Իբր Բազմաժամանակեայ. πολυχρόνιος longaevus
Բազումժամանակեայք իցեն՝ որ խօսիցին. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 7. յօրինակս ինչ։)
πολυχρονίως longinquo tempore Ընդ բազում ժամանակս. երկան ատէն.
Որ յԱդամայ հետէ բազումժամանակեայ արգելեալ կային. (Կոչ. ՟Դ։)
Զմի զայս ժամու ապաշխարութիւն դորա առաւել ընկալայ քան զբազում ժամանակեայ ապաշխարութիւն այլոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. զբազմաժամանակեայ։))
ԲԱՄԲԱՍՈՂՈՒԹԻՒՆ ԲԱՄԲԱՍՈՒԹԻՒՆ. λοιδορία, ἕγκλημα convitium, accusatio Բամբասողն լինել, եւ Բամբասանք. լուտանք.
Զի՞նչ է բամբասողութիւն. ամենայն բան կամօք անպատուութեամբ ասացեալ՝ բամբասանք են, թէպէտ նոյն ինքն բանն կարծիցի ոչ լինել թշնամանօղ. (Բրս. հց.։)
Եթէ չար է շնութիւն, հաւասար (չար) առնէ եւ բամբասողութիւնն. (Մանդ. ՟Թ։)
Ոչ եթէ զանձն ազատէ ի բամբասութենէ, այլ զնոսա կամի ածել յուղղութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
to belch, to eruct.
, ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «հիւ-սած մազ» Ոսկ. կող. փիլ. մտթ. և եփես. որից ծամակալ «ծամկապ» ՍԳր. Ոսկ. լհ. ա. 17 և եփես. ոսկեծամ Ուռհ. 119։
ՆՀԲ ուզում է անշուշտ կցել ծամել բային, երբ մեկնում է «հերք երկայն... մինչև ի ծամելիս»։-Brosset IAs 1834, 369 ևն վրաց. թմա «մազ» բառի հետ. (նոյնը Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. թմա և լազ. թոմա)։ Lag. Armen. St. § 1036 եբր. [hebrew word] sammim, [hebrew word] sam. mā «ծամ» բառերի հետ։ (Սակայն եր-
կուսի էլ նշանակութիւնը անստոյգ է. ոստ Gesenius 1910, էջ 680-1 sam-mā աւելի հաւանաբար նշանակում է «քօղ», իսկ sammīm «թակարդ»)։ Տէրվ. տե՛ս ծամ, ծամել արմատի տակ։ Հիւնք. յն. ϰόμη «գէս» բառից։ Peder. sen, Հայ. դր. լեզ. 47 ծամել բառի հետ. Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. წამი ծամի «թարթիչ» (իմա՛ կոպի մազերը)։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Շմ Ոռմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծամ, Ագլ. ծում, ո-րոնք նշանակում են «մազ». իսկ Մկ. ծամ «մազերի կապ»։-Նոր բառեր են ծամակը, տուր, ծամաւոր, ծամերլուայ, ծամթել, ծամ-կեր, ծամկոթ, ծամքօղ, ծամուկ, ծամկապ, ծամթեռ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէն բառից փոխառեալ է թւում կապադովկ. ζ'ιαμες (ցա՛մէս) «կա-նանց և աղջկանց վարսերի հիւսքերը բռնող գեղեցիկ ժապաւեն՝ արծաթէ և ոսկէ դրամ. ներով»։ Այս բառը Karolides, Γλ. συγϰρ. 83 կցում է յն. ἰμας «փոկ», իռլ. siaman «ժա-պաւէն», անգսք. sima «կապ», սկանդ. sey-ni «թել» բառերին, իսկ հյ. ծամ բառի հետ կապակցութիւնը մերժում է։-Մերժումը արդարացնելու համար առանձին պատճառ-ներ չկան. որովհետև 1) ծամ բառը ռռւու-թիւն ունի Կը ճիւղի բարբառների մէջ (այս-պէս՝ Ալշ. Ապ. Ակն. Բլ. Բղ. Խլ. Խտջ. Մշ. Նբ. Վն.).-2) Մոկաց բարբառով նշանա-կում է արդէն «մազերի կապ, ծամկապ».-կասկածելի է միայն ծ>ց։
. առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։
= Թուի բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'mbh-ար-մատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] jāmbha-«երախ, ծնոտ, ատամ» [other alphabet] jámbhya-«կտրիչ ատամ կամ սեղանատամ», [other alphabet] jabh, [other alphabet] jāmbha «հախռել», [other alphabet] ǰambhayati «մանրել, ջարդել», զնդ. ham-zəmbayati «ջարդել», zəmbayndwəm «ջար-դում էք», γαμφαί, γαμφηλαί «անասունի ծնօտ. թռչունի կտուց», γομφίος «սեղա-նատամ», ալբան. demb, damp «ատամ», demp «ցաւում է», հսլ. zabu «ատամ», ze-ba «պատառել», լեհ. zab, ռուս. avбъ «ա-տամ», լիթ. žambas «գերանի եզր», žembiù «կտրտել», լեթթ. zùobs «ատամ», հհիւս. kambr «ատամնաւոր գործիք, սանտր», հբգ. champ, chamb, kamb, մբգ. kamb, kamm, kam, անգլ. comb, գերմ. Kamm «սանտր» (Boisacq 153, Trautmann 369, Walde 336, Kluge 238, Pokorny 1, 575)։ Հնխ. g'mbh (ամբողջական արմատը g'embh, g'ombh-) հայերէնի մէջ տուել է նախ *ծամբ, յետոյ թերևս *ծամմ-և ծամ-, ճիշտ ինչպէս ունինք գերմանականում։
Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.
