cf. Գիշերայն.
· Calfa
Եւ եղեւ ընդ վաղայարոյցս լինելոյ գիշերոյն (կամ գիշերւոյն). (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 24։)
more damp or moist;
bleared.
· Calfa
Կարի գէջ. խոնաւ. թոյլ. տկար. եւ Թուլամորթ.
Աչք լիայ գիջագոյնք. (եբր. թոյլ. յն. տկար. Ծն. ՟Ի՟Թ. 17։)
Յորս պաճարաց ... գիջագոյնքն յաւետացեալ են. յն. իբր. ռմկ. եարան եօլտաշ ունեցօղ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Խոնաւեցուցանեմ;
cf. Տամկացուցանեմ
· Calfa
Զաչսն գիջացուցանէ արտասուօք եւ ճպռօք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Խոնաւութիւն յարեգականէ է ... ասի՝ եթէ Քրիստոս գիջացուցանէ զմատնիչն. վասն զի յանդիմանէ (այսինքն յերեւան ածէ) զգիջութիւն նորա. (Իսիւք.։)
Արեգակն գիճացուցանէ զմոմ. (Վանակ. յոբ.։)
ԳԻՋԱՑՈՒՑԱՆԵՄ կամ ԳԻՃԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὐγράζω, ὐγραίνω hmecto, madefacio, mollio Խոնաւացուցանել. տամկացուցանել. եւ Մեղկացուցանել. մեղմել. կակղել.
humidity, moisture;
pollution, masturbation, onanism;
impurity
· Calfa
Ամենայն երանք ապականեսցին գիջութեամբ. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 7. (կամ ՟Է. 17. խոնաւութեամբ։))
Ցօղ է գիջութիւն ի պարզոյ բերեալ ըստ անօսր բաղկացութեան. (Արիստ.։)
Դու զաստուածային զօրութիւն ի գիջութիւն աշխարհի գործու՛ն կամէիր, զի մի՛ ցամաքեալ ծաղկաթափ լիցի դդմենին. (Փիլ. յովն.։)
Արեգակունք բազմահոլովք՝ գիճութեան չարեաց ցամաքեցուցիչք. (Նար. առաք.։)
Հետեւեալ լինի ազատականութեան եւ բարուց գիջութիւն եւ բարեբարոյութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Յաղագս գիջութեան եւ յանժուժկալութեանց. եւ այլն։ (Փիլ.։)
Զի՞նչ է պղծութիւն, եւ զի՞նչ է գիջութիւն. (Բրս. հց.։)
ὐγρότης, ὐγρασία humiditas, humor, caligo Խոնաւութիւն. տամկութիւն որպիսի եւ իցէ. եւ Կակղութիւն. մեղմութիւն. թացութիւն, ջրջրկոտութիւն.
ԳԻՋՈՒԹԻՒՆ. ἁσέλγεια, ἁκολασία, λαγνεία lascivia, libido Ցանկասիրութիւն. պղծութիւն. վավաշոտութիւն. տե՛ս (Իմաստ. ՟Ժ՟Դ. 26։ Մրկ. ՟Է. 22։ ՟Բ. Կոր. ժբ. 21։ ՟Ա. Պետ. դ. 3։ ՟Բ. պ. ՟Բ. 7. եւ 18։)
that which makes the hair grow.
· Calfa
Որ բղխէ կամ բուսուցանէ յիւրմէ զգէս.
Զսամփսոն զգիսաբուղխն զվարսագեղն գերծոյր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
hairy, long-haired;
comet;
Greek monk.
· Calfa
Այր եթէ գիսաւոր է, անարգանք են նմա. բայց կին եթէ գիսաւոր է, փառք են նմա. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 14։)
Լնուլ զպասքումն ազգի գիսաւոր (հոնաց)։ Գլխագերծաց եւ գիսաւորաց. (Կաղանկտ.։)
Գիսաւոր նոխազօք առատացոյց զոհս կրակին. (Եղիշ. ՟Ա։)
ԳԻՍԱՒՈՐ. որպէս Ուխտաւոր աստուծոյ, որ ոչ կտրէ երբէք զհերս. ըստ նմին եւ վանական կարգ ինչ ըստ յունաց.
Որպէս գիսաւորն (կամ հերաւորն, ի լս) սամուէլ յորժամ պարգեւեաց (մատոյց) զգառն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Քռթենաւորին, թազենաւորին, եւ գիսաւորին. (Գանձ անտ. եւ Գանձ ճգն.։)
Գիսաւոր ասացեալքն ... Կոմիտք, որ են գիսաւորք. Արիստ.։ Երեւեցաւ աստղ զարմանալի տեսլեամբ վարսաւոր ... զոր անուանեալ կոչէին աստղ գիսաւոր. (Ղեւոնդ.։)
κομάων, πολύκομος comats, crinitus Ունօղ զգէսս կամ զվարսս երկայնեալս եւ հիւսեալս. գիսարձակ. հերարձակ. եւ Գեղմնաւոր.
ԳԻՍԱՒՈՐ κομήτης cometa Վարսաւոր աստղ. վարսամ. եւ յն. բառիւ. կոմիտ.
conscience;
knowledge.
· Calfa
Աղաչեմ, հանդերձ գիտակցութեամբ ընդունել. (Պրպմ.։)
Որ են սրտին գիտակցութիւնք, որ առ աստուած բարեաց խորհրդոց. (Նար. երգ.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ մտաց գիտակցութեամբ ճշմարտութեան բանիցս վկայէ. (Լմբ. ատ.։)
συνείδησις, συνειδός conscientia Գիտակիցն լինել անձամբ անձին. վկայութիւն խղճի. խիղճ մտաց. խղճմտանք.
to acquaint, to instruct, to inform.
· Calfa
ԳԻՏԱՑ ԱՌՆԵԼ. Ազդումն կամ իմաց առնել.
Շնորհն ի միտսդ գիտաց առնէ, թէ ընդունելի են աղօթքդ քո. (Նար. խրատ.։)
Տալ գիտել. ծանուցանել. գիտցընել, իմացնել.
Նայելով ի ծառն ինքն եւայ՝ ոչինչ գիտացոյց զայնմանէ ադամայ. (Եպիփ. ծն.։)
very learned.
· Calfa
Առաւել գիտուն. իմաստագոյն.
Որ գիտնագոյն են քան զձեզ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ասէ ցնա այլ ծեր գիտնագոյն (կամ գիտնականագոյն) քան զնա. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Գիտութիւն.
· Calfa
Գիտնաւորութիւն. հմտութիւն. իմաստութիւն. գիտութիւն.
Զյառաջատեալսն կամօք եւ վարուք գիտնականութեամբ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։)
Զհնազանդութիւն գիտնականութեամբ գեղեցկացեալ՝ ասացին թշնամի մարմնոյն. (Կլիմաք.։)
scholar, learned man;
prophet.
· Calfa
Այն՝ որ գիտէ կամ գիտաց, գիտացօղ. գիտցօղ. եւ Գիտուն.
Ոչ են գիտող առնելոյ զբարիս. (Լմբ. ժղ.։)
Ասեն գիտողք իրացն. (Վրդն. օրին.։)
Գրական գիտողօք. (Ասող. ՟Գ. 7։)
ԳԻՏՈՂ. մերթ որպէս Գէա կամ գուշակ ճշմարիտ. այսինքն մարգարէ. տեսանօղ. (որպէս եւ ըստ յն. տեսանել եւ գիտել է նոյն)
Ասէ գիտողն ի սաղմոսարանի։ Գիտող մարգարէն։ Գիտօղն ասէ։ Միւս գիտօղն ասէ. (Ագաթ.։)
science, knowledge;
doctrine, understanding, wisdom, study, art;
— լիցի, know, you are informed, you must know;
գիտութեամբ, knowingly.
· Calfa
Աստուած՝ գիտութեանց տէր։ Նա ետ ինձ զանվրէպ գիտութիւն զեղելոցս։ Ուսուցանէ մարդոյ զգիտութիւն։ Ընկալարու՛ք զգիտութիւն քան զոսկի ընտիր։ Յամենայն բանս իմաստութեան եւ գիտութեան.եւ այլն։
Աստուած յայլմէ ոչ ընդունի զգիտութիւն, այլ ինքն այլում շնորհէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Իմաստասիրութիւն գիտութիւն էիցն է կամ էակաց։ Ընդհանուր եւ մասնական գիտութիւն։ Սուտ գիտութիւն. (Սահմ. ստէպ։)
Գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ. (Ժմ.։)
Գիտութիւն լիցի քեզ թագաւոր, կամ թագաւորիդ ... (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 13։ ՟Ե. 8։)
Գիտութիւն լիցի եղբայրութեանդ. (Ագաթ.։)
գիտութիւն լիցի իմաստութեան ձերոյ. (Շ. թղթ.։)
γνῶσις, ἑπιστήμη scientia, cognitio, notitia, peritia Գիտելն. ճանաչողութիւն ստոյգ. հասողութիւն փորձիւ կամ պատճառաւ. հմտութիւն. տեղեկութիւն. ուսումն. իմաստութիւն. մակացութիւն.
adj. s. learned, lettered, literate, wise, knowing, well performed;
skilful, intelligent;
diviner, foreteller;
— լիցի, know, you are informed, you must know;
— առնել, to inform.
· Calfa
Ծածկեցեր զայս յիմաստնոց եւ ի գիտնոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 25։ Ղկ. 21։)
Երկնաւոր գիտնոցն. (Ագաթ.։)
Յառաջ կոչել զտգէտս ի գիտնոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անցուցանէր զբազում գիտնովք. (Փարպ.։)
Գիտուն է ի չարութիւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Որ իմաստասիրելն առանց պիտակ օտարութեան է գիտուն. այսինքն գիտէ, ուսեալ է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իբրեւ գիտուն խորհրդոց նոցա՝ յայտնէր զնոցա կասկածն. (Արշ.։)
Կամիմ, զի գիտունք իցէք եղբարք։ Նորին գիտուն սիրովն գիտասջիք որոշել եւ ընտրել ինչ որ լաւն իցէ. (Եփր. փիլիպ.։)
Հմուտ աստուածային գրոց, եւ գիտուն կանոնաց. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Թ.։)
Տգէտքն տայցեն զկամս իւրեանց գիտնոյն ամենայն. (Երզն. մտթ.։)
Գիտուն առնել պատուիրանացն արարչութեան. (Ագաթ.։)
Խօսէր զբանն ոգւոցն արթուն, արքայութեան առնէր գիտուն. (Շ. խոստ.։)
ԳԻՏՈՒՆ. Գէտ, գուշակ. հմայօղ.
Բաղաամ գիտուն։ Ջնջեցին յերկրէ զգիտունս եւ զհարցուկս. (Եփր. յես. եւ Եփր. թագ.։)
Գիտուն լիցի քեզ տէր մեր. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 18։)
Որում ամենայն ինչ ծանօթ է, եւ գիտուն։ Որ ինչ միանգամ ոչ ծանօթ եւ գիտուն ի բազմաց. (Փիլ.։)
Հաւաստի գիտուն առնել զասացեալն. (Նիւս. կազմ.։)
Զի եւ հեթանոսաց գիտուն արասցէ զսրբոցն գորով՝ որ առ նա. (Նար. երգ.։)
Եւ զի ոչ իմացայք դուք զմարդկանն ի մարդկապէսն, գիտուն արարաւ ձեզ ի չմարդկապէսն. (Ագաթ.։)
συνετός intelligens, sapiens Ունակ գիտութեան. գիտնական. ուսեալ. իմաստուն. հանճարեղ. բանիբուն. բան կամ ուսում գիտցօղ. եբր. խախամ.
Ուստի եւ ԳԻՏՈՒՆ. ἑπιστήμων, εἱδώς peritus Գիտակ, տեղեակ, հմուտ, ներհուն. խելամուտ. եւ Խելամտական.
to fatten, to make fat;
to make clammy.
· Calfa
Պարարտացուցանել. պարարել. գիրացնել, գիրցընել.
Գիրացուցանես զարմինդ քո թանձրութեամբ. (Մաշկ.։)
fattening.
· Calfa
Որ ինչ գիրացուցանէ. գիրցնօղ. որ եւ ՊԱՐԱՐԻՉ, ՊԱՐԱՐՏ.
Հրաժարեալ եմք ի մսոյ, եւ յամենայն գիրացուցչացն կերակրոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
plumpness, corpulence.
· Calfa
Ճարպոյ բնութիւն՝ գիրութիւն մատուցանէ աղեացն. (Փիլ. ել.։)
Համակեալս ի գիրութեան։ Սոնքացեալս գիրութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 59։ Փարպ.։)
Ի մարմնոցն. (գիրութենէ. իբր ի պարարմանէ. Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Եւ ո՛չ զհին վայելչութեան կալցիս զգիրութիւն. իբր զառատութիւն, եւ այլն. (Լմբ. յայտն.։)
λίπος pinguedo, adeps Պարարտութիւն. եւ Պարարումն. (իսկ գիրուց՝ ռմկ. է ճարպ)
s. pl. gurgling;
murmur;
noise.
· Calfa
Բառ ռմկ. որպէս Ձայն իրաց գլելոց սաստկութեամբ. կուռկուռ.
Աղուէս մի քաղցեաւ, եւ եգիտ զսառն եւ զպաղ. սկսաւ ուտել, եւ ասէ, վա՛յ ինձ, զի ահագին է գլգլունս եւ աղաղակս ի գլուխս եւ յատամունս իմ. (Վրդն. առակ.։)
head-ache;
madness;
giddiness.
· Calfa
Խանգարումն գլխոյ. ցաւ գլխոյ. եւ Գլխածանրութիւն.
Ոտնացաւութիւն, եւ գլխագարութիւն, եւ անբժշկելի ցաւք։ Ոմանք իբր գլխագարութիւն ասէին զնմանէ ի սատանայէ եղեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ԳԼԽԱԳԱՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գլխահարութիւն կամ դատապարտութիւն. գլխու փորձանք.
Այդ իսկ առաւել ի գլխագարութիւն բերէ զձեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
heaviness of the head.
· Calfa
Արբեցութեանց գլխածանրութիւնք. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
καρηβαρία gravedo capitis Ծանրութիւն գլխոյ՝ յարբեցութենէ, ի խօթութենէ, եւ այլն. որ եւ ասի ԾԱՆՐԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆ, ԳԼԽԱԳԱՐՈՒԹԻՒՆ։ (Գաղիան.։)
division into several chapters, order, arrangement;
summary, compendium;
index.
· Calfa
Կարգաւորութիւն բանից ի գլուխս գլուխս. բովանդակութիւն. ցանկ.
Եդից քեզ գրով զգլխակարգութիւն հարցուածոց քոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Հանդերձեալ բանդ ունի եւ զմեր գլխակարգութիւնս խնդրոց. (Գր. տղ. թղթ.։)
to be ashamed.
· Calfa
Կորանալ գլխոյ. զերկիր նշմարել. անպատասխանի եւ ամօթապարտս գտանիլ. պատկառիլ.
Մտօք ապշեցան, գլխակորեցան (կամ գլխակորացան)։ Ամենայն ոք գլխակորեալ յերկիր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Ամաչեցեալ գլխակորեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
Առիւծ մի եկաց առ Մարիամ մերձ՝ գլխակորեալ։ Գլխակորեալ լինէր ի ժամ ուտելոյն, զի մի տեսանիցէ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cap;
helmet.
· Calfa
որ եւ ԳԼԽԱՊԱՆ. Գլխարկ. փակեղ. սաղաւարտ.
Գլխանոց ագուցեալ երկաթի. (Խոր. ՟Ա. 10։)
decapitation, execution.
· Calfa
Վճիռ տայր սրբոյն գլխատութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ո՛չ ի գլխատութեան ժամ լռելոց ինչ էր ի յանդիմանելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
ԳԼԽԱՏՈՒԹԻՒՆ ԳԼԽԱՏՈՒՄՆ ἁποκεφαλισμός, ἁποκεφαλίσμα decollatio, capitis amputatio որ եւ ԳԼԽԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆ. Հատումն գլխոյ.
cf. Գլխատութիւն.
· Calfa
Վճիռ տայր սրբոյն գլխատութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ո՛չ ի գլխատութեան ժամ լռելոց ինչ էր ի յանդիմանելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
ԳԼԽԱՏՈՒԹԻՒՆ ԳԼԽԱՏՈՒՄՆ ἁποκεφαλισμός, ἁποκεφαλίσμα decollatio, capitis amputatio որ եւ ԳԼԽԱՀԱՏՈՒԹԻՒՆ. Հատումն գլխոյ.
head-ache.
· Calfa
Զգլխացաւութիւն թագաւորին՝ զոր ունէր, ոչ կարացին մոգքն բժշկել. (Սոկր. ՟Է. 8։)
Իսկ որքինայն պատճառէ զգլխացաւութիւն. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Զկրօնաւոր ոմն ժրաջան ի ժամ յառնելոյն յաղօթս՝ ունէր սարսուռ եւ գլխացաւութիւն. (Վրք. հց. ձ։)
Յերեք ժամէն (աղօթից) դողումն եւ գլխացաւութիւն եւ ջերմ՝ ձանձրութեան դեւն առնէ. (Կլիմաք.։)
κεφαλαλγία dolor capitis Ցաւ գլխոյ. գլխագարութիւն.
s. adj. prince, master, superior, deacon;
capital, principal, fundamental, essential, first.
· Calfa
Արք գլխաւորք։ Զամենայն գլխաւորս ի նոցանէ։ Գլխաւորք ժողովրդեանն, կամ գնդիցն. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 3. եւ 4։ ՟Ժ՟Զ. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Դ. 2։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 47։)
Պետրոս գլխաւորն եւ երիցագոյն աստուածաբանիցն ծայրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Այն սուրբ չորից շղթայիցն՝ որ անկաւ ի պետրոսէ գլխաւորէ. (Կլիմաք.։)
Պատիւ արարեալ գլխաւորի առաքելոցն. (Սկեւռ. յար.։)
Առեալ զամենայն գլխաւորսն։ Երկուս ի գլխաւորաց իւրոց։ Հանդերձ գլխաւորաւ նոցին ղեւոնդիւ. (Խոր.։)
Բազումք ի գլխաւորացն պարսից։ Միջոյ գնդին կարգէր գլխաւոր զտէրն Արծրունեաց. (Փարպ.։)
Յորժամ տեսանիցես զգլխաւորս քաղաքաց մարմնագեղս, անդամայաղթս. (Ոսկ. ես.։)
Ի վերայ լերանց գլխաւորաց։ Քաղաք գլխաւոր. (Առակ. ՟Ը. 2։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Զգլխաւորն յիրաց։ Զսիրտն այժմ փոխանակ գլխաւորին էառ ի մէջ։ Յաղագս գլխաւորացն (յօրրէնս աստուծոյ՝ տասն պատգամաց). (Փիլ.։)
Շէնս գլխաւորս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Հինգ եւս գլխաւորօք ( ի պատուիրանս). (Արշ.։)
Գլխաւոր թիւք անդամոց։ Զմեղանացն գլխաւորաց. եւ այլն. (Նար.։)
ἁρχηγός, ἠγούμενος, πρῶτος, κορυφαῖος princeps, dux, capitalis, supremus Երեւելի եւ առաջին ոք յիմիք կարգի որպէս գլուխ. պարագլուխ. իշխան. աւագ. առաջնորդ. նախարար. ազնուական.
ԳԼԽԱՒՈՐ. ἅκρον, κεφάλαιον excelsus, praecipuus Երեւելի եւ նշանաւոր ինչ.
cf. Գլխաւորաբար.
· Calfa
Ըստ գլխաւոր բանի.
Որք գլխաւորապէս ողջքս եմք, եւ յաղագս նոցունց եւ առ նոսին ամբոխիմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Եւ Բովանդակելով. κεφαλαιωδῶς capitulatim, summatim
Յիւրաքանչիւր ինչ առ ի նոցանէ խնդիր եղելոց գլխաւորապէս ասել. (Կիւրղ. գանձ.։)
to finish, to end, to terminate;
to abridge, to reduce.
· Calfa
Գլխաւորեա՛ զբան սակաւուք. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 11։)
Գլխաւորելով ըստ իւրաքանչիւր հասակացն զամենայն առաքինութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ողջախոհութեամբ գլխաւորէր զկեանս իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զգուշութեամբ գլխաւորել զսուրբ պահս, կամ զհրաման արքունի, եւ այլն. (ՃՃ.։)
Զամենայն շնորհս, օրէնս ... յինքն գլխաւորեսցէ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Գլխաւորեալ ի քեզ զիմանալեացն փարթամութիւն։ Հիմն արկանեմ, եւ ոչ գլխաւորեմ։ Ճշմարտապէս գլխաւորեցաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Իբրեւ գլխաւորի, դարձեալ սկիզբն առնու ի չորից կանոնացն մնացելոց. (Խոսր.։)
Ո՛չ զամենայն ասել, զի անհնար է, այլ գլխաւորել համառօտ զամենայն. (Բրս. հց.։)
Մեք եւ զայսոսիկ գլխաւորեսցուք՝ ի թիւս բաժանեալ յաղագս դիւրայիշատակութեան. (Առ որս. ՟Ե։)
Որ գումարեն ինն թիւ ամաց ի միասին գլխաւորելով։ Գլխաւորեալս ի վաթսուն եւ չորս. (Փիլ. լին.։)
Զհամառօտ գլխաւորելով աստանօր. (Նար. մծբ.։)
κεφαλαιόω, ἑπικεφαλαιόω summatim attingo, in summam redigo, perficio Ի գլուխ հանել. բովանդակել. կատարել. եւ Ի կարճոյ քաղելով աւարտել. վերածել ի մի. յանգել. գլխել.
to have the pre-eminence, to be at the head;
to be finished;
to bud.
· Calfa
Իբր Գլուխ կապել, կամ սերմն հասուցանել բուսոց.
Առնուլ զգլխաւորութիւն, կամ զվերակացութիւն. մեծարիլ գոհերեցութեամբ.
Կոչի այսպիսի տաճարապեա. վասն զի ո՛չ զանշունչ նիւթոյ շինուածի ժառանգութիւն գլխաւորի, այլ զբանական կենդանեաց ժողովոյ. (Սարկ. քհ.։)
Գլխաւորեալ իշխանական պատուասիրութեամբ փառօք ի փառս. (Շ. բարձր.։)
Ընդ բուսանել (խաշխաշի) եւ ի լինելն բանջար ... նմանապէս եւ ի ծաղկելն, եւ ի գլխաւորելն. (Մխ. առակ.։)
superiority, presidency, priority, supremacy.
· Calfa
Որում պահէին զգլխաւորութիւն, զի ոչ գոյր անդրանիկն ի միջի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 10։)
Վիճակեցուցանէր ի գլխաւորութիւն ժողովրդոց. (Ագաթ.։)
Ի հռովմ հանդերձեալ էր կարգել զաթոռ պետրոսի եւ պօղոսի, եւ զգլխաւորութիւն սրբոյ եկեղեցւոյ. (Զքր. կթ.։)
Զերեւելի գլխաւորութիւնդ վեհից (իբր գլխաւորք). (Նար. մծբ.։)
Ընդ աբրահամեանցն եւ ընդ պետրոսեանցն գլխաւորութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Կնիք գլխաւորութեան բանիս աւարտման։ Ի ծագ գլխաւորութեան մասին ասիայ. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)
Կախէք զիս գլխիվայր, սակայն գլխաւորութիւն իմ մինչեւ յերկինս բարձրասցի. (Ոսկ. լս.։)
ἁρχή, πρωτεία principatus, primatus Գահերիցութիւն. առաջին աստիճան պատուոյ. իշխանութիւն.
Եւ κεφαλαίωμα summa, conclusio. Բովանդակութիւն. կատարումն. լրումն.
himself, personally, in person;
all, totally, entirely.
· Calfa
ԳԼԽՈՎԻՆ. Ի ԳԼԽՈՎԻՆ. Ինքնին՝ գլխով եւ անձամբ իւրով. ըստ յն. ինքն իսկ. զինքն կամ ինքեա անգամ (յամենայն դէմս եւ հոլովս). եւ ամենայն մասամբ. բոլորովին. եւ Տի՛ նա. բուն ինքը, ինքն ալ.
Նա ինքն գլխովին (է), որ զհեղիոդորոսն շարժեաց եւ լլկեաց։ Զմատեանն ի գլխովին։ Ինձ իսկ ի գլխովին (կամ գլխովին). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 1. եւ ՟Բ. 33։ Հռ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Զերանելիսն իսկ գլխովին յանդիման տեսանել։ Զքրիստոս ինքնին գլխովին զգեցան։ Զտէրն ինքնին գլխովին տեսաք. (Ագաթ.։)
Զբազում ախտաժէտս բժշկեալ, եւ գլխովին զկին միհրանայ. (Խոր. ՟Բ. 83։)
Ստութեամբ վարէր առ թագաւորն ինքնին գլխովին։ Մեք իսկ գլխովին վարդապետքս ձեր զի՞նչ եմք. ո՞չ ահա պաշտոնեայք. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Գլխովին պարտ է հաւատալ. (Շ. բարձր.։)
Ամենայն գիրք զողորմածն աստուծոյ անուանակից ասեն, եւ գլխովին իսկ զողորմածն աստուած ասեն. (Ոսկիփոր.։)
ԳԼԽՈՎԻՆ. մերթ՝ Գլխով հանդերձ (դրամոյ).
Ոմն վասն վաշխից ժլատանայ, ոմն եւ գլխովին իսկ հանել փութայ. յն. եւ զգլուխն. (Ոսկ. սղ. ՟Լ՟Ը։)
ԳԼԽՈՎԻՆ մ. Իբրու Գլխովն. (որպէս դնի ի տպ. )
Առեալ մայրն այն գլխովին զտաշտ, եւ զսափոր. (Վրք. հց. ՟Թ. ձ։)
to roll.
