cf. Իննեքեան.
Պատուիրաց տէր ի ձեռն յեսուայ իննեցունց ցեղիցն. (Յես. ՟Ժ՟Դ. 2։)
thing, something;
ունիմ — ասել քեզ, I have something to tell you;
յ— ածել, to create;
ամենայն որ — իմ է՝ քո է, all that I have is thine.
Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ (այսինքն իւիք, կամ ինչ մի ի նմանէ)։ Առանց տարեր ընչի (այսինքն իրիք) պիղծ է եւ ոչ եթէ բնութիւն նորա պիղծ է։ Ի չա իրաց ընչէ։ Մատնեաց զնոսա՝ ոչ ի ձեռն այնր ընչի՝ զոր ատէին։ Ի մէջ երկուց ընչից մտին։ Մի՛ կորիցէ անձն կատարեալ փոխանակ փոքր ըիչի. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. հռ. եւ այլն։)
he;
she;
self;
ես —, myself;
դու —, thyself;
նա —, himself, herself;
ընդ — բարբառել, to say to one's self, to talk with one's self;
յ— գալ, գալ — առ —, to come to one's self, cf. Զգաստանամ;
յ— ամփոփիլ մտաց, to concentrate one's ideas, to collect one's thoughts;
յ— արկանել, to attract, to win, to allure, to draw on, to entice, to gain;
յ— հանել, to snatch away, to possess one's self of, to appropriate;
ինքեան զօրութեամբ, by one's own power or force;
ըստ ինքեան, of oneself.
Զոր ինչ ըստ ինքեան ոչ կարէ վճարել ոք, ի ձեռն այլոց վճարէ. (Բրսղ. մրկ.։)
original, autographic;
autograph, original manuscript.
Ոչ եւսի ձեռն անգիտութեան ինքնագիր (կամ ընքնագիր) լիցինիմ, եւ ոչ նորաձեւեմ զայսոսիկ։
independent, absolute, free;
autocephalus.
αὑτοκέφαλος autocephalus որպէս ռմկ. ինքիր գլխուն .... Ոյր գլուխն չէ անկեալ ընդ այլոյ իշխանութեամբ. եւ Որոյ հայրապետն ձեռնադրի յիւրոց եպիսկոպոսաց. ազատ. ինքնիշխան.
autocracy, monarchy, empire.
անձնիշխան գոլով մարդիկ՝ ի մէջ երկուց զօրութեանց արգելեալ կամք. եթէ խորհուրդացուցանեմք զինքնակալութիւն կամացս ի յաջակողմն, պատրաստական ձեռնտւ ըստ այնմ գործոց գտանեմք զաստուած. (Շ. ՟բ. յհ. ՟Ժ՟Ա։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
self-acting, independent, spontaneous.
Իբր Ինքնին. ինքնակամութեամբ. եւ ձեռներեցութեամբ. առանձնական իշխանութեամբ.
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
Առձեռն եւ ինքնամոյց տալ զօրինակն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
to plunder, to pillage, to ravage.
Ոչ կարաց բաղաամ ապռել գերփել ի ձեռն աղտեղի արուեստգիտութեան իւրոյ զշահ եւ զօգուտ անօրէնութեան. (Եփր. ծն.։)
to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.
Չիք բրաի ինչ որ ապստամբեալ գտանիցի ի նոցանէ. (այսինքն յոր չիցեն ձեռնհաս). (Վեցօր. ՟Է։)
right;
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.
δεξιά. dextera, dextra. Զօրագոյն եւ աջողակագոյն ձեռն մարդոյ կամ կենդանւոյ, եւ կողմն այնր ձեռին. աջ ձեռքը, աջ կողմը. սաղ. սաղ էլ. սաղ դարաֆ.
Տաժանաւորս աջով նկարել։ Առ կարկառումն աջոյ։ Զերջանիկ ձեռն աջոյն մովսիսի. (Նար.։)
Յաջն յենլով ձեռն. (Պիտ.։)
cf. Յաջող.
իբր Աջողակ. աջողաձեռն. ճարտար. չէվիք, ուտա.
cf. Յաջողակ.