§ 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։
ԳՒՌ (dialectal) Աշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծամել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. ծամէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծամիլ, Հճ. Սչ. ձամել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձամէլ, Մրղ. ծամըէլ, Զթ. Խրբ. ձամիլ, Ասլ. ձամէ՝լ, Հմշ. ձօմուշ։-Թրքախօս հայոց մէջ թրք. -le -mek բայա-կերտ մասնիկով աճած՝ ծամէլլէմէք «ծա-մել» Ատն. (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բառեր են անծամել, անծամելովի, ծամ-տաք, ծամուն, ծամուք, ծամոց, ծամծմել, ծամծմոտել, ծամծմորել, ծամլմորել, ծամ-ծըմացնել, ծամարան։
ՓՈԽ (borrowing) Հալ-բոշայերէն ծամխը-կարիչ «մազտաք, ծամոն». խը, իչ յաւելուածների համար հմմտ. ծածկել, քերել, քարշել, կա-րել բառերը. -իսկ գնչ. čamkerava «ծամել» ծագում է ուղղակի սանս. čam «ուտել» ձևից։
κύμη coma τρίξ capillus, crines, caesaries. հերք երկայն, ոլորեալ եւ յօրինեալ. զարդ եւ հիւսք հերաց գլխոյ մինչեւ ի ծամելիս. որպէս եւ ի մորուսս երբեմն. վարսք. գէսք. խոպոպիք. զարդարած մազ, մազերուն զարդը, շինծու մազ.
Զվարսս եւ զծամս գլխոյն ի բաց թօթափեալ (կնոջն մեղաւորի առ ոտս յիսուսի). (Ոսկ. ղկ.։)
Ծամս գործել, եւ գեղեցիկ երեւալ։ Մի՛ զհերս փետել, մի՛ զծամս խզել։ Վասն հանդերձից եւ ոսկեացն զարդուց, եւ ծամոցն հիւսից. (Ոսկ. կող. եւ Ոսկ. փիլ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Մի՛ ծամակալս ի ծամս. յն. լոկ, մի՛ առ ծամելօք. (Ոսկ. եփես.։)
Քարշել զնոսա դահճացն զծամաց գլխոցն. (Մամիկ.։)
Հիւսս, ծամս, սնգոյրս եւ ծարիրս։ Զծամս խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն։ Եւ էին գիսաւորք, ծամս պահելով։ Մի՛ ապականէք զտես մուրուաց՝ ծամս առնել կամ խոպոպիս. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. պտմ.։)
Ցոցունս վարսից ծամս կամ խոպոպիս մօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
յերկուս ծամսն կամ ծոպսն՝ որ յետոյն կարի. իմա՛ զկրկին ծոպս կախեալս ի թիկանց խուրի եպիսկոպոսին։
ճամ, ճամէ. Զգեստ, cf. ՄԱԶԵԿԱՄԱՍ. (ուստի ճամուկ, ոսկէճամուկ. իսկ ար. գամըս. իտ. գամի՛լիա, շապիկ)
Զգեցեալ էր կարճ կամաս. (Վրք. հց. ձ։)
Սիրօղ զկամս իւր. կամապաշտ.
Կամասէր, կամագնաց, ինքնակամ մեղացն. (Ագաթ.։)
θελητής, θεραπευτής studiosus, officiosus. Արարօղ կամաց այռոց. կամակատար. հռու. հնազանդ. ջերմ պաշտօնեայ. մտադիւր ծառայօղ.
