդական, ռամիկ. ամուսնացեալ. եւ Աշխարհասէր. տիւնեեվի, մէճազի.

Յիսուս զաշխարհական զմեղսն եկն է առ յանձն իւր, եւ մեռաւ. (Կոչ. ՟Գ։)

Յաշխարհականիս աւուր, յետ որոյ ոչ է ի ձեռն մահու փրկութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)

Աշխարհական ամբոխիւ. (Կորիւն.։)

Խորհուրդ բարեաց ի մէջ արկանէին՝ կատարել անդ զաշխարհական կարգս եկեղեցւոյն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)

Մեծի վրթանիսի, եւ ամենայն աշխարհականաց քոց խնդալ. այսինքն բնակչաց հայոց աշխարհին. (Խոր. ՟Գ. 5։)

Զաշխարհական սրբութիւնն. (Եբր. ՟Թ. 1։)

Հոգովք աշխարհականօք. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 34։)

Վրդովեալ զաշխարհական տարերս. (Պտմ. աղեքս.։)

Տարրն աշխարհական. եւ են տարերք չորք. (Նիւս. բն.։)

Դուք յաշխարհէ աստի էք, եւ ես չեմ յայսմ աշխարհէ. զաշխարհական մտածութիւնս եւ զմարմնականս ասէ։ Յաշխարհական իսկ օրինակ եկն. եւ զի՞նչ ասէ. կին յորժամ ծնանիցի, եւ այլն։ Կերակուրք, լուացմունք, եւ զինչ եւ իցեն գործք աշխարհականք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7. 33Պ եւ ՟Ա. 17։)

Աշխարհական ալէկոծութիւն, կամ գործք. (Պիտ.։)

οἱκουμενικός totius mundi, orbis Տիեզերական. եւ համաշխարհական. որ ինչ հայի առ համօրէն աշխարհ. որպէս եւ առ աշխարհ կամ ազգ մի ողջոյն.

Աշխարհական դպրութեան երկրաւոր իմաստութեանն. (Ագաթ.։)

Դատաստանաց, եւ աշխարհական կարգաց. (Խոր. ՟Գ. 65։)

Զեպիսկոպոսունս, զերիցունս, զսարկաւագս, զաբեղայս, զկուսանս, եւ զայլ ամենայն աշխարհականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)

Կուսին, եւ աշխարհականին. (Լմբ. սղ.։)

Քահանայք՝ դաւիթ ի կրօնաւորական կարգէ, եւ սարգիս յաշխարհական. (Յհ. կթ.։)

Ժողով արարեալ եպիսկոպոսաց, եւ համօրէն աշխարհականօք. (Խոր. ՟Գ. 20։)

Ուխտաւոր, եւ աշխարհական. (Յհ. իմ. ատ.։)

Աշխարհականաց բանք են այդ, եւե մարդոց՝ որ ընդ երկիր բեւեռեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)

Ոչ զայն ասիցէ, թէ պոռնիկ էր եսաւ, այլ որկորեայ եւ անժոյժ եւ աշխարհական. (Ոսկ. եբր.։)

Հաւատն՝ յանդիմանութիւն անյայտ իրաց. յանդիմանութիւն այն է, որ աշխարհական բառով դէմընդդէմ ասեն. որպէս հայելի աչաց, նոյնօրինակ հաւատ մտաց. (Ոսկիփոր.։)

Զբազումս յաշխարհականացն հրապուրեալ զկնի ինքեանց՝ ի հետիոտս տանէին ի մարտ հետեւակ զրուն՝ որ յաշխարհաբնակ մարդկնէն էին. (Ղեւոնդ.։)

δημώδης. vulgaris. Ռամկական. աշխարհիկ. աշխարհաբառ. զուգագի.


Աշխարհականացեալ

adj.

secularized married.

· Calfa

NBHL (2)

Մտեալ ի կարգ աշխարհի. ամուսնացեալ (այր կամ կին). կարգըւած, տնուորած. տիւնեայա կիրմիշ, էվլէնմիշ, էվլի.

Լինիցիմ առն աշխարհականացեալ. (Հռութ. ՟Ա. 12. (յն. կողլոկ, լինել առն)։)


Աշխարհակեաց

adj.

secular, laical, temporal.