ἑπιτυγχάνων, δεξιός, ἑλαφρός. fortunatus, commodus, agilis. որ եւ ԱՋՈՂ, եւ ՅԱՋՈՂԱԿ. Աջողաձեռն. ճարտար. քաջ. քաջայարմար ի գործ. հնարիմաց. արագ եւ հմուտ. բարեբախտ. ճարպիկ, բանուկ, վարպետ, չուստ. իշկիւզար. եէթիկ. չէվիք.
Աջողակ պատմագիր աջողակ զինուորութեանն. Յհ. կթ.։ Ի ձեռն աջողակ աջոյն յիսուսի. (Նար. խչ.։)
adage, proverb, saying, aphorism, sentence, apophthegm;
axiom, maxim, general proposition, rule, principle;
oracle.
Աստուած ի մարմնում, ո՛չ առածոյ գործովք՝ որպէս ի ձեռն մարգարէիցն, այլ բուսակից ինքեան եւ զմիաւորեալն կացուցանելով մարմին. (Բրս. ծն.։)
Ունիմք աստուստ երկուս առածս. մի՝ թէ սեռականագոյն սեռն ոչ սահմանի. եւ այլն։ Ի ձեռն երկուցս այսոցիկ առածից. (Սահմ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Դ։)
cf. Առակական.
Ի ձեռն առակաւոր նշանացս այսոցիկ յայտնութիւնք ճառիցդ որ լինին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
Ոչ է նա առանձին սուրբ յստակ լուսով, այլ ի ձեռն օդոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
singularity;
propriety.
Եւ է առանձնաւորութիւն բնութեանն վերնոյ՝ անչարչարութիւն։ Ընդ միաւորութեան տնօրինականի՝ բնութեանցն առանձնաւորութիւնք ի ձեռն բիւրուց բանից տեսանի մեզ. եւ այլն. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Ե։)
proposition, proposal, project, question;
establishment, introduction, motion;
arrangement;
theme;
problem;
discourse;
—ք, premises.
Յառաջ տանելն. յառաջատութիւն. ձեռնարկումն եւ կատարումն. գործադրութիւն. յառաջադիմութիւն.
πρόβλημα, πρότασις. propositio, quaestio, objectio, enunciatio. Առարկուած. խնդիր. ձեռնարկութիւն. սկիզբն. առած. առեղծուած.
to Conduct, to lead, to guide, to command, to head, to rule, to govern, to direct, to escort, to accompany.
Այրուձին հայոց ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմին. (Եղիշ. ՟Ա։)
generosity, liberality, abundance.
Առատ բաշխելն. առատաձեռնութիւն.
who gives liberally;
that is given adundantly, abundant, copious.
Իբր Առատաբար. առատաձեռնութեամբ.
liberal, noble, generous, magnanimous;
ingenious, intelligent.
, իբր ռմկ. Ազատական. φιλοτιμώτερος. liberalior. պատուասիրօղ այլոց. մեծանձն եւ առատաձեռն. յօժարամիտ. բարի եւ բարերար.
to abound, to increase, to augment;
to overflow;
to run over;
to be bountiful, generous;
to be proud;
to be angry, to be in a passion.
ἁγαθοποιέω, benefacio, φιλοτιμέομαι, munificentia inclaresco, largior. Առատաձեռն լինել. բարերարել. պատուասիրել. գուն գործել ի բարեգործել. յօժարամիտ լինել.
abundance, plenty, superabundance, exuberance, copiousness;
fulness, repletion;
fertility, fecundity;
անչափ —, profusion.
δαψιλία. largitas, φιλοτιμία, munificentia, ἁγαθότης, bonitas. Առատաձեռնութիւն. առատամտութիւն, կամ պատուասիրութիւն. բարերարութիւն. մարդասիրութիւն. աննախանձ բաշխումն.
antagonist, adversary, rival, opponent.
objection;
proposition;
purpose.
who does or lives after the manner of the apostles;
— մատեան, the Acts of the Apostles.
Յառաքելոց գործեալ, այսինքն ձեռնադրեալ. կամ Գործող իբրեւ զառաքեալս. առաքելաշնորհ.
mission;
apostle-ship.