· Calfa
Կապեաց զանիւս կառաց նոցա, գլորեաց զնոսա, եւ զարկոյց զնոսա. (Ագաթ.։)
Մի՛ գլորեր զանկեալս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Մի՛ կամօք ձերովք ի բարձր վիմաց գլորէք զանձինս ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն, եւ գլորէ զնա (յիւրմէ). (Շիր.։)
Որ եւ զադամ գլորեալ. (Վրդն. ծն.։)
Դրդուեցայ, եւ եղեւ մերձ ի գլորիլ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 13։)
Զի եթէ գլորիցի մին, կանգնեսցէ զնա ընկեր իւր. եւ վա՛յ միումն՝ յորժամ գլորիցի. (Ժղ. ՟Դ. 10։)
Զանկանգնելին գլորեցան գլորումն. (Խոսրովիկ.։)
Մարդն գլորեալ։ Մայրն գլորեալ։ Կանգնեցեր ի գլորելոյ. (Շար.։)
Գլորեցելումն հօր ցուպ եղեր յարուցիչ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զի մի՛ դարձեալ ուրախականօքն գլորիցին։ Վասն ի կուռսն գլորելոյ. իբր գայթագղիլ. (Մխ. երեմ.։)
ἁνατρέπω, ὁλισθαίνω, κατακρημνίζω subverto, prosterno, labefacto, praecipitor, labor Գլել. թաւալել. տապալել. կործանել, շրջել, հոսել. գլորտըկել, վար ձգել.
cf. Գլորեմ.
· Calfa
Զահագին աշտարակն գլորեցուցանել. (Իսիւք.։)
Կէսք սուսերօք իբրեւ զմենամարտիկս զսասկանդամ երամս վարազացն գլորեցուցեալ սպանանեն. (Փարպ.։)
Գթեալ նորայն երիվար՝ գլորեցոյց զնա, սակայն ոչ կործանեցաւ. (Կաղանկտ.։)
roll, downfall.
· Calfa
ԳԼՈՐՈՒԹԻՒՆ ԳԼՈՐՈՒՄՆ. πτῶσις casus, ruina Գլորիլն. կործանումն. անկումն.
Զբնութիւնս կանգնեցեր ի գլորութենէ։ Այլ կանգնեցայ ի գլորութենէ. (Գանձ.։)
Ահա սա կայ ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց ի մէջ իսրայէլի. (Ղկ. ՟Բ. 34։)
Յարուցին ի գլորմանէ. (Ագաթ.։)
Նա ինչ եղեւ պատճառք գլորումն ընկերին. (Եզնիկ.։)
Զի մահ գլորմանն ցուցից կերպարան. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Վէմ գլորման, եւ վէմ գայթագղութեան. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 8։)
Գեղեցկութիւն երեսաց քոց գլորումն է անհաստատից. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եւ πρόσκομμα obstaculum in via, offendiculum, offensio Խոչ ընդ ոտն. գայթագղութիւն. գայթումն.
head;
chief;
summit, top;
individual;
the first place, the first rank;
— գրոց, chapter;
— նաւի, prow;
— գործոց, master-piece;
— ցամաքի, point, cape;
— անկեան, angular stone;
— սեան, capital;
— գրամոց, capital, funds, principal, capital or principal sum;
ըստ գլխոյ, ըստ գլխոց, ըստ —, առ —, by head, for each person;
so much a head;
զայն ութ օրն ի —, all this week;
ծածկել —, to be covered, to put on one's hat;
բանալ զ—, to uncover, to take off one's hat;
ի — հանել՝ տանել՝ ածել, to finish, to conclude, to bring to a head, to end, cf. Գլխաւորեմ;
ի — ելանել՝ հասանել՝ գալ՝ երթալ, to be finished or brought to a close, to end, to come to an end;
— ամսոց, the first day of the month, new moon;
— տարւոյ, new year's day;
— բանից, exordium, preamble;
point, article;
— ճանապարհաց, end of the street;
— տողին, beginning of a verse;
առնու Տէր զտէրդ ի զլխոյ քումնէ, Lord will take away thy master from thee;
ունել զթիւ գլխոց որդaւոցն, to take the number of the children;
քանի՞ —ք պատժոց, how many punishments ?
հանել ընդ —ն or ընդ կառափն զյանցանս ուրուք, to have one's revenge, to punish;
— ամբառնալ, to revolt;
անկանիլ զգլխով, to fall suddenly on the enemy;
դնել զ— ի կշիռս, to put one's life in jeopardy;
կալ ի —, to put one's self at the head, to be the leader;
— բանիցս, finally, at length, in conclusion.
· Calfa
, ո հլ. (յետին ձև է գըծ. գլխօք Գ. թագ. ը. 1) «մարդու կամ անասունի գլուխ, 2. ծայր, սկիզբ կամ վերջ, Յ. պետ, իշխան, գլխաւոր, 4. դրամագլուխ, մայր գումար, 5. գրքի գլուխ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ., որից՝ գլխագար Ոսկ. ա. տիմ., գլխագերծ Ոսկ. մ բ. 23, գլխադիր Եզեկ. ժգ. 18, 21, գլխանի «գլուխներ» Բուզ. ե. 4, գլխապարտ Դան. ա. 10. Եզն. Ոսկ. ես., գլխատել Մտթ. ժդ. 10. Ղկ. թ. 9. Եւս. քր., գլխարկել «գլուխը կախել» Եսթ. զ. 12. Վեցօր Ոսկ. փիլ. 497. Մծբ. Եփր. նին., զլխաւոր ՍԳր. Ոսկ. ես., գլխիբաց Վեց-օր., գլխովին «ինքը. 2. բոլորովին» ՍԳր. Ա-գաթ. § 131. Եփր. ա. կոր. որ և ի գլխովին ևոկնագիր Ագաթ. էջ 54բ, 12 ա, Բ. մակ. բ. 33. Հռ. ժո. 2 (բառիս հետ նոյն կազմութիւնն ունի վրաց. თავადი թավադի «ինքը», որ ծա-գում է თავი թավի «գլուխ» բառից. Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. 55), գլխել «կործա-նել» Լաբուբ. 31 (ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 118 ուղղելի խլել), զգլխել «գինովց-նել» Ոսկ. բ. տիմ. գ., բազմագլուխ Ոսկ. մտթ., երկգլխի Եւս. պտմ., բարձրիգլուխ Յկ, բ. 13, գահագլուխ Մրկ. ժբ. 39. Ոսկ. մտթ., մերկագլուխ Ոսկ. մ. բ. 9, յհ. ա. 1, մարդա-գլուխ Եւս. քր., դարագլուխ Ոսկ. ամբակ. զօրագլուխ ՍԳր, կորագլուխ Ոսկ. յհ. բ. 20-յոգնակի ձև է՝ զօրագլխեան Եղիշ. դ. էջ 74 Նոր բառեր են՝ գլխաբաց, գլխագին, տխա-ծածկ, գլխապատառ, գլխատառ, գլխիկոր. գլխոսկր, գլխաւորաբար, գլխան «քեֆալ ձու-կը», գլխարկաւոր, գլխարկավաճառ, գլխա-ցաւանք, քաղաքագլուխ, իշագլուխ, հաստա-գլուխ, սևագլուխ, դրամագլուխ ևն։
Շրէօդէր, Thesaur. 58 հայերէնից փոխառեալ է համարում ռուս. главa «գլուխ»։ Klaproth, As. polygl. էջ 102, 127 և 321 ռուս. golova, Ենիսէյ. kol-ka, Արին. kolkja, Կամչատկա. kolč, Սամոյեդ. hollad, Կիւր. (Լեզգի) killa։ Diefenbach Berl. Jahrb. 1843, էջ 448 կապ չի գտնում պրս. [arabic word] kallā «գլուխ» բառի հետ և յիշեցնում է հսլ. glava։ Lag. Symmicta, 336 նոյնպէս հսլ. glawa «գլուխ»։ Fick, BВ, 1. 173 լիթ. galvā, հսլ. glava։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kalāx «գլխանոց»։ Patrubány, SA, 1. 188 հնխ. vel, velu արմատից՝ խ մասնիկով. հմմտ. սանս. val «ծածկել»։ Scheftelowitz, BВ, 28 (1904) 157 և 29, 44 յն. λὸφος «բլուր, ցցունք, վիզ» բառի հետ է կցում, իսկ KZ, 38 (1905), 264 հնխ. vlōkha, կոսսայերէն varchu «գլուխ»։ Meillet, JAs. 1911, 457կցում է հսլ. glava, ռուս. голова, լիթ. gal-vá, հպրուս. gallu բառերին։ Karst, Յու-շարձ. 404 սումեր. gal, galu, gulu «մեծ, բարձր, բարձրանալ, տէր, գլխա-ւոր»։ Վերջին անգամ հսլ. glava ձևի հետ համեմատութեան մասին խօսոմ են Pedersen K7 39, 252 և Petersson. Ar. u. Armen. Stud. 80, 115. Peder-sen հայերէն բառի մէջ խ դնում է մասնիկ, որով մայր ձևը լինում է հնխ. gholu-kho։ Այս մեկնութիւնը չի ուզում ռնռունել Berneker, 324, իսկ Iraut-mann, 77 ասում է թէ բալթեան ձևե-րի շեշտը ի նպաստ է ընդունելու հյ, գլուխ=հսլ. glava, լիթ. galvá, լեթթ. valva, հպրուս. gallū համեմատութիւ-նը։ Հսլ. glawa բառի հետ համեմա-տութեան հակառակ են Berneker, 324, Pokorny. 1, 538։ ԳԻՌ.-Տփ. գլուխ (մնկ. գուխ), Երև. Մշ
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. գ'լուխ, Հճ. գ'ը'լուխ, Տիգ. քլ'ուխ, Սչ գլուխ, գչօխ, Պլ. գբլօխ (մնկ. գօլօխ), Ննխ. գլօխ, գօլօխ, գուլօխ, Ալշ. Ակն. Ախց. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'լօխ, Շմ. Սլմ. կլօխ, Ռ. քլօխ. քու-լուխ, Ոզմ. գ'ըլօխ, Ղրբ. կ'րլօխ, Գրլեօխ, Ասլ. գ'լէօ՝խ, Մկ. Վն. կ'ըլէօխ, Հմշ. կլէօ՝խ (Համշէնի մահմետական հայոց բարբառով կէլըխ՝ ըստ Մառ, Maтep. поХемш. пар.арм. яз. էջ 73-80), Մրղ. կլօխ, կօլօխ, կուլօխ. Զթ., գ'օլօխ, Հւր. գուլօխ, Ագլ. գ'ըլի՛փ. վեր-ջինից ածանցմամբ՝ գ'ըլըվէ՛ր «գլխիվայր», գիլա՛ ցօվ «գլխացաւ», գիլա՛վիւր «գլխաւոր», որոնց մէջ խ կորած է՝ անցնելով հ-ից։ Նոր բառեր են՝ գլխաբաժին, գլխաբարձ, գլխա-գլոր, գլխալւայ, գլխակալ, գլխակեր, գլխա-հան, գլխամեռ, գլխանի, գլխանց, գլխաշոր, գլխել, գլխուորիլ ևն ևն։-Թրքախօս հայե-րից ունինք թրք. -lemek բայակերտ մաս-նիկով՝ գըխելլէմէք «գլխատել, իր մը կրտ-րել», որ Պէտէլեան (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9) դնում է գլուխ բառից։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] kəlōx «գանկ» (այս բա-ռը Justi, Dict. kurde համեմատում է պրս. [arabic word] kulūx «հողի կոշտ» բառի հետ, որ յայտնապէս սխալ է։-Տեղական անուն է Կարնոյ թրք. բարբառով Քար-գլուխ «Նիխախ գիւղին մէջ ապառաժի մը գլուխն, ուր հին գերեզման մը կայ և ուխտատեղի է բնակ չաց» (Բևեռագիր, Բիւրակն, 1898, 627)։
Նա սպասեսցէ քում գլխոյ։ Զգլուխն ոտիւքն հանդերձ։ Դիցես զխոյրն ի վերայ գլխոյ նորա։ Օծեր իւղով զգլուխ իմ։ Բազում եղեն քան զհեր գլխոյ իմոյ։ Շարժեցին զգլուխս իւրեանց։ Զգլուխս վիշապաց։ Զգլուխ վիշապին.եւ այլն։
Գլուխք լերանց, սեանց։ Գլուխ լերին, բլրոյ, աշտարակի, սանդղոց, պարսպաց, քարանձաւի, անկեան, գաւազանի, թիկանց վակասին.եւ այլն։
Գլուխ բազմականին, կամ բարեաց, չարեաց, կամ գործոյն. (Եղիշ. Մխ. երեմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ժ՟Է։)
Զոր (մեհեանն) առաջինքն կրետացւոց գլուխ մեհենեացն ունէին. (Շիր.։)
Տեսանես անդստին ի գլխոյն, որպիսի ինչ երեւին աւետիքն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի գլուխս ամենայն ճանապարհաց. յն. սկիզբն. առաջք. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 25։)
Գլուխ ամսոց իբր ամսամուտ, նոր լուսին. (Սղ. ձ. 3։ Ես. ՟Ա. 13։)
Ի միւս եւս ի գլուխ տարւոյն. (Ագաթ.։)
Կամ՝ ἅκρον extremum, summum Ծագ յետին. կատարած. գլխաւորումն.
Գլուխ ամենայն, զի համամիտք իցէ. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 8։)
Առնէր զայն զութ օրն ի գլուխ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 12։)
Հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթս աստուծոյ. (Ղկ. ՟Զ. 12։)
Բանից գլուխ խօսիցս. (Եբր. ՟Ը. 1։)
Այսօր ի գլուխ գրելոց նոցին հովանացեալ սրբոյ կուսին. (Շար.։)
Եթէ ոք նախանձեսցի ընդ ընկերին, ո՛չ ի գլուխ սիրեաց. այսինքն ի սպառ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
ԳԼՈՒԽ. որպէս Պետ. իշխան. գլխաւոր. վերակացու. առաջնորդ.
Եղիցի գլուխ ամենայն բնակչացս գաղտադու։ Եղիցես մեզ ի գլուխ։ Կացուցին զնա ժողովուրդն ի վերայ իւրենաց գլուխ եւ առաջնորդ. (Դտ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Կացուսցէ զիս գլուխ հեթանոսաց. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 44։)
Գլուխ արամայ դամասկոս. եւ այլն. (Ես. ՟Է. 8։)
Կացուցաք գլուխ քահանայապետութեան։ Կայ ցուցաք գլուխ քահանայապետութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 20։ ՟Ժ՟Դ. 7։)
Զգլուխ առաքելոցն ըմբռնեցին, որով աւելի իմն կարծէին զայլսն զարհուրեցուցանել. (Ոսկ. գծ.։)
Բազում գլուխք եւ ցեղապետք. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Կալ գլուխ կամ ի գլուխ։ Կացելոց գլուխ ժողովրդեան. կամ Ի գլուխս կացելոցն. (Սարկ. քհ.։)
ԳԼՈՒԽ. Մարդաթիւ. համար անձանց եւ իրաց. մարդ գլուխ. ատամ պաշընա.
Չափով ըստ գլուխ։ Դրամ մի առ գլուխ։ Ըստ գլխոց նոցա, կամ իւրեանց։ Առցես հինգ սիկղ ըստ գլուխ. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 16։ ՟Լ՟Ը. 25։ Թուոց. ՟Ա. 2. 18, 20։ ՟Գ. 47։)
Կա՛լ զթիւ գլխոց որդւոցն կահաթու. (Թուոց. ՟Դ. 2։)
Ա՛ռ զգլուխ զաւարաց գերութեան. այսինքն զհամար. (Փիլ. այլաբ.։)
Քանի՞ գլուխք պատժոց եւ պատուհասից են բաւական վասն քոյոյ ծուլութեան. (Մանդ. ՟Ը։)
Հարկապահանջութիւն ըստ թուոյ գլխոցն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Հատուսցէ ընդ յանցանացն զգլուխն. (Թուոց. ՟Ե. 7։)
Ես բազոմւ գլխոց զզինուորութիւնս զայս ստացայ. (Գծ. ՟Ի՟Բ. 28։)
Եղէ ստացօղ մի քանքարի, այլ կորուսի ըզգլուխ նորին. (Յիսուս որդի.։)
Հատուցանել ո՛չ զտոկոսիոն եւ ոչ զգլուխն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Տու՛ր փոխ նմա (աստուծոյ), որ աւելի քան զգլուխն՝ զտոկոսիսն տայ։ Քանի՜ են եւ որք զգլուխն կորուսին վասն տոկոսեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 3։)
Հատուցանեմ ահա ի ձեռս զգլուխ իրիդ լիապէս։ Զոր ինչ եւ ի գլխոցն կամի սրբութիւն քո, թողցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ի գլուխս գրոց։ Գլուխ մի գրոյ տոմարի. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 8։ ՟Բ. Եզր. ՟Զ. 2։)
Ի մատթէ գլուխ աւետարանի. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Յայսմ յեօթն գլուխս կարգադրեալ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Քսան կանոնեալ գլխովք ժողովոյն։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Բ. 87։)
Ըստ իւրաքանչիւր գլխոց, եւ միոյ միոյ տանց (բանիցն). (Փարպ.։)
Պա՛րտ է գրեթէ յամենայն իրողութիւնս զչորս զայսոսիկ խնդրել գլուխս. (Սահմ. յռջբ։)
Ըստ իւրաքանչիւր գլխոց զհիմնացեալ զանկարգութիւն քակել. այսինքն մի առ մի ըստ ծանուցեալ նւթոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Գլխաւորել, բովանդակել. գլուխ հանել.
Ի գլուխ հանել զբան, զծով, զնաւարկութիւն, զհրաման, զօրէնս, զգործն. (Եւս. քր.։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 15։ Փարպ.։)
Ի գլուխ տանել զիրս, զգործ մեծ. (Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 3։ Փարպ.։)
Ածել ի գլուխ զյաղթութիւն. (զյաս հանդէս. Լմբ. եկեղ.։)
Զառաջի արկեալս ի գլուխ բերել մեզ հոգեւորական ջան. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զկամսն ի գլուխ աւարտեմք։ Զփրկութիւն մեր ի գլուխ աւարտեն. (Լմբ. սղ.։)
Գլխաւորիլ, լրանալ, բովանդակիլ.
Ի գլուխ ելանէ հրամանն, մարգարէութիւն. վարքն առաքինութեան, չարիքն. ամացն թիւ. ողոմպիադն. ամառն. (Փարպ.։ Յճխ. է։ Նար. ՟Խ՟Է։ Լմբ. ատ.։ Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Ի գլուխ կատարման հասեալ սակաւամասնեայ կտակի. (Նար. ՟Ձ՟Է։)
Ի գլուխ եկեալ աստուածեղէն գրոց. (Շ. բարձր.։)
Եւ ոչ մի ինչ գործ պատերազմիս ի գլուխ երթեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որով փրկութիւն ի գլուխ կատարի. լմբ. սղ։ (Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
Ապա թէ զգօնութեամբ ընթեռնումք, եւ ի գլուխ ելանեմք, բազում օգուտս շահիմք անտի. իմա՛ ի գլուխ հանել, կատարել։
Տե՛ս եւ առընթեր այլոց անուանց եւ բայից, Հող ի գլուխ լիներ. Թագ ի գլուխ։ Ամբառնալ զգլուխ. Հանել ընդ գլուխն կամ ընդ կառափն. Մերկ գլխով. եւ այլն։
κεφαλή caput Վերին եւ երեւելի մասն մարմնոյ մարդոյ, եւ ամենայն կենդանեաց. եբր. րօշ ... եւ այլն.
ԳԼՈՒԽ. նմանութեամբ. κορυφή vertex, cacumen Վերին ծայր եւ սկիզբն ամենայն իրաց. գագաթն.
ԳԼՈՒԽ. κεφάλαιον summa pecuniae Գումար դրամոյ.
ԳԼՈՒԽ. κεφαλίς capitulum, capitellum Գլխակարգութիւն գրոց, եւ բանից. ճառ. յօդուած. մասն. հտուած. համար. որոշումն նիւթոյ խօսից.
defeat, ruin.
· Calfa
Կործանումն, խորտակումն ի մարտի. յաղթութիւն, կամ պարտութիւն.
Հզօր գլման եղելոյ՝ ի փախուստ դիմեցին զօրքն պարսից. (Պտմ. աղեքս.։)
gall, gallnut, oak-leaf apple.
· Calfa
տե՛ս Գղթոր։
Դեղ գրոց է արջասպ, եւ գխտոր, եւ կռիզ. (Վրթ. քերթ.։)
that tastes like gall.
· Calfa
Որոյ համն է տտիպ իբրեւ զգխտորի.
Յերեւել խաղողոյ յորթոյ ջուր թթու եւ աղտաղտ ունի, եւ յազոխն թթու եւ գխտորահամս. (Վեցօր. ՟Ե։)
dash, trace;
drawing, design;
sketch, draught;
form, delineation;
writing.
· Calfa
Որպէս բազում կենդանագիրք զմիոյ երեսաց զգծագրութիւն գրեն, այսպէս առ ի միոյն նմանութիւն հայեցեալք՝ ամենեցուն նմանապէս բարի վարուցն գծագրութիւն ծագեսցէ. (Բրս. ճգն.։)
Մուրացածոյիւն այնուիկ գծագրութեամբ (տառից). (Խոր. ՟Գ. 52։)
Գծագրութեամբ դեղոց՝ պատկեր նկարագրել. (Լմբ. ատ.։)
Ըստ գծագրութեան այսր օրինակի։ Ի գծագրութիւն անօրինակիդ գունակութեան։ Գծագրութեան ձերումդ տեսութեան կանխաւ դրոշմեցան։ Զկնի գծագրութեան պատմաբանութեանս. (Նար.։)
Ցուցեալ է բազում անգամ զեկեղեցիս ի գծագրութեան դասակարգութեան հրեշտակաց. (Լմբ. պտրգ.։)
ὐπογραμμός, χαρακτηρισμός, χαρακτήρ delineatio, denotatio, lineamentum, exemplar Գծագրելն, եւ գծագիր, ստուերագրութիւն. տպաւորութիւն. նկարումւն, օրինակումն. եւ Նկար. օրինակ. պատկեր.
cf. Գծագրութիւն.
· Calfa
Գծագրութիւն յար եւ նման. տպաւորութիւն. նկարագիր.
Որ է կերպարան էութեան, եւ գծաւորութիւն ենթակայութեան նորա. (Ճ. ՟Գ.։)
Անպարագիր գծագրութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
Վարդապետ, բաւական իցէ տալ զիմաստուեթան գծաւորութիւնս ո՛չ նշանապէս, այլ՝ ամենայն մակացութեամբ աստուածայնով. (Սարկ. քհ.։)
cf. Կակաչ.
· Calfa
Canini, Et. étym. 213 արմատը դը-նում է կաչ, որի հետ հմմտ. չեխ. ga. cek «յակինթ»։ Հիւնք. հանում է կակազ բառից։ ՀԲուս. § 1260 կարկաջել բա-յի՞ց։
ԳՒՌ (dialectal) Կր. Ոզմ. Վն. կակաչ, Ախց. Մկ, կակաճ, Ալշ. կագաչ, Մշ. կագաճ, Ասլ. գա-գաչ, գագաշ. -ըստ Արրտ. 1915, 585 Ալշ. կարկաչա «կակաչ»։ Ժողովրդական լեզւով կակաչ նշանակում է նաև «խաշխաշ, papa-ver rhoeas L» (Տիրացուեան, Contributo § 170), Ատ. «պուտ, հարսնուկ, coquelicot» «հաւի կատար, crète» (Նուպարեան, Բառ. ֆր. 237), Մշ. կակաչ կամ կակաչին «մի տեսակ ուտելի վայրի բանջար» (բոլորն էլ նմանութեամբ)։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ყაჟაჩო ղ'աղ'աչո «վայրի խաշխաշ», ყაჟაჩორა ղ'աղ'աչորա «սպի-տակ խաշխաշ», მოკაკაჩობა մոկակաչորա «խաշխաշի պէս ծաղկիլ» (Աղայեան, Աղ-բիւր 1889, էջ 6 իբրև հայերէնից փոխառեալ դնում է և վրաց. կակաչի, բայց այս ձևը չգիտէ Չուբինով)։ Հայերէնի գաւառական նշանակութիւնից է թրք. [arabic word] kekeǰ «մի տեսակ վայրի մանանեխ», որ չկայ բառա-րաններում, բայց գործածուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 320, տող 27։
ԿԱԿԱՋ կամ ԿԱԿԱՉ. Ծաղիկ գեղեցիկ՝ ընտանի եւ ազնջւ, կարմրերանգ, կամ երփն երփն. ... cf. ՀԱՐՍՆՈՒԿ. ... որ է իբր վայրի կակաջ.
(Լեռնական ծաղիկք) ոչ տանէին պարսաւանացն դաշտականաց արքայածաղկին, կակաջին, եւ այլոց նմանեաց. (Մխ. առակ.։)
s. med. cassia;
conserve of cassia;
cassia-tree.
· Calfa
«մի տեսակ ներկատու բոյս է. ասպուր, լտ. carhtamus tinctorius L» Բժշ. որ և գրուած է կակծիրակ, կակճիրակ, կաճկիրակ, ծակժիրակ, կաճկրակ, հակժի-րակ և հաճկիրակ։
= Իրանեան փոխառութիւն է. ենթադրում է պհլ. *kākzirak ձևը, որի ժառանգն է պրս. [arabic word] kāzira կամ կրճատ [arabic word] kazra «ասպուր» հոմանիշը։ Իրանեան բառը բար-ռուած պէտք է լինի kak և žirak բառերից. հմմտ. պրս. [hebrew word] kak (որից թրք. [arabic word] kekik) «ծոթրին», [arabic word] kākunī «ծոթ րին», [arabic word] kākiyān «ասպուր», օ︎ ǰira «ասպուր», օ [arabic word] zīra կամ օ.︎ žira «մի տեսակ չաման, տճկ. քիմյօն»։ Պառս-ևերէնի ǰira և žira ձևերի պատճառով է որ հայերէնի մէջ էլ գտնում ենք կակժիրակ, կակճիրակ ևն։
Բառարանները մեկնած էին այս բա-ռը շատ զանազան ձևերով. ինչպէս «կասիա, խաչափայտ, ասպուրի հունդ. խիարշամպա, սալիխա ևն»։ Առաջին անգամ Նորայր. Բազմ. 1905, 227 հա-մեմատեւով պրս. քեաժիյրէ ձևի հետ-դրաւ «ասպուր, carthame», որից յե-տոյ նոյնը Արթինեան, Տունկերը էջ 3-7 և Ածաշնչի տունկերը, էջ 75։
ԿԱԿԺԻՐԱԿ կամ ԿԱԿԾԻՐԱԿ Որպէս Կասիա ի պէտս դեղոյ. զի ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. κάσσια σύριγξ cassia siliquae. ռմկ. խիարշէմպէ. այն է դեղ մաքրողական թթուաշ զովացուցիչ՝ ի պտղոյ ծառոյ, նման պտղոյ եղջերենւոյ, բայց բոլորշի երկայն։ ( ի Բժշկարանի կոչի եւ Սալիխա. եւ մեկնի.