Քահանայս անարատս՝ կամարարս օրինացն (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 42։)
Զկամարարս աստուածութեան իւրոց։ Զսիրելիս իւր եւ զկամարարս։ Որ սատանայի կամարարք եղեն. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Այսօր քրիստոսի խորհրդակից, եւ վաղիւն սատանայի կամարար. (Մանդ. ՟Ա։)
Որ պատրաստեալ է սատանայի, եւ նորին կամարարաց. (Եփր. գող.։)
Ի մաքրոց եւ ի կամարարից։ Հրեշտակ կամարար. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ղ՟Բ։)
Քանզի էր հեզ յոյժ (մովսէս), եւ յաղագս այսորիկ ասի կամարար աստուծոյ. (Դիոն. թղթ.) յն. θεράπων պաշտօնեայ։
Ոմանք կամարարս, իսկ ոմանք միայնացեալս անուանեալ. (Դիոն. եկեղ.։)
Յաղագս միայնակեցաց, այսինքն կամարարացն կարգի։ Ասէ զգայիոս կամարար. եւ է կամարարդ անուն ի վերայ միայնակեցաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԿԱՄԱՐԱՐ ասի եւ Աստուած, զի առնէ զկամս երկիւղածաց իւրոց. կամ որպէս անվրէպ կատարօղ զկամս իւր, զի կամաց նորա ոչ ոք կայ հակառակ.
Հաճեսցի տէր կամարար ընդ եկեղեցիս իւր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բարեգութ, հզօր, կամարար, կարօղ։ Բարձրեալ անքնին, մերձաւոր կամարար։ Ստեղծիչ գոյից, եւ տէր կամարար. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)
Կամեցօղ բարեաց, տէր կամարար. (Ժմ.։)
Եւ կամ որպէս Սաբաւովթ, այսինքն (Տէր) զօրութեանց, որք անվրէպ կատարեն զկամս աստուծոյ.
Եւ զտէր կամարար տեսի աչօք իմովք։ Այսպէս ասէ բա, տէր կամարար. (Ոսկ. ես.։)
Այգի կամարարի տունն իսրայէլի է։ Այսպէս ասէ տէր կամարար. (Եփր. աւետար.։)
Պաշտօնեայք, եւ արարողք կամաց նորա)։
Առնելն զկամս տեառն. հնազանդութիւն, կամակար ծառայութիւն.
Կամարարս անուանեալ ի յաստուծոյ մաքուր սպասաւորութենէ եւ կամարարութենէ։ Աստուածակրութիւն եւ կամարարութիւն. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. երկն.։)
Ի նաւահանգիստ կամաց տէրն ... զկամարարութիւն աստուծոյ նաւահանգիստ կոչէ. (Խոսր.։)
Անձնիշխան կամայական կամարարութիւն։ Կայք յատենիս որպէս զանմեղս զբարեգործոկս, եւ լի ամենայն կամարարութեամբ մեր. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ ՟Գ. 5։)
Ո՛վ իցէ, որ ոչ ցանկանայ մեծութեան, եւ կամ մարմնոյ առողջութեան, եւ կամ կամարարութեան կարօտիցի. (Բուզ. ՟Դ. 5.) թերեւս ըստ յն. ոճոյ նշանակէ՝ արբանեկութիւն, կամ բժշկութիւն. որպէս հոմաձայն է առ յոյնս θεραπεία.
Երրեակ անձնաւորութիւն, միաւորեալ համազուգութեամբ՝ նոյնագոյ բնութեամբ. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
Համառօտիւ ասել, կամ անցանել, կամ ծանուցանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. յար.։ Ի գիրս խոսր.։)
Համառօտիւք պատմել, կամ ի կիր արկանել եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ Ուռպ. ՟Բ։)
Զհամարձակական հարցուածսն չունողաց զխիղճ). (Սեբեր. ՟Ժ՟Ե։)
Յորժամ պոռնիկ կոչէ, զհամարձակական զանամօթութիւնն յայտնէ. (Նչ. եզեկ.։)
Որ ածէ եւ մթերէ զհամբարս.
Համբարածուս ձմեռանոցաց. (Յհ. կթ.։)
Ասեր՝ ի պարարտութիւն հացի, եւ համբարակեալ իցէ թագաւորաց. (Եփր. ծն.։)
ἁνάλογον, ἁνάλογως proportione եւ pro captu. Ըստ համեմատութեան. բաղդատութեամբ. ըստ իւրաքաքնչիւր չափոյ եւ կարողութեան կամ վիճակի. նմանօրինակ. նոյնպէս.
Երկրի եւ հրոյ, եւ այնոցիկ՝ որ ի մէջ սոցա են համեմատաբար. (Պղատ. տիմ.։)
Ամենասուրբ լուսովն մաքրութեան անբովանդակելի լուսոյն համեմատաբար լցեալ։ Յամենեսեան համեմատաբար ընթացեալ աստուածայնոյն լուսոյ։ Համեմատաբար ի նոցա անցեալ. (Դիոն. երկն.։)
Համեմատաբար բաղկանալ. (Պորփ.։)
Զմերս տեսանեմք համեմատաբար մեզ զգայական նշանակօք զանազանեալ դասուցն ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ յարարածոյս գեղեցկութենէ համեմատաբար զնա տեսանել հրամայէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
divine.