· Calfa

NBHL (2)

Որով իւիք լինի կեալ ըստ աշխարհի. աշխարհիկ. յաշխարհական վիճակի.

Սա լեալ էր ամուսնաւոր յաշխարհակեաց կեանս. (Բուզ. ՟Դ. 3։)


Աշխարհակեր

adj.

that consumes the universe.

· Calfa

NBHL (2)

Կերօղ աշխարհի. ապականիչ. գիշատիչ. արեանարբու. աշխարք չափօղ.

Ազգք աշխարհակերք. (Բուզ. ՟Գ. 3։)


Աշխարհակերպ

adj.

worldly, secular.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ունի զկերպ կամ զձեւ աշխարհի, եւ աշխարհականի.

Զիւր զաշխարհակերպ ձորձսն մեկուսի թաքուցեալ ունէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)


Աշխարհակիր

adj.

that sustains the world.

· Calfa

NBHL (3)

Որ ի ինչ կրի յաշխարհի աստ, կամ ըստ աշխարհի լինի. աշխարհական. աշխարհային. երկրաւոր. կենցաղական.

Նաւեալք ընդ մրրկեալ աշխարհակիր մեղացն՝ վերայ խորոցն սահեցան։ Ըստ աշխարհակիր կարգացն առակաբանեալ. (Ագաթ.։)

Աշխարհակիր կեանք, կամ մեծութիւն, զբօսանք, ցանկութիւն. (Սիսիան.։ Ճ. ՟Ա.։ Կորիւն.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)


Աշխարհահայր, հօր

s.

father of the world.

· Calfa

NBHL (4)

Հայր աշխարհի. նախահայր. յաջորդ նախահօր ընտրեալ.

Յետ սաստիցն անցելոց՝ զայրն արդար (զնոյ) աշխարհահայր երկրակալ՝ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)

Էին ադամայ եւ այլ ուստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգ պայազատութիւն աշխարհահայր (կամ աշխարհհայր) լինելոյ. (Արծր. ՟Ա. 1։)

Նոյ արդար՝ աշխարհահայր եղեւ, եւ աբրահամ՝ հայր արդարոց (Պիտառ.։)


Աշխարհամած

adj.

that surrounds all the world.

· Calfa

NBHL (2)

Մածեալ զաշխարհաւ, պատեալ, տարածեալ շուրջանակի.

Որ զաշխարհամած խաւարն ի սկզբանն ի լոյս փոխեցեր. (Շար.։)


Աշխարհամար

s. adj.

list or register of the people, census of the population;
that keeps the register of the people;
առնել գիր զ—, to register the number of the people.

· Calfa

NBHL (1)

cf. ԱՇԽԱՐՀԱՀԱՄԱՐ, (որ է ուղիղ եւ ամբողջ գրութիւն։)


Աշխարհահամար

cf. Աշխարհամար.

· Calfa

NBHL (5)

(գրի կարճելով կամ վրիպակաւ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐ). οἱκονόμος, γραμματής τοῦ λαοῦ. oeconomus, scriba populi. Որ առնու գրով զհամար մարդկան աշխարհի. կոնոմոս, դպիր ժողովրդեան. գայտ էտիճի, քեաթիպ.

Գրեցաւ, որպէս ետ հրաման աշխարհահամար դպրացն։ Կացուցանէր աշխարհահամար դպիրսն։ Եկին մատուցին աշխարհահամար դպիրքն. (Եսթ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 42։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)

Մովսէս աշխարհահամար աշխարհապատում. (Ագաթ.։)

Աշխարհահամար գրովն զազգատոհմն ամենայն յանուանէ գրել։ Առնել գիր զաշխարհահամար հրէից. ՟(Գ. Մակ. ՟Դ. 10. 14։)

ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐ. եւ ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐԳԻՐ. ἁπογραφή. descriptio. որպէս Աշխարհագիր. առնուլն զհամար. եւ Մուտն ի համար արքունի դիւանի. գայտ քիւթիւք.


Աշխարհամէջ, միջի

s.

public square or place in a town or country.

· Calfa

NBHL (2)

Ծովակ՝ որ յաշխարհամիջի է. (Շիր.։)

Յաշխարհամէջս եւ ի ժողովրդաբնակս համարձակեցան յարձակել տեղիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)


Աշխարհային

adj.

worldly, profane;
secular, lay, temporal.

· Calfa

NBHL (7)

Աշխարհական. իբր կենցաղական, երկրաւոր, մարմնաւոր. տարրական. աշխարհի. աշխրքի. տիւնեեվի.

Ոչ ինչ յաշխարհային մասանց դադար առնուլ. յն. յաշխարհի մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Հրաման առաք ի բաց կալ յաշխարհայնոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)

Իմաստութեամբ աշխարհայնով. (Շ. հրեշտ.։)

Աշխարհիկ ոք. ժողովրդական, ռամիկ. աշխրքի մարդ, աշխարական.

Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս. (Շ. ընդհանր.։)

Զհեռաւոր աշխարհայինն (այսինքն զօտարականն) ի փառս բարձրութեան կարգէին. (Նար. խչ.։)


Աշխարհանազ

adj.

esteemed or respected by all men.

· Calfa

NBHL (1)

Նազելի եւ արգոյ յաչս ամենայն աշխարհի.


Աշխարհաշէն

adj.

that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.

· Calfa

NBHL (11)

Շինութիւն գործօղ աշխարհի. խնամակալ հայրենի երկրի. աշխարքը՝ երկիրը շէն պահօղ.

Աշխարհաշէնն խոսրով. (Բուզ. ՟Գ. 11։)

Աշխարհաշէն ըստ մերոյն արամայ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)

Որ եղեւ այր աշխարհաշէն, առատամիտ եւ բարեգործ. (Յիշատ.։)

Եւ իբր Աշխարհաշինական. կենցաղօգուտ.

Աշխարհաշէն հոգաբարձութեամբ։

Ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեան. (Արծր. ՟Ա. 11։)

Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)

զաստուծոյ ասի՝ իբր Արարիչ աշխարհի. արարչագործ.

ԱՇԽԱՐՀԱՇԷՆ ոպէս ի բոլոր աշխարհէ շինեալ, կամ եղեալ ընդ պատրուակաւ աշխարհաշիութեան.

Յետ կործանման աշխարհաշէն աշտարակին, եւ խառնաբնդոր լեզուացն. (Կաղանկտ.։)


Աշխարհասէր

adj.

worldly, attached to the wordly vanities.

· Calfa

NBHL (8)

Յորս ուրախանան աշխարհասէրք. (Յճխ. ՟Ի։)

Ոչ ըստ աշխարհասիրացն ոմանց ծախելով յանարժանս. (Պիտ.։)

Անձուկ է ճանապարհն այն աշխարհասիրաց. (Խոսր.։)

Զքաղցրահամ կերակուրս՝ աշխարհասիրաց թողին. (Լաստ. ՟Զ։)

Աշխարհասէրք գոլով՝ հեղձուցին զհաւատոց բանն. (Կիւրղ. ղկ.։)

Որպէս աշխարհասէրք (կամ աշխատասէրք՝) սատարք ելով շինութեան. (Պիտ.։)

Սիրելի աշխարհի. հաճոյական մարդկան.

Ոչ ըստ տեղւոյ գոլով աշխարհասէր շարաբանութեան. (Երզն. քեր.։)


Աշխարհաստեղծ, ից

adj.

that created the world.

· Calfa

NBHL (4)

Աշխարհաստեղծն՝ ինքն արդարոյ երեւի. (Փիլ. ՟գ. մանկ.։)

Բազում արարիչս եւ աշխարհաստեղծս ի ներքս մուծանեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)

Զաշխարհաստեղծ բերանոյդ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)

Տարածեաց եւ տէրն զաշխարհաստեղծ բազուկն իւր ի վերայ խաչին։ Սկզբնածինն այն խաւար զգալի ի հրամանէն աշխարհաստեղծ տեղի տուեալ հալածեցաւ. (Սկեւռ. յեսայ. եւ Սկեւռ. ի յար.։)


Աշխարհավար

adj.

political;
secular.

· Calfa

NBHL (5)

Այն ինչ իրք՝ որովք լինի քաղաքավարիլ յաշխարհի. աշխարհային. քաղաքական. աշխարհական. մարդկային.

Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)

Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)

Այլ է առաքելոցն պատուէր, եւ ա՛յլ մարդկան՝ որ աշխարհավար կենօք կենցաղավարեցին. (Իգն.։)

Կարգ սահմանի աշխարհավար ճանապարհին դի՛ւր է։ Հնազանդութիւն յաշխարհավար օրէնս՝ որոց եւ իշխեն. (Լմբ. սղ.։ Շ. ՟ա. պետ. լ։)


Աշխարհավարիմ, եցայ

vn.

to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.

· Calfa

NBHL (2)

Փոյթ յանձին եդեալ է աշխարհավար լինել ազգին, ընկալեալ զմեծաքաղաքս զայս յաշխարհ, եւ այլն. (Փիլ. ել.։)

Որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ. (Խոր. ՟Բ. 77։)


Աշխարհատած

adj.

that takes care of the people.

· Calfa

NBHL (1)

Աշխարհատած գեհկանութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)


Աշխարհատարած

adj.

spread throughout the universe.

· Calfa

NBHL (3)

Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)

Խաւար աշխարհատարած. (Նար. գանձ հոգ.։)

Կոհակք ամեհի ծովուն աշխարհատարած. (Բենիկ.։)


Աշխարհատէր

s.

master of the world, conqueror;
prince.

· Calfa

NBHL (2)

Տէր աշխարհի. թագաւոր. իշխան.

Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)


Աշխարհատիկին

s.

queen;
princess, victress.

· Calfa

NBHL (2)

Տիկին աշխարհի. թագուհի.

Շուշանիկ աշխարհատիկինն աղուանից։ Դեսպակ աշխարհատիկնոջն. (Ճ. ՟Գ.։)


Աշխարհարար

cf. Աշխարհաստեղծ.

· Calfa

NBHL (6)

Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)

Էջ ասէ, զի յետս կացուսցէ զմարդիկ յաշխարհարարէ անտի. (Կոչ. ՟Զ. ձ։)

κοσμοποιός. mundi creator, opifex. Արարիչ աշխարհի. որ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՍՏԵՂԾ, ԱՇԽԱՐՀԱԳՈՐԾ.

Աշխարհս եւ եւ աշխարհարարն յուխտաւոր մանկանն տպաւորեալ կերպարանեցաւ. (Եղիշ. դտ.։)

Առ ի միւսանգամ զաշխարհարար գթութեանն զսէր եւ զանունդ ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. ծն.։)

Արիստոտէլէս զիս ուսուցանէր յաշխարհարար ներտառութեանն. (Ի Պտմ. աղեքս.) իմա՛, ի գիրսն որ յաղագս աշխարհի։


Աշխարհաւանդիկ

s.

publican;
tavern keeper.

· Calfa

NBHL (3)

Զագահսն ի մէջ ածցուք, եւ զաշխարհաւանդիկս, եւ դարձեալ զգինեվաճառսն ամօթալից հանգանակացն։ Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս, եւ իշավարս, եւ աշխարհաւանդիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 5։)

Իբր զստրուկս ոմանս կամ զաշխարհաւանդիկս կիսիշօք շրջիմք, եւ ի դրունս իշխանաց յաճախեմք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)

որ գրի եւ ԱՇԽԱՐԱՒԱՆԴԻԿ. κάπηλος. caupo. Պանդոկապետ. գուսանապետ.


Աշխարհաւեր

adj.

that ruins, destroys the world.

· Calfa

NBHL (8)

Աշխարհակործան. աշխարք աւրօղ, քանդօղ.

Իշխանք աշխարհաւերք. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Տիրակորոյսք եւ աշխարհաւերք. (Արծր. ՟Գ. 2։)

Ազգ աշխարհաւերք ժանդագործք քրմացն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)

Խորհուրդս ապականագործս, աշխարհաւերս։ Վա՛յ աշխարհաւեր խորհրդոյն. (Արծր. ՟Գ. 7։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

Աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)

Այս ամենայն յաշխարհաւեր տարւոջս գործեցաւ. (Լաստ. ՟Ի։)

Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)


Աշխարհաքաղաքացի, ցւոյ, ցեաց

s.

cosmopolite.

· Calfa

NBHL (1)

Կամի ցուցանել զառաքինին միանգամայն ե՛ւ աշխարհաքաղաքացի, ե՛ւ հանգիտապատիւ ամենայն աշխարհիս։ Աշխարհաքաղաքացիս մարդ, որ իբր փոքր աշխարհ ի մեծ աշխարհի եղեալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)


Աշխարհօրէն

adv.

secularly;
vulgarly;
generally, universally.

