maid-servant, female domestic, waiting-maid, or waiting-woman.
Ռեբեկա, եւ նաժիշտք իւր։ Դուստրն փարաւոնի, եւ նաժիշտք նորա։ Առաքեաց զնաժիշտ մի։ Տայ կերակուր ընտանեաց, եւ գործ նաժշտաց.եւ այլն։
first;
firstly, in the first place, at first;
— քան, before, ere;
— քան զամենայն, first of all.
Լսել նախ առաջին արժան է, եւ ապա գործել։ Նախ առաջին՝ ծառայիցն դնէ տիրասէրս լինել. երկրորդ անանդամ, եւ այլն. (Փիլ.։)
cf. Նախագոյակ.
Ինքն բարեգործօղն՝ ի բարւոջն ըստ գերազանցութեան նախագոյ։ Ամենայն յաւիտենի եւ ժամանակի, եւ ամենայն զիա՛րդ եւ իցէ էի՝ նախագոյ սկիզբն եւ պատճառ։ Եւ պարզաբար՝ որ ինչ զիա՛րդ եւ իցէ է՛՝ ի նախագոյէն եւ՛ է, եւ՛ հնարաւորի, եւ՛ ապրի. (Դիոն. ածայ.։)
founder or institutor;
preposition.
Թռուցանէ զհոգիդ, եւ թեթեւացուցանէ՝ յերկնային ճանապարհն առաքելով. եւ մանաւանդ ի նախադիրս շինես զգործակից մարմինդ. (Մաշկ.։)
Providence;
foresight, prevision, care.
Արարչագործն ըստ ծայրագունին իւրոյ նախախնամութեան՝ շարամանեաց ընդ բնաւորականսն զանձնականսն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Զ։)
perfect in itself;
finished or accomplished beforehand;
—ք, premises.
Գերագոյն լոյս, նախակատար ինքնակատար պետութիւն։ Նորին քան զամենայն բան եւ միտս ինքնակատար եւ նախակատար իմաստութեան։ Անկարօտն եւ նախակատարն։ Ի նախակատար կատարողագործութենէն համեմատաբար լցեալ կատարելագործի։ Իւրաքանչիւր ոք հաղորդ լինի՝ նախակատարին կատարմամբ. (Դիոն. երկն.։)
elementary, primary.
Զհովուականն ախորժելով ընկալեալ գործն, որ է իշխանութեան եւ թագաւորութեան նախակրթական. (Փիլ. լին. ՟Ա. 59։)
provident, foreseeing.
Նախահայեացդ աչօք նկատեալ զպատժապարտիս չարագործութիւն՝ եւ յօրինեցեր. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
Կենդանեաց ոմանք գործասէրք, եւ կէսք նախահոգակք։ Մեղու իմաստուն, եւ մրջիւն յառաջախոհ, իմաստունք եւ նախահոգակք. (Առ որս. է։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Նախախնամեմ.
Իբրեւ զնախահոգացեալն իմն գործ՝ խնդրեաց զըղղձալին իւր (զմարմին յիսուսի). (Բրսղ. մրկ.։)
to undertake;
to presume;
to preelect;
to promote, to raise, to exalt;
to consecrate or ordain.
προχειρίζω, -ομαι, προχειρέω prompte aggredior, praesumo, instituo, designo, commendo, destino, eligo, ordino, creo. Ձեռներէց լինել առնել ինչ. ընձեռել կամ ընծայել զանձն կամ զայլ ոք. յառաջ մատուցանել. ընտրել եւ ձեռնադրել.
to predict, to foretell, to prophesy.
հոգեկիրքս զհանդերձեալ աստուածորդւոյն զսքանչելագործութիւնս նախաճառեալ աստուածաբանեցին. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
prediction, prophecy.
Ապառնեացն մարգարէականս նախաճառութիւնս։ Զնորայն նախաճառութեանց սորայս կատարելագործութիւնս զճշմարտութիւն հաւատարմացոյց. (Դիոն. եկեղ.։)
presumptuous, arrogant;
—ք, portal.