Ասստուածեղէն բնութիւն, կամ հոգի։ Ուխտ աստուածեղէն։ Ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց։ (՟Բ. Պետ. ՟Ա 4։ Եւ. ՟Լ՟Ա 3։ Առակ. ՟Բ 17։ Իմ. ՟Ժ՟Բ 5։)
Այսու նմանութեամբք տեսանէին (զԱստուած) մարդք աստուածեղէնք. (Եփր. ծն.։)
Աստուածեղէն շնորհք, խրատ, բան, փառք, բազուկ, իմաստութիւն. կամ արքայութիւն, կամք, կամ կրօնք, օրէնք, գիրք, պատգամք, գանձ. կամ տառ. կամ անձրեւ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։ Փարպ.։ Մագ. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Է։)
drink of the gods, nectar.
νέκταρ nectar Աստուածավայելուչ ըմպելի. գինի ազնիւ, դիւցազան կամ դից եւ ուրուականաց մեռելոց արժանի.
that has received God;
received or accepted of God, agreeable to God.
Աստուածաընկալ խաչ, կամ նշան. (Թղթ. փոտ. եւ աշոտ։ Յհ. կթ.։ Ժմ.։)
Յարկ, կամ ամպ աստուածընկալ. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Ագաթ.։)
that has the wisdom of God, instructed by heaven.
θεόσοφος divina sapiens Ընդունակ աստուածային իմաստութեան. խելամուտ աստուածայնոց.
oracle;
cf. Աստուածախօսութիւն.
Խօսելն Աստուծոյ ընդ մարդկան. խօսք կամ պատգամ Աստուծոյ. բան տեառն.
ԱՍՏՈՒԱԾԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. Խօսք կամ վարդապետութիւն զԱստուած. աստուածաբանութիւն.
Կամի՞ս ճշմարիտ աստուածխօսութիւն ինչ ուսանել. (Սեբեր. ՟Ե։)
Son of God.
Ոչ այլ իւիք հնար է մատչել առ աստուածորդին, թէ ոչ անմեղութեամբ եւ սրբութեամբ։ Սոքա կատարեցին զկամս աստուածորդւոյն, եւ աստուածորդին ձգեաց զնոսա առ ինքն. (Ագաթ.։)
divinity;
deity;
God.
Ի նմա բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեան մարմնապէս. (Կող. ՟Բ 9։)
Պարեգօտք Յոսեփու թաթաւեցաւ արեամբ, բայց մարմին նորա ինչ ոչ վնասեցաւ. սոյնպէս եւ զմարմին տեառն մերոյ կալան, եւ ոչ զաստուածութիւն նորա. (Եփր. ծն.։)
Առ ձգեաց նախ աստուածութիւնն զյակովբ առ ջրհորն։ Ետես Մովսէս, թէ զօրագոյն է զէնն՝ զոր ետ աստուածութիւն։ Աստուածութիւն յայտնեցաւ ի վերայ զոհից։ Քրիստոս բան Աստուծոյ գոլով, ի Մարիամայ մարդ ծնանի ... յԱստուծոյ, եւ ի կուսէ Քրիստոս։ Մարիամ ծնաւ զաստուածութիւն՝ ամենայն արարծոցս զանհամեմատելին. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. ղեւտ.։ Եփր. աւետար. եւ այլն։)
goddess.
Չաստուածուհեաց (կամ զաստուածուհեաց) ունել զտեղի. (Խոր. ՟Ա 28։)
Ո՛չ աղեղանց՝ իբրու ոմանք ամազոնք, արհեստիւ հնարաւորելով, եւ ոչ վահան եւ նիզակ առնելով՝ նմանել աստուածուհոյն (աթենասայ). (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ասաց քրմակինն աստուածուրհեայ. ի բարի ժամու մտեր առ աստուածուրհիս. (Պտմ. աղեքս.։)
that has received or embraced God.
Աստուածունակ խաչ, կամ քառադրութիւն (խաչ). (Շ. բարձր.։ Նար. խչ.։)
Աստուածունակ քաւարան, կամ յարկ. (Անան. եկեղ։)
Հաղորդեսցուք աստուածունակ եկաւորութեան. (Մամբը։)
Զաստուածունակ կամիս անխոտորնակս զհայցողին հրատարակեցին. (Նար. խչ.։)
instructed by God.
Աստուածուսոյց իմաստութիւն, կամ քարոզութիւն. (Ագաթ.։ Փարպ)
heavenly, by God, of God, divinely.