· Calfa

NBHL (6)

Բոլոր աշխարհաւ. համաշխարհական. δημόσιος. publicus.

βιτικῶς. ad vitae rationem եւ ad normam populi, vulgariter. Ըստ կարգի աշխարհիս, կենցաղոյս, աշխարհականաց. կենցաղական եւ քաղաքական. ատէթի տէվրանի իւզրէ.

Զկատակերգութիւնն (վերծանել) աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)

Ըստ աշխարհօրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո՛ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն կաթողիկոսութիւնն ունել։ Միաբան համօրէն աշխարհօրէն ժողովէին առ ներսէս կաթողիկոսն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 17. 51։)

Յաշխարհօրէն պատերազմին ախոյեանն եկեղեցւոյ. (Շար.։)


Աշնանային, այնոյ

adj.

autumnal.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ որ եւ ԱՇՆԱՅԻՆ. μετοπωρινός. autumnalis. Սեպհական ժամանակի աշնան.

Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)

Աշնանային զուգաւորութիւն։ Գարնանայինն քան զաշնանայինն գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)


Աշնանի, անւոյ

s.

autumn;
adj. adv. of or in the autumn.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՇՆԱՆԻ որ եւ ԱՇՆԱՅՆԻ. Աշնանային. Եղանակ աշնան. եւ Ի ժամանակի աշնան. կիւզ, կիւզ էյեամը, կիւզիւն.

Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)

Եթէ յամարայնի իցէ, եթէ յաշնանի իցէ. (Կոչ. ՟Ծ՟Դ։)

Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)


Աշտ

cf. Յաշտ.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)

Կանգնել յաշտից տեղիսն. (Խոր. Բ. 13։)

ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։


Աշտանակամազ

adj.

hair on end, brislly.

· Calfa

NBHL (2)

Որոյ մազքն են տնկեալ ի վեր. ցից ցից տնկըւած.

Դեւք խոզանեալք եւ աշտանակամազք. (Ոսկ. ես.։)


Աշտանակեմ, եցի

vn.

to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.

· Calfa

NBHL (4)

Ի մանկութեան կամակար աշտանակեալ։ Զմիոյ ուրումն զձին կալեալ՝ արիաբար աշտանակէր. (Խոր. ՟Բ. 76. 79։)

Յերիվարս ահիպարանոցս աշտանակեալք։ Հազիւ յայլ ձի աշտանակեալ փախչէր. (Յհ. կթ.։)

Մտրակ ի կուշտ աշտանակեալ. (Շ. վիպ.։)

ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.


Աշտարակաձեւ

adj.

which has the forme of a tower, turreted.

· Calfa

NBHL (1)

Խրամատեցաւ ցանկն աշտարակաձեւ այգւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)


Աշտարակեալ

adj.

having towers, set round with towers.

· Calfa

NBHL (3)

Աշտարակօք կամ որպէս զաշտարակ ամրացեալ.

Հաւատս եկեղեցւոյ, որով աշտարակեալ գոյ եւ պարսպեալ. (Լմբ. սղ.։)

Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)


Աշտարակեայ

cf. Աշտարակեալ.

· Calfa

NBHL (2)

Իբր Աշտարակաւոր. ունօղ զաշտարակս. ամրացեալ աշտարակօք.

Կործանեաց զպարիսպս աշտարակեայս տաճարաց նորա. (Ողբ. ՟Բ. 7.) (յն. զպարիսպ շինուածոց նորա, կամ աշտարակաց նորա)։


Աշտէ, ի, ից

cf. Աշտեայ.

· Calfa

NBHL (7)

ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ.

Ամենայն աշտեայք զօրաւորաց (կամ նետք սպառազինաց). (Երգ. ՟Դ. 4։ Նիւս. երգ.։)

Զզէնսն, զվահանսն, եւ զաշտեայս։ Աշտէիւք զօրաւորացն. (Նիւս. երգ.։)

Հեռի զաշտէսն արձակեալ։ Աշտէիւ հարեալ սատակեն. (Խոր. ՟Բ. 5։)

Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)

Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)

Լայն աշտէնն, որ մխեցաւ ի կողն. (Լծ. նար.։)


Աչագար

adj.

who has bad or sore eyes.