Զառաքելութեանն իւրոյ շնորհս ի ձեռն տալով նմա. (Խոր. ՟Բ. 71։)
to send, to dispatch, to expedite;
անդրէն —, to send back, to return.
Առաքել զամենայն պատահարս, կամ զմահ, զբարկութիւն, զձեռն, զնետս, եւ այլն։
valour, bravery;
virtue, probity;
goodness;
politics, government;
conduct, behaviour.
Մայր իմաստասիրութեան՝ առաքինութիւն է. վասն զի ի ձեռն առաքինութեան ստանամք զիմաստասիրութիւն. Որ ըստ առաքինութեան կեայ, ոչ տրտմի. (Սահմ. ՟Ը։)
occasion, opportunity, accurrence;
subject, cause, matter, motive, convenience, conjuncture, object.
Միայն աստուած առիթ է խաղաղութեան։ Առհասարակ ամենեցուն առիթ եւ ձեռնտու աստուած. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
Բան է կերպարան աստուծոյ, ի ձեռն որոյ ամենայն աշխարհ արարաւ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
espousals, nuptials.
Ի ձեռն առնխօսութեան ընտրեցաւ երանելի կոյսն, ոչին կուսութեանն յառնխօսութենէն վնասեալ։ Առ ի յովսէփն հնարացաւ առնխօսութիւն։ Որպէս ի զբաղումն չարին ի ձեւ առնխօսութեան զկուսին հանճարեցաւ. եւ այլն. (Բրս. ծն. ստէպ։)
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Զայս երկնաւոր ձեռնադրութեան պատիւ առնուլ յինէն ոչ իշխէ. (Փարպ.։)
Ի ձեռն առելոցն։ Առելով մասամբն. (Պիտ.։)
to be cured, to heal, to recover health.
Ի ձեռն սուրբ եւ ճարտար բժշկին առողջացան երկոքին կողմանք. (Վրք. հց. ՟Զ։)
trench, channel;
brook, small stream of water;
հեղուլ՝ հոսել —ս արտասուաց, to shed tears profusely.
Զմանրն ի ձեռն ոմանց առուոց ի լերդին ածէ ի ձեռն ոմանց առուոց ի լերդին ածէ ի դուրս։ Անդուստ ի դուրս դիմեալք երկորեակ իմն առուք՝ ունին յինքեանս շունչ եւ արիւն. (Նիւս. կազմ.։)
Արտօսրն հանդիպի, յորժամ խորագոյն խելապատկին որ ի տըրտմութենէ գոլորշիքն են՝ լնուցուն իբրեւ ի ձեռն առուացն ոմանց որ յաչսն դնացք են խոնարհագոյնք՝ զծանրուին պատրաստէ. (Բրս. գոհ.։)
diurnal;
ephemeral;
daily;
inconstant, uncertain, temporal, perishable.
Առօրեայս ստեղծանես սուրբս, եւ ձեռնադրես աստուածաբանս։ Տեսանեմ զառօրեայ իմաստունսդ. (Առ որս. ՟Ա. ՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Ի ձեռն որոյ եւ զայսորիկ սկզբնատիպն ասիս ուրախացուցանել. (Խոր. առ արծր.։)
astronomy.
Զաստեղաբաշխութիւնն գտանել ասեն բաբելացիք ի ձեռն զորոստոսի (զրադաշտ մոգի), եւ երկրորդ՝ եգիպտացիքն ընկալան. (Նոննոս.։)
stair, step;
pace;
stair-case;
steps;
gradation;
graduation;
story;
degree, dignity, character, class, condition, honour, place;
quality, rank;
— եկեղեցական, holy orders;
հոսիլ ընդ —ս ի վայր, to run down stairs;
տալ —, բաժանել յ—ս, to graduate.