Յաստուածուստ պսակեալ, կամ շարժեալ. (Յհ. կթ.։ Դիոն.։)
Յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ։ Յաստուածուստ հնարաւորուեանց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Դ։)
piety, religion, love or worship of God.
θεοσέβεια, εὑσέβεια dei cultus, pietas Պաշտելն զԱստուած. պաշտօն ճշմարտին Աստուծոյ՝ ուղիղ հաւատով, եւ բարի գործովք. բարեպաշտութիւն. երկիւղածութիւն. տե՛ս (Ծն. ՟Ի 11։ Յոբ. ՟Ի՟Ը 28։ Բար. ՟Ե 4։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ 10։ ՟Դ 7 եւ այլն.) որպէս եւ Աստուածապաշտութեամբ. իբր յն. բարեպաշտաբար. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 12։)
Լցաւ երկիր աստուածպաշտութեամբ քով. (Ագաթ.։)
Թէպէտեւ հեթանոսութիւնն եմուտ յաշխարհ, այլ աստուածապաշտութիւնն ոչ ամենեւին պակասեաց. (Եզնիկ.։)
Ընտրեցաք զմահ աստուածտուածապաշտութեամբ քան զկեանս ուրացութեամբ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որովք միանգամ աստուածապաշտութեանս մերոյ կատարին կամք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Գլուխ ամենայն առաքինութեանց աստուածապաշտութիւն է. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
theocratical.
θεαρχικός summae divinitatis, divinissimus Սեպհական պետութեան Աստուծոյ. աստուածավայելուչ. եւ Ունակ աստուածային պետութեան, ամենիշխան. որ ասի զԱստուծոյ եւ զաստուածայնոց. ԶԱստուծոյ, զոր օրինակ,
Րամից բոլորից տիրապէս աստուածպետական։)
Աստուածպետական իշխանութիւն, կամ տառ, կամ ձայն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. խ։ Շ. հրեշտ.։)
theocracy;
divine majesty.
ԱՍՏՈՒԱԾՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԱՍՏՈՒԱԾՊԵՏՈՒԹԻՒՆ θεαρχία summa deitas, deus deorum Աստուածային պետութիւն ինքնիշխան ամենազօր. աստուածութիւն. Աստուած.
Մի՛ կարծեսցուք եւ աթոռս նիւթեղէնս աստուածպետութեան։ Գերագոյնն էութեամբ աստուածպետութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
love of God, charity, piety.
Աստուածսիրութե միանգամայն եւ ուսումնասիրութեան ըմբռնեալ ցանկութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ըստ խնդրոյ աստուածասիրուեան խոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո աստուածխոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո ասստուածսիրութիւնիդոչ խիստ եւ կամ անընդուինակ առ իրսդ. (Շ. թղթ.։ եւ Միք. առ Շ։)
vision of God, divine intuition.
Յաստուածտեսութեանցն բարձրութեանց. (Մաքս. ի դիոն. (իբր տեսական կամ հոգեւոր քաղաքավարութիւն։))
cf. Աշտուճ.
Անարժան եւս համարել զինքն մարմնական կերակրոյ, որ է աստուճ հաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
hence, thence
Կամ Յայսմ բանէ. ի բանէ աստի. բանիւս այսուիկ. յայսմանէ.
Ողջանդամ աստուստ ճողոպրել։ Զաստուստն առնելով զրաւումն. (Պիտ.։)
աստուստ տեսեալ զտանջողականն կշտամբութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
Մինչեւ համբարձեալ աստուստ առաջի Քրիստոսի կացցես. (Կլիմաք.։)
Աստուստ ցուցանէ, կամ յայտնէ. (Լծ. պորփ.։)
ԱՍՏՈՒՍՏ. իբր Աստ. աստանօր. յայսմ վայրի. յայսմ կողման կամ յայս կոյս.
hence;
here.
Աստ եւ աստուստ կամ աստէն. տստանօր. յայսմ վայրի, եւ այժմէն. եւ Այժմու.
fleece, wool.
Ասրով եւ կաթամբ. (Շ. բարձր.։)
to be capable, to be clever.
Ոչ ընդ ամենայն յունականսն անցանել ատակեալ սակս կարճրութեան ժամանակին։ Ոչ այնչափ ատակեաց աճապարել. (Խոր. ՟Գ 1. 46։)
matter;
timber;
timber-work, carpentry.
ὔλη materia, lignum Նիւթ, մանաւանդ փայտեղէն. փայտ անատառի կարծր՝ ի պէաս կերաս կերտուածոյ. (ուստի Ատաղձ ռամկօրէն է կարծր, պինդ, խիստ). թ.
carpenter, joiner.
ὐλοτόμος lignarius Որ յատաղծից գործ է ինչ կամ հիւսնէ.