· Calfa

NBHL (2)

Խանգարեալ կամ ցաւագար աչօք. կուրացեալ.

Եւ որք մնայցենն՝ աչագարք լինիցին. զի այն է նուաղել աչացն. (Կիւրղ. թագ.։)


Աչագեղ, ոյ

adj.

that has beautiful eyes.

· Calfa

NBHL (2)

Աչօք գեղեցիկ. աղուորաչուի.

Հաւանեա՛ց բանից աչագեղոյ դստերս ալանաց. (Խոր. ՟Բ. 47։)


Աչակաքաւ

adj.

that moves the eyes.

· Calfa

NBHL (1)

Որոյ աչք կաքաւեն կամ խաղան՝ զվայրօք յածեալ.


Աչամէջք

s. pl. space between the two eyes.

· Calfa

NBHL (3)

Միջոց ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ կենդանւոյ.

(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)

Հարեալ զնա ուրագովն ի յաչամէջսն. (Ուռհ.։)


Աչառեմ, եցի

vn.

to have respect to the appearance of persons.

· Calfa

NBHL (6)

Մարմնոյնս սիրոյ ոչ աչառեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)

Կա՛մ զի առաքինիք էին եւ ազնուատոհմ յազգէ, աչառեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)

Սուրբդ ընդէ՞ր աչառես անսրբոցն. (Լմբ. սղ.։)

Չա՛ր է եւ աչառելն ումեք յանիրաւի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)

Կոչեն զնա աչառօղ եւ ակնածու մեծատանց. (Մանդ. ՟Ե։)

θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.


Աչառիմ, եցայ

vn.

cf. Աչառեմ.

· Calfa

NBHL (7)

Ոչ առ նա ակն յանցանացն մովսիսի, եւ ոչ աչառեցաւ նմա. (Եփր. ծն.։)

Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)

Ասեն, աստուած զմեծատունս սիրէ, եւ նոցունց աչառի. (Մանդ. ՟Է։)

Ոչ ընծայիւքն կաշառեալ աչառեցաւ. (Պիտ.) զոր մարթ է իմանալ՝ եւ խաբիլ աչօք, զօշոտիլ. (ռմկ. աչքը առնել).

Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.

Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)

Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)


Աչացաւ

adj. s.

that has bad eyes;
ophthalmy.

· Calfa

NBHL (9)

Ժանգ ջրոյն կարմիր եւ սպիտակ. եւ մինջեւ ցայսօր օգնէ աչացաւաց. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)

Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)

Աչացաւն կշտամբեալ յանդիմանի յարեգակնային ճառագայթիցն. (Մեկն. ՟բ. կոր.։)

Կին մի աչացաւ լեալ՝ խաւարեցաւ լոյսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)

Եւ պարզապէս՝ Կոյր, զաչացու.

Ընդ աչացաւացն նեղելոց մեծակական ձայնիւ հառաչեմ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)

Տարին ցաւագին, եւ աչացաւ բազում։ Աչացաւ յոլով, ապա տղայոց մահ. (Տօմար.։)

Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։

ὁφθαλμιαίων, νοσῶν τὰς ὅψεις. oculis laborans. Ունօղ զցաւ աչաց. ախտացեալ աչօք. աչքը ցաւոտ.


Աչեայ, էի, ից

adj.

that has eyes, that sees.

· Calfa

NBHL (4)

Ունակ աչաց. ականի. աչք ունեցօղ, տեսնօղ.

Ո՞վ արար զաչեայսն եւ զկոյրս. (Սեբեր. ՟Գ։)

Աչէից եւ տեսանողաց. (Սարկ. աղ.։)

Կուրացն, որ լաւագոյն քան զաչեայսն էին. (Ճ. ՟Թ.։) (Տօնակ.։)


Աչեղ, ի, աց

adj.

that has a fine eye.

· Calfa

NBHL (3)

Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.

Աչեղ, բարձրահասակ, եւ կարմրայտ. (Խոր. ՟Ա. 25։)

Սուրբն մարկոս էր աչեղ. (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)


Աչեր

s. pl. cf. Աչք.

· Calfa

NBHL (2)

Կոյս մի կայր աղուոր աչեր. (Շ. յառակս.։)

Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն զօղոյն նըման. (տաղ։)