Սուրբ գրիգորի ծառին խէժն է, կամ Սալխ Ծառոյն կեղեւն է cf. ԿԱՍԻԱ։
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
· Calfa
, ի-ա հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ի հյ. բայց առանց վկայութեան). նշանակում է «որևիցէ անդամով պակասաւոր, խեղ», այսպէս՝ «լեզուաւ կաղ» Ոսկ. մ. ա. 17։ Եփր. արմաւ. 57. «կաղ բարբառ» Փիլ. լին, «կաղ խօսք» Ոսկիփ. բայց մասնաւորապէս «ոտքով պակասաւոր» ՍԳր. որից կաղ ի կաղ, կաղ ի կաղս, կաղս ի կաղս Ոսկ. մ. ա 24. Փաոպ. կաղալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22 և ա. կոր. կաղագոյն Վեցօր. կաղանալ Մագ. Արծր. կաղիլ Ոսկ. եբր. կաղացուցա-նել Ագաթ. Եփր. ել. հնակաղ Մխ. դտ. կա-ոակրկին «երկու ոտքով կաղ». գործածուած է փոխաբերաբար «անհարթ, անարուեստ եճով» նշանակութեամբ. ինչ. «Եւ կամ կա-ղակրկին հիւսել զնորա զառաքինութիւնն» Վրք. ոսկ. էջ 5 «Զի ոչ կաղակրկին և կա-ղիկաղս և տամտարաբանս խօսեր ի պատ-մելն... այլ անփոյթաբար ճառէր» Վրք. ոսկ. 195 (ՆՀԲ դնում է եւ կամ տարաբան)-Այս արմատի երկրորդ ձևն է կեղ «թիւր, ծուռ, թերի». գործածուած է միայն կեղակարծ «կասկածելի, խիթալի, երկբայական» Յհ. իմ. Նանայ. Շնորհ. կեղակարծիք Սեբեր. կեղակարծել Լմբ. Նիւս. կեղակարծելի Փիլ. բառերի մէջ։ Թէ այս վերջինների արմատը կեղ՝ նոյն է կաղ բառի հետ. ցոյց են տալիս նոյնանիշ կաղակարծ Մծբ. 341, կաղակար-ծելի Ոսկ. ա. կոր. Թէոդ. խչ. կաղակարծու-թիւն Լմբ. ատ. ձևերը և վրաց. փոխառու-թիւնները, որոնք տե՛ս տակը։
= Եթէ կարելի լինի նոյն դնել խեղ «կաղ, հաշմանդամ, պակասաւոր» բառի հետ, այն ժամանաև ծագում է հնխ. sqel «ծռել, կո-րացնել» արմատից, որ տե՛ս խեղ բառի տակ։
Brosset IAs. 1834, 369 ևն վրաց. մկելոբելի և խպտ. ǰal, chal «կաղ» բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. χωλός, ϰολλός, լտ. claudus և հյ. խեղ։ Justi, Dict. Kurde էջ 351 և Kurd. Gram. 233 քրդ. kūlek «կաղ» և kuliyān «կաղալ» բա-ռերի դէմ դնում է հյ. կաղ, յն. ϰολοβός և [arabic word] λός։ Müller, Armen. VI սանս kharwa «հաշմ» բառի հետ։ Bugge KZ 32, 50 գոթ. halts «կաղ» բառին ցե-ռակից է դնում։ Հիւբշ. 457 սրա հետ միասին յիշում է նաև յն. ϰυλλός «ծը-ռած, կաղ», սանս. kuni «ձեռքը խեղ», պրս. kul «կոր, ծռած». բայց բոլորն էլ կասկածով։ (Մերժում է նաև Petersson KZ 47, 262)։-Հիւնք. յն. χωλός «կաղ» բառի հետ։ Pedersen Նպաստ 14 մերժելով Bugge-ի մեկնութիւնը՝ ուզում է կցել կալում, կալայ բայի հե» -Աճառ. ՀԱ 1909, 160 տալով խ և կ ձայների լծորդութեան օրինակներ, իրար է կցում կեղ, կաղ և խեղ։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. dogolon, բու-րեաթ. dogol, dokul, թունգուզ. dōko-lok. մանչու. doxolon «կաղ». էջ 420 թրք. golak, էջ 426 խեղ բառի հետ թթր. sol «ձախ», solok, čolak «ձախ-լիկ, կաղ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Երև. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սլմ. կաղ. Ակն. Ռ. Սեբ. Սչ. գաղ, Տիգ. գmղ, Շմ. կաղ, կաղլիգ, Գոր. կա՛ղլիկ, Ղրբ. կա՛ղ-լէ՛գ՝ (վերջին ձևերը կազմուած են -լիկ մասնիկով. հմմտ. կուզալիկ, ձախօլիկ).-բայական ձևով՝ Ագլ. կա՛ղի տօլ, Զթ. գաղօլ. գաղոլ, նաև Սեբ. աղալ (նախաձայնի կո-րուստով) «կաղալ»։ Նոր բառեր են կաղա-կորել (կաղակուրտել, աղակորել, աղաղկու-րել, աղակուրտել) «կաղի կոյրի պէս խար-խափել մութի մէջ», կաղունք «կաղնիկաղ երթալը», կաղալուք «երեխայական մի տե-սակ խաղ»։
ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. կալա «կաղ» (այս բառը յի-շում է նաև Bugge KZ 32, 50). վրաց. კე-ლი կելի «կաղ», კელობა, կելոբա «կաղա-լը», მკელობელი մկելոբելի «կաղալ». այս բառերը թէև կեղ ձևն ունին, բայց նշանա-կում են «կաղ» և այսպէսով կաղ և կեղ ար-մատականների միջին օղակն են ձևացնում։
«փորիբաց նափորտ կամ շուրջառ եկեղեցականաց». նորագիստ բառ, որ ունի Ապարանեցին (1410 թուից). «Զկերպասեայ կապն, որ է փորիբաց նափորտն, զոր Լու-սաւորիչ կարգեաց ի յեկեղեցիս Հայաստա-նեաց». (Ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 369)։
Հացունի դնում է լտ. cappa բառից. բայց այս բառը նշանակում է «մի տե-սակ գլխակապ» և ո՛չ թէ «հագուստե-ղէն»։
(լծ. յն. խօլօ՛ս, գիլլօ՛ս. լտ. գլաւ՛տուս). χωλός , κυλλός claudus. Խեղ ոտիւք կամ ոտամբ. հաշմ ոտիւք. կամ բեկեալ կամ թիւրեալ, կամ կարճ միով ոտամբ. եւ լայնաբար՝ խեղանդամ. որ եւ ՓԵՑԻ. եբր. ֆիսսէխա.
Մինչեւ յե՞րբ կաղս ի կաղս իցէք յերկուս ոտս ձեր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Այր կաղ, ձեռնբեկ կամ ոտնրեկ։ Կաղ յերկուց որից։ Աչք էի կուրաց, եւ որք կաղաց։ Կաղ յորովայնէ մօր իւրոյ։ Կաղք գնային։ Միաձեռանի, կամ կաղ.եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
Երեխայն, որոյ կաղ էր լեզուն, ի շաւիղս կատարեալ զբանիցն ծնաւ զօրհնութիւնս ովսաննայիւ։ Ստէպ կրթութիւն զկաղ լեզու նոցա էած յուղղութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Կաղ գտանիս առ խոստովանութիւն ճշմարտութեանն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զի մի՛ վասն ուրացութեանն կաղ գտանիցի քան զայլսն։ (Երզն. մտթ.։)
Զի մի՛ կաղ թուեսցի առնել զհատուցումն։ Կիսաձայնքն բարբառս գործեն կաղս եւ անկատարս։ Երկբայութիւն մտաց անկատար եւ կաղ է միշտ։ Կաղ է ախտն (կիրքն), յորժամ ի վայր անկեալ իցէ, եւ անդ գերին կալեալ. (Փիլ. լին.։)
Ի գինւոջ մի՛ շատ խօսիցիս, քանզի կա՛ղ է՝ զոր խօսիս. (Ոսկիփոր.։)
ԿԱՂ Ի ԿԱՂ. ԿԱՂ Ի ԿԱՂՍ. ԿԱՂՍ Ի ԿԱՂՍ. մ. Որպէս զկաղ. կաղալով. գայթ ի գայթ. սայթաքելով. սաղապելով. կակազելով. յարամրի. թերապէս. ահջւ. կմկըմալով, սանկ նանկ, կամաց կամաց, վախվըխելով, ճորով.
Կամաւ կաղս ի կաղս հայելով զկնի իւր՝ փախչէր. (Փարպ.։)
Կաղ ի կաղ սկսաւ պատասխանել։ Կաղ ի կաղս մտանէ (գողն)։ Կաղ ի կաղն գնալ (զհետ յիսուսի)։ Կաղ ի կաղս խօսէր, կամ ասէր։ Կաղ ի կաղս գնալ թերահաւատութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։ Ոսկ. կող.։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. ոսկ.։ Ոսկ. եբր.։)
Իշխանութեամբ բժշկէր, եւ ոչ կաղս ի կաղս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Ամենայնիւ՝ դիւցազնաբար, ոչ կաղս ի կաղս ինչ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
den, lair, haunt.
· Calfa
(ներգ. ի կաղաղի) «գազանի որջ» Փիլ. նխ. բ. 113. Իրեն. ցոյցք 44. Խոր. Վրդն. ծն. որից կաղաղանք «որջանոց» հաստ. ժգ. ժէ. կաղաղացեալ «որջացեալ. բունեալ» Փիլ. լիւս. կաղաղոց «ամբարոց» Բառ. եռեմ. էջ 153. թւում է թէ բուն նշա-նակում է «հանգիստ», ինչպէս ցոյց է տալիս կաղաղանալ «հանգստանալ, խաղաղիլ» նո-րագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գործածուած եմ գտնում Տիմոթ. էջ 93 «Եւ ի վերայ մկա-նանց ծովու ճեմեալ՝ ոտիցն ոչ գնացելոց, իսկ զկոհակացն այտմունս վերասաստելով մրրկին կաղաղանալ, աներկբայապէս է (գործ) Աստուծոյ»։ (Գիրք թղ. էջ 285 Սա-հակ վարդապետ առ Փոտ թղթի մէջ վկա-յութեան կոչելով Տիմոթէոսի յիշեալ խօսքը՝ գրում է «Վերասաստելով մըրկին խաղաղա-ցուցանել». այսպէսով կաղաղանալ «հան-գըստանալ» բառի գոյութիւնը կասկածելի է դառնում. սակայն շատ աւելի բնական էր կաղաղանալ հազուագիւտ բառը վերածել խաղաղանալ, քան ընդհակառակը։ Բացի սրանից «որջ» և «հանգստանալ» համապա-տասխան գաղափարներ են. հմմտ. դադա-րել «հանդարտիլ» և դադարք «որջ»)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2el-արմատից. հմմտ. յն. γωλεός «որջ», լիթ. gulis «անա-ռունի որջ կամ մարդու պառկելու տեղ». guliu, gulti «պառկիլ», լեթթ. gúl'a «դա-դարք, բոյն», gulta «անկողին», gul'u, gulu, gult «պառկիլ՝ քնելու համար, անկողին մտնել», նորվ. hold, հշվէդ. kolder «մի ա-նասունից մի անգամից ծնուած բոլոր ձագե-րը, մի բոյնի մէջ գտնուած բոլոր թռչուն-ներն ու ձուերը» (Boisacq 159, Trautmann 94, Pokorny, 1, 639)։ Այս բոլորի մէջ հնխ. g2el-արմատը ներկայանում է զանազան ձայնդարձներով, որոնցից հայերէնը պահել է կրճատ g2l-ձևը։ Ըստ այսմ մեր բառի արմատն է կաղ-, մասնիկ է -աղ. հմմտ. կենց-աղ, կախ-աղ-ան ևն։
ՆՀԲ լծ. է դնում խաղաղ և ղօղիլ։ Հիւնք. էջ 21 կախաղան բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 48, որ ընդունում է նաև Petersson KZ 47. 280։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 և Հայ նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 80 միացնում է խաղաղ բառին՝ խ և կ ձայների լծորդութեամբ։
κοίτη cubile κυρτός, ἅντρον cavea, caverna. (լծ. խաղաղ, եւ ղօղիլ) Դադարք գազանաց եւ սողնոց. որջ. մորի. խշտի. ծակ. սորք. գաղտնածածուկ տեղի թաքստեան.
Ի կաղաղս գազանաց։ Ոչ միայն պարտ է զթունաբերսն սպանանել, այլ եւ զորջսն եւ զկաղաղսն քակտել եւ աւերել. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լին.։)
Որջացեալ յամուրն անի, իբրեւ ի կաղաղի հանդարտութեան զօղեալ. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Կաղաղս եւ հանգրուան պատրաստական արարին վիշապ օձին կամակորի։ Զանօրինաց զկաղաղսն կիզեալ ապականեաց. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Դադարս եւ կաղաղս եւ որջս հայցէին. (Վրդն. ծն.։)
Ի կաղաղ ծննդոց իժից ձեռն արկցէ. (Իրեն. առ Լեհ.։)
poplar
· Calfa
«անտառային մի բարձր ծառ. populus tremula (ըստ Կէտիկեանի), pօ-pulus alba (ըստ Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 34. իսկ Տիրացուեան, Cont-ributo § 71-73 իբրև ընդհանուր անուն դնում է populus-կաղամախ) Ես. խա. 1α-նորագիւտ Բ. մնաց. բ. 8 (սեռ. կաղամախի Մագ. մեծ են, էջ 67). աւելի սովորական ձևն է կաղամախի (սեռ. ւոյ, եաց) Ովս. դ. 13. Ագաթ. Վեցօր. 92 (տպ. կաղամաղի). Չ3. ևայ նաև կաղամահ ձևը՝ Գաղիան. (ըստ ՀԲուս. § 1269). յետնաբար կաղմխի Վստկ. 9з,
= Փոխառեալ է խալդերէնից։ Հայ. բառի հետ նոյն են մի կողմից Սալմաստի թուրք բարբառով k'älämbar կամ k'älämbur «կա-ղամախ», Թաւրիզի թուրք բարբառով [arabic word] qálámā «բարտի» և միւս կողմից լակ, կալախի, ռուտուլ. կալախ «կաղամախ»։ Թէ ո՛րն է այս ծառի նախնական հայ-րենիքը՝ յայտնի չէ։ Գիտենք միայն որ մեր երկրի շրջաններից նա տարածուել է դէպի աւելի արևելք։ Այսպէս՝ Թեհրանի պրս. բարբառով նա կոչւում է täbrizi, որ նշանակում է բուն «թաւրիզեցի». ինչ որ ցոյց է տալիս թէ Թեհրանը նոյն ծառը ստա-ցել է Ատրպատականից։ Կարող է որ բառը բնապէս լինի մարերէն, այդ լեզուից անցած խալդերէնի, հայերէնի և միևնոյն ժամա-նսկ կովկասեան լեզուներին։ Բայց կարող է նաև ընդհակառակը՝ բառը լինի բնիկ խալդերէն, որից անցած մի կողմից Ատըր-պատական և միւս կողմից Կովկաս։-Աճ.
Բառիս նշանակութեան վրայ մի ըն-դարձակ վէճ Հ. Կետիկեանի և Բնապա-տումի (=Մէնէվիշեան) միջև՝ տե՛ս ՀԱ 1аՈ5 51-53, 221-2, 285-6, 319-320 և 350-2։ Բնապատումը համարում էր բառս «populus pyramidalis», մինչ բարտին դնում էր «populus tremula», հակառակ Հ. Կէտիկեանի։ Բուսագէտ Արթինեան (Ածաշունչի տունկերը, էջ 37) սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը։ -Հիւնք. կաղամախ հանում է կաղա-մար «թանաքաման» և յն. ϰαλαμίτης բառից, «ասի զբուսոց որք սիրեն զեղ-տիւրս և զծմակս, որպէս սօսի, կաղա-մախ, եղեգն ևն»։
ԿԱՂԱՄԱԽ ԿԱՂԱՄԱԽԻ. λεύκη populus alba. եբր. լիպնէք եւ αἵγειρος populus nigra, alnus. Ծառ բարձր ի ջրարբի վայրս, որոյ տերեւք դիւրաշարժ են ի հողմոյ, ի մի երես մթին կանաչ, եւ ի միւսն սպիտակ. որպէս եւ բունն՝ է՛ որ սպիտակ, եւ է որ մթնագոյն. փայտ միոյն թեթեւ, եւ միւսոյն ծանր.
Զսարոյն եւ զկաղամախն։ Ի ներքոյ կաղնեաց եւ կաղամախեաց. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ Ովս. ՟Դ. 13։ որպէս եւ Գաղիան.։ Ագաթ.։ Մագ. ոտ.։ Սարփ. յուդ. ՟Բ։ Պիտ.։ Վեցօր. ՟Է։)
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
· Calfa
(սեռ. -ի, ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «օրինակ (թէ՛ բարոյական և թէ նիւթա-կան)» Ագաթ. § 687 (նոր տպ. գաղափար). Ասող. Սարկ. Վրդն. քրզ. սրա ռամիկ ձևն է կաղպար Ոսկիփ. Տաթև. հարց. 387 (գրծ. կաղպարաւ)։
= Յն. ταλιπόδιον «ոտքի փայտեայ կա-ղապար» բառից փոխառեալ. (նուազականն է ϰαλύπους (սեռ. ϰαλίπιδος) բառի, որ կազմուած է ϰάλον «փայտ, փայտէ բան» և πաς «ոտք» բառերի բարդութեամբ)։ Յու-նարէնից փոխառեալ են նաև պհլ. [syriac word] kalpat, kalput, պազ. kālbuδ, պրս. [arabic word] kālbad, kālbud «ձև, օրինակ, մարմին», ա-սոր. [syriac word] qalbīd, արաբ. [arabic word] qalib «կաղապար», որից թրք. qaləb (ռմկ. խա-լիպ) և սրանից էլ բուլգ. kalъp, սերբ. ká-lup, käluf, ռուս. калы՛бъ, չեխ. kadlub (Berneker 475) ևն։ Յոյն բառի հայ տա-ռադարձութիւնը պիտի լինէր *կաղոպոդ, ձայնաւորները կարող են առաջին ա ձայնի ազդեցութեամբ փոխուած լինել (հմմտ. դա-լապր, երախայ-երեխայ, երաշխաւոր-ե-րեշխաւոր), բայց կարող են նաև յոյն գա-ւառական մի ձևից յառաջացած լինել, ինչ-պէս որ իրօք էլ ունինք ϰαλάπους տարբե-րակը փխ. ϰυλόπους, սակայն ბ>ր ձայնա-փոխութիւնը ցոյց է տալիս՝ որ աւելի լաւ է, ինչպէս կաղապար, նոյնպէս նաև սրա կրկը-պհլ. մի ձևից (հմմտ. լամբար)։-Հիւբշ. 163, 354։
Այվազովսքի, Յղ. հնչման 15 նոյն ընդ գաղափար և տճկ. գալրպ։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 36(1882), 130
համեմատելով պրս. kālbud և յն. ϰολο-πόδιον ձևերի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. Տփ. կաղպար, Ալշ. Բլ. Մշ. կաղբար, Խրբ. գաղբար, Տիգ. գmղ-բmր, Զթ. գաղբօյ, գաղբոր, Հճ. գաղբօյ։ Նոր բառեր են կաղպարել «ձուլել» (Ռ. գաղբրէլ «ֆէսը կաղապարով արդուկել. 2. Ակն. Ռ. վարպետութեամբ մէկին խաբել),-կաղպարքաշ Խն. «հողէ ամանների կադա-պար», կաղպրուկ Բլ. «կաղապառուած»։
cf. ԳԱՂԱՓԱՐ. յորմէ ռմկ. կաղպար. ... այսինքն օրինակ եւ չափ եւ կանոն՝ իրական կամ բարոյական.
Զառաջնոց վարսն իբրեւ զկաղապար արկանէին, թէ օրինակ առէք։ Զկաղապարն արկանէր, թէ այսպէս հալածեցին զմարդարեսն. (Ագաթ.։)
Պտրաստեալ զկաղապարս կաղմածոյն. (Ասող. ՟Գ. 27։)
Եւ տիքոս ասաց, իբրեւ ընդ ցնցուղ անցեալ ընդ մարիամ, որպէս ջուր ի փողոց, կամ ոսկի մի ի կաղապարէ. (Սարկ. հանգ.։)
Կամ կաղապար հրահալելեաց ... միայն ըզձեւըս քանդակեալ. եւ այլն. (Յիսուս որդի.։)
Մովսէս զօձն ի պղնձոյ առնէ կռանահարաւ առանց կաղապարի. (Վրդն. քրզ.։)
hazel-nut;
acorn;
hazel-tree;
արքայական —, filbert.
· Calfa
, ո հլ. «պնտուկ, ֆընտրխ» Ես. զ. 13. Ոսկ. յհ. ա. I. Նոնն. Փիլ. «կաղնի ծառ» Բուզ. գ. 8. Տօնակ. որից կաղնի ՍԳր. արքայական կաղին Կոչ. կամ արքակաղին «corylus avellana L» Գաղիան. խոզկաղին Բժշ. կաղնատունկ «կաղինով տնկուած (ան-տառ)» Բուզ. գ. 8 (ձեռ. կաղնատուն), կաղ-նապտուղ Փիլ. կաղնահար Փիլ. կաղնահա-սուն Փիլ։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'eleno-ձևից, որի պարզականն էր g'elē «կաղին». ժա-ռանգ լեզուներից ունինք յն. βάλανος, լատ glans, glandis, հսլ. želadi, լեհ. žoladz ռուս. ž6ludъ (նախաձևը *geland-), լիթ. gile, լեթթ. dsile, հպրուս. gile, որոնց վրայ Karolides, Γλ. συγϰρ. 80 աւելացնում է կապադովկ. γουανι, բոլորն էլ նշանակում են «կաղին, կաղնի» (Walde 344, Boisacq 113. Trautmann 82, Pokorny 1, 692, Er-nout-Meillet 406)։-Հիւբշ. 457։
Այվազովսքի, Յղ. հնչման 15 համեմա-տեց նախ ճշտիւ յն. γάλανος, լտ glans (բայց նաև թրք. գայըն) բառերի հետ։ Պատկ. Изслeдъ. 10 յն. ϰάονον «կաղին», նոյնը նաև Aрм. reorp. է» 45։ Ուղիղ են մեկնում Հիւբշ. ZDMG 1881, հտ. 35, էջ 655, Տէրվ. Նախալ. 80, Bugge, Btrg. 31, Bartholomae BВ 17 (1891), 92։ Հիւնք. լտ. glans բա-ռից կաղնի, որից էլ կաղին. «կայ և յն. βαλανος և դորացի հնչամբ՝ γαλανοςν
V Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 3z նգալլ. coll, իռլ. coll, հբգ. hasala, կորն. colviden, հբրըտ. coll։ Մառ ИАН 1920, 134 և Яз. и лит. I 236 յն. ϰάρυον, վրաց. կակալ, հյ. (ըն)կոյզ, կաղնի=բասկ. harič «կաղնի», որ և Հառիճ յատուկ անունն է. այնպէս որ կաղնի և Հառիճ ճիշտ միևնոյն բառերն են։ Ուղիղ է մեկնում Pictet, բ. տպ. Ա. 250։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. Մկ. կաղին, Ղրբ. կաղին «խոզկաղին» և տկօ՛ղէն «արքայակաղին» (որ և կտօ՞ղէն), Գոր. Մշ. կաղնի, Ղրբ. կա՛ղնըէ, Ոզմ. կաղնէ՝, Հմշ. Ննխ. Սչ. գա-ղին, Սվեդ. գաղէօն, գաղնա, Զթ. գաղնը՝, Հճ. գաղը՞նի, Ղրդ. թա՛կուղնը։ Նոր բառեր են կաղնուկ, կաղնուտ։
ԿԱՂԻՆ որ եւ ԿԱՂՆԱՊՏՈՒՂ. γάλανος, βάλανος , φηγός fagus, glans, esculus. Պտուղ կաղնի ծառոյ. եթէ՛ ընտանւոյ՝ ուտելի մարդկան. որպէս ռմկ. ֆընտըգ, պունտուգ. եւ եթէ վայրենւոյ՝ ուտելի գազանաց.
Կաղին ծամէր. ուր յն ունի, κύαμος , այսինքն բակլայ։
Ուտէին կաղինս վայրի, կաղնոյն յունարէն փիդոս ասեն. (Նոննոս.։)
Պտուղն նորա կաղին ընտանի. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
ԿԱՂԻՆ ասի երբեմն եւ ծառն, որպէս Կաղնի, նւոյ կամ նոյ.
Բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել ... տնկեցին զկաղինն. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
Անհամ է պտուղ կաղնոյն. (Տօնակ.։)
Անդ ցուպ քահանայապետին պտղաբերեալ կաղին արքայական. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Իբրեւ զկաղին արքայական՝ պատճառ լուսոյ (իւղովն). (Շ. բարձր.։)
cement.