Ապա թէ ոք ատաղձագործ հիւսն (յն. մի բառ) զփայտ ինչ գեղեցիկ սղոցեալ՝ քերեաց ճարտարութեամբ զամենայն կեղեւ նրոա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 11։)
tribunal, court, audience, auditory, assembly of judges, seat, bar;
magistrate;
senate;
յ— մատնել, to call before a tribunal or council;
գումարել զ—, to convoke, to call together an assembly.
Տեղի կամ ժողովարան դատաստանի. բեմ. հրապարակ. դատաստան. եւ Նոյն ինքն ժողովն դատողաց. բազմութիւն ժողովելոց. ... Որպէս յն. κριτήριον tribunal եւ judicium
Ատեան նստաւ եւ դպրութիւնք բացան։ Ատեան նստցի։ Դարձա՛յք անդրէն յատեան։ Զկամար աթոռոցն ուր դատէր ի կամարի ատենին։ Ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
Հան զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա եւ հակառակութիւն. զի յորժամ նստիցի յատենի, զամենեսեան անարգէ։ Եթէ հարկանես զանզգամ ի մէջ ատենի։ Այր երկխօս յայտնէ զխորհուրդս յատենի։ Ոչ նստայց յատենի այպանողաց։ Պարտաւոր լիցի յատենի։ Մատնեսցեն զձեզ յատեան։ Քահանայապետքն եւ ամենայն ատեանն։ Ժողովեցին քահանայապետքն եւ փարիսեցիքն ատեան։ Հրամայեցին նոցա արտաքս քան զատեանն ելանել։ Կոչեցին միաբան զատեանն։ Ածեալ զնոսա կացուցին յատեանն։ Գնացին խնդալով յերեսաց ատենին։ Զգացուցէ՛ք հազարապետին հանդերձ ատենիւ, եւ այլն։
Մինչ նստէր յատենին (պիղատոս)։ Նստէր յատենի (հերովդէս)։ Ածէին զնա յատեանս։ Մերժեաց զնոսա յատենէ անտի։ Հարկանէին առաջի ատենին։ Յատենի կայսր հասեալ կամ։ Ամենեքին կալոց եմք առաջի ատենին Քրիստոսի. եւ այլն։
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ.
Լցեալ էր ամենայն ատեանն արամբք. (Փարպ.)
Յատենից ի բանտից եւ յամենայն տառապանաց զանձն ազատիցէ։ (Ոսկ.մ. ՟Ա 16։)
Հրամայեաց ի վաղիւն ատեան մեծ լինել։ Արձակեցին զատեանն. (Փարպ.։)
Ատեան կազմել։ Ատեան գործեալ հրապարակակոյտ ամբոխիւ. (Յհ. կթ.։ ՟Ա. Ճ։)
ԱՏԵԱՆ. Մէջ տաճարի, առաջի բեմին. կամ Վերնայարկ եկեղեցւոյն.
Միաբան յատեանն ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք։ Յատեան ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ եւ մոմեղինօք եւ ամենայն զարդուք մինչեւ ասի հայր գթածն. եւ ելանեն նոյն զգեստիւն ի դուրս, եւ այլն. (Տօնաց. ստէպ։)
Յամենայն ատեանս յիշեցին զանուանս նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԱՏԵԱՆ ՀՈՂՄՈՑ. կա՛մ է Դէպ ժամանակ, որպէս ռմկ. ատեն. (յորմէ Ատենահաս). կամ Գումարումն, սաստկութիւն, յաջողութիւն.
hateful, odious;
tiresome, disagreeable, unpleasant;
that bears hatred, malevolent.
μισητός qui odio habetur, odiosus, odibilis, invisus Որ ինչ ոչ է սիրելի. ատեցեալ. կամ արժանի ատելոյ. արաբ. ատիւ, ատիւվվ
Առհասարակ ատելի են Աստուծոյ՝ ամպարշտեալն, եւ ամպարշտութիւն իւր. (Իմ ՟Ժ՟Դ 9։)
ԱՏԵԼԻ. μισητής իբր μισών osor, odio habens Ատեցօղ. թշնամի. չարակամ. բարիատեաց.
Փրկեսցէ զիս ի թշնամեաց իմոց եւ յատելեաց իմոց։ Զտտելիս իմ սատակեցեր։ Աջ քո գտցէ զամենայն ատելիս քո։ Զատելիս մեր յամօթ արարեր։ Ահրեցայց ես յատելեացիմոց։ Բարի արարէք ատելեաց ձերոց. եւ այլն։
Անձանց ատելիք էք, եւ այլոց թշնամի. (Եղիշ. ՟Ը.)
hate, aversion, horrour, rancour, enmity, dislike.
μίσος odium Ատելն. զզուումն. ոխակալութիւն. թշնամութիւն. հակառակութիւն. արաբ. ըտվէգ. ադավէթ
Հատուցին ատելութիւն փոխանակ սիրոյ իմոյ։ Դարձո՛ զսիրտ նորա յատելութիւն թշնամւոյն մերոյ։ Ատելութեամբ (յն. ատելաբար) ընդունէին զօտարս. եւ այլն։
Ատեսցուք ատելութեամբ զատելութեանցն արժանաւորսն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
to hate, to abhor, to detest;
to become tired of, to take a dislike to.
Ատեցողք ամենեցուն, եւ ատեցեալք յամենեցունց. (Պիտ.։)
Ուստի բարկութեամբ ատեալ՝ ետու զնոսա գերի. (Լմբ. ովս.։)
Ատեցեալ զայր իւր։ Այնչափ ատեցեալ զմեզ, մինչեւ զնշանագիրսն անգամ ոչ ընկալան. (Խոր ՟Բ 40։ ՟Գ 47։)
secretary;
chancellor.
Ատենադպիրս դատաւորացն ձերոց։ Դատաւորս եւ ատենադպիրս կացուսցես յամենայն քաղաքս քո։ Դատաւորք ձեր, եւ ատենադպիրք ձեր։ Զդատաւորս ձեր եւ զատենադպիրս ձեր. (Օրին. ՟Ա. 15։ ՟Ժ՟Զ. 18։ ՟Ի՟Թ. 10։ ՟Լ՟Ա. 28։)
cf. Ատենաբան;
— լինել, cf. Ատենաբանեմ.
Ընդ մեծամեծսն ատենախօս եղեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
that belongs to courts of justice, judicial;
public, oratorical;
orator;
magistrate;
judge;
practitioner.
Իշխանութեամբ, որ զամենայն զատենականն հաստատութիւն եւ զօրութիւն ունի. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ի տեսարանի, եւ յատենական նահատակութիւնս։ Յատենական բանտի կապեալ երկու ամս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
δικανικός judicialis, forensis Մին յերից ճարտասանական հանդիսից յատենի՝ ի ջատագովել կամ յամբաստանել փաստաբանին զոք կամ զգործ ինչ.
Ճարտասանականն սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի տեսակս. յատենականն, եւ այլն։ Ատենականն վասն անցեալ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի ամենայն որ դատէ, վասն այնոցիկ դատէ զորս գործեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ատոք;
— հասկք, yel low ear (of corn).
Ատոք տեսլեամբ. Ատոքատեսսիլ պտուղք.
to fill, to make full or fat.
Ատոքացո՛ բարերարութեամբ քով, պարարտացո՛ սիրւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
fulness, abundance, fertility, ripeness.
Պտղաբոյծ ատոքութիւն։ Վտիտք ատոքութեամբ. (Փարպ.։)
quickness of speech, verbosity;
facility of expression.
Համառօտասիրութիւն, արագաբանութիւն։ Զարագաբանութիւն միշտ պատուել դիտեմ. (Խոր. ՟Ա 31։ Յհ. կթ.։)
that walks or goes quick, swift, rapid.
Կէսքն յամրագնացք, եւ կէսքն արագագնացք. (Եզնիկ.։)
Արագագնաց ժամ. (Վեցօր. ՟Զ։)
very quick, quicker.
ὁξύτερος, κουφότερος, ὁξύτατος, σύντονος. velocior, levior, velocissimus, vehemens. Առաւել կամ յոյժ արագ. թեթեւագոյն.
Ընդ երկար (այսինքն վասն հեռաւոր ժամանակի) էին խնդրուածքն, այլ արագագոյն էին շնորհքն. (Կոչ ՟Ժ՟Գ։)
that flies fast, winged, swift, rapid, nimble, prompt.
Արագաթեւ աղաւնի, կամ արծուի. (Ագաթ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Արագաթեւ հրաման. (Յհ. կթ.։)
cf. Արագաթեւ.
Արագ ի թռիչս՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
that hears, understands easily or readily;
that has fine ears.
Եւ համանդամայն սոցունց արագալուր զգայութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
that moves, stirs quick.
Արագախաղաց լինել հոլով մամբ. (Պիտ.։)
Արագախաղաց վայրկեանք ժամուց. (Վեցօր. ՟Զ։)
that speaks rapidly.
Ո՞ւր արագախօս. լեզուն. ահա լռեաց. (Ոսկ. համբեր.։)
that happens, arrives or comes quickly.
Արագահաս դատաստան, կամ կործանումն, կամ բժշկութիւն. (Յհ. կթ.։ Լմբ. ամովս.։ Վրք. ոսկ.։)
that soon changes.