Մի՛ ելանցես ընդ աշտիճանս ի սեղան իմ։ Երկոտասան առիւծք կային ի վերայ վեցեցունց աստիճանացն (աթոռոյ)։ Ի վերայ միոյ աստիճանացան (բեմին՝) ուր նստէին։ Պօղոս կացեալ ի վերայ աշտիճանացն՝ շարժեաց զձեռն. եւ այլն։
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
Ո՞ւր այն իմ ժամանակ, յորում ընդ ասել բանին եւ ես (երկիրս) յոքնազան վերաբերէի բուսակաս ի կենցաղաւէաս աստից։ Օդ քաղցրաշունչ ի ձեռն արեւելեան ցօղոյ, եւ բազմագութ խնամով սնուցանէին զիմ աստիցն զարմ. (Պիտ. Ժ 5։)
theology.
Օրէնք, որպէս աստուածաբանութիւն ասէ, ի ձեռն հրեշտակաց պարգեւեցան մեզ։ Ամենիմաստ աստուածաբանութիւն զտեսիլն զայն վայելչաբար կոչէ Ատուածոյ երեւումն։ Զամենայն երկնայինսն էութիւնս աստուածաբանութիւն ինն յայտնաբանական մականունութեամբ կոչեաց. (Դիոն. ստէպ։ եւ Շ. հրեշտ.։)
after, since;
behind, hack, backward;
after, since, then, afterwards, hereafter, underneath, behind, one after another, next to, subsequently;
Տրայիանոս կալաւ զինքնակալութիւնն — Ներուասայ, Trajan was emperor after Nerva;
— միմեանց, զմիմեանց կնի, մի զմիոյ կնի, one after the other, subsequently, blow upon blow;
— երկուց ամաց, two years ago;
— ոչ բազում աւուրց, some days after;
— ապա, at length;
զերիս ամս ամ զամի —, during three successive years;
եկայք — իմ, follow me;
որ զմեր կնի ոչ շրջի, who is not of us;
զդուռն ձգել — իւր, to shut the door behind or after one;
մի զմիոյ կնի կցեալ, one tied to another;
linked;
եւ որ ինչ — այսորիկ, եւ որ —, and so on, & etc.;
— բնութեանս, suitable or according to the nature, natural, like nature;
— գալ, գնալ, երթալ, ընթանալ —, to follow;
— պնդիլ, մտանել, լինեմ, to pursue, to follow up, to hunt, to persecute;
— խոտորիլ, to be allured;
to be carried away;
մոլորիլ — խրատու, to be swayed by bad advice;
— կամաց իւրոց ածել զոք, to make the slave of one's will.
Զեկուցանի ի ձեռն զկնիցս։ Եւ էառ մի ի կողիցն նորա. եւ զկնիսն (այսինքն եւ այլն)։ Առաջոյքս ոչ տեսանեն զկնիսն. իսկ որ զկնին են, տեսանեն որք կանն առ նոսա. (Փիլ.։)
observation, examination;
spectacle, view;
ի — ելանել, մատչել, կալ, to visit, to go to see;
to look at, to observe, to examine;
ի — գալ, to come within view, to be observed.
Ել ընդ ձեռն Ադամայ ի զնին անբան կենդանեաց. (Վրդն. ծն.։)
to look at, to observe, to stare at, to aim at, to contemplate;
to examine, to study, to discuss;
to remark, to clear up, to recognize;
to visit;
to feel, to touch.
observation, speculation, theory;
visit.
Ի ձեռն փորոտեացն զննմանն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
cf. Զննութիւն.
Ի ձեռն փորոտեացն զննմանն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.
Ցուցանել ի զուգէն զզոյգն. (ձեռնարկ ի նմանեաց). (Անյաղթ պորփ.։)
companion, fellow, comrade, mate;
school-fellow, fellow-student;
associate, partaker;
accomplice, party, abettor, follower.
ԶՈՎՈՂ կամ ԶՈՎՕՂ, կամ ԶՈՒՈՂ. κοινωνός particeps, socius Ընկեր. կցորդ. հաղորդ. բաժանորդ, ձեռնտու եւ համախոհ. պաշտօնեայ. (լծ. պ. սէհպ, սահըպ. այսինքն եարան, եօլտաշ, րէֆիգ ).
Զուօղ. օժընդակ կամ ձեռնտու. եւ կին՝ որ զայլ կնոջ այր խլէ կամ սիղիխ առնէ, զուօղ կոչի։