Լեզու ունիս, նախամուտ ինքնագործել քեզ զմեղս. (Մաշկ.։)
predisposition.
Զի՞նչ արդեօք իցէ նախայօժարութիւն։ Ախորժելն վախճանին է, իսկ նախայօժարութիւն՝ որոց մերձ առ վախճանն։ Ամենայն գործոյ՝ նախայօժարութիւն առաջնորդէ. եւ սկիզբն մեղաց եւ արդարագործութեան՝ նախայօժարութիւն ընդ դատաստանաւ է. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Բ. ՟Լ՟Թ։)
Ե՛ւ զկամակորն ի նախայօժարութենէ գործողին սովոր ես թողուլ, ի վեր քան զբան գոլով մարդարսէր. (Սարկ. աղ.։)
delineated or designed beforehand;
prototype, original.
Օրինա՛կ լիջիր, որպէս զպատկեր ինչ՝ որ առաջի կայցէ, նախանկար գործոց բարեաց. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
Նախանձաւոր օրինացն են։ Նախանձաւոր գործոց բարութեան։ Նախանձաւո՛րք լերուք շնորհացն, որ լաւն են։ Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն։ Զի նոցա նախանձաւորք լինիցիք. (բայց լաւ է նախանձաւոր լինել ի բարիս յամենայն ժամ. եւ այլն։)
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Ի գովելն պարտ եւ արժան է նախաշաւիղ առնել ըստ տեղւոյ պատճառին. ապա գնել զազգն։ Ի բաղդատելն պարտ է նախաշաւղաւն վառել։ Եւ գործեսցես զնա առաջին նախաշաւղաւն. (Պիտ.։)
Ճառել զարդատայ որպէս զգործակցէ եւ զհաւասար ճգնողէ մերոյ նախաշաւիղ եւ լուսաւորութեանց նահապետի. (Խոր. ՟Բ. 89։)
first cause, author (God).
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
foretelling, predicting.
Մարդկան սիրելի՝ յաղագս փրկագործութեան, հրեշտակաց նախապատմելի՝ յաղագս աստուածութեան. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
Առ աշակերտսն դարձուցանէ զբանն իբր ի նախասկիզբն գործոյս. (Լմբ. տնտես.։)
presanctified.
προγιασμένος praesanctificatus, anteconsecratus. Կանխաւ քահանայագործեալ. առաջուց սրբացուցած.
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
Ի գաւառն այրարատեան զնախավկայսն Քրիստոսի, ուր Գայիանէն եւ Հռիփսիմէն կային՝ իւրեանց հանդերձ գործակցօքն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
cf. Նախագիտութիւն.
Վասն նախգիտութեան, որ աստուծոյ միայն է գործ։ Տե՛ս զնախգիտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
preposition.
Նախադիրս ծննդագործ է բան, եւ զծնելոցն չափսն ներառնու։ Նախդիր ասի, զի նախ եդեալ լինի քան զանուն եւ զբայ. (Երզն. քեր.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
որ եւ ՆԱԽԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Որպէս թէ սկզբնաւորութիւն երգոց եւ նուագածութեանց. ... այլ վարի որպէս Նախադուռն գործոց՝ մանաւանդ բանից. այն է առաջաբան. նախաշաւիղ. προοίμιον prooemium, praefatio, praeludium. առաջաբանութիւն.
Որոյ նախերգանն՝ տրտնջական զտեղւոյ հարկի գործոյն. (Արշ.։)
to prelude;
to make a preamble.
προοιμιάζομαι . Նախերգան առնել. կանխաւ ասել.
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
Այլ ամենայն բարեգործութիւնք՝ նախընծայք են աստուծոյ. իսկ աղօթքն առաջի նորա կալով խնդրուածք բարեաց են ի նմանէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Նախնի բանն ճշմարիտ գոլով, իբրու՝ հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
valiantly, bravely.