Արագափոխ ժամ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժք եւ արագափոփոխք։ Արագափոխ է, ի ջերմոյ ցուրտ լեալ. (Արիստ. որակ.։)
cf. Արագաքայլ.
թեթեւանդամ եւ արագոտն. (Վեցօր. ՟Թ։)
celerity, velocity, acceleration, rapidity, nimbleness, swiftness, speed.
Թեթեւագոյնք ոտիւք իբրեւ զայծեմունս ի վերայ լերանց արագութեամբ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ 8։)
Կորուսանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան։ Զոյգ ահա եւ արագութեամբն հանդիպին. (Պիտ.։)
Պատկառանացն ծաղիկ ի բաց կողոպտի բանիցն արագութեամբ. (Առ որս. ՟Ա։)
who learns quickly.
Արագ ուսանօղ. սրամիտ. ուշեղ. արադառու.
to graze, to pasture, to keep, to take care of;
— զհողմս, to cherish vain hopes, to build castles in the air.
Կամ Տալուտել. ճարակեցուցանել.
Արածիցէ ոք զանգ կամ զայգի. (Եւ. ՟Ի՟Բ 25։)
Արածեցից զխաչինս քո Ո՞ւր արածիցեն։ Միթէ հովիւք զանձի՞նս արածեն. ո՞չ հովիւք զխաչինս արածեն։ Արածեա՛ զուլս քո. եւ այլն։ (Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.)
Արածօղս զերամակս զազիրս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
ԱՐԱԾԵՄ, կամ ԱՐԱԾԻՄ. հ. καταβοσκέω, ἑπιβοσκέω depasco, -or Ճարակիլ յարօտս. ուտել. եւ Ծախել. լափել տարածմամբ. արծիլ.
Թոյլ տացէ խաչին իւրում արածել զանդ այլոց, կամ զգեղեցիկ արօտսն. (Եւ. ՟Ի՟Բ 5։ Եղեկ. ՟Լ՟Դ 18։)
Երէ վայրի արածեցաւ ի մէջ գազանացն զմարմնոյ կեանս, եւ զհոգեկան բարեգործութիւնս։ Որք արածիմք ընդ ամենայն տիեզերս զիւրն մարմին։ Զայն արածի բանական հոգիս. (Լմբ. սղ.։)
Ծածկեաց զամենայն մարդիկն ախտն փութապէս անվրէպ՝ որպէս հուր զտունս արածելով. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Նմանութեամբ ասի, ԱՐԱԾԵԼ ԶՀՈՂՄՍ, կամ ԶՈՐԿՈՐՍՏՈՒԹԻՒՆ, կամ ԶԲՈԶՍ, իբրու Հետամուտ լինել. զհետ երթալ. զրահետ վարիլ. որպէս անասունք թափառին ի ճարակս։ (Առակ. ՟Ի 12։ ՟Ի՟Ը 7։ ՟Ի՟Թ 3։)
public;
— ճանապարհ, պողոտայ, road much frequented, thoroughfare.
Ուր իցէ յար՝ կամ արանց ուղեւորաց արարեալ՝ հետք. որ եւ ասի Աշխարհապողոտայ. կուրաշաւիղ. կուռ կամ արքունի ճանապարհ. կոխած.
Ոչ թէ միայն աւերի, այլեւ ամենեւին արահետ լինի. (Երզն. մտթ.։)
Ընդ անապատն կամի գնալ, ուր ոչ եւ արահետ ինչ երբէք առաքինութեանց երեւեցաւ. (Ոսկ. ես.։)
Վրիպակ արահետ գարշութեամբ մեղացս. (Նար. ՟Ժ՟Ը.) իբր սովորական կամ յաճախեալ գարշութեամբ։
vitious, faulty.
Առ սեղանն մի՛ մատիցէ, զի արատաւոր է։ Ըստ ամենայն արատաւոր բանի։ Զարատաւորն յանարատէ անտի ոչ զատուցանէին։ Բծկանք՝ արատաւորք. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա 23։ Օր. ՟Ժ՟Է 1։ Եզեկ. ՟Ի՟Բ 26։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 17։)
Արատաւոր կիրք, կամ յղուի. (Սկեւռ. աղ.։)
act, action, fact, deed, work;
production, creation;
—ք երեւելի, exploit, achievement.
Արմաւն զիւր տեսիլն եւ զգոյնն եւ զհամն եւ զարարն բերիցէ. նոյն պէս եւ թուզն զտեսիլս իւրոյ տերեւոյն, եւ զարար կեղեւոյն. (Ագաթ.։)
Զարտրով զարդեամբ պատաղեցան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ 1։)
Գոյք կոչին եւ արարք եւ ստացուածք կառուցեալ հաստատութեամբ առաքինութիւնք. եւ ըստ առաքինութեան գործ. (Փիլ. լին. ՟Դ 148։)