· Calfa
, գրուած նաև կաղճին, կաղչին «ցեխ, ծեփի ցեխ, մի տեսակ կաւոտ հող» Վստկ. էջ 46, 139, 159։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Կր. Մշ. կաղջին, Մկ. Վն. կաղճին, Ոզմ. կաղճէ՛ն, Խրբ. գաղջի, Սլմ. կարճին, Նբ. կավճին (զուգակցելով կաւ բա-ռի հետ), Մրղ. կարճընկավ, իսկ Ակն. գաղ-ջին և գափջին՝ հողի զանազան տեսակ-ներ են։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] kaxčin «կաւ» (lus-ti, Dict. Kurde, էջ 321), Ակն. թրք. գւռ. gapjin, gaγjin-«կաղջինի երկու տեսակ-ները»։
ԿԱՂՋԻՆ որ եւ ԿԱՂՃԻՆ, ԿԱՂՉԻՆ. Շաղախ հողոյ իբր կաւ ծեփոյ. տաղախ ի մաքուր հողոյ. եւ Կաւոտ, մածուցիկ.
Աղեկ կաղճնովն ծեփես։ Կաղջին եւ փակչոտ որպէս կաւ։ Որ կաղչին չլինի եւ կաւուտ։ Փուխ գետինն լաւ է այգեաց համար քան զկաղճինն. (Վստկ.։)
or.
· Calfa
, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։
= Պհլ. ❇ kām «կամք, կամեցողու-թիւն» բառից, որի հետ նոյն են հպրս. զնդ. սանս. kāma, պրս. [arabic word] «կամք», հինդ. kām «փափագ, նպատակ», գնչ. kamama «փափագիլ», օսս. k'om «կամք», պազենդ. kāmistan «կամիլ, ցանկալ», պհլ. kāmītan «կամիլ» ևն։ Նոյն արմատին են պատ-կանում նաև կա՛մ, կամակ, կամակար, կա-մայ, ակամայ բառերը, որոնք տե՛ս առան-ձին։ Իրան. kāma համարւում է կազմուած -mo-մասնիկով՝ պարզական qā-«դիւրը գալ, հաճիլ» արմատից (ինչ. զնդ. kā-«տեն-չալ, ցանկալ»), որից -ro-մասնիկով էլ լտ. carus «սիրելի», գոթ. hors, հբգ. huora, գերմ. Hure «բոզ», լեթթ. kā̄rs «որ շատ է սիրում, ցանկութեամբ լի, որկրամոլ», իռլ. гara և կիմր. car «բարեկամ», իռլ. caraim «սիրել» ևն (Pokorny 1, 325, Ernout-Meil-let 153)։-Կամաց բառի կազմութեան հա-մար հմմտ. հպրս. vasaiy «շատ», պհլ. vas, պրս. bas «շատ, բաւական», որոնք ծագում են «կամք» բառից և նշանակում են բուն «ըստ կամաց»։-Հիւբշ. 163։
Կամք բառի համար հետաքրքրական է հներից Երզն. մտթ. 144 «Կամք ա-սելն բազմաւորական է անուն... վասն թերութեան լեզուիս, զի չունիմք եզա-կան անուն կամացն՝ որպէս բնութեա-նըն. զի գտաք ի լատին բարբառ եզա-կան լինել զբառս զայս և ոչ բազմաւո-
րական. վասն որոյ հարկեալ թարգմա-նիչքն վասն ոչ ունելոյ եզակի անուն բազմաւորական եդին»։-Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. kā̄m ռա-ռին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև սանս. քամա։ Ուղիղ են մեկնում նաև Peterm. 25, 30, 34, Windisch. 8, Gosche 24 (վերջինս աւելացնում է և փռիւգ. ϰίμερος «հաս-կացողութիւն»), Böttich. Lagarde են։ Դաւիթ-Բէգ, Յուշարձան 397 ն. գար cam, արմոր. cam, ն. իռլ. čam, հիռլ. camm, հբրըտ. cam «հակ, ծուռ, զի-ջում»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gam, kam «ծռիլ», gam «հակում, միտք», gin-gan «փափագ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Կր. Մրղ. Տփ. կամք, Մշ. կամկ, Ակն. Խրբ. Սչ. գամք, Տիգ. գmմք, Զթ. գօմք, գոմք.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Սլմ. Տփ. կամէնալ, Մշ. կամիլ, կամէնալ, Մկ կmմէնալ, Ոզմ. կամmնալ, Ննխ. Ռ. Սչ. գա-մէնալ, Տիգ. գmմէնալ, Զթ. գամինօլ։-Հե. տաքրքրական ձև է Տփ. կամարկա՛տար՝ փխ. «կամակատար»։-Այստեղ են պատկանում նաև կամաց «յամր, մեղմ» (այս բառի վրայ տե՛ս գամ բառի տակ. սրանից է էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով gamas «կա-մաց»), կամով Ոզմ. «կամաց», կամ գալ Երև. «համաձայնիլ», կամաւորուիլ Երև. Տփ. «հաւանիլ, համաձայնիլ, հաճիլ» կամք տալ Երև. «հաճիլ, հաւանութիւն տալ», կամկրուկ քկամացուկ» (տե՛ս կամակար)։ Առանձնա-պէս նկատողութեան արժանի են Հմշ. գօ-մօռ, Ակն. գըմէր թը «քիչ մնաց որ» (օր. Կմէր թը պիտի առնէր, Կօմօռ գլէի պիտի), երկուսն էլ ծագում են կամէր անկատար ձե-ւից, որ այստեղ իբրև անցեալ ապառնիի մասնիկ է գործածուել (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 399)։
.-շաղկապ, որից կա՛մ թէ, և կամ, և կամ թէ. բոլորն էլ ոսկեդարեան հայերէն։
=Նուն է նախորդ կամ «ուզել» բառի հետ և նշանակում է բուն «ուզե՛ս», հմմտ. աշխ. կուզես աս, կուզես ան (իբր թէ «կա՛մ այս, կա՛մ այն»)։ Այսպէս է նաև ուրիշ լեզուների մէջ, ուր կա՛մ շաղկապը ծագում է «ուզել» բայից. ինչ պրս. օ︎ xah «կա՛մ» (բուն «ուզի՛ր», xahānidan «ուզել» բայից), լատ. vel «կա՛մ, կա՛մ թէ» (հմմտ. volo «ուզում եմ, կամիմ»), ումբր. heris... heris «կամ... և կամ» (հմմտ. heriest «ուցում է»), սանս. kam «կամք. 2. կա՛մ թէ»։
Ուղիղ մեկնեց նախ Peterm. 251։ Նոյնը նաև Böttich. ZDMG 1850, 356, Lag. Urgesch. 457, Հիւբշ. KZ 23, 39, Տէրվ. Մասիս, թիւ 3192, մայ. 24, 1882 ևն։ Հիւնք. կալ բայից։ Karst, Յուշար-ձան 420 թթր. kun, gun, kon. čhn «հարթ, ուղիղ», ken, eñ «ընդարձակ», em, am «հանգիստ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Մշ. Ոզմ. Տփ. կամ, Սչ. գամ։
«տուգանք»? տե՛ս Կոփար.
ԿԱԼ. որպէս Կեալ ζάω vivo.
ἴσταμαι sto, եւս եւ κεῖμαι jaceo διαμένω, ἑμμένω permaneo, remaneo, persevero. Տեղականել ուրեք. հաստատուն կամ կանգուն մնալ. տեւել. կայնիլ, կենալ. պ. իւդադէն.
ԿԱԼ ἁνίσταμαι surgo, erigor ὐπάρχω exsisto ἕχω habeo. որպէս լծորդ ընդ գոլ. գոմ, եմ, լինիմ. կամ ունել. գտանիլ. ի վեր երեւիլ. յառնել.
ԿԱԼ Ի ՎԵՐԱՅ. ἑπίσταμαι, ἑφίσταμαι peritus sum περιεργάζομαι diligenter observo. Մակացու (այսինքն մակկացու) լինել հետազօտութեամբ. հասու կամ վերահասու եւ խելամուտ լինել.
Կամ ἑπίσταμαι insto, praesum. Վերակացու կամ ոստիկան լինել.
ԿԱՄ ԹԷ. ἥ, ἥτοι, ἡέ aut, vel, seu, sive. Վարի իբր անջատական կամ տարալուծական, տրոհելով զմասունս բանի իբր հակադրեալս. եւ իբրու բաղհիւսական եւ մեկնողական՝ կապակցելով զըստ իմիք զանազանեալս. եա՛, եախօտ, էւ, աւ.
Եւ ոչ թէ պիղծ ինչ կայցէ ի կերակրոցն. (Եզնիկ.։)
Վասն ոչ կալոյ այր յազգէն գրիգորի՝ ընտրեցին զփառներսէհ. (Խոր. Գ. 16։)
Աբրաամ կայր առաջի տեառն։ Մի կայցես յամենայն կողմանս աշխարհիդ. Զի՞ կաս արտաքոյ։ Կայի յեզը գետոյ։ Կային շուրջ զնովաւ։ Ոչ կացին ի հաստատութեան։ Կաց ի կայի քում։ Կացցէ յաւիտեանս։ Ոչ կացին յուխտին իմում։ Որ ոչ կացցէ յամենայն բանս օրինացս այսոցիկ՝ առնել զնոսա։ Կացէք մնացէք դուք ի մերումն բարեկամութեան։ Կալով կացէք ի դաւանութեանն ձերում։ Անձն իմ եկաց ի դողութեան։ Կացցէ աւուրս բազումս. եւ այլն։
Եթէ կացեալ էաք ի պատուիրանին. (Ագաթ.։)
ԿԱԼ. κεῖσθαι ասի մին ի ստորոգութեանց, ո՛չ այնչափ վասն գոլոյ ի տեղւոջ, որ կոչի Ուր, որչափ վասն դրից, կամ այսպիսի եւ այնպիսի օրինակաւ տեղակալելոյ.
Կալ ո՛րզան, ընկողմանեալ է, նստի. (Արիստ. ստորոգ.) (որ է ըստ յն., իբր անկեալ դնիլ, զետեղիլ. ... )։
Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։
Հոգի աստուածային կայ ի գիրս. (Խոսր.։)
Եթէ եկաց նա զհազար ամաց ելս. (Ժող. Ղ. 6։)
Մի՛ լիցի ապրեալ ի ներքոյ երկնից տուն նորա, այլ ի նորայն կացցեն օտարք. (Յոբ. ԺԸ. 19։) Ուստի Եկաց (ռմկ. կեցաւ) ասի անխտիր՝ որպէս ապրեցաւ, եւ որպէս մնաց ուրեք։
Եկաց ի ծննդենէ կամ ի ծննդոց։ Եւ եկաց իւղն։ Տուբիթայ կացին աչք։ Կացին աչք նորա. (յն. կորոյս զաչս.) եւ այլն։
որ եւ ասի ԿԱԼ ՄՆԱԼ. (եւ յերրորդ դէմս) առաջի՛ կայ. պահեալ կայ.
Ո՞ւմ կայք, զի՞ յապաղէք։ Կա՛ց մնա դու։ Կացից մնացից աստուծոյ։ Կացաք մնացաք իրաւանց։ Կայ մնայ մարդկան միանգամ մեռանել. եւ այլն։
Այսուհետեւ կալ ակնունել է՝ մինչեւ դիցին թշնամիք նորա պատուանան ոտից նորա. (Կոչ. ԺԵ։)
Քանզի եւ ձեզ աններելի տանջանք կան։ Որ գործեցին զչար, անվախճան տանջանքն կան մնան։ Արդ կայ եւ մնայ ինձ աններելի պատուհասն. (Մանդ.։ Յճխ.։ Շար.։)
Հասու լինել եւ ի վերայ կալ զօրութեան բանին. (Խոսր.։)
Կալ ստուգութեամբ ի վերայ յայտնութեան։ Կալ քննութեամբ տեսութեամբ ի վերայ խորհրդոյն։ Ոչ կարացին կալ ի վերայ խորհրդորյն. (Իգն.։)
Եւ ոչ զմոգուցն զհետ երթային (հրէայք), եւ կային ի տեղւոյն վերայ. (Ոսկ. մ. Ա. 6։)
Եւ նա կայր ի վերայ ողջակիզացն իւրոց։ Որ կայր ի վերայ հնձողացն։ Իշխանք՝ որ կային ի վերայ գործոյն սողոմոնի. եւ այլն։
ԿԱԼ ՀԱԿԱՌԱԿ, կամ ԸՆԴԴԷՄ ԿԱԼ. որպէս եւ Առաջի կալ. ի Բաց կալ. ի Սպասուկալ. յԱղօթս կալ, եւ այլն. տե՛ս ի յարակից բառսն։
Որ հիւանդոտքն էին, լային եւ կային. (Եւս. պտմ. Գ. 6.) ըստ յն. լոկ, լային, առ մեօք է ոճ ռամկական, աղլայըպ տուրմագ։
ՈՐ ԿԱՆՍ. Որ ինչ իրք կան ի միջի. ներկայքս. առաջիկայ իրք կենցաղոյս.
Ո՛չ որ կանս, եւ ո՛չ հանդերձեալքն։ Եթէ՛ որ կանս, եթէ՛ հանդերձեալքն. (Հռ. Ը. 38։ Ա. Կոր. Գ. 22։)
ԿԱՄ 2 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս միտս բերի ասելն,
Սէր հարկաւորեալ՝ կամից կատար կամ, կամ ժամին հասեալ պատերազմի նօր. (Նար. տաղ յար.։)
Դարձայց յաջ, կամ յահետկ։ Մազ մի սպիտակ առնել, կամ թուխ։ Զ՞ինչ կերիցուք, կամ զի՞նչ արբցուք, կամ զի՞նչ զդեցցուք։ Կա՛մ արարէք զծառն բարի ... կամ արարէ՛ք զծառն չար։ Որ միանգամ թշնամութեամբ, կամ թէ արհամարհանօք յայն տեղւ հասցէ։ Կամ թէ օր իւր եկեսցէ եւ մեռցի, կամ թէ ի պատերազմ մացէ եւ յաւելցի. եւ այլն։
Ոչ ընդունայն ինչ գրեցի, եւ կամ զբնաւ իսկութիւնն սահմանեցի։ Չի՛ք իսկ առ քեզ զասումն սրտի, եւ կամ բորբոքումն բարկութեան. որպէս ոչ կրին նենգութիւնք, եւ կամ նշամամարանք մթութեան. (Նար.։)
Իբր փորձելով զաստուած, թէ օգնէ՞ արդեօք, կամ ոչ. (Շ. մտթ.։)
Կամ թէ ճշմարտագոյն ասել. (Խոր. Բ. 83։)
Առադրեցաք, թէ կա՛մ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս կամ բաղհիւսական է շաղկապ, կամ տարալուծական. որ եւ տրոհական ասի. (Անյաղթ պորփ.։)
IV. ԿԱՄ 5 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս մջտս բերի ասելն,
Սէր հարկաւորեալ՝ կամից կատար կամ, կամ ժամին հասեալ պատերազմի նօր. (Նար. տաղ յար.։)
ԿԱՄ 5 ի, աց. գ. ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
Զկանայս եւ զմանկտիս հանէին ընդ ցից սայլից, զկէսս՝ զոր ի ներքոյ կամացն արկեալ կասուին. (Բուզ. Դ. 24։)
Կոխիցէ ոք զկալ կամնասայլիւք։ Զանիւ կամնասայլին։ Իբրեւ զանիւս նորս սղոցաձեւ կամնասայլից. (Ես. ԻԵ. 10։ ԻԸ. 27։ ԽԱ. 15։)
Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ա. պ. ԺԲ։ Շ. մտթ. Գ. 12։)
Ի կալ կամնասայլից անիւքն սղոցաձեւք զցորեանն չկտրեն. (Ոսկ. մ. Ա. 11։)
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
s. pl. —ք, pleasures, delights;
dainties.
· Calfa
, ի-ա հլ. «հաճոյք, ախորժելի բան» Բուզ. Փիլ. Յհ. կթ. «համով ուտելիք, մանաւանդ հիւանդի տանելու. հիւանդի սրտուզելիք» Մանդ. սիր. 13, Յհ. Սթ. 224 (ըստ յաջող սրբագրութեան Նորայրի, Հայկ բառաք. էջ 18՝ փխ. կատակ), Ոսկիփ. Կոստ երզն. 117. «ախորժելի, հաճելի, հաճոյա-կան» Փիլ. Պիտ. Նիւս. երգ. Յհ. կթ. «ա-խորժելի կերպով» Փիլ. Մամբր. որից կա-մակագոյն Փիլ. կամակութիւն Փիլ. անկա-մակութիւն Ոսկ. յհ. բ. 36 (հմմտ. նաև դժկամակ)։
= Պհլ. ❇ ə kamak բառից փոխառեալ. որի նոր ձևերն են պազենդ. kāma, պրս. [arabic word] kama «փափագ, ցանկութիւն, ուզա-ծը». ծագում են նախորդ kam->կամ բա-ռից։-Հիւբշ. 163։
ՆՀԲ կամք կամ քիմք բառից է հա-նում։ Müller SWAW 39, 406 պրս. kam, սանս. kāma ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 1087 համարում է հայերէնի մէջ կազմուած ածական՝ կամք բառից։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. կամակ, Մշ. կամագ, Սեբ. գամագ «հիւանդի սրտուզելիքը» (նոյն բառն ունին նաև Ակն. Ախք. Շիր. Բ.), Ննխ. գա-մագ «ուտելու փափագ, ախորժակ», Տր. գօ-մագ, «ուտելիք բան, ուտեստ, պարէն, մաս. նաւորապէս հարսանեաց կամ հիւանդտեսի նուէր», որից անկամակ Ակն. «չուտող չը-խմող (հիսանդ)», 2. Սեբ. «առանց կամա-կի մնացած»։
προσηνής bonus, gratus, lenis, acceptus, jucundus θελατός cupitys, expetitus. Ըստ կամի եղեալ, կամ ըստ քմացն. բուն կամեցեալն. հաճոյական. հեշտալի. զուարճալի. քաղցր. մեղմ. քեֆին ուզածը. անուշ, եւ կամացուկ.
Բուրումն անուշահոտութեան հեշտալի եւ կամակ. (Նիւս. երգ.։)
Կամակ ախորժութիւնք։ Կամակ հեշտ ցանկութեամբք ըմբռնեալ։ Կամակ, եւ համբոյր պատգամօք. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Կերակուր ախորժ եւ կամակ անձանց եւ տեառն իւրեանց ընծայեալ. (Երզն. մտթ.։)
Արեգակն զկնի գիշերայնոյ զուարթագին, եւ արթնութիւն կամակ յետ քնոյ. (Ճ. ՟Գ.։)
Իբր մ. Ախորժաբար.
Աշակերտեաց ի նոյն վարդապետութիւն հեշտ, կամակ, դիւրահաւան. լինի ա. եւ մ. Մամբր.։
ԿԱՄԱԿՔ. գ. Հաճոյք. ախորժակք, եւ ախորժելի իրք. հեշտութիւն, եւ հեշտալիք. քեֆին ուզած բաները. եւ քեֆ, սէֆա.
Ցանկութիւնք, եւ կամակք հեշտ ցանկութեանց։ Որ ի գունակ գունակ կամակաց պայծառութիւն է. (Փիլ. լին.։)
Զըստ զգայութեան զկամակս ծառայաբար ողոքեն. (Նիւս. կազմ.։)
Ո՛չ վայելէ մեզ ճաշակել, շատ են մեզ այլ կամակքն. (Բուզ.։)
Ախորժեալ ի կամակս իւր. (Յհ. կթ.։)
Զհիւանդ դատարկ տեսանել շատ լաւ է, քան տանել նմա զբազում կամակս ուտելոյ. (Ոսկիփոր.։)
Քաղցր եւ հմուտ եւ իմաստուն բժիշկ, դեղ եւ կամակ հոգւոց մերոց, լինի գոյակ. եւ ածակ. (Մարաթ.։)
throat, pharynx.
· Calfa
, ԸՄԲԵԼ տե՛ս Ումպ։
ԸՄԲԱՆ կամ ԸՄՊԱՆ. (Ի բառէս Ումպ) Գործարան կոկորդի՝ ըստ որում անցք ջրոյ յըմպելն.
Ոտն կծիցէ կամ ձեռն ... փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել, եւ ըմբանին կծել. (Եզնիկ.։)
athlete, wrestler;
champion.
· Calfa
, ի-ա հլ. «գօտեմարտող, փահլա-վան» Փիլ. Պիտ. Նար. 265. որից ըմ-բըշական Ոսկ. մ. ա. 1,3. ըմբշամարտ Ա-գաթ. Ոսկ. մտթ. բ. 8, Ա. տիմ. և եբր. Եւս. քր. ըմբշամարտիկ Ոսկ. պօղ. Ա. 249 (հմմտ. Վարդանեան, Բառաք. գիտ. Բ. 45), Խոր. Ե ղիշ. միանձ. գրուած է նաև ըմբշտական (փխ. ըմբշական), ըմպիշ, ըմպշամարտել Աբր. կրետ. էջ 45. արևելեան գրականում յաճախ գրում են ըմբիշտ։
ՆՀԲ լծ. յն. πός, այսինքն «բռնցի, մուրցացի»։
Զօրէն մարտիկ ըմբշի։ Ըմբշացն՝ մարզիչքն պատուիրեն։ Զօրէն ըմբշի բուռն հարեալ՝ արգել. (Փիլ.։)
Ի գուպարս ըմբշաց։ Մարզէ զըմբիշսն. (Պիտ.։)
Ըմբիշն եթէ ոչ կռուի ընդ բազումս ի ժողովս, ոչ ունի զարուեստ յաղթութեան. (Վրք. հց. ՟Գ։)
ἁθλητύς athleta, luctator, certator, pugil (լծ. եւ յն. բի՛քս, այսինքն բռնցի. մուրցացի) Նահատակ կամ շահատակ ելեալ յասպարէս ի մրցիլ. մրցական. բռնամարտիկ. գօտէմարտ. մենամարտիկ.
23rd. November (the day on which sheep are folded).
· Calfa
«նոյեմբերի 24-ը, երբ հօտերը փարախ են քաշում ձմերելու համար» Տօ-մար. Յայսմ. նոյ" 23. որ և բռնամաղ ԱԲ։
Ալիշան, Հին հաւ. 131 հնագոյն ձեւր դնում է բռամաղ, բռումաղ «քաղդէա-կան մի տօն, որ 5 տարին մի անգամ է պատահում» և կցում է հնդ. peronmal «Վիշնու Աստուած» բառի հետ։ Գաբ. Բառ. լտ. hibernalis «ձմեռնային» բա-ռից. այս ստուգաբանութիւնը ուղիղ է երևում (հայերէնի մէջ կարող էր բառը ըմբռնել ձևին կցուելով՝ այսպիսի ձևա-փոխութիւն ստանալ), բայց դժբախտա-բար միջնորդ յունարէն ձևը պակա-սում է։
Այսպէս կոչի առ տոմարագէտս՝ ՟Ի՟Գ. օր նոյեմբերի. զի յայն աւուրս ածին հօտք ի դաշտէ ի ձմերոց, իբր յաղ կամ յաղըլ (ի փարախ), ըմբռնեալ. (զորօրինակ հորթնթող եւ նախրթող ասին այլ աւորք հետագայք ի մուտս ձմերայնոյ). եւ այն՝ ռամկական առմամբ ըմբռնեալ աւուր առ ի դիտել, որպէս թէ
Որպիսի պատահի օրն այն, նոյնպիսի եղիցի եւ ձմեռն, թէ՛ ջերմ եւ թէ՛ ցուրտ. (Տօմար.։ եւ Հ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
obscure, dark;
hidden, enigmatical.
· Calfa
(ո հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վը-կայութեան) «մութ, անզարդ, տձև (շէնք)» Յհ. կթ. Օրբել. «դժուարիմաց, անհասկա-նալի» Լմբ. որից խրթինն «արևմտեան կող-մը» Միսայէլ խչ. խրթնանալ «անշքանալ» Խոր. նար. Մագ. խրթնութիւն Մագ. խրթնի «մութ» Փիլ. Արծր. Մագ. խրթնազգեստ Թէոդ. մյրգ. խրթնածածուկ Նար. խչ. ևն։ Բոլորն էլ յետին են. բուն նշանակութիւնն է «մութ»։
Տէրվ. Նախալ. 70 խրճիթ, կարթ, որթ բառերի, ինչպէս նաև յն. ϰαρ--αλος «որթ, կողով», լատ. crates «հիւս-կէն, գործուածք, վանդակ», գոթ.
haurds «պատած տեղ, դուռ», տանս. kart ձևերի հետ՝ հնխ. kart «հիւսել» արմատից։-Հիւնք. խորթ բառից։ Նոյ-նը կրկնում է նաև Ղափանցեան, Տե-ղեկ. ինստիտ. 2, 95։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Հճ. Շմ. Պլ. Ջղ. Տիզ. խըր-թին, Ակն. Մկ. Ննխ. Վն. խռթին, Զթ. խը'ո-թին «դժուարիմաց»։
ἅκοσμος incomptus κρυπτός, ἁφανής abstrusus, obscurus. անշուք. խոշոր. տգեղ. տձեւ. տխուր. մթագին. մթին.
Զվկայարանն սուրբ հռիփսիմեանցն, որ նախ շխրթին եւ փոքրատեսակ իմն էր շինեալ. (Յհ. կթ.։)
Թէ յաջ կողմ գնասցես, ի տիւ արեգականն. եւ թէ յահեակ, յերեկս կոյս ի խրթինն եւ յարեւմուտս. (Միսայէլ խչ.։)
ԽՐԹԻՆ. Մթին ըստ իմաստից. դժուարիմաց. անյայտ. խորին. չեթին.
cell;
hut, cabin.
· Calfa
(յետնաբար հոլովուած է խրճթի, խրճթոց) «խցիկ, հիւղակ» Խոր. Յհ. կթ. Մագ. Վրք. հց.-գրուած է խրջիթ, խռեիբ Մագ. թղ. էջ 158, 161։
ՆՀԲ «որպէս թէ խրձամբք կազմեալ»։ Տէրվ. տե՛ս խրթին բառի տակ։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. (Տէրսիմի բարբառ) խրճիկ «խրճիթ» (տե՛ս Հայաստան 1917, ж 90)։
Խուղ. խուց. աղքատին յարկ կամ սենեակ միայնակեցաց. (որպէս թէ խրձամբք կազմեալ)
Մենաստանս եւ առանձնակաց խրճիթս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Հանին զմարմինս նոցա յիւրաքանչիւր խրճթոցն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Դ.։)
Յայնմ պղծանոցի խրճթին (աղանդաւորաց) Մագ. (՟Ա։)
destitute, deprived;
— լինել՛գտանիլ, to be -.
· Calfa
«զրկուած, անմասն, անբաժին» Լմբ. սղ., որից՝ անզիրկ Խոսր. Ոսկիփ. Սկևռ. պատ. 43, զգայազիրկ Նար., զրկել «անմասն թողուլ, նեղել, հարստահարել» ՍԳր, զրկիչ Ես. ժ. 20. Ոսկ. մ. գ. 25, զրկումն Ծն. իզ. 20, զրկանք Խոր., զրկահարանք Պիտ., զմիմ-եանսզրկութիւն Բուզ. ևն. ռամիկ ձև է զուրկ Օրբ. (որից հայրենազուրկ Մարաթ.), որ միակ ընդունուածն է նոր գրականում և որից շինուած են՝ աչազուրկ, եղբայրազուրկ, ըն-չազուրկ, կամազուրկ, պատուազուրկ, հողա-զուրկ ևն նոր բառերը։
= Ասոր. ❇ sriqā «զուր, ունայն», ❇ sraq «կողոպտել, spoliavit», [syriac word] suranā «կամաւոր աղքատութիւն» (Broc-kelm. 240). այս բառերը բնիկ սեմական են և կցւում են արաբ. ❇ srq «գողանալ» ար-մատին։ -Աճ։
Հիւնք. ուրուկ «բորոտ» բառից։ Սըր-մագաշեան (Արմէնիա) կցում է ռում. zärghit «խելագար» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սլմ. գրկել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. զրկէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. զրկիլ, Ալշ. Ջղ. զրգել, Երև. Ննխ. Սեբ. զրգէլ, Խրբ. Տփ. զրգիլ, Տիգ. զրգվիլ, Հճ. զը'յգել. -արմատա-կան ձևով է Խրբ. զրիգ՝ «խեղճ, թշուառ».-նոր բառեր են՝ զրկուկ «հարստահարուած», զրկտել, զրկտուիլ «հարստահարել, հարոս-տահառուիլ», զրկուպիրկ լինել «մեռնիլ, մահանաւ»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք զրկել, զրնկել, զրինճ օլմաք Ատն. «զրկուիլ» (Արևելք, 1888 նոյ. 8-9)։
ԶԻՐԿ որ եւ իբր ռմկ. ԶՈՒՐԿ. Զրկեալ. անմասն. անբաժ.
Զիրկ գոլով յայնմ ամենայնէ։ Վասն զիրկ գոլոյն ի նմանէ։ Զիրկ յայսմանէ գտանէին։ Յայդեաց եւ ի ձիթենեաց զիրկք գտանէին. (Լմբ. սղ.։)
medlar;
medlar-tree.
· Calfa
(գրուած նաև ըզկեռ, սգեռ, սկեռ, զղեռ, զղեար) «մի տեսակ պտուղ է. մուշմու-լա, mespilus, néfle» Գաղիան. Տաթև. ձմ. ձդ.-արևմտեան գրականը վերի ձեւերից ըն-դունում է ղղեար, արևելեան գրականը՝ զկեռ, որ և գաւառականների ցոյց տուած ձևն է։
=Նման են հնչում արաբ. [arabic word] za'rur «ալոճ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 876) կամ «զկեռ» (ըստ Pott, ZKM, 1850, 105). այս վերջինը տալիս է արաբ. zaror, zarora, anzarola zaurour azarola zarm ձևե-բը, որոնցից փոխառեալ է դնում յն. (αρούριον, ζαρόσ«զկեռ». հմմտ. նաև թաթար azγul, արևել. թրք. ezqil, äzqil, լազ. skili-muntri, skirmuti, վրաց. სხმარტელა սրխ-մարտելա և ზღმარტლი զղմարտլի, ზმარტლი զմարտլի, որոնք բոլորը նշանակում են «զը-կեռ»։ Այս բառերի յարաբերութիւնը ճշտել չեմ կարող։-Աճ.
Մառ, ИАН, 1915, 828 համեմատում է կովկասեան ձևերի հետ՝ իբր յաբեթա-կան բառ։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. զըկէ՛ոնը, Գոր. Ղրբ. զըկըէռ, զըկըռ (մնկ. զի՛կի), Տփ. զկիր, Խտջ. զղէր, Հմշ. զղիռ. (ծառը՝ Ղրդ. զկէռնի, Հմշ. զղռէ-նի). նոր բառեր են զկռաջուր, զկռթթու, զկռի, զկռմածուն, զկռուտ։
ԶԿԵՌ կամ ԸԶԿԵՌ μέσπιλον, -λη mespilum, -us. իտ. nespola, -lo որ գրի եւ ՍԳԵՌ, ԶՂԵՌ, ԶՂԵԱՐ. Պտուղ վայրի փոթոթահամ, եւ թուփ կամ տունկ նորա. (Գաղիան.։)
cf. Զգայռ.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Փիլ. նխ. բ. (տպ. Վենետ. 1822, էջ 106). «Քանզի ահա զանցեալք շուայտեալք փափ-կութեամբ և զկրկտանօք՝ այն որ ի խրախու-թիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են»։=-Աւգերեան այս հատուածը թարգմանում է այսպէս. «Excessus enim crapularum, ex-quisitorumque conviviorum sunnetit tum iragrantia odoris diversi generis», ուր զկրկտանք բառի վրայից լռութեամբ է անց-նում. ՆՀԲ մեկնում է «իբր ձգռտանք, զգայ-ռումն, կերածը վեր տալը» (գւռ. զկռտոց)։ Սակայն այս իմաստը յարմար չէ տեղին և սպասելի է «կերուխում, խրախճան, վայելք» կամ նման նշանակութիւն։
Իբր Ձգռտանք. Զգայռումն. կերածը վեր տալը.
Շուայտեալք փափկութեամբ, եւ զկրկտանօք, այն՝ որ ի խրախութիւնս անուշաբոյր հոտք զանազանք են. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cornelian cherry, cornel;
cornel tree.
· Calfa
տե՛ս Զողալ։
ԶՂԱԼ κρανεία, -ον cornus, -um որ եւ գրի ԶՈՂԱԼ. (այլազգ. զէղալ) Ծառ, եւ Պտուղ, որ այլով անուամբ կոչի ՉՈՒՄ, ՀՈՅՆ, ՊՐՐՒ. (Բժշկարան.։)
mud, mire, dirt;
ընդ — գալ, to get splashed, to be covered with mud.
· Calfa
, ո հլ. «ցեխ, տիղմ» Ոսկ. մտթ. (քա-նիցս). Բրս. մրկ. Մանդ. որից ցխոտ Ոսկ մ. բ. 24. Մանդ. ցխատեսակ Առ որս.= Երզն. մտթ. 210. ցխոտիլ Բրս. մրկ. յետնա-բար դարձած է ցեխ Բրս. մրկ. Մանդ. որից ցեխաթաթախ Ոսկիփ. ցեխիք «աղտոտ ջուր» ԱԲ. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն ցեխ։
Klaproth, Asia pol. 93 և 102 օսս. ցիֆ։ Հիւնք. խեց բառից ցեխ և խից բառից ցիխ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst Յուշարձան 407 սումեր. suk «ճա-հիճ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 342 թրք. [arabic word] აəγ «ծանծաղուտ» և [arabic word] ἔ̌əγ «ձեան հիւս», իսկ Արիահայ բռ. 170 հանում է ժահ, ժեխ «աղբ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. čikila, հինդուստ. [arabic word] čik, գնչ. čik «ցեխ», պրս. [arabic word] čix կամ [arabic word] činx «ճիպռ», վրաց. ლხიბა ցխեբա «ծեփել, ոծել»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. ցեխ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Շմ. ցէխ, Ղրբ. ցրէխ, Տփ. ցիխ. նոր բառեր են ցեխակոլոլ, ցեխակլոնդրակ, ցե-խանալ, ցեխաշաղախ, ցեխաջուր, ցեխա-փալալ, ցեխոտ, ցեխոտել, ցեխոտուիլ. յա-ճախ ասւում է ցխել, ցխաջուր ևն։
ՑԻԽ որ եւ ՑԵԽ. πηλός, βόρβορος coenum, lutum. Տիղմ. գայռ. չամուր.
Ո՛չ այնպէս ցիխն վնասէ աչաց, իբրեւ զլկտի երեսն տեսանել։ Կամի այնպիսին, թէ մարմինն կնդ ցիխ գայր, եւ ոչ մորթն (կօշկաց)։ Ընդ ցեխ գայցէ, փոշւով ծածկիցի։ Զոգիսդ ամենեւին ի ցիխ ընկեցեր։ Լա՛ւ էր տղմով եւ ցխով ծեփել զերես. (Ոսկ. մտթ.։)
Որ զանըեալն ի ցիխն յարուցանել կամի, եւ ինքն ցխոտի. (Բրսղ. մրկ.։)
Ընդ ցիխ (կամ ցեխ) աղբոյն եւ տղմոյն (ի փորի) որդունքն զուղիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
s. bot. meadow-rue, thalictrum.
· Calfa
«մի տեսակ վայրի դեղին ծաղիկ է. լտ. achi (ըստ ՆՀԲ), caltha pa-lustris L (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 57) կամ ranunculus illyricus L (ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 184)» Սիրաք. խ. 16, Ոսկ. ա. տիմ. էջ 22, Մխ. առաև. ւռ-
ԳՒՌ (dialectal) Րատ ՀԲուս. § 3019 Մշ. ցինգ, Վն. ցնկան կամ ցունկի ծաղիկ։
ՑԻՆԳ կամ ՑԻՆԿ. ἅχει achi. Դեղին ծաղիկ դաշտի եւ յափն գետոյ.
ՑԻնգ առ ամենայն ջրով յեզեր գետոյ՝ յառաջ քան զամենայն խոտ խլեսցի. (Սիրաք. ՟Խ. 16։)
Ծաղր եդեալ զցինկ ... ծիւրեալ գեղնութեամբ ... Եւ լուեալ՝ պատասխանեաց, վասն մեր սուրբ սրին գերանդեաց. իսկ ես խոկալով յայսոսիկ՝ զարհուրեալ դեղնիմ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Գ։)
onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.
· Calfa
, ո, ու հլ. «վայրի էշ» ՍԳր. Եփր. յես. 333. Ոսկ. յհ. բ. 1. Մծբ. 215 (տե՛ս ՀԱ 1913, 491), որից ցռէշ Ոսկիփ.։
Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայ-նից։ ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] gūr հո-մանիշը։ Հիւնք. յայտնի չէ հյ. ջորի բառի՞ց թէ պրս. gū̄r-ից։
ὅναγρος, ὅνος ἅγριος onager, asinus agrestis vel sylvestris . պ. կիւռ. Իշավայրի. էշ վայրենի՝ ի ձեւ ջորւոյ, գորշախայտ բազմագունի մանուածով. շրջի յանապատս եւ ի բարձր լերինս եւ ի քարաժայռս եւ նեղի յոյժ ի ծարաւոյ. խանչէ յորոշեալ պահու.
Յագեսցին ցիռք ի ծարաւս իւրեանց։ Միթէ տարապարտո՞ւց խանչիցէ ցիռ։ Հանգոյն է ցռոյ անապատականի։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս։ Ընդ ցիռս բնակութիւն նորա։ Ուրախութիւն ցռուց։ Եղիջիք իբրեւ զցիռ յանապատի.եւ այլն։
Զցիռս զայս մեք էշ վայրի ասեմք. որ օրինակ է վայրենամիտ եբրայեցւոցն անհնազանդութեան եւ ապստամբութեան։ Դարձեալ ցռոյս օրինակաւ է իմանալ զլեռնակեցիկ անապատասէրսն ... զատեալք եւ ազատեալք յերկրաւոր զբազմանց. (Նար. յովէդ.։)
Ուտել զմիս ուղտոյ եւ ցռոյ (կամ ցռւոյ) եւ նապաստակի. (Կանոն.։)
Լսել զխանչիւն ցռուց. (Եփր. յես.։)
Կերակրէք եւ զցիռս վայրի։ Ո՞ արար զցիռ վայրի ազատացեալ շրջիլ։ Պարսկահայք ունի էրէս, ցիռ, եւ այծեամն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ Մծբ. ՟Ժ՟Գ։ Խոր. աշխարհ.։)
Վասն ցռուց. յորժամ ծնանի մատակ մտրուկ, գայ հայրն եւ ծամէ զկարեւորս նորա. (Եպիփ. բարոյ.) (կամ ըստ այլոց, կորուսանէ զարու քուռակս, զի է նախանձոտ)։
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
· Calfa
«սփռուած, ցրուած» Ագաթ. Խոռ. «թափառական» Եփր. ծն. «թափթփած, և առնաև» Սեբեր. «անգայտ, նօսր, տարա-ծուած» Վեցօր. «ընդարձակ տեղ, տարա-ծեալ վայրեր» Բուզ. Նար. որից ցիր և ցան Կղնկտ. Յհ. կթ. Լծ. Եւագր. ցիր ընդ ցի։ Խոր. բազմացիր Նիւս. կազմ. ջրացիր Նար. 262. ցրել «ցրուել, քայքայել, փարատել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. ցրիչ Փարպ. ցրումն ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. Ագաթ. ցրօնք Խոր. ա. 5. Թը-րակ. քեր. ցիրապահակք Նար. առաք. 425 (չունի ՆՀԲ), ցրան «ջրից ցայտած կաթիլ-ները, ցալքուն» Պտմ. մծբ. 19. գնդացիր (նոր բառ)։ Այս արմատի սաստկականն է՝ ՉԲԻՒ Ճառընտ. Նչ. եզեկ. որից ցրուել ՍԳր. Զդիչ. Մանգ. ყրոփիչ Յհխ. Բրս. մրկ. ցրու ումն Վրդն. ծն. նոր գրականում գործածա-կան է միայն ցրուել, իսկ արևելեանի մէջ կայ նաև ցրել։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sk'ēr-արմատից. հմմտ. սանս. čhuráyati, choráyati «ցանել, ցրուել», որ ծագում է նոյն արմատի sk'rro-ձևից. ուրիշ տեղ չէ պահուած այս արմատըչ
Brosset JAs. 1836, 369 ևն վրաց. մծիրի «օտար» բառի հետ։ Win-disch. 46 սանս. kr «ցրել»։ Պատկ. Изслeд. 17 սանս. s tjnami, լտ. ster-no։ Տէրվ. Altarm. 43-44, Մասիս 188։ մայ. 11 և Նախալ. 113 սանս. star «ցրուել», յն. στορνυμι, լտ. sterno, գոթ. straujan, գերմ. streuen, հսլ. strčti բառերի հետ։ Հիւնք. ձեռք բառից։ Meillet MSL 10, 281 և De rad. *men 51 բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sk'ēri ձևից. հմմտ. սանս. kiráti «ցանել, ցրուել», զնդ. kārayeiti «ցանել». սրանց բուն արմատն է sek «ցանել», որի թեթև ձայնդարձն է sk-. վերջինս ընդարձա. կուած en մասնիկով՝ իբրև sk-en՝ տա-լիս է հյ. ցան, ցանել։ Մերժում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Patrubány SA 1, 194 սանս. kšar «հոսիլ», kšira «կաթ» բառերի հետ։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 289 յն. ϰεραίζω «աւերել», սանս. čiryate «խորտակել» ևն։ (Ընդու-նում է Walde 132, մերժում են Boisacq 435 և Pokorny 1, 410-411 հնխ. k'er-«վնասել, վիրաւորել» արմատի տակ, որ պիտի տար հյ. *սեր)։ Meillet BSL 59 (1911), 40 լիթ. skiriu «բաժանել» բառի հետ։ (Ըստ Walde 133 սրան են ևուում սանս. kfnatl, յն. ϰεἰρω, ϰαρηναι, հբգ. sceran, նբգ. scheren, հիռլ. արմատն է հնխ. sqer-«կտրել, ճեղքել, բաժանել». հմմտ. հյ. քերել, քորել)։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. sar «ցրուել», 415 ճապոն. tsiri «ցրուիլ», մոնգոլ. tsatsu «ցանել, ցրուել», բուրե-աթ. sasa «սերմանել», կամ մոնգոլ, tari «ցանել», թունգուզ. tarin «ցանք», թրք, dari «կորեկ», tarla «արտ», 426
թթր. tar, ter «ցրուել», չաղաթ. tarik, չուվաշ. tyra «ցանք»։ Scheftelowitz KZ 54 (1927), էջ 225 ցորեան բառի հետ՝ կցում է սանս. kana «ցորեն», հբգ. sceran «բաժանել» բառերին։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 12 255։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. Վն. ցրվել, Խրբ. Կր. Մկ. Տփ. ցրվիլ, Մրղ. ցիրւըէլ, Պլ. Սեբ. ցի՛րուցան, Երև. Ջղ. ցրիվ տալ, Ախց. ցաքուցրիվ, ցրիվ տալ, Ղրբ. ցրէվ տալ, Շմ. ցիրէվ տալ, Ագլ. ցրայվ, շրջմամբ՝ Նբ. ցվիր «ցրուած», Ալշ. Մշ. ցվեր «ցրիւ», ցվրել «ցրուել», Երև. ցվրէլ, Վն. ցվրտել «ցրուել» (սաստկական)։ -Իսկ Տիգ. բ'էրանը ցրվիլ «հայհոյել»։-Նոր բառեր են ցրուկ, ցրուէքի, ցրվաթ, ցըրվըր-տել։
ՓՈԽ (borrowing) ?-Վրաց. ლრა ցրա «ալիւր ցանել», გაცრა գացրա «ալիւր շաղ տալ», Տხცრის հսցրիս «անձրև է շաղում», აღცრა աղցրա «ցանել, ցրուել, տարածել»։
σκορτιζόμενος, σκείρομενος sparsus σποράδην sparsim. Արմատ Ցրելոյ եւ Ցրուելոյ՝ իբր Ցրեալ ցրուեալ. ցնդեալ այսր անդր, սփռեալ, ցանեալ. սփիւռ, տարած, լոյծ.
Ի սերմանացու եւ ի ցիր նիւթոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Լեառն մածեալ. (զի) զցիրն եւ զլոյծն եւ զջրին ժողովէ եւ հաստատէ։ Ցիր եւ վայրավատին կայ ամենայն խառն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Որ լոյսն էր՝ ցիր ծագմամբ ... Լոյսն առաջին ցիր բնութիւն ունէր։ Լոյսն ցիր բնութիւն էր. (Վեցօր. ՟Բ։ Շիր.։)
Այլ ո՛չ ցիրք ի միմեանց. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Յորոց յահէ ցիր վայրացան լինէին։ Դաշտացն եւ ճանապարհացն ցիր դիաթաւալ կացուցանէին։ Ցիր դիաթաւալ կացուցանեն զամբոխն ընդ երեսս դաշտին. (Ասող. ՟Գ. 41։ Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 62։)
ՑԻՐ. գ. Տարածութիւն վայրաց. գիրք ցանեւցիր իրաց. սփիւռ վայր.
Ընդ ցիրն ասպատակ սփռեալ հայացիքն, զամենայն զօրսն պարսից կոտորեալ սպառեցին. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
Ուռկանեցին ... զցիրս ցնդման բաժանման երկրի որդւոց աշխարհի. (Նար. խչ.։)
Երկիր եղեւ ցիր որդւոց մարդկան. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Յատակ երկնի՝ ցիր վայելութեան աստեղացդ, եւ պայծառութեան լուսաւորացդ. (Լմբ. առակ. ՟Ը. 34.) իմա՛ առեալ ի բանէն (Յոբայ. ՟Լ՟Ը. 7.)
Յորժամ եղեն աստեղք ցիրք. որպէս ընթեռնու եւ Լմբ. ի սղ. ՟Լ՟Ա. թո՛ղ զի ոմանք ընթերցան աստեղք ծերք. ուր յն. ունի լոկ՝ աստեղք։
Հասեալ յԵրուսաղէմ, եւ որջոյն տուեալ սուրբ տեղեացն, կամեցաւ բնակել անդր ցիրեւցան մտօք. (Լծ. եւագր.։)
Եկեալ հողմ սաստիկ՝ ցիրեւցան զանսրբոցն հոսեաց զոսկերսն ընդ դաշտսն ամենայն. (Կաղանկտ.։)
ՑԻՐ ԸՆԴ ՑԻՐ ԼԻՆԵԼ. Ցրուիլ յիրերցա կամ իսպառ.
Խաղացին ի մէջ ճակատուցն, եւ ցիրընդցիր լինէր. (Խոր. ՟Գ. 67։)
ԱՍՏԵՂՔ ԾԵՐՔ, կամ ՑԻՐՔ. (Յոբ. ՟ԼԸ. 7.) յն. լոկ, աստեղք. որ թերեւս կրկին գրութեամբ ի մեր յունական օրինակի, որպէս արմատ բայիս ունէր նշանակել Հաստատուն։
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
· Calfa
, ռ հլ. «ձեղուն, տան կտուր». Ղկ. և 19. Կոչ. 81. Ոսկ. ճառք 799, 801 (ուղ. ցիւ և հյց. ցիւս ձևով). Շնորհ. թղթ. Մագ. թղ. 189. Իգնատ. ղկ. 129. որից ցուիք «տանիք» Ուռհ. 319, Դրնղ. 403. սեռ. ցվեց Սմբ. դատ. էջ 9, 20o։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skεwo-ձևից. սրա-նից ծագած ժառանգորդները ընդարձաև տե՛ս խուղ բառի տակ. նախնական արմատն է հնխ. (s)qeu-«ծածկել, պատել», որ ունի բազմաթիւ աճումներ, հայերէնի մէջ նոյն արմատից յառաջացած բառերն են խուղ, քիւ, ցիւ (Boisacq 539, 540, 882, Walde 534, Pokorny 2, 547-551)։
Բառս նախապէս ծանօթ լինելով միայն ի ցուոցն բացառականով՝ ՆՀԲ դրած էր ուղ. ցու. յետոյ երևան գալով ուղ. ցիւ ձևը՝ այսպէս էլ նշանակում են ԱԲ և
Հիւնք։-Ուղիղ մեկնեցին միաժամանակ Տէրվ. Altarm. 47 և Müller SWAW 88 (1877), 9 դնելով sku «ծածկել» արմա-տից։ Նոյնը յետոյ անկախաբար և ա-ւելի ընդարձակ ունին Scheftelowitz BВ 28, 294 և Meillet MSL 18, 62 և 377։ Հիւնք. քիւ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 426 չաղաթ. takav «կափարիչ»։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. Ղրդ. ցէվք «կտուր», Ալշ. Մշ. ցվիք, Խրբ. ցվիք (սեռ. ցվքի) «տանիք», Մկ. ցվիցք «քիւ, տան կտուրի դուրս կար-կառեալ մասը». «տանիք» իմաստով ունին նաև Ակն. Ապ. Արբ. Բղ. Բն. Զթ. Կր. Հզր Մշկ. Սս. Տիգ. Ք. սրանից է Զթ. ցիվիյձmյք, ցիվիրձmրք «քիւ, կտուրի ծայրը»։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. Տ. [arabic word] ︎ siyik (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ 353, Բիւր. 1899, 799 և Յուշարձան 329)։
s. bot. water-parsley, apium palustre;
white hellebore, veratrum.
· Calfa
«մի տեսակ լեղի բոյս» Պտմ. ա-կէքս. 141. Վրդն. ծն. Վրք. հց. ա. 688. Եփր. յովս. 102.-Ըստ ՀԲուս. § 3022 գի-տունների կողմից համարուած է cucubalus behen, siline inflata կամ gypsophila։ Բայց այս բոլորը սխալ է ըստ Նորայր ՀԱ 1924, 75 և պէտք է դնել ellébore։ Նոյն բառը գրուած է և ցմամ և մեկնուած է «սեղուա» Գաղիան. որ մի ուրիշ օրինակում ցմախ ձևով է։ ՀԲուս. § 2021 ցմամ համարում է առանձին բոյս, բայց Նորայր ՀԱ 1924, 76 միացնում է ցմախի հետ։ Սրանից են ցմախ-տակ Վստկ. էջ 223, Բժշ., զմա(խ)խոտ «սպիտակ վրացի կոճ» (գիտէ միայն ՀԲուս-§ 3023), ցմախիւղ Եփր. մատ. Դ. 102 («Յիւղ յորժամ արկանէ վարդ՝ լինի վարդիւղ. և եթէ ցմախ արկանէ՝ լինի ցմախիւղ. իսկ եթէ խնդամոլ արկցէ՝ լինի խնդամոլիւղ». տպա-գրում այս երեքն էլ անջատ են գրուած, ուս-տի չեն մտած բառարան. պէտք է միացնել վերի ձևով՝ ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 279)։
= Վրաց. წმახი ծմախի «թթու դրած բան-ջարեղէն», დაწმახება դածմախեբա «թթու-իլ». ընդհանուր նշանակութիւնը (թթու) գըտ-նուելով վրացերէնի մէջ, հայերէնը փոխա-ռեալ եմ համարում։-Աճ,
Ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ semxā «ընձիւղ», արմատը səmax «ծաղկիլ», որ ընդհա-նուր սեմական է, ինչպէս ցոյց են տա-լիս եբր. [hebrew word] sāmah «ծլիլ» և ա-րաբ. samaha «ծլեց»։ Հ. Գր. Սարգսե-ան, Բազմ. 1927, 244 համարում է ա-րաբերէն, բայց չի յիշում այդ հետա-քըրքիր բառը, որից պիտի ստանայինք ցմախ (ց ձայնով)։
ԳՒՌ (dialectal) Խտջ. ցմախ «օղի պատրաստելու համար թթուեցրած խմորուած թութ ևն»։-Խալաթեան, Ծր. ազգագր. 24 գիտէ նոյնպէս (իբրև գւռ. բա՞ռ) ցմախ և ցմախտակ «մի տեսակ վայրի ծառ և նրա տերևը, որ տեղ տեղ կանայք դնում են իրենց ստինքների վրայ, երբ մանուկին կաթից կտրեն» (այս-պէս նաև Վրք. հց. ա. 688)։
Թուփ անպտուղ՝ բարակ եւ նրբին տերեւովք, որ են դառն յոյժ (իբր թ. սապր ) եւ սատակիչ թոչնոց եւ ճճեաց եւ մնոց խաշանց. վարի եւ ի դեղորայս.
Եկեալ ի գետն՝ գտանեն զջուրն դառնագոյն քան զցմախ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ո՛չ ամենայն բանջար ուտելի է. (որպէս ցմախ. Վրդն. ծն.։)
Մայր մինչ կամիցի հատանել զմանուկն ի ստենէ, ցմախ արկանէ ի վերայ ստեանցն. եւ զի՞նչ է ցմախն. յիշատակ մահուն է եւ տանջանացն յաւիտենից. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Եթէ ցմախ արկանէ (յիւղն) լինի ցմախ իւղ. իսկ եթէ խնդամոլ արկցէ, լինի խնդամոլ իւղ. (Եփր. ի յովսէփ.։)
Ցմախ, քունտօռ. կամ ցմախտակ, քունտուս կամ քորդոս։ (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)
Սեղուա, կամ սեղուտ. (Գաղիան.) ցմամ, կամ ցմախ. ուր Լեհ.
serge, camlet stuff, woollen stuff;
cf. Խարազն;
— ազնիւ, shawl.
· Calfa
«այծի մազից հիւսուած կոշտ կտոր» Եւս. պտմ. բ. 23. Յհ. կթ. Սիրաք խ. 14 Վրդն. պտմ.-նշանակութեան ճշտութեան համար հմմտ. Բրդեղէն ոչ զգեցաւ, այլ միայն ցփսիս, այսինքն մազեղէնս (Յայսմ. հոկտ. 23). Եպիսկոպոսին զաղտեղեալ ցըփ-սին, այս է զմազեղէնն (Յայսմ. յունվ. 18) գրուած է ցպսի «մսի վրայից հագնելու ճըզ-նաւռռաևան մացեղէն զգեստ» Առաք. պտմ. 195. ցսպի Տաթև. ամ. 669. նոր գրականում գործածական է միայն ցփսի ձևով և նշա-նակում է «շալ»։
ՆՀԲ լծ. թրք. սօֆ, զօֆ, եբր. ցէպի «այծ», տճկ. չէփին «ուլ»։
Յայնմանէ՝ որ զգեցեալ է յակինթ եւ պսակ, մինչեւ ցայն՝ որ ագանիցի ցըփսի. (Սիրաք. ՟Խ. 4։)
Ո՛չ հանդերձ ասուեայ զգենոյր նա, այլ ցփսիս. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)
Ոչ յօդեաց ասր, այլ յայծեաց ցփսիս դժոխըմբերս զգեստաւորէր։ Ցուցանելով նմա զցփսիսն այծեայս։ Զձեռն ի ցփսիսն արկեալ։ Ի ներքոյ ագանէր այծեայս ցփսիս. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)
ὡμόλινον linum crudum. (լծ. թ. սօֆ ... իսկ եբր. ցէպի. այծ. չէփիճ ). Ձորձ կազմեալ ի մազից այծեաց. մազեղէն, մանաւանդ խոշոր. որ եւ ԽՈՐԳ, ԽԱՐԱԶՆ, ՔՈՒՐՁ.
poison.
· Calfa
«թոյն և ժանգ» Հին բռ. «անցումն. ցնորումն, պակուցումն, թոյնք» Բառ. երեմ. էջ 319. անստոյգ բառ. յիշում է ՆՀԲ (և ՋԲ, ԱԲ), իբր յն. ἰός «թոյն, ժանգ» բառից։
«օ՜ն» Գնձ. (ՋԲ գրում է ւի՛ան)։
իբր յն. իօ՛ս. ἱός venenum. Թոյն, եւ ժանկ։ (Հին բռ.։)
Ւիւն անդր ի պղծոց՝ ի չարեաց գործոց, ընտրեալք սուրբք սրբոց. (Գանձ.։)
flight;
— ի —, running away.
· Calfa
«փախուստ, փախչիլը» ԱԲ. որից փախ ի փախ Գնձ. փախչիլ, փախնուլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. փախուցանել ՍԳր. Փարպ. փախուստ ՍԳր. Եւս. քր. փախուցիչ Ոսկ. մտթ. փախչութիւն «փախուստ» Եփր. հա-մաբ. 159. փախստական ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եւս. քր. փախստեայ ՍԳր. Կոչ. յետնա-բար կայ փախատ «փախստական» Կղնկտ. հրտր. Շահն. Ա. 290 (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Ա. 37). գրուած է և փաղ-չիլ Վրդ. ադ. 106։ սաստկական ձևն է զը-փախչիլ (սխալ գրուած զփաղչիլ) Վեցօր.։
ՆՀԲ լծ. յն. φεύγω, լտ. fugio «փախ-չիլ»։ Müller SWAW 48, 427 յն. φυγ-արմատի հետ։ Fick BВ 1, 316 յն. πτάς «վախկոտ»? Տէրվ. Altarm. 98 սնս. bhaǰ, լեթթ. bégt, հսլ. oern-ти, бeжати, յն. φεύγειν, լտ. fugere ձևերի հետ. նոյն, Նախալ. 96 նախնա-կան ձևը համարում է փաղչել, որից յարմարցուած յետոյ փաղխչել, փախ-չել։ Bugge IF 1, 455 լիթ. bëgu «վա. զեմ», bègas «փախուստ», հսլ. bezვ «փախչիլ», bčgu «փախուստ» ձևերի հետ։ Հիւնք. բախել, բաբախել բայից։
ԳՒՌ (dialectal) Հճ. Սչ. փախչել, Երև. Ննխ. փախ-չէլ, Ախց. Կր. Զթ. Շմ. Ռ. Տփ. փախչիլ, Ասլ. փախիլ, փախչիլ, Ջղ. Սլմ. Վն. փախնել, Ալշ. Մշ. փախնիլ, Մրղ. փախնէլ, Խրբ. Մկ. Սեբ. Սվեդ. փախիլ, Հմշ. փախչուշ, Պլ. փախիլ, փախջիլ, Ակն. փախջիլ, Գոր. Ղրբ փա՛խճիլ, Տիգ. փmխնիլ, Ագլ. փխօ՛նիլ։-Նոր բառեր են փախուկ «խենթուկ» (որ և Ատն.), փախցնովի, փախցունկ, փախո, փախփխիլ, փախչտիլ, փախչրտիլ։
. ռ հւ. (երբեմն նաև ի հլ.) «փոխ աւռնուած բան, մանաւանդ դրամ» ՍԳր. Ոսև. «փոփոխակի տուն առ տուն սաղմոս-երգութիւն» Լմբ. սղ. Տօնաց. Ճշ. որից փո-խել ՍԳր. Եւս. քր. (փխբ. «հիւանդութիւնը մէկից միւսին անցնիլ, վարակել» Մխ. դտ. 189), փոխադարձ Ագաթ. փոխան Ծն. լ. 2. Փիլիմ. 20. փոխանակ ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. փոխանակել ՍԳր. Եւս. քր. փոխանորդ ՍԳր. Ագաթ. փոխարէն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Մծբ. լումայափոխ Յհ. Բ. 16. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16. արագափոխ Վեցօր. երես-փոխան Մխ. դտ. Յայսմ. ոտնփոխ Ոսկ. յհ. ա. 1. պահակափոխ Կոչ. տեղափոխ Ագաթ. մաղափոխուկ Ոսկ. եփես. յետնաբար դար-ձել է նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. αντὶ և մանաւանդ μετà նախդիրներին. ինչ. փոխաբերութիւն= μεταϰορά Պղատ. տիմ. Նոնն. փոխադրել= μετατίϑημι Նար. Ոսկ. յհ. փոխանցել= μεταβαίνω Նիւս. բն. Դիոն. երկն. փոխատրել= ἀνταποδίδωμ։ Խոր. Ոսկ. գծ. ևն։ Նոր բառեր են անփո-խարինելի, փոխաբերական, փոխաբերաբար, փոխադրական, փոխադրանաւ, փոխադրելի, փոխադրեալ, փոխարժեք, փոխարինաբար, փոխարինութիւն, փոխարքայ, փոխարքայու-թիւն, փոխ-հիւպատոս, փոխ-տեսուչ, հոգե-փոխութիւն ևն։ Այս արմատի կրճատ կըրկ-նաւորն է՝ ՓՈՓՈԽ «փոխն ի փոխը» Ես. լ. 32. որից փոփոխել ՍԳր. Եզն. փոփոխական Ոսկ. ես. փոփոխիչ Եզն. փոփոխումն ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. բազմափո-փոխ Փարպ. երագափոփոխ Պիտ. անփոփոխ Ագաթ. Փարպ. փոփոխամիտ, փոփոխակի (նոր բառեր) ևն։
= Ասուրերէնից փոխառեալ չընդունելու պատճառն այն էր, որ ասուր. pūku ունէր միայն «փոխառութիւն կամ փոխարինու-թիւն» նշանակութիւնը, որ բառիս երկրորդա-կան առումն է, մինչդեռ հայերէնի հիմնա-ևան իմաստն է «փոխել»։ Այժմ տեսնում եմ որ ասուրերէնի մէջ էլ puxxu «փոխանա-կել, exchange, tauschen» նախապէս նշա-նակում էր «փոխել, change, verándern» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793բ), ո-րով և արգելքը վերանում է։ Նոյն արմատից ևն նաև ասուր. pūxu «փոխանակութիւն, exchange. barter, Tausch. 2. փոխառու-թիւն, փոխատուութիւն, loan, Darlehen 3 ընկալագիր, ստացական, receipt, Quit-tung», pūxatu «փոխանակութեան առար-կան», pīxatu «փոխանակութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793-7)։ Այսպէսով հայերէնի բոլոր առումները գտնւում են ասուրերէնում։
Böttich. Horae aram. 42, 100 եբր. ❇ pexā «գաւառապետ» բառի հետ է համեմատում հյ. փոխանակ։ Նոյն. Rudim. 50, 188 սրա հետ նաև սանս. pakša «հրաման»։ Հիւնք. փող «դրամ» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 61 (թրգմ. ՀԱ 1904, 276) ասուր, pōxu, puxu «փոխարինութիւն» ձևից փոխառեալ։ Վերջինիս է կցում նաև Karst, Յուշար-ձան 400։ Ասուրերէնից փոխառեալ է ընդունում նաև այժմ Pedersen ՀԱ 1929, 119։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. փոխ, Ախց. Կր. Խրբ. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. փօխ, Մկ. Տփ, փուխ, Սչ. փըխ, Ասլ. Հմշ. Սեբ. փէօխ, Զթ. Սվեդ. փիւխ, Ագլ. փուհ.-Ջղ. Սլմ. Վն. փո-խել, Մշ. Սչ. փօխել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. փօխէլ, Խրբ. Շմ. Տիգ. Տփ. փօխիլ, Հմշ. փօխուշ, Մրղ. փըէ-խէլ, Մկ. փուխիլ, Ասլ. փէօխէ՛լ, Հճ. փէ-խել, Զթ. փէխիլ, Սվեդ. փիխիլ, Ագլ. փա՛-հիլ։ Նոր բառեր են փոխան «վարտիք». փոխնորդ «նոր փոխելու սպիտակեղէն», փոխանացու, փոխարայ, փոխման, փոխմնի, փոխուտուրս, փոխտրիլ, փոխսրար, փոխ-փշտել, փոխփխատել (Ագլ. փըհփըհա՛տիլ) «փոփոխել»։
ՓՈԽ (borrowing) հայերենից է փոխառեալ թրք. գւռ. Այն. փօխնօդ «փոխնորդ» (Կոչնակ, 1928? թուականը մոռացել եմ նշանակել)։
իբր մ. ՓԱԽ Ի ՓԱԽ. Ի բաց փախչելով. տարագնաց փախստեամբ.
Ոչխար էի ի քում փարախ, եւ եմ վտարած ես փախ ի փախ. (Գանձ.։)
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
· Calfa
«փակել, ծածկել, գոցել, կողպել» և յետնաբար «կպցնել, փակցնել». որից փակ «կողպէք» Նէեմ. վ. 14. է. 3. Ոսկ. մ. ա. 12 Եփր. պհ. «գոց, գոցուած, փակուած» Փարպ. փակել «գոցել, ծածկել, շրջապատել» ՍԳր. Իւս. օր. Կիւրղ. ծն. փակնու Ոսկ. յհ. ա. 21. փակուցանել «կպցնել, փակցնել» Թէոփիլ. խ. մկ. փակչուտ «շուտ կպչող» Վստկ. փա-կանք ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. պհ. փակոց Բարուք զ. 17, փակաղակ Երգ. ե. 6. փակա-կալ Ոսկ. ա. թես. Կոչ. Մծբ. Փարպ. շրջա-փակել Փարպ. Խոր. անփակ Ագաթ. դռնա-փակ Օր. գ. 5. Ա. թգ. իգ. 7. Բարուք զ։ 17, Նորագիւտ բ. մն. ը. 5. սպարափակ Ագաթ. Փարպ. պարփակել Պիտ. 543, 549 (գրուած նաև պարպակել), Յհ. իմ. վա-հանափակ Բուզ. կողմնափակ Ագաթ. զուա-րափակ Ագաթ. ծրափակել Փարպ. փակա-նագործ (նոր գրականում) ևն.։
Peterm. 259 լծ. բակ։ Pictet 2. 25։ պրս. bazang, bažang «սողնակ, նիգ». լտ. re-pag-ulum «սողնակ» ձևերի հեա։ Տէրվ. Altarm. 58 հյ. սփածանել, փա-փագիլ, փունջ, սպանդ, գերմ. sparren, յն. οφηϰώ ևն ձևերի հետ հնխ. snak արմատից։ Bugge, Btrg. 20-21 յն, οφηϰδω «սեղմել, պնդել, գամել» բառի հետ հնխ. sph.. ձևից։ Այս մեկնութիւնը անապահով է գտնում Հիւբշ. 500։ Հիւնք. թրք. գաբամաք «փակել»։ Scheftelovitz BВ 28, 305 և 29, 56 հբգ. spanga, հհիւս. sрong, անգսք. spang «նիգ. կեռ կոճակ», յն. φάϰελος «կապոց, տրցակ» բառերի հետ։ (Այս բառերը յիշում է Pokorny 2, 651 հնխ. spaq-. spag-«կապել, կցել» արմատի տակ, որի ժառանգներն է դնում և յն. օφὴς, դոր. იφας «պիծակ», σφηϰόω «պինդ ռեոմել, փակել, խցկել», σφάϰελος «ջղաձգութիւն», գերմ. Spachen «մկան-ների ձգտում» ևն։ Այս բոլորը սակայն շատ կասկածելի է. յն. σφηϰόω «սեղ-մեւ. փակել» յառաջացած է համար-ւում աւելի σφῆς «պիծակ» բառից և ո՛չ թէ հակառակը, որով თφῆς պիտի լինէր բուն «կապեալ, մէջքից սեղմու-ած». գերմաներէն ձևերը ունենալով
նաև «ճաքճքիլ» իմաստը՝ հեռանում են այս խմբից. վերջապէս անգսք. spang ևն ձևերը յառաջացած են համարւում ո՛չ թէ ռնգականի յաւելումով, այլ n-ից յետոյ g-ի յառաջացումով, որով ար-մատո լինում է span՝-աճած spe-«քա-ղել» արմատից։ Այսպեսով ամբողջ կազմը քայքայւում է և հայերէնի դէմ մնում է միայն յն. φάϰελος «կա-պոց, տրցակ»?)-Karst, Յուշարձ. 415 մոնգոլ. buke, կալմուկ. buku, թուն-գուզ. beki, թրք. poko, ճապոն. bogo, օսմ. pek «ուժով, ամուր, հաստատուն», 416 մոնգոլ. xaga, թունգուզ. ka «փա-կել», 424 թթր. bak, baklamaq «կա-պել, փակել», 428 թթր. qap, qaq «փակել»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ բակ։
ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. փակել, Մրղ. փակէլ, Ագլ. Մկ. փակիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. փագել, Երև. Ննխ. փագէլ, Խրբ. Սվեդ. փագիլ, Վն. փmկել, Հմշ. փագուշ, բոլորն էլ «փակել, գոցել» և Ախց. փակ «կողպէք». իսկ Պլ. փա-գիլ, փակջիլ, Ռ. փագչիլ, Զթ. փագչըլ «կր-պիլ»։-Նոր բառեր են փակ «բանտ», փա-կածակ, փակամայր, փակել «բանտարկել», փակիչ, փակոտել, փակոց, փակուիլ, փա-կուկ, փակչուն, փակչտան, փակչտիլ։ Ստա-ցած է նաև «կրակ վառել, բռնկցնել» նշա-նակութիւնը. ինչ. փակցնել Խրբ. «կրակը բորբոքել, բռնկցնել», փակիլ Բիւթ. «վառիլ», փակոց Բն. «մարխ», փակցանք Խրբ. Սեբ. «կպչան»։-Հիմնական նշանակութիւնը պա-հուած է Պլ. այլափոխեալ ձևով փաք ա բալլիք ըլլա կամ բաթ ու բալլիք ըլլա. «Թոզ խրատ լինի և մէկ էլ այնպիսի բան չասէ կամ չանէ» ոճի մէջ, որ=է փակ ու բանա-լիք լինի (բերանին)։
«գաւազան, ցուպ».. մէկ անգամ գործածել է Վրք. հց. ձ. «Ունէր աղաբա-ղովն և փոքր մախաղ՝ բաբելոնացի փա-կովք». (այլուր՝ ցուպ բաբելոնացի)։
ՆՀԲ նոյն ընդ բակուղ, լտ. baculus, ւն. βαϰτηρια։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 406. սումեր. pa, pag «մական»։
κλεῖθρον, κλείς claustrum, repagulum, sera, clavis. եւ բայիւ σφηνόω obstruo, obsero. Արմատ Փակելոյ. որպէս Փակումն. մանաւանդ՝ Գործի փակելոյ, փակաղակ. փակոց. փականք. փակարան. աղխ.
Կալցեն զդրունսն, եւ փակ արկեալ (յն. աղխեալ) պնդեսցեն զնոսա։ Կանգնեցին զդրունս եւ զփակս եւ զնիգս նորա. (Նեեմ. ՟Է. 3։ ՟Գ. 14։)
Ի ներքո ի տանն գտաւ, եւ զփակ տանն ոչ ընկէց ի բաց։ Շղթայքն լուծան, եւ փակքն կոտորեցան։ Զդուռն ճաշակման այդպիսի փակով պնդեմք։ Զփակ իրաւանց բացեալ։ Պա՛րտ է մեզ փակ, եւ դուռն բերանոց. (Ոսկ. նոր կիր.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Կացեալ ի մէջ աշակերտացն դրօքն փակելովք, եւ կնիք եւ փակ դրանն անքակ մնաց. (Պիտառ.։)
Աղջկունքն փակեցին ի դուրս կոյս յելանելն, զբանալին առընթեր փակին եդեալ, որ դիւրին էր առնուլ արտաքուստ ի դառնալն. (ծերք առին զայն յինքեանս. Վրդն. դան.։)
Դրունս դնիցես, եւ փակս եւ նիգս արկանիցես։ Այսպէս արգելեալք ընդ փակով՝ թարգմանեցին զամենայն կտակարանս։ Շարեցան յիրար յիրար որպէս յոսւոյ հիւսեալ, եւ փակք ամենայն (այսինքն աղխք կամ օղք) զմի պայծառութիւն փայլեցին՝ յստակեալ ի հրոյ եւ ի ջրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։ ՃՃ.։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Ոչ փոյթ ինչ է նմա զփակաց եւ աղխից. (Եփր. պհ.)
Զմարդասիրութեան դրացի փակ յոյժ ի բաց մղէ (այսինքն փակարան կամ փակումն). (Խոսր.։)
Ընդդէմ անժամ աղաչողիս՝ մի՛ պատճառեր ըզդրանց փակին (այսինքն փակման, կամ փակ գոլոյ). (Յիսուս որդի.։)
Ոչ է պարտ ծածկել ճշմարտութեանն, եւ ընդ փակամբ լինել լուսոյ. (Կաղանկտ.։)
ՓԱ՛Կ ա. Փակեալ. փակած, գոց.
Գուցէ փա՛կ իցէ դուռնն, եւ մնայցէք ամօթալից արտաքոյ. (Փարպ.։)
Իսկ զկապեալս՝ որ է ի փակ, (այսինքն փակած, կամ ընդ փակօք), արձակեսցէ տէր ընդարձակ. (Շ. եդես.։)
Որպէս Բակուղ. գաւազան. (լտ. պագուլուս. յն. վոգդիռիս ).
Ունէր աղաբաղովն, եւ փոքր մախաղ՝ բաբելոնացի փակովք. (Վրք. հց. ձ.) (որ եւ այլուր ասի՝ ցուպ բաբելոնացի)։
s. zool. phalarope, sea-duck.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի հլ., համարում են նոյն ընդ փաղարիկ, որ փոխառեալ է յունարէնից. իսկ ՆՀԲ ուզում է նաև հանել յն. φαλմς «փայուն» բառից։
«կակուղ, փխրուն (հող)» Վստկ 150, 159, 169, 176։
«կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
ՆՀԲ նոյն ընդ բաղ, թրք. պիլէ «միա-սին», պաղ «կապ»։ Տէրվիշ. Altarm. 38 նոյն ընդ բաղ։-Հիւնք. նոյն ընդ բաղ և թրք. պաղ «կապ»։ Bugge IF 1 454 նոյն ընդ բաղ։
ԳՒՌ (dialectal) Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։
φαλάρις, φαληρίς phalaris. որ եւ Փաղարիկ. Թռչուն ջրային եւ քաղցրաձայն՝ նման կարապոյ, բայց սեաւ, նիշ սպիտակ ունելով՝ ի ճակատն. թերեւս վասն այնր սպիտակութեանն փայլուն ասացեալ. (զի եւ յն. փայլունն. )
Ի գեղեցի՞կ ձայնաւորութիւն, եւ ի քա՞ղցր երգս (պարծիցիս). ո՛չ որպէս սոխակն եւ ճպուռն, եւ փաղն, եւ յուշկապարիկն. ((յն. լոկ, կարապ եւ սոխակ. ) Ոսկ. փիլիպ.։)
Փուղձ. փուխր, դիւրափխրելի. կակուղ. քայքայելի. գուցէ եւ սպիտակ փայլուն.
Նշենին զփաղ եւ զնօսր գետինն ընդունի։ Հողն թէ կաղջին է եւ փակչուտ որպէս կաւ, պիղծ է. եւ թէ փաղ լինի, եւ փթրտուկն շաղախն, աղէկ է։ Սխտորն զսպիտակ եւ զփաղ գետինն սիրէ, որ չլինի կաղճին։ Նօսր եւ փաղ գետինն եւ տաքն պատճաշի ձիթենոյն. (Վստկ.։)
Որպէս մասնիկ բաղադրական՝ նոյն է ընդ Բաղ. (թ. պիլէ ). համ. կից. շար. շաղ. որպէս տեսցի ի կարգիս։ Միայն ի գիրս Դամասկ. գտանի Փաղագոյ՝ իբր այլազգոյ, հակադրեալ ձայնիս Համագոյ. (որ թուի վրիպակ գրչի)։
friable.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։
ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի հլ., համարում են նոյն ընդ փաղարիկ, որ փոխառեալ է յունարէնից. իսկ ՆՀԲ ուզում է նաև հանել յն. φαλմς «փայուն» բառից։
«կակուղ, փխրուն (հող)» Վստկ 150, 159, 169, 176։
«կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։
ՆՀԲ նոյն ընդ բաղ, թրք. պիլէ «միա-սին», պաղ «կապ»։ Տէրվիշ. Altarm. 38 նոյն ընդ բաղ։-Հիւնք. նոյն ընդ բաղ և թրք. պաղ «կապ»։ Bugge IF 1 454 նոյն ընդ բաղ։
ԳՒՌ (dialectal) Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։
Ի գեղեցի՞կ ձայնաւորութիւն, եւ ի քա՞ղցր երգս (պարծիցիս). ո՛չ որպէս սոխակն եւ ճպուռն, եւ փաղն, եւ յուշկապարիկն. ((յն. լոկ, կարապ եւ սոխակ. ) Ոսկ. փիլիպ.։)
Փուղձ. փուխր, դիւրափխրելի. կակուղ. քայքայելի. գուցէ եւ սպիտակ փայլուն.
Նշենին զփաղ եւ զնօսր գետինն ընդունի։ Հողն թէ կաղջին է եւ փակչուտ որպէս կաւ, պիղծ է. եւ թէ փաղ լինի, եւ փթրտուկն շաղախն, աղէկ է։ Սխտորն զսպիտակ եւ զփաղ գետինն սիրէ, որ չլինի կաղճին։ Նօսր եւ փաղ գետինն եւ տաքն պատճաշի ձիթենոյն. (Վստկ.։)
Որպէս մասնիկ բաղադրական՝ նոյն է ընդ Բաղ. (թ. պիլէ ). համ. կից. շար. շաղ. որպէս տեսցի ի կարգիս։ Միայն ի գիրս Դամասկ. գտանի Փաղագոյ՝ իբր այլազգոյ, հակադրեալ ձայնիս Համագոյ. (որ թուի վրիպակ գրչի)։
φαλάρις, φαληρίς phalaris. որ եւ Փաղարիկ. Թռչուն ջրային եւ քաղցրաձայն՝ նման կարապոյ, բայց սեաւ, նիշ սպիտակ ունելով՝ ի ճակատն. թերեւս վասն այնր սպիտակութեանն փայլուն ասացեալ. (զի եւ յն. փայլունն. )
phalanx, legion;
troop.
· Calfa
(ի-ա հլ. յետնաբար) «գունդ, բանակ» Ոսկ. փիլիպ. հռովմ. 205, 422, 423. Փարպ. Սեբ. 39. «կարաւան» Գէ. ես. Կղնկտ. (ըստ Մառ, Teксть հտ. 1, էջ 77). որից փաղանգական Նար. խրատ. առ. լեհ. դիափաղանգ Անան. եկեղ. գրուած է փա-լանգ Լմբ. սղ. սխալմամբ յգ. հյց. փաղանո Պրպմ. էջ 452։
= Յն. φάλαγς (սեռ. φάλαγγος), որից և լտ. phalanx «զօրաբանակ»։ Բառիս առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «փայտի կոճղ, գաւազան», յետոյ «կշիռքի ուղիղ գա-ւազանը» և փխբ. «բանակի ուղիղ շարուած ճակատը», լյնբ. «բանակ, գունդ»։-Հիւբշ, 386։
Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 47, յետոյ ՀՀԲ և ՆՀԲ։ Վերջինս լծորդ է դնում նաև թրք. boluk «գունդ»։
«կումաշ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 320՝ իբր տարբեր նախորդից, աղ-բիւրն է՝ Գէ. ես. հետևեալ հատուածը. «Մի՛ անցցեն արաբացիք կամ վաճառականք փա-ղանգօք». այստեղ փաղանգ նշանակում է «խումբ կամ կարաւան». բայց լուսանցքում նշանակուած է «կումաշ կամ ղումաշ»։ Այս-տեղից էլ Բռ. երեմ.։
ՆՀԲ մեկնել ուզելով այս բառը, գրում է. «Թերևս առեալ որպէս պրս. փէլէն-կինէ, որ է վագրային, և ազգ արքունի զգեստու. և կամ ակնարկեալ ի միւս ևս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛-լանգս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց»։
«մորմ, թունաւոր սարդ». նո-րագիւտ բառ, որ գործածուած է Փիլ. լիւս. 144. լուսանցքի վրայ=ուտ. ֆmլmնգ' «կա-րիճ»։
= Յն. φαλαγς նոյն նշ.։
Ուղիղ մեկնեց Աւգերեան, անդ, ծա-նօթ.։
(որ եւ յն. ֆա՛լանքս. լծ. թ. պէօլիւի ). φάλαγξ, -γκος phalanx, peditatus, legio, cohors. Գունդ՝ մանաւանդ հետեւակազօրու. լեգէոն զօրաց. գաս. խումբք. հոյլք.
Զխաւարասիրացն փաղանգ։ Փաղանգ ուրացողացն։ Փաղանգ դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Փարպ.։ Տօնակ.։)
Զփաղանգս հերձուածողացն՝ զջոլիրս աստանայի առհասարակ կործանեմք։ Զամենայն փաղանգս մոլեացն սոքա յաղթահարրեցին։ Զբոլոր փաղանգս այսոցն պղծոց. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. համբ.։)
Զփաղանգս այսոցն չարաց հալածական արար. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի յառնել փաղանգաց խորհրդոցն ի վերայ քո՝ աջակողմանն եւ ձախակողմանն։ Զամենայն փաղանգս չար խորհրդոցն ի ստորէ կարծանեաց։ Զամենայն փաղանգս մարսփն սատանայի՝ որ ի հոգի եւ ի մարմին, կոխեաց. (Լմբ. սղ.։)
Մի՛ անցցեն (ընդ բաբելոն) արաբացիք, կամ վաճառականք, փաղանգօք, այսինքն բազմութեամբ, ի լուսանցս եդեալ է կումաշ, կամ ղումաշ. թերեւս առեալ որպէս պ. փէլէնկինէ որ է վագրային, եւ ազգ արքունի զգեստու. եւ կամ ակնարկեալ ի միւս եւս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛լանքս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց։
(ՓԱՂԱՆԳ) Գունդ՝ մանաւանդ հետեւակազօրու. լեգէոն զօրաց. գաս. խումբք. հոյլք.
Զխաւարասիրացն փաղանգ։ Փաղանգ ուրացողացն։ Փաղանգ դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Փարպ.։ Տօնակ.։)
Զփաղանգս հերձուածողացն՝ զջոլիրս աստանայի առհասարակ կործանեմք։ Զամենայն փաղանգս մոլեացն սոքա յաղթահարրեցին։ Զբոլոր փաղանգս այսոցն պղծոց. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. համբ.։)
Զփաղանգս այսոցն չարաց հալածական արար. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի յառնել փաղանգաց խորհրդոցն ի վերայ քո՝ աջակողմանն եւ ձախակողմանն։ Զամենայն փաղանգս չար խորհրդոցն ի ստորէ կարծանեաց։ Զամենայն փաղանգս մարսփն սատանայի՝ որ ի հոգի եւ ի մարմին, կոխեաց. (Լմբ. սղ.։)
Մի՛ անցցեն (ընդ բաբելոն) արաբացիք, կամ վաճառականք, փաղանգօք, այսինքն բազմութեամբ, ի լուսանցս եդեալ է կումաշ, կամ ղումաշ. թերեւս առեալ որպէս պ. փէլէնկինէ որ է վագրային, եւ ազգ արքունի զգեստու. եւ կամ ակնարկեալ ի միւս եւս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛լանքս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց։
cf. Փաղ.
· Calfa
«գեղեցկաձայն մի թռչուն» Համամ. քեր. առ երզն.։
-Յն. φαλαρίς «ծովային մի թռչուն, poule d'eau», որից նաև լտ. phalaris։-Հիւբշ. 386։
Փոխառութիւնը նշանակում է հներից Համամ. քեր. առ երզն. «Ջհաւն փա-դարիկ և մեք ըստ Յունաց փաղարիկ ասեմք»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Նշբ,
cf. ՓԱՂ թռչուն. յն. ֆալարի՛ս. φαλάρις phalaris.
Զհաւն փաղարիկ եւ մեք ըստ յունաց փաղարիկ ասեմք. (Համամ քեր. առ Երզն.։)
footman.
· Calfa
«սուրհանդակ, ձիաւոր պարոնի առաջից ոտքով վազող անձը» Լծ. նար. Վրդ առ. 287, 290. որ և փայեակ Կիր. պտմ. էջ 239, 241, 242, փայեկ Աբր. կրետ. 32. Զքր. սարկ. Ա. 15. Առաք. պտմ. 81։
= Պրս. [arabic word] payik «սուրհանդակ», որից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇ fayǰ «սուրհանդակ» (տե՛ս Կամուս, թրք թրգմ. Ա. 432), քրդ. peik «թղթատառ. նա-մակաբեր». աւելի ընդարձակ տե՛ս պայիկ, որ նոյն բառի աւելի հին ձևն է՝ փոխառեալ պահլաւերէնից։
ՆՀԲ դնում է «ռմկ. փէյիկ»։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 123։
Բառ ռմկ. փէյիկ. այն է Ոտիւք՝ կամ հետի ընթացօղ սուրհանդակ.
Սուրհանդակ. փայիկ, եւ այնոքիկ՝ որ առաջի պարոնաց՝ վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ. (Լծ. նար.։)
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
· Calfa
, ի հլ. «պայծառ վառիլը, շողալը, պայծառութիւն» Ոսկ. մտթ. գ. Յ0. որից փայլել «պայծառ վառիլ» Եզեկ. իա. 29. Ա-գաթ. փայլիւն ՍԳր. փայլուն ՍԳր. փայլա-ծուն «պայծառ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 22. փայ-լածու «մոլորակը» Շիր. Արիստ. աշխ. փայ-լական «բուրգ, պիւրամիդ» (իբր թրգմ. յն, πυράμις հոմանիշից, որ ծագում է πνρά «խարոյկ, փայտակոյտ» բառից1) Պղատ. տիմ. փայլակն ՍԳր. (կազմուած է փայլ+ ակն «աչք» բառից, ինչպէս յն. αστεροπη, ατέροπή, αστραπή «փայլակ» կազմուած են «աստղ»+ «աչք» բառերից՝ ըստ Meillet ՀԱ 1927, 760), փայլատակել ՍԳր. Ա-գաթ. ((կազմուած փայլ+հատանել՝ ըստ Meillet անդ), փայլատակն Դան. ժ. 6, Եւս. պտմ. զ. 9. Եփր. աւետ. փայլատա-կունք ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. բազմափայլ Փարպ. ջահափայլ Եփր. պհ. 169. լուսա-փայլ Ոսկ. յհ. ա. 14. Պիտ. գեղեցկափայլ Վրք. հց. կրկնութեամբ՝ փայլփայլումն Մեսր. եր. անփայլ (նոր բառ)։ Այս արմա-տի միւս ձևերն են՝ ՓԱՂ «փայլ». առանձին անգործածական, որից ունինք կրկնու-թեամբ՝ փաղփաղիլ «փայլիլ, ցոլցլալ» Բուզ, դ. 59, Յհ. կթ. փաղփաղուն «փայլուն» Վրք. ոսկ. փաղփաղեալ «փայլելով» Նար. կուս. 414. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 362 (տպուած է փաղփաջեալ). փաղփաղող «փայլուն» Վրդն. դան. (այս բառի վկայութիւնն է «Արջ ան-հեռեդ և փաղփաղող ատամամբք և ռնգամ-բըք և ոտիւք». ՆՀԲ, որից և ԱԲ, մեկնում է «պապաչող, մռնչող», որ անյարմար է. կա՛մ պէտք է հասկանալ «փայլուն» (իբր ած. ատամներին) և կամ կարդալ փաղաղող «գիշատիչ»՝ իբր ած. արջին)։ Յետնաբար արմատը ենթադրուած է փաղփ, ի հլ. «փայլ. շողիւն» Թէոդ. կուս. որից փաղփիլ «փայլիլ» Պիտ. Նիւս. կուս. իգն. Պտմ. աղէքս. 6Ո. փաղփեցուցանել Պիտ. փաղփեալ Լաստ. ժզ. Իգնատ. ղկ. 404. փաղփիւն «փայլուն» Պտմ. աղէքս. 155 (իմա՛ փաղփուն). փաղ-փումն Առ որս. Մագ. 120. փաղփուն Փիլ. սամփս. 569. Նիւս. կուս. ևն (առնուած է «փափուկ, կակուղ» իմաստով՝ Նար. խր. 506, ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա 154)։-ՓՈՂ «փայլ». առանձին անգռո-ծածական, որից փողել «փայլիլ» (նորա-գիւտ բառ) Օրբել. ողբ ժե. կրկնութեամբ՝ փողփողել «փայլփլիլ, շողշողալ» Բ. մկ. ժե. 21. Զենոբ. Ղևոնդ. Արծր. փողփողենէջ Նար. տաղ.։ Կայ նաև փող «լուսնի շուրջը փակ». անստոյգ և նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Վստկ. 12 Եւ թէ տեսանես ի շուրջն լուսնի գերթ կալ փողեր, բազում անձրևաց նշան է (յն. եր-կուս կամ երիս կալս, այսինքն բակս)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphel-, phel-«փայլիլ» արմատից. ժառանգներից յիշենք ռանս. sphul-iiiga «կայծ», višpulingaká. «կայծակնացայտ», -g-աճականով՝ սանս. phalgu-«փայլփլուն, կարմրափայլ», լեթթ. spulgut «փայլիլ, կայծկլտալ», spulgans, soilgans «փայլուն, պայծառ», գերմ. flin-kern կամ flunkern «փայլիլ», d-աճակա-նով՝ լտ. splendeo «փայլիլ», հլիթ. splen-džiu, splendèti «լուսաւորել», միռլ. lainn «փայլուն, պայծառ», lēss «լոյս», նիռլ. loin-hreadh «փայլ», կիմր. llathru «մաքրել» ևն (Pokorny 2, 679, Boisacq 898)։
տուին նախ վերի մեկնութիւնը, բայց արմատը դնում են հնխ. sphelg-, ժում է, չընդունելով հնխ. -alg>հւ-այլ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra «փառք» բառի հետ։ Հիւնք. յն. ταλός «պայծառ» և տճկ. parl-aq «փայլուն» բառերից հանում է փայլ, իսկ պաղպաջ բառից փողփողել։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 35 հսլ. paliti «վառել» բա-յի հետ, որ կրկնում է Charpentier KZ 40 (1906), 477։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, 934-5 փայլ և փողփողել կցում է թրք. partamaq «փայլիլ» բա-ռին, իսկ Յուշարձան 325 թրք. parla-maq հայերէնից է դնում։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bil, pil «կրակ, ալ-րել», հյ. պլպլալ, թրք. yalən «բոց». yəldərəm «կայծակ», Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bil, pil «կրակ, այ-ղել»։ Scheftelowitz KZ 53 (1925) 254 հսլ. paliti «վառել», սանս. sphuliiga «կայծ», sphulita «երևիլ»։-Պատա-հական նմանութիւն ունին պրս. pālā̄-yāl «յոյժ փայլուն», pālāyīdan «պար-զել», սանս. bhāla «փայլ» (=հյ. բալ), չաղաթ. [arabic word] balqəmaq «փայլ-կտալ» ևն։
ԳՒՌ (dialectal) Սչ. փայլել «փայլատակել», Երև. փայլէլ, Ննխ. փայլէլ, Սեբ. փայլիլ, Խրբ. փmլիլ, Մկ. Տիգ. փէլmլ, Մշ. փէլալ, փի-լալ, Ալշ. փիլալ, կրկնութեամբ՝ Զթ. փէլ-փէլօլ, փէլփէլոլ, Ախց. փլփլալ.-գոյակա-նաձև՝ Ալշ. փելք, Մշ. փէլկ «փայլ»։ Նոր բառեր են փայլկտալ (Վն. փէլքկրտալ), փայլխտիլ, փայլփստալ, փայլստալ ևն։
ՓԱՅԼ, ՓԱՅԼ ՓԱՅԼ. Արմանէտ Փայլելոյ. Փայլումն. փայլիւն. եւ Փայլուն. պայծառ.
Իբր զփայլ մաքուր փայլական. (Նար. առաք.։)
Փայլափայլի (կամ փայլ ըզփայլի) տալ. (Տաղ. որպէս փաղփիլ, շողշողիլ. փալփլիլ.)
Պաղպաջ երկնի փայլ փայլ, փայլք փաղփինատար՝ Աստուած անծայրենի լոյս։ Զարդ փայլենազարդ փայլից գայր յարեւելից. (Նար. տաղ.։)
spleen, milt.
· Calfa
, ն հլ. (-ղան, -ղամբ) «փայ-ծաղ, թրք. տալախ» Ոսկ. յհ. ա. 24. Փիլ. այլաբ. Յճխ. Պղատ. տիմ. 148. Մագ. Սոկր. որից փայծաղնացաւ Ոսկ. ղկ. Սարգ. (յա-ճախ). Մխ. բժշ. փայծաղոտ Բժշ. գրուած է փայծեղն Տաթև. հարց. 241, 242, փայ-ձաղն Սոկր. 110, սեռ. փայծղանն Վստկ. γe9,
= Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] plīhán-, զնդ. [other alphabet] «)εշյ» sрərəzan-, պհլ. sparz, պրս. [arabic word] suDurz քրդ. pišik, յն. σπλήν (*σπληγχ), որ և σπλά-γχνον, լտ. lien, անգլ. spleen, հիռլ. selg, բրըտ. felch, հսլ. slézena, ռուս. cелeзенка, լիթ. bluznis, հպրուս. blusne, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Անշուշտ այս բոլորը ծագում են միևնոյն ձևից, որ սակայն դը-ժուար է վերականգնել։ Այս մասին ընդար-ձակ քննութիւն ունի Walde IF 25, 160-6 ուր կարևոր նշանակութիւն է տրւում հայե-րէնին։ Ընդհանրապէս նախաձևը դրւում է sphelg'hen, spleng'h-, spleg'h-։ Ըստ Meil-let MSL 18, 310 փայծաղի անունը, ինչպէս մաոմնի ուրիշ զանազան մասերի անուն-ներ, կրօնական նախապաշարմունքով ար-ռիլուած լինելով, այլևայլ լեզուներ աշխա-տել են խուսափել բուն անունը տալուց և դիտմամբ խաթարելով՝ ենթարկել են զօրեղ ձևափոխութեան (Walde 429, Pokorny 2 680, Trautmann 256, Ernout-Meillet 520, Boisacq 899)։ Հայերէնը գալիս է աւելի հին *փայղծան ձևից, որ տեղափոխութեամբ դարձել է փայծաղն և փածայղն։ (Հյ. փ ծա-գում է sph-նախաձայնից)։ Արդի գաւա-ռականները ծագում են փայծաղ կամ *փա-ծայղ>փածէղ ձևից. բացառութիւն է կազ-մնում միայն Խտջ. սիպէխ ձևը, որ ծագում է հնագոյն *սիպեղն կամ *սիպայղն ձևից և ենթադրում է գրաբարից տարբեր մի գաւա-ռական։ Սրա մէջ սիպ-, սպ-ներկալացնում է հնխ. sp-և ո՛չ sph-. իսկ ծ ձայնի համա-պատասխանը ջնջուած է՝ ճիշտ յն. օπλή ձևի պէս։
Վերի ձևերի հետ համեմատեց նախ Böttich. ZDMG 1850, 363, յետոյ Ari-ca 72, 169, Lag. Urgesch. 702, Տէրվ. Altarm. 4 և Նախալ. 82։ Հիւբշ. ZDMG
з, 774-9 մերժում է, իսկ Arm. Gram. յիշած անգամ չէ։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 96 իրար է կցում փայծաղն, պայուսակ և կապադովկ. πεῖσάχε «փայծաղ». արմատը դնում է φυς, pus, φύοϰα, լտ. pusula, լիթ. pusti, սանս. pustus, լտ. spuma, spirare։ Վերի ձևով են ընդունում Meillet-ի հետ՝ Vendryès MSL 18, 310, Walde 429 ին։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. փա՛յծmղն, փա՛յծmղ, Շմ. փայցախ, Ղրբ. փա՛ծէղնը, փա՛ծըղնը, Մկ. փածէղ, Ալշ. Մշ. փաձեղ, Գոր. փա՛զէխ, Երև. փէցէղ, փիձէխ, Ջղ. փիծեղ, Շշ. փի՛-ցէխ, Ղզ. փի՛ցախ, Տփ. փիծիղ (ըստ Աղբա-լեան ՀԱ 1929, 554 փի՛ցախ), Սլմ. փիւծեղ. -իսկ Խտջ. սիպէխ։
ՓՈԽ (borrowing) Վոազ. უაწალი փածալի (Մառ, Гpaм. ир-арм. 110), უაწალა փածատ (Չուբինով 1299), լազ. փածալա, փանծալա (Աճառ. Արրտ. 1911, 418), կապադովկ. πεῖοάχι (Karolides 96, Bugge KZ 32, 11), երեքն էլ «փայծաղ» նշանակութեամու Վրաց. բնիկ բառերն են εვირάი տղ'իրպի և ელენთა ելենթա. կապադովկացին փո-խառութիւն է, որովհետև ունի ղ> և ո՛չ և
Լեարդ եւ թոք եւ փայծաղն եւ աղիք եւ երիկամունք. (Յճխ. ՟Ի։)
Յորժամ անմաքրութիւնք լինիցին առ լերդաւն զամենայն փայծաղանն անդայտութիւն ունիցի՝ մաքրելով. (Պղատ. տիմ.։)
Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)
Սեաւ թանձրագոյն փայծաղն. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Հանդերձ լերդիւն եւ փայծաղամբն. (Սոկր.։)
σπλήν splen, lien. Մասն փորոտեաց՝ թխագոյն, կակուղ, սպնգային, ընդունարան սեւամաղձին. փածեղ.
cf. Փանաքի.
· Calfa
«տկար, խեղճ» Պղատ. տիմ. Մագ. թղ. 237. «աղքատ» Յհ. կթ. որից փանաքի «չնչին, խեղճ, աննշան» Փիլ. Խոսր. Սարգ. փանաքապէս Լմբ. պտրգ. փանաքիմաց Անյ. բարձր. Մագ. փանաքու-թիւն Մագ. Լմբ. Մխ. առակ. նոյն բառն է և փանաքի Սոկր. 363՝ սեռ. փանաքւոյ ձևով (սխալ գրուած փանաքիոյ)։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphn-«կարօտ կամ պակասաւոր լինել» արմատից, ոռ pn-կամ spn-, spen-ձևով գտնւում է նաև յունարէնում. հմմտ. οπάνιος «քիչ, հազու-ագիւտ, սակաւ, անբաւարար, չնչին, ոդռո-մելի», οπανός «քարց, մազկարօտ», οπάνις «պակասութիւն, սակաւութիւն, աղքատու-թիւն», οπανίως «քիչ անգամ, հազիւ իմն», οπανίζω «ցանցառ լինել, պակասութիւն ու-նենալ, պակասիլ», ήπανία «պակասութիւն». πείνη. πεῖνα «քաղց», γεωπείνης «սակաւա-հող» (Boisacq 890, 756, Walde 553, Po-korny 2, 8 և 661)։ Հայերէնի մէջ -աք, -աքի մասնիկ է, ինչպէս արմատաքի։
ՆՀԲ լծ. լտ. vanus, vanidus, թրք. ֆանի, ֆանըգ, ֆէնա։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Տէրվիշ. Altarm. 4։ (Յոյն բառերի մասին զանազան համեմատու-թիւններ կան առաջարկուած եւրոպացե լեզուաբանների կողմից, բայց վերջի-վերջոյ բոլորը մերժուած և յոյն բա-ռերը մնում են առանձին)։-Հիւնք.
պրս. [arabic word] ︎ panāγ «քարտուղար, գրա-գիր»։
Ի փարթամէն եւ ի փանաքէն զնոյն կշիռ միապէս պահանջէին գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Մրգուզ փանաք ծրդեալ. (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի։)
Փանաք եւ տկար բնութիւն կամ տրամախոհութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
s. mus. pandura, threestringed guitar;
trumpet.
· Calfa
. ն հլ. (-ռամբ, -ռունք) էթելաւոր մի նուագարան» Մեկն. ղևտ. Ճա-ռընտ. Յայսմ. Սահմ. ասւում է նաև փան-դիռ, ի-ա հլ. Բուզ. թղթ. դաշ. փանդեռն Պղատ. օրին. բանդիռն, բանդեռն Ոսկիփ. բամբիռն Խոր. Նար. որոնցից ունինք փան-դռնահար Եւս. քր. Ոսկ. ես. փանդռներգակ Պիտառ. փանդեռնասէր, Աթան. էջ 497. փանդեռնահար, փանդեռնահարական, փան-դեռնահարութիւն, փանդեռներգութիւն Պը-ղատ. օրին. բամբռասաց Գր. տղ. ուղղա-գոյն ձևն է փանդիռն։
= Փռրո-Ասիական ծագում ունի. հմմտ. լիւդ. πανδοῦρα, πανδούριον, πανδουρίς «երեք լարով քնար»։ Բառտ փոխառեալ և տա-րածուած է արևելք և արևմուտք։ Նախ անցել է յոյներին և տուել է πανϑοῦρα, πάν-δουρον «երեքաղեան քնար» (Յունաց մօտ ասանդութիմն կար միշտ թէ փանդիռը Փոքր-Ասիայից է եկած)։ Այստեղից ձևացել են լտ. pandura և թրք. pandura, որի միջոցով են բուլգար. pandura, սերբ. pandura, pandur, bandur, ուկր. bandura «լարաւոր նուագա-րան կամ կիթառ»։ Միևնոյն բառը հասել է նաև Կոմևաս. ուր ունինք վրաց. უანტური փանտուրի կամ უანდური փանդուրի, թուշ. უანდურ փանդուր, չեչէն. p'aγdur «լարա-ւոր մի նուագարան», օսս. fändur, fändir «երկու լարով կիթառ»։ Կովկասեան ձևերը հայերէնի միջոցով չեն ու ձայնաւորի պատ-ճառաւ։-Հիւբշ. 395։
ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։
ՓԱՆԴԻՌ կամ ՓԱՆՏԻՌ, ՓԱՆԴԻՌՆ. κιθάρα cithara ὅργανον organum. (այս բառք են ի թարգմանութիւնս. ) Իբրու Նուագարան բախողական պէսպէս. որպէս երգեհոն, քնար, եւ սանդուռ, թամպուռ. կայ եւ յն. նովին ձայնիւ փանտո՛ւռա. πανδούρα, -ρις pandura. որպէս Քնար երեքաղետն.
Վիշապագլուխ փողս, եւ փանդիռս բարձրաբարբառս։ Զմեռեալս լային փողովք եւ փանդռօք. (Թղթ. դաշ.։ Բուզ. ՟Ե. 31։)
Ծնծղայիւք եւ փանդռամբք եւ այլովք երգեցողական գործարանօք սաղմոսել հրամայեաց. (Մեկն. ղեւտ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Խաղայր ի մէջ քաղաքին կիթնառով, որ է փանդռամբք. (Հ. կիլիկ.։)
Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
anguish, affliction;
blame, reproach;
— կրել, to suffer invectives;
to receive reproaches.
· Calfa
«զիղջ կամ յանդիմանութիւն անձին» Ոսկ. մ. ա. 20. գ. 4. Սեբեր. 140, «դատապարտութիւն, մեղադրութիւն» Եզն. յետին է փոշիման՝ որ տե՛ս առանձին։
= Պհլ. [other alphabet] pasāmān, մանիք. պհլ. [hebrew word] pasimān, պազ. pašemān, պրս. [arabic word] pasīmān «զղջացած», պհլ. pasāmānih, պազ. pašémāni, պրս. [arabic word] pašīmānī «զեղջ, ապաշաւ» (Salemann, Man. Stud. ЗAH 8, 114, Nyberg, Hiltsbuch des pehl. II 173). ծագում է pas=հիւս. արևմ. pas-«յետոյ»+a յօդա-կապ + mān «մտածել» և նշանակում է բուն «յետոյ մտածել (յանցանքի վրայ)». այսպէսով կազմութեամբ նոյն է յն. μετα-ϰοια հոմանիշի հետ։ Իրանեան ձևի վրայ առանձին յօդուած ունի Benveniste BSL 34, N 101, էջ 28-31, որ նախաձևը դնում է *patiš-māna-, իբր «յետսմիտք». արևել-քում վերածուել է patizmāna-, pažmān (սո-գդ. ptzmn, պրս. pižmān), արևմուտքում pašmān-, որից օսս. fäsmon, քրդ. pošmān և յօդակապով՝ պհլ. pašāmān, pasemān, պրս. pašīman, պազ. pašamān. միևնոյն կազմութիւնն ունի քրիստ. սոգդ. nm'n
ՆՀԲ լիշում է պրս. և թրք. ձևերը։ ՋԲ դնում է օտար բառ։ Lag. Arm. Stud. § 2285 պրս. pasimān։
որպէս յն. փա՛թօս. πάθος passio, malum, mala. Կիրք. ամբոխումն մտաց. խռովութիւն սրտի. դժկամակութիւն. սադրանք, եւ յանդիմանութիւն անձամբ անձին. եւ այալոց. եւ Փորձանք, անցք. չարիք. արկածք. (իսկ պ. փէշիմանի. թ. փիւշմանլըգ. է ապաշաւ, ստրջանք)
Երբ լուանաս (զքուռակ ձիոյ), օծէ՛ զագէտակն, եւ զփաշն. (Վստկ. ՟Յ՟Ժ։)
Այնպիսի ինչ պատահիցէ ագահաց, որպէս թէ ոք փաշաման յանօգուտ զինչսն ծախելոյ կրիցէ։ Ի բազմաց իսկ (նեղելոց յարբեցութեան) լսեմ, յորժամ այնպիսի ինչ փաշաման կրեն, թէ բնաւ մի՛ գտցի գինի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 4։)
Զբանս նորա ամօթ համարին, որպէս եւ դու իսկ կրիցես փաշաման, յորժամ յաստուածախօսութեան ճառսն գայցես. (Սեբեր. ՟Է։)
Եթէ մոգ իցէ, եւ չարի արարած զգազանսն վասն գազանութեանն ասիցէ, ի հասարակաց մտաց փաշաման կրեալ ըմբերանեսցի. (Եզնիկ.։)
Տեսին՝ թէ վարեցաւ իշխանն ի գերութիւն, եւ ինքեանք պատրաստեալ են զնոյն փարշման կրել, զոր դաշտայինքն կրեցին։
cf. Փապար.
· Calfa
«ծակ, խոռոչ, փոս. քարի մէջ այր» Առաթ. Ոսկ. ես. 365. կող. էջ 545. Երզն. լս. էջ 124, 132. որից անփապ Թէոդ. մայր. անփապելի Շիր. նսեմափա՞պ Ճառընտ. փապուղի (նոր բառ), և -ար մասնիկով (հմմտ. տիպար) փապար «ծակ, ծերպ, ճեղք, քարանձաւ» Եբր. ժա. 38. Ես. է. 19. Յովն. բ. 7. Եզն. «ճեղքուած, աւերակ». Յհ. կթ. փապարել «մարմինը՝ մորթը ուռիլ, ծակծկիլ» Օր. ը. 4. Եղիշ.։
Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pap, pamp արմատից է դնում հյ. փապարել, փամ-փուշտ, փափուկ, լիթ. pámpti «ուռիլ, գիրանալ», pampalas «գէր»։ Հիւնք. պարապ բառից փապար է դնում և փա-պար-ից համառօտուած փապ։
cf. ՓԱՊԱՐ. (որպէս եւ տիպ՝ նոյն է ընդ տիպար. )
Ահա դնեմ զքեզ ի փապ վիմիդ։ Ցուցեր զյետոյս քո խորհրդին՝ թաքուցելոյն ի փապ վիմին։ Զարհուրեալ Մովսէսի (ի նշողից՝) ի փապն ապաստանէր։ Պահեալ կան ի փապ վիմին. (Ագաթ.։ Յիսուս որդի.։ Գանձ.։ Երզն. լս.։)
Այն մարգարէն Մովսէս, որ ի փապ վիմին նուաղէր թաքչէր. (Շ. տաղ.։)
Խո՛ր գբոյն նմանեցուցանէ, զոր ակիւղաս հատոր գբող անուանէ. սիմաքոս, փապ. թէոդիտովն, ծակ՞ (Ոսկ. ես.։)
crevice, rift, cleft;
cave, cavity, hollow, hole;
hollow.
· Calfa
«յետի կողմն գլխոյ. зaтылокъ (ծոծրակ)», այս իմաստով ունի Կ. Սա-րաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788, էջ 119, 161։
որ եւ ՓԱՊ. ὁπή foramen, caverna. Ծակ եւ ծերպ վիմաց. խոռոչ. խորշ. քարանձաւ. ծակ, ճեղք.
Ի լերինս եւ յայրս եւ ի փապարս երկրի։ Ի ծերպս վիմաց, եւ յայրս, եւ յամենայն փապարս։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց. (Եփր. ՟Ժ՟Ա. 38։ Ես. ՟Է. 19։ Յովն. ՟Բ. 7։)
Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս, է՛ որ ի սորս, է՛ որ ընդ փապարս երկրի մտեալ ղօղեն. (Եզնիկ.։)
Կամ որպէս ա. Փապարեալ, հերձոտեալ. ճեղք ճեղք, աւերակ.
Որ գրեթէ իբրեւ զփապար վիմուտս դերբկաց սասափելի տեսողացն երեւէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
· Calfa
«թև». արմատս առանձին գործա-ծական է միայն արդի գաւառականների մէջ. այսպէս Ախց. փէռ «անիւի շառաւիղները», Ջղ. Վն. փառ, Բբ. փէռ «ջաղացքի անիւի թեւերը, որոնց զարնուելով ջուրը՝ անիւը պտտւում է. ֆր. aube»։ Բայց սրա հին գոր-ծածութեան ապացոյց է խեչափառ «խեցգե-տին» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 37. Մխ. բժ. 43, 55, Վստկ. 74, Սանահն. (բուն նշանակում t «խէչից՝ կողքից թևեր ունեցող»)։
= Պրս. ❇ par և մանաւանդ [arabic word] parr (որ արդի Պարսից մօտ հնչւում է pärr փmռռ) «թև, բազուկ, փետուր», որից և 7օ [arabic word] parai «անիւ աղօրւոյ, ջաղացքի անիւ». նոյն են քրդ. per, զազա pel «թև», հինն է պհլ. [arabic word] parr «փետուր», որ է զնդ. pa-rəa-, սանս. parná-=լիթ. sparnas «փե-տուր, թև» (Horn § 293, Nyberg, Hilfsbuch 1I 171). Նոյն է ուտ. p'ar «ջաղացքի անիւ»։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 128 պրս. par «ջաղացքի անիւի թևերը», ինչպէս գիտէ նաև Будaговъ 1, 313 և ինչպէս ունին մեր գաւառականները։-Աճ.
«զգեստ, շապիկ» Վրդն. դան. (Զբա-դէն զգեցեալ, որ է փառս, քահանայական զգեստու ձև), «տղընկեր, ընկերք, տղու շապիկ, նորածնի հետ արգանդից դուրս ե-կած աղտեղութիւնը» Ոսկիփ. «ձուի միջի մաշկը» Յայսմ. մրտ. 18. գտնւում է նաև գաւառականների մէջ՝ «թաղանթ, բարակ մաշկ, աչքի վրայ պատած լուսն, վէրքի ե-րեսի խաւը, քացախի մարը, հալած իւղի ե-րեսի փրփուրը, սարդի ոստայն» նշանակու-թեամբ։
= Խալդեան փոխառութիւն է. հմմտ. վրաց. თარაა փարվա «ծածկել, պահել, պահպանել, պաշտպանել», უარული փարուլի «ծածկել», საუარებელი սափարեբելի «ծածկոց», აუარე-ბა ափարեբա «ծածկել, ցանկ քաշել, քօղար-կել, գաղmնի պահել», აუარვა ափարվա «ծածևեւ. պահել, ապաստան տալ», დათარ-ნა դափարնա «ծածկոց»։ Թէ հայերէնի և թէ վրացերէնի այսքան զանազանեալ նշա-նակութիւնները չեն թոյլ տալիս կարծել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ միասին ենթադրում են մի երրորդ աղբիւր, որ խալ-դերէնը պէտք է լինի։-Աճ.
ՀՀԲ գրում է նաև փար և մեկնում է
փարիլ «փաթաթուիլ» բառով։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] bar «քօղ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] par «եզան յար-դարեալ կաշի»։
ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. p'ar «թաղանթ, հեղուկ ուտե-լիքների երեսին բռնող շերտը»։
-Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։
= Պհլ. farr «փառք, շուք» բառից. հմմտ. պրս. [other alphabet] ︎ farr «փառաւորութիւն և շքեղ պերճութիւն. 2. լոյս», օ [arabic word] farra «պեր-ճութիւն և զարդարանք», [arabic word] farrahī «շքեղութիւն և փառաւորութիւն», թուրֆանի մանիք. պհլ. frh (farrah) «փառք, պերճու-թիւն», աւելի պահուած է յատուկ անուն-ների մէջ. ինչ. պհլ. Farr-Ohrmazd, Far-hbag, Nāpi-farnāi, հպրս. Vindafarnā (յն. տառադարձուած lνταφερνης), *Farna-bāzu-(յն. Փαρνάβαζος), *Tisa-farnā (յն. Τισσαϰεე-νηა), որոնցից հետևում է հպրս. farnah--այս բառը բնիկ չէ, այլ զնդ. [syriac word] ︎ xvar-anah-բառն է, որ հպրս-ր ռիտաևան ճա-նապարհով փոխ է առել և իր ձայնաևան օ-իէնքներին ենթարկելով դարձրել է farnah-lMeillet MSL 17, 108. այս մասին աւելի երկար տե՛ս Benveniste BSL հտ. 31, N 93, էջ 72-76). հպրս-ից անցել է պահլաւին և այստեղից էլ մեզ։-Հիւբշ. էջ 254։
Tromler, Disputatio (1759?), էջ xxI7 (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. 2) փառք բառի հետ է կապում եգիպտ. Potiphar անունը և Փարաւոն։-ՀՀԲ փառ «մեղեդի» դնում է փառ «մաշկ» ձևի հե՞տ։-ՆՀԲ փառք՝ լծ. վարկ, յարգ։-Պրս. բառի հետ կցեց նախ Muller SWAW 42, 252 և յետոյ, Lag. Ges. Abhd. 149։-Lag. Beitr, baktr. Lex. 38, 71 հպրս. -φερν-, զնդ. parənaiīh, պրս. parr (farr)։ Այվառ-ևան, Սիօն 1872, 110 պրս. ֆէր։ Մորթ-ման ZDMG 26, 526 բևեռ. parni հո-մանիշի հետ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra հոմանիշի հետ։ Հիւնք. Պերոզ անունից։-Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, արև»։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Վն. Ախց. Սվեդ. Տիգ. Սեբ. փառք, Ասլ. փառք, փառ*, Տփ. փարք, Մկ. փառք1. թրր-քախօս հայոց մէջ՝ փառք Ատն. «փառք», փառաբmնել օլմաք Ատն. «ուրախանալ», առօք փառօք էնկ. «առօք փառօք, ամենայն ևառաւորութեամբ» (Բիւր. 1898, 789).-նը-կատելի է Տփ. փարավուլ<փառաւր՝ ը-ր >-լ ձայնափոխութեամբ, որ վրացերէնի ռովորական տարանմանութեան երևոյթն է։
ՓՈԽ (borrowing) Բոշ. p'ark «փառք» (Finck, Die Spr. d. Arm. Zig. ЗAH 1907, 120)։
ՓԱՌ ՓԱՌԵՐ. յորմէ եւ ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ. զոր տեսցես. Փառատրական մեղեդի նուագելի ի նախատօնակս, եւ այլ եւս կցուրդք երգոց. յորոց քանի մի այժմ անցեալ են ի կարգ ժամամտից.
Փառ Լոյս զուարթ։ Փառ, Երկրպագելով եւ մեք ճշմարտի սուրբ հոգւոյն՝ գոչեսցուք, Աստուած փառըք քեզ. Լոյս զուարթ, եւ այլն։ Հասարակաց փառ. Մարգարէութեանց մայր եղեւ բեթղահէմ. . . եւ հովիւքն փառօք փառաւորէին. եւ այլն։ Փառեր մարտիրոսաց. Վասն սրբոց քոց մարտիրոսաց հաշտեա՛ց տէր եւ այլն։
Փառեր կիրակամտի, եւ այլոց տօնից. (Տօնացոյց.։)
Շապիկ. բարակ մաշկ. թաղանթ. որպիսի է ծինն սաղմին, որ եւ աղտ կամ շապիկ տղայոց. կէօմլէկ. եւ տուվազ։ (Ոսկիփոր.։ Հ.։)
Զբադէն զգեցեալ, որ է փառս՝ քահանայական զգեստու ձեւ։ (Վրդն.դան.։)
pitcher, jug.
· Calfa
«պատիւր պահել, նրա յարգը ճա-նաչել». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Քուչ. 91.-«Առիւծն առիւծին մսէն թէ հազար որ տան նա չուտէ. գէմ ինքն ալ առիւծ եղեր, զառիւծն փասն կու պահէ»։
= Պրս. [arabic word] pās «պահպանութիւն» բառն է, որ վերի ձևով էլ գործածուած եմ գտնում Գուլիստան, յռջբ.-︎︎ [arabic word] pās-i xatir-i bi-čāragān Թշուառների խաթըր պահել, նրանց յարգը ճանաչել»։-Աճ.
Վեց գրուան գարի, եւ ՟Ժ՟Զ փաս քաղցու. (Կանոն.։)
s. ornith. cf. Փասիան.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն, որի միսը շատ համեղ է» Ոսկ. մ. գ. Խոր. բ. 81 (այս-տեղ գրուած նաև փասիան)։
= Յն. φασιανός բառն է. բուն նշանա-կում է Փասիս գետի շուրջը և եզերքները. որից ό φαοιανბς ὄρνις կամ պարզապէս φασιανύς «Նոյն գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն, փասեան», բառս տարածուած է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [arabic word] fasyānā, լտ. phasianus, իտալ. fagiano, ֆրանս. faisan, մբգ. fasān, ռուս. фaзанъ ևն։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
ՓԱՍԵԱՆ ՓԱՍԻԱՆ. յն. ֆասիանօ՛ս. φασιανός (ἁπὸ Φασίδοσ) phasianus, -na. Հաւ յաճախ գտեալ առ փասիս գետով, պարարտ, փափուկ, պիսակ գունով, եւ երկայն տտամբ.
Ասացից զհաւսն զփասեանսն.. . զդալար եւ զչոր խորտկացն հանգամանս եւ զօրէնս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
Զփասեան (կամ զփասիան), եւ զպոր, եւ որ այլք այսպիսիք. (Խոր. ՟Բ. 78։)
reason, ground, argument, proof.
· Calfa
, ի հլ. «ապացոյց, պատճառաբա-նութիւն» Յհ. կթ. որից փաստասէր Փիլ. լին. փաստական Մագ. թր. քեր. փաստա-պատիր Կղնկտ. փաստաբանական Փիլ. լին. դժուարափաստաբանելի Փիլ. նխ. անփաստ Փիլ. լին. նոր բառեր են փաստաբան, փաս-տացի, փաստաթուղթ, փաստօրէն, փաստել ևն. անստոյգ նշանակութեամբ է փաստումն Կնիք հաւ. 146 (Եւ կամ զի՞նչ են բնութիւնքն փաստմռւնս. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 101)։
ՆՀԲ յիշում է պրս. պայիս (իմա՛ արաբ. bā'iϑ «պատճառ»), լծ. և fas, ի յն. φάοις «ասութիւն»։ Այտընեան ՀԱ 1911. 672 լն. φάσις բառից հյ. -աստ մասնիկով։ Հիւնք. յն. φασϑαι «ա-սելն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 սպաս-(ել)+աս(ել)։
պ. պայիս. αἱτία causa, ratio. (լծ, եւ fas ի յն. φάσις , ասութիւն). Պատճառ իրաւացի. բան իրաւանց. ապացոյց. սէպէպ.
Փաստս իրաւախորհս ըստ արժանին ի մէջ առեալ։ Անտեղի, եւ առանց իմիք փաստից. (Յհ. կթ.։)
Է սա ընծայ՝ սուղ իմն եւ փաստ, նորամարզիցն՝ որ ի ջահաստ. (Կրպտ. ոտ.։)
erotic plant.
· Calfa
«կանեփուկի նո-ման՝ գետնաճապաղ և գրգռիչ մի բոյս է» Վստկ. 52. (ՀԲուս. § 3040 ունի միայն փա-ռայ ձևով և անորոշ նշանակութեամբ)։ նոյն բառը ունի նաև Մագ. թղ. 48. «Տագ-նապ տոչորման Պռոմիդեայ հասեալ Հե-փեստիւ պաշարեաց... և ափրոդիտականն նուազեալ թառամի կարօտացեալ փարայի ի ծարակածպտել այս օգնականութեան». (միտքն այն է թէ տաքը կոխեց և կարօտ ենք անձրևի կամ զով օդի)։ Կոստանեան բնագրում փարայի դնում է գլխատառով (իբր յատուկ անուն), բայց ցանկում ուղ-ղում է մանրատառով։ ՆՀԲ համարում է վերի բոյսը. թւում է Ափրոդիտէի արբա-նեակներից մին (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 191)։
ՓԱՐԱՅ կամ ՓԱՌԱՅ. Բոյս ինչ. որպէս կանեփուկ։ (Վստկ.։)
Ափրոդիտականն նուազեալ թառամի՝ կարօտացեալ փարայի. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
detached, disunited, dispersed, removed.
· Calfa
«զատուած, հեռու, անջատ» Զքր. կթ. Լմբ. սղ. որից փարատել «հեռաց-նել, վերացնել, ցրուել» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Վեցօր. փարատեցուցանել Ես. լը. 14. Ագաթ. փարատումն Ոսկ. փիլիպ. մշտափարատ Նար յիշ.։
= Ասոր. [arabic word] pərat «dissipavit, divul gavit (famam), ցրուել, տարածել (անունը), 2. discidit (suturam), կտրելով բաժանել (կարը)», ❇ pərātā «ճեղք» (Brokkel-mann, Lex. syr. 286 ա)։-Աճ.
Bugge, Beitr. 20 և IF 1, 452 յն. ეποράς, սեռ. თποράδος «ցրուեալ», οπεtρω «ցանել, ցրուել» բառին ցեղակից. արմատը փար= σπειρ-իսկ -ատ =-«δ-մասնիկ է։ (Ընդունում է Brugmann, Grdr2. 1, 510, յիշում է Boisacq 894)։ Meillet MSL 8, 294 հմմտ. հյ. սփիւռ և սանս. sphuráti, parpharat, phaγati «արձակել, փայլատակել»։ Հիւբշ. 494 և IF Anz. 10, 49 յիշում և մերժում է երկուսն էլ։ Հիւնք. վարատել, վտարել ձևերից։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «կտրել, բաժանել»։ Վերջին անգամ Meillet BSL հտ. 31, л 93. էջ 51 հնխ. sper-, spher-արմատից, որի տակ են գնում նաև յն. σπεἰρω «ցանել», սանս. sphuráti «ոտքով խը-փել», նաև հյ. սփիռ, սփռել, սպառ-նալ։-Հնխ. spher-«ցրուել, ցանել» ար-մատի տակ է դնում նաև Pokorny 2, 670։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უარატიხი փարատինի «ցնցոտի, կտոր». օր. փարատինի քաղալդիսա «թղթի կտոր»։
ԳՒՌ (dialectal) Ջո. Սլմ. Վն. փարատել, Ախց. Երև. Կր. Տփ. փարատէլ, Մշ. փարադել, Սեբ. փարադէլ, Խրբ. Շմ. փարադիլ, Մկ. փmրm-տիլ, Մրղ. փառատէլ, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «ցաւը, հիւանդութիւնը վանել հեռացնել».-Տիգ. փmրmդիլ «կորչիլ հե-ռանալ երթալ».-Նոր առումներ են փա-րատել Երև. Սլմ. Վն. որ և փարտել Ակն. Բիւթ. Բլ. Մշ. «թոնիրի մէջը շորով սրբել մաքրել», փարատել Գնձ. Լ. Ղրբ. Ննխ. Սլմ. «ծնունռիզ յետոյ տղացկանի տունը օրհնե-լը». որից փարատ. փարտիչ, փարտոց, փա-քատիկ, փարատիչ, ականփարատիկ «փուռը կամ թոնիրը մաքրելու շոր», փարատկել «թոնիրը սրբել». հին գործածութիւնը ունի Մաշտ. 321 (Կանոն փարատելոյ զտուն նո-րածին մանկանց)։-Ուրիշ բառեր են Պլ. Ռ. փառադէլ «պատառոտել», Ատն. փա-ռադէլ օլմաք «պատառոտուիլ, կտոր կտոր լինել», որոնք կազմուած են թրք. para-la-maq «պատառոտել» ձևի վրայից՝ հյ. փա-րատել բառի հետ խաչաձևմամբ։ Հնագոյն ռործածութիւնն ունի Բռ. ստեփ. լեհ. «Ջար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա» (տե՛ս և փորոտել)։
ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. bardəǰ «թոնրի փար-տիչ» ըստ ՆՀԲ, Բ հտ. էջ 1067 գ. ըստ Ա, Պօղոսեանի (անձնական) Սեբաստիոյ թուրք գիւղերի մէջ perdič «փարտիչ»։-Կայ և ն. ասոր. p'aratt'a «քակել, պատառոտել», որ չգիտեմ թէ հայերէնից նոր փոխառու-թի՞ւն է թէ հին ասորի pərak ձևի շարունա-կութիւնը։
Արմատ Փարատելոյ. որպէս Ի բաց զատուցեալ. մեկնեալ. հեռի. ւորոյն.
Մեկուսի եւ փարատ գտանեմք զնա ի բազմութենէ։ Միտքն յորժամ անզբաղ լինի, եւ փարատ յօտար խորհրդոց. (Զքր. թ։ Լմբ. սղ.։)
pooh ! pshaw ! nonsense !.
· Calfa
«րա՛ւ լիզի, Աստուած չանէ՛» Սեբեր. 132, 173. Ոսկ. ես. 292 (յգ. փար-գաստք)։
պրս. [arabic word] pargast (նաև ❇ bar-gast, ❇ bargas) նոյն նշանակու-թեամբ։-Հիւբշ. 254։
ՆՀԲ յիշում է թէ «կայ և պրս. փէր-քtսթ, լծ. ընդ պարկեշտ»։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 և յետոյ Պատկ. Maтep. I (1882), 16։
Ի բա՛ց տար. քա՛ւ լիցի. ո՛չ իւիք. հա՛շա. (կայ եւ պրս. փէքէթ լծ. ընդ պարկեշտ. ) որպէս թէ՝ ձայն հրաժեշտ տալոյ պարկեշտութեամբ յանարժան բանից.
Զծոցն հայրենի թափո՞ւր թողոյր. ոն անդր, փարգաստ, քա՛ւ լիցի։ Նա ո՛չ պարտէր ինչ պատիժս. օ՛ն անդր, փա՛րգաստ. (Սեբեր. ՟Է. ՟Թ։)
Ոչ միայն զԱստուծոյ, փա՛րգաստ, այլեւ ոչ սիրելեաց Աստուծոյ այսպիսի ինչ համբաւք համբաւէին. (Ոսկ. ես.։)
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
· Calfa
«ջնջան, ջնջոց, սրբիչ, քուրջի կտոր». մէկ անգամ ունի Ա. կոր. դ. 13։ «իբրև առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշ-խարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչև ցայժմ». յն. περίϑημϰ «աղտ, սրբուած կեղ-տը»։
ՀՀԲ փարիլ բայից։ Նոյնը ՆՀԲ, իբր «որ փարի զսրբելի ենթակայիւ, կամ որպէս փարատիչ աղտոյ»։ Հիւնք. պրս. բարուլէ (իմա՛ [arabic word] parūla «անարգ և անպիտան ոք»)։
Այն՝ զորով լինի փարիլ. գրկելի. սիրելի. տենչալի. խանդաղատելի.
Բժշկութեան արուեստ փարելի, եւ ո՛չ փախչելի ամենեցուն լիցի. (Պիտ.։)
Փարելի եւ սիրելի թագաւորին։ Որ փարելին էր քրիստոսական հօտին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՃՃ.։)
Անմեղք, որ առանց նենգութեան են, եւ ամենեցուն փարելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
ՓԱՐԵԼԻ. Խանդաղատական, աղերսական. սրտառուչ. գորովական.
Աղօթք աղերսալիք, եւ պաղատանք փարելիք. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
Առ քեզ են բանք իմ փարելի, ո՛վ դու քաղաք յոյժ պանծալի. (Շ. եդես.։)
Փարելի բարբառ ընդ իմ էլի էլի առ հայր գոչէր. (Շար.։)
Իբրեւ առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշխարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչեւ ցայժմ. (՟Ա. Կոր. ՟Դ. 1։)
ՓԱՐԵԼԻ ԱՍԵՄ, կամ ԱՌՆԵՄ. որպէս յն. փարագալօ՛. παρακαλῶ obsecro. Աղաչել փարելով. աղերսել խանդաղատելով. արգահատել.
ՓԱՐԵԼԻ. գ. περίψημα peripsema. Ջնջան, որ փարի զսրբելի ենթակայիւ. կամ որպէս փարատիչ աղտոյ. սրբիչ. մաքրիչ. (յն. բէրի՛փսիմա. պարասրբիչ. շուրջ մաքրիչ. որ այլուր թարգմանի ի մեզ, տարագիր կամ կամ անարգեալ. եւ փոխանակ. )
Մի՛, աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ, մի՛ վայրապար խաբեսցուք զանձինս։ Այլ աղաչեմ, եւ փարելի ասեմ։ Զքեզ փարելի առնեմք՝ արգահատօղ լինել, եւ մի՛ սաստիկ առ յանցաւորսն երեւել. (Ոսկ. եփես. ՟Դ. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 14։)
Առ ի հաճել զմիտս յովսափատու, գէն քո՝ ասէ, փարելի քո. (Եփր. թագ.) (ի շնորհս նորա լսեմ աղաչանաց քոց)։
frenzy, madness, distraction.
· Calfa
«խելագարութիւն» Նիւս. բն ժգ։
= Յն. φρενῖτις «խելագարութիւն»։-Հիւբշ. 387։
Ուղիղ մեկնեց ՆշԲ.
Բառ յն. ֆռէ՛նիդիս, ֆռէ՛նիսիս ). φρένητης, φρένησις phrenesis, mentis delirium. Խելագարութիւն, խանգարումն խելաց կամ խելապատակի։ իսկ ֆռէնիդիգօ՛ս. φρενητικός phreneticus. Ախտացեալն խելացնորութեամբ. խելագար. գլխագար.
Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
Փռենիտն, վարումն։ (Հին բռ.)