Նահատակաբար զբոլորեսին յիւրաքանչիւրումն զօրացուցանելով ի բարեգործութեան. (Պիտ.։)
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
Զչարագործութեան նամակն՝ որ զմէնջ գրեալ է, գործովք բարեօք ջնջել կարասցուք. (Կոչ. ՟Բ։)
to moisten, to wet;
to water.
Զցամաքեալս տնկոցն նայացուցանեն երկրագործք. (Պիտ.։)
cf. Նայեցուած.
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
cf. Նայեցուած.
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
look, sight, aspect.
Զյայրատ նայեցածսն ի տանջանս հրաւիրէ։ Զյայրատ նայեցածսն յառաջ քան զգործսն հրամայէ խափանել, զի մի՛ երբէք եւ ի գործսն եւս գայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Հետեւիմք ի նանիր գործոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
Զբերս գործոց նանրութեանց։ Զիա՛րդ ի մէջ նանրութեան զամբարշտացն աթոռս բամբասեցից. (Նար. ՟Թ. Նար. կ.։)
backgammon;
cf. Տապալի;
խաղալ ի —, to play at dice.
dyer.
Նարօտաներկս լինել (հրէից), եւ օդագործս, եւ որ այլ այսպիսիս. (Պիտառ.։)
cf. Նաւաստ.
ναύτης nauta, navita ναύκληρος nauclerus. Նաւավար՝ որպէս պաշտօնեայ եւ գործաւոր ի նաւի.
Նաւազք ոմանք, եւ կամ երկրի մշակք։ Զնաւազս, եւ զերկրագործս։ Ո՛վ նաւազք ու՞ր երթայք։ Վտանգ նաւազացն. (Փիլ. (ուր գրի եւ նաւազանցն. ուստի եւ Հին բռ. յարմարէ, նաւազունք)։)
to build a ship.
ναυπηγέω navem fabrico. Կառուցանել զնաւ. նաւ գործել.
fit for shipbuilding purposes.
ναυπηγήσιμος navibus fabricandis aptus. Որ ինչ հայի ի կառուցումն նաւի, կամ առ նաւագործութիւն.
cf. Նաւագործութիւն.
shipwreck.
Ընդէ՞ր նախ քան զնաւակոծութիւն՝ նաւաբեկութիւն (յն. նոյն բառ) անձին գործիցես. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։)
cf. Նաւագործութիւն.
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Միումն հաւանեալք հրամանի առաջիկայի տեառնն՝ իբրեւ նաւաստւոյ վարչի։ Իբրեւ նաւաստի ի նաւի, եւ իշխան ի քաղաքի, զօրավար ի պատերազմի։ Նաւաստւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն, եւ ուղիղ վարել։ Թողեալ նաւաստւոյն զքեղիսն, եւ նաւազքն զայլ եւս զգործիս, զձեռսն յաղօթսն պարզեալ տարածանէին. (Փիլ.։)
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
to steer a ship.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին եւ նաւաստին։ Ընդ նաւաստողին՝ միայն ընդ գեղեցկութիւն հրաշացեալ է (անմիտն), ոչ ընդ գործն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
envy, rancour;
ill-will.
βασκανία fascinatio. որ եւ ՅԱՉԱՂ. ՅԱՉԱՂՈՒՄՆ. Չարակնութիւն. մախանք. զչարիլն առ նախանձու. ռմկ. աչքիլելն. նազար. իբրեւ գործ չարակնութեան. նախանձ.
cf. Յապաղեմ.
Ի ձեռն գրգանաց փափկութեան իւրեանց յապաղեցուցանէին զնա ի պահելոյ զօրէնսն։ Ինքեանք ոչ գործէին, եւ զայլս եւս ի գործելոյ յապաղեցուցանէին. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟բ. թես.։)