Entries' title containing սար : 258 Results

Հաւասարապէս

See full entry →

adv.

equally.

NBHL (8)

ՀԱՒԱՍԱՐԱՊԷՍ ἵσως aequaliter, aeque ἑξ ἵσου ex aequo, pariter. որ եւ ՀԱՒԱՍԱՐ, ՀԱՒԱՍԱՐԱԲԱՐ. Հաւասարութեամբ. անխտիր. զուգապէս. նոյնպէս. միապէս. ոչինչ ընդհատ. առ հասարակ. հաւսար.

Բնական հաւասարապէս կալեալ որդի զհայրենի աստուածութեան պատիւ. (Նանայ.։)

Զամենեսեան հաւասարապէս կոչէ։ Հաւասարապէս խնամէ. (Ոսկ. յհ.։ Սահմ. ՟Ը։)

Ամենից տիրօղ հաւասարապէս. (Նար. ՟Գ։)

Հաւասարապէս կրեմք՝ որքան ի բնութեան եմք. (Շ. թղթ.։)

Փորձութիւն ինչ եւ մահ հաւասարապէս հասանեն ի վերայ ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)

Երեքեան նոքա հաւասարապէս ի կատարածի անդ եդին. (Իգն.։)

Զամենայն գաւառն երուսաղէմի հաւասարապէս կոչեն հրէաստան. (Բրսղ. մրկ.։)


Հաւասարաջերմ

See full entry →

s.

isotherme.


Հաւասարասէր

See full entry →

adj.

just, equitable.

NBHL (1)

Արդարադատ եւ հաւասարասէր կշիռս ունելով յամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 23։)


Հաւասարասրուն, ից

See full entry →

adj.

equicrural, isosceles.

NBHL (3)

ἱσοσκελής cruribus aequalibus constans. Որոց սրունք կամ կողմանք են հաւասար.

Երկոցունց եռանգիւնիցն հաւասարասրունն զմի ընկալեալ է բնութիւն։ Ոմն հաւասարասրունն, եւ միւսն եռակրկին։ Մինն միոյն ի հաւասարասրուն եռանգիւնոյն շարամանեալ։ Որ ոչ սանդղատեսակ իցէ, այլ հաւասարասրուն. (Պղատ. օրին.։)

Եւ ոչ հաւասարասրունք կոչին (եռանկիւնք), այն են՝ որ ի կողից իւրեանց երկու միայն ունին կողս հաւասարս. (Եւկղիդ.։)


Սպասարար, աց

See full entry →

adj. s.

serving, providing, purveying;
functionary.

NBHL (2)

Զաբէլ սպասարար եւ գահաւոր. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Պետրոս արմատ բարի, եւ սպասարար հուր. (Ճ. ՟Ա.։ 7)


Չաւասարիմ

See full entry →

vn.

not to be equalized or equalled.

NBHL (2)

ՉԱՒԱՍԱՐԻԼ. Իբր Անհաւասար լինել.

Հազար ամ աստէն տանջանք չաւասարին ժամու միոյ անդ տանջանացն. (Վրք. հց. ձ։)


Սարաբարձր

See full entry →

adj.

high-topped, very high or elevated, lofty.

NBHL (2)

Ուր իցէ սար բարձր. լեռնաբեռձ. բարձրագագաթն.

Յակն աղբերն ի ներքոյ սարաբարձր մեհենատեղոյն հերակլոյ. (Բուզ. ՟Գ. 14։)


*Սարած

See full entry →

adj.

varnished.


Սարակ

See full entry →

s.

mare, brood mare;
small height, upland, hill.

Etymologies (2)

«ռանւոր, գործաւոր». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործա-ձուած Հաւաք. էջ 56 (իսկ Գաւաշուց երկիրն՝ տուն վեցքիմ, տուն սարակ մ', տուն հաւ մ՝) և ժմնկգր. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ էջ 123)։

ԳՒՌ (dialectal) Գործածական է Մկ. Շտ. Սլմ. Վն. սարակ ձևով և «օրականով աշխատող բան-ւոր» իմաստով, որից սարակախափան «գոր-ծից դադար՝ որևէ արգելքի պատճառով»։

NBHL (2)

Փոքրիկ սար.

Դարանամուտք եղեն ի սարակն, որում եղբարսն կոչէր. եւ կալեալ զառաջս կրճիցն՝ զբազումս ի նոցանէ սատակէին. (Ղեւոնդ.։)


Սարակինոս, աց

See full entry →

s.

Saracen.


Սարահարթ

See full entry →

adj. s.

flat-topped;
table-land.

NBHL (2)

Որոյ սարն է հարթ՝ իբրեւ զհովիտ. հովտաձեւ.

Ի լանջակողմանսն, կամ ի սարահարթ տեղիս, պարարտաբոյսք. (Փարպ.։)


Սարանամ, ացայ

See full entry →

vn. fig.

to become elevated, to appear high;
to take ill, to be or get angry;
not to deign to.

NBHL (2)

Բարձրանալ որպէս սար. բարձրամտիլ. դժուարիլ. զայրանալ, զչարիլ.

Ասացէք ցեղեկիա. եւ սարանայր կոչել զեզեկիա՝ արքայ. (Ոսկ. ես.։)


Սարապիս

See full entry →

cf. Սերապիս.


Սարաս, ի

See full entry →

s.

form, fashion, manner, resemblance;
custom, habit, usage;
յայնմ —ի, in that state;
ըստ —ի, so as, as;
այսպիսի —իւ, so, in such a manner.

Etymologies (1)

, ի, ռ հլ. «տարազ, ձև, կերպ» Խոր. Պիտ. Արծր. Նար. որից սարասիլ Պիտ. Քեր. քերթ. նմանասարաս Գնձ. լուսա-սարաս Գիւտ. իւրեանցասարաս Պիտ. սխրա-սարաս Նար. խչ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. ծովասարաս ԱԲ. նաև սարասել «յարմարել, կարգել?» Տիմոթ. կուզ. էջ 320։

NBHL (8)

Մարմնով արտափայլեալ, սարասիւք անճառ, խորհրդակցութեամբ մեծ. (Խոր. ՟Գ. 67։)

Զմտերմագոյնն տեսանելով սարաս վարդապետութեան։ Աղիտագործ սարսիւ լցեալ։ Սարաս չարութեան։ Ըստ ոչ սովորական սարասի։ Մերկագոյն յիւրոցն սարասից. (Պիտ.։)

Ըստ նմին եղեալ սարասից։ Գործնական սարասիւ. (Մաքս. եկեղ.։)

Պատկան սարսիւ խաբեաց՝ քան թէ յաղթեաց. (Նար. մծբ.։)

Անիմանալի սարասիցն տիպք. (Արծր. ՟Ա. 3։)

Այլ սարս է գրոց զմինչդ դնել յանյայտական ժամանակի։ Մինչն սարաս է աստուածային գրոց՝ եդեալ սահման անհասկանալի. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)

Ըստ անուանն հաստատագրեալ է յերկնիցն սարասոյ. (Երզն տէր. ի Համամայ։)

Այսպիսի սարասիւ յերկարեալ ամս իսկապէս. (Սամ. երէց.։)


Սարասիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to be affected by.

NBHL (2)

Մովսէս սարասեալ տարփմամբ՝ ոչ հանդիպեցաւ. (Քեր. քերթ.)

Որ ըստ նմին կարգի իմն գոգցես թէ օրինօք վարին բնաւորապէս սարասեալ յանձինս. (Պիտ.։)


Սարատակ, աց

See full entry →

s. zool.

tinnunculus or kestrel.

NBHL (1)

Անուն զբուս եւ զսարատակս ըմբռնեալ առ լեռնոտամբն կասաբեյա՝ շրջեցուցանէր, բազէ զնոսա կարծեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)


Սարատան

See full entry →

s. ast.

Cancer.

Etymologies (1)

«խեցգետին կենդանակերպը» Երզն. երկն. թ. որ և սարաթան «խեցգետին հիւանդութիւնը» Մխ. բժշ. 113։

NBHL (1)

Մտանէ արեգակն ի խեցգետինն, որ է սարատանն. (Երզն. երկն.։)


Սարաւանդ

See full entry →

cf. Սարաւանդակ.

Etymologies (3)

«հրուանդան, ծովի կողմը բարձրացած տեղ» Պտմ. աղէքս. որից սա-րաանդակ Ագաթ. Կղնկտ. հրտր. Էմինի. էջ 189. Պիտ. որ և սարևանդակ Կղնկտ. հրտր. Էմ. 163, 173. սարաւանդել «բարձուն-քի վրայ մի շէնք կանգնեցնել» Պղատ. օրին. 162. սարաւանդիլ «մի բարձր տեղ նստիլ» Մագ. թղ. 140, 182։

= Կազմուած է հյ. սար և -ւանդ բառերից. վերջինիս վրայ ընդարձակ տե՛ս բարձրա-ւանդակ։

ՆՀԲ «սար... կարկառել աստի և ան-դըր»։ Lag. Urgesch. 302 սար բառից -vat մասնիկով։ Հիւնք. նաւասարդ բա-ռից։ -րանդ բառը պրս. լինելով՝ կարե-լի էր կարծել, որ ամբողջ բառը իրա-նեան բարդութիւն է՝ իբր *sarband ձևից փոխառեալ, որից հետևելու էր նաև թէ սար «գագաթ» էլ պրս. փոխա-ռութիւն է. բայց հմմտ. բարճրաւան-դակ, որ կազմուած է նոյն պրս. -ւանդ ձևի և բնիկ հայ բարձր բառի բարդու-թեամբ։

NBHL (4)

Հասեալ կալաք զյայտնի սարաւանդ մի հնդկական ծովուն։ Արտաքոյ ի սարաւանդակ վայրի էր դարեհ։ Կացեալ մնացաք աւուրս ութ ի վերայ սարաւանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)

Ի տեղի մի յարեւելս կոյս ի սարաւանդակի ի բարձրաւանդակ աւազին տեղի մի. (Ագաթ.։)

Ի ծովեզեր կողմն տեսի յարուցեալս յերկրէ հրուանդանս իմն եւ սարաւանդակս. (Պիտ.։)

Մերձ առ սարաւանդակ լերինն կովկասու. (Կաղանկտ.։)


Սարաւանդակ, աց

See full entry →

s.

cape, headland, promontory, foreland.

NBHL (4)

Հասեալ կալաք զյայտնի սարաւանդ մի հնդկական ծովուն։ Արտաքոյ ի սարաւանդակ վայրի էր դարեհ։ Կացեալ մնացաք աւուրս ութ ի վերայ սարաւանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)

Ի տեղի մի յարեւելս կոյս ի սարաւանդակի ի բարձրաւանդակ աւազին տեղի մի. (Ագաթ.։)

Ի ծովեզեր կողմն տեսի յարուցեալս յերկրէ հրուանդանս իմն եւ սարաւանդակս. (Պիտ.։)

Մերձ առ սարաւանդակ լերինն կովկասու. (Կաղանկտ.։)


Սարաւանդեմ, եցի

See full entry →

va.

to build altars in high places.

NBHL (1)

Զպատկերս եւ զբագինս եւ զտաճարս եւ զվերնատունս սոցունց իւրաքանչիւրոց սարաւանդեցին. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)


Սարաւանդիմ

See full entry →

vn.

to sit in high;
to tower;
to be of very ancient lineage.

NBHL (3)

Բարձրանալ իբրեւ սարաւանդ, կամ բազմիլ իբրեւ ի վերայ սարաւանդակի. եւ Գերամբարձեալ. վերանստեալ. բարձրածայրեալ. եւ Ծագեալ ի բարձանց կամ ի բնոյ անտի ազգին.

Այն՝ որ բնակեալ է ի բարձունս, եւ սարաւանդեալ յիւրում առանձին բարձրութեան։ Յիւրումն առանձին անցեալ սարաւանդեալ բարձրութեան. (Ճ. ՟Ա.։ Մագ. ՟Ե. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Թ։)

Յապետոսթեան ես, եւ անտարակոյս հայկեան՝ ի սիսակայ սարաւանդեալ. (Մագ. ՟Չ։)


Սարաւոյթ

See full entry →

s.

edifice built on high, terrace.

Etymologies (1)

«բարձրաւանդակ, դիտանոց կամ բարձր պալատ» Մխ. այրիվ. էջ 61. Կիր. պտմ. (Տրդատի ապարանքի համար է ասում). գրուած սարաւութ «եկեղեցու բակի մէջ կրօնաւորի յատուկ բնակարան, առաջ-նորդարանի շէնքը» Առաք. պտմ. 225. նոյն բառն է և ասրոյթ, որ ունի Բառ. երեմ. էջ 81՝ դստիկոն բառի բացատրութեան մէջ։

NBHL (1)

Ի գիւղաքաղաքէ դառնայ, ուր զարմանալի սարաւոյթն է տրդատայ. (Կիր. պտմ.։)


*Սարբի

See full entry →

s.

emporium of corn or flour, granary.


Սարբնայ

See full entry →

cf. Սարբինայ.


Սարբինայ

See full entry →

s.

vine-trellis.

Etymologies (4)

կամ նաև սարփինայ, սար-բնայ «խեչակ, բոյսը բարձրացնելու նեցուկ» Վստկ. 56, 61, 63, 181. արդի գրականում «խաղողի որթը վրան բարձրացնելու համար շինուած փայտեայ կազմած, թրք. ասմա-լըխ»։

= Կաոմուած է պրս. ❇ sar «գլուխ» ︎ binā «շէնք» բառերից, sar «գերան. սիւն, կազմածի փայտ, նեցուկ» նշանակու-թեամբ գործածուած ենք գտնում Ղրբ. սար «գորգ գործելու կամ ջուլհակի ոստայնի ամենաբարձը գերանը, որի վրայից կա-խուած են հինածները», վրաց. სარი սարի «որթատունկի տակի նեցուկը», հյ. սարի «կայմ, սիւն», վրաց. სარვა սարվա կամ მოსარა մոսարվա «որթատնկի տակ յենարան դնել».-իսկ binā, որից արևել. թրք. bunā նշանակում է «որթատունկի առջև բարձրացած թումբի թեք մասը կամ լանջը, որի ետին գտնւում է որթատունկը». գործա-ծական է նաև Սալմաստի հայոց բարբառում։ Ամբողջը փոխառեալ է պարսկերէնից, որի գոյութեան ապացոյց է ասոր. [syriac word] sarbinā «ցից կամ սարբինայ», գործածուած արդէն Սիր. իբ. 18 (Brockelm. Lex. syr. 505բ)։ -Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. սmրբ'mնm կամ սmրբ'ինի, Զթ. սայբ'ունո, սարբ'ունո «խաղողի որթի նեցուկ»։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Եւդ. ❇ särpánδ̄ «սարբինայ» (Յուշարձան 329)։ Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել ի ձայնի պատ-ճառով։


Սարգեմ

See full entry →

va.

to make ready.


*Սարկեմ

See full entry →

cf. Սարգեմ.


Սարդ, ից

See full entry →

s. zool. bot.

spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling. laurel, baytree.

Etymologies (7)

, ի հլ. «Լիբանանի մայրի, cedrus Libani» (այսպէս ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 144. սխալ է դնել ըստ ՆՀԲ «դափնի կամ նոճի») ՍԳր. Ագաթ. Փիլ. լիւս. 169. Եփր. երաշտ. 209. որից սարդի Վեցօր. Չ2. Մխ. առկ. սարդիատունկ Նար. տաղ։ 465. սարդենի Պղատ. օրին. Երզն. քեր Մագ. թղ. էջ 221. սարդենեան Մագ. ոտ. խչ. սարդենասեր «սարդենի ծառից ւառա-ջացած» Նար. խչ.

, ի հլ. «մամուկ, գործարար մի-ջատը» ՍԳր. Վեցօր. 121. Փիլ. լիւս. Նար. 257, որից սարդիոստայն ՍԳր. Վեցօր. 121 Ոսկ. մ. բ. 24. Ճառընտ. սարդանկու «նըր-բահիւս» Փիլ. տեսակ. 20. սարդաբոյն (նո-րագիւտ բառ) «սարդի ոստայն» Վրք. և վկ. Բ. 447։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'z-ti ձևից. ման. ռամասն տե՛ս սարի։

Canini, Et. etym. 121 պրս. [arabic word] kārtana հոմանիշի հետ։ Գարագաշեան (անձնական)՝ ծագում է սարդ «դափնի» բառից՝ ըստ նմանութեան յն. δαϰνη «դափնի» և պրս. [arabic word] tafīn «տար-դոստայն» բառերի։ Müller, Armen. TI թ. 57 յն. ϰώϑω «մանել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 489 չի ընռունում աւս մեկնութիւնը, որովհետև ր և λ տարբեր են և յունարէնի նախաձևը կասկածելի է։ (Osthoff կցում է լտ. colus «իլ» բառին. հայը ենթադրում է միայն հնխ. k'rti-կամ k'rdhi-ձևը)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է Petersson (տե՛ս սարի)։

ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზარდლი զարդլի կամ დედა-ზარდილი դեդա-զարդիլի «սարդ». վերջինս բուն նշանակում է «մայրիկ սարդ», որի համար հմմտ. գւռ. մամուկ «սարդ» մամ «մեծ մայր» բառից.-նախաձայն զ-ի համար հմմտ. Հմշ. զայթ։

«մի տեսակ թռչուն. սարեակ, տարմահաւ» Գաղիան.։

NBHL (10)

Անուն ծառոյ. որ եւ ՍԱՐԴԻ.կարծեքեալ նոյն ընդ δάγνη laurus. Դափնի կամ դաբնի. ... Այլ ի սուրբ գիրս երեւի դնիլ՝ որպէս κυπάρισσος cupressus. այն է կիպարիս, նոճ, կամ սարոյ.

Զսարդն եւ զսարոյն եւ զկաղամախն։ Սարդիւն եւ սօսիւ եւ նոճով։ Սարդն եւ սարոյն եւ նոճն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ կ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 8։)

Թեզոչն եւ սարդն եւ սարոյն. (Ագաթ.։)

Կաղամբք յորթոյ խուսափեն, եւ սարդք. (Փիլ. լիւս.։)

Զոստայնս սարդից անկանեն։ Սարդի ոստայն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։ Սղ. ՟Չ՟Ը. 12։ Յոբ. ՟Ը. 14։ Տե՛ս եւ ի բառն ոստայն։)

Զսարդ ո՞չ տեսանես, ո՛րչափ եւ որպիսի եւ ի՛բր սքանչելի իմն։ Սարդք ինքնուսմնակի զայնս որք յանկանելն զբարակագործութիւնսն կազմեն. (Փիլ. լիւս.։)

Որպէս ճանճք զազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։

ψαρός, ψάρ avis variis distincta maculis, et sturnus. Անուն թռչնոյ, որ է խայտաբղէտ հանգոյն մողէզի կամ սարդի.

Փսարոս, սարդ. (Գաղիան.։)


Սարդաբոյն

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարդախոտ

See full entry →

s. bot.

spider-wort, anthericum ossifragum.


Սարդանկու

See full entry →

adj.

woven by a spider, as thin or fine as a cobweb.

NBHL (2)

ἁραχνουφής ab araneis textus, tenuissimus. Իբրեւ ի սարդէ ոստայնանկեալ. բարակաման. նրբաթել.

Պատմուճանս սարդանկուս եւ սպիտակս ունին. (Փիլ. տեսական.։)


Սարդեղունգն

See full entry →

s.

sardonyx.

NBHL (1)

Տենչողաբար ... զսարդեղունգնն եւ զասպիս եւ զկարկեհանն խնդրելով. (Բրս. ընչեղ.։)


Սարդենասեր

See full entry →

adj.

produced by the laurel, lauriferous, bay.

NBHL (1)

Ի սարդ տնկոյ՝ ի դափնոյ կամ նոճէ սերեալ, բուսեալ, կազմեալ.


Սարդենեան

See full entry →

cf. Սարդենի.

NBHL (3)

Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոց մեզ սաբեկան. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Սարդենի գաւազանաւ պար գալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)


Սարդենի

See full entry →

adj. s.

laurel;
cf. Սարդի.

NBHL (3)

Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոց մեզ սաբեկան. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Սարդենի գաւազանաւ պար գալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)


Սարդի, դւոյ

See full entry →

s.

laurel.

NBHL (2)

Սարդ տունկն. սարդենի.

Բնակեցոյց զայլս ի յանտառս, որպէս զմայրս, զսարդի, եւ զնոճի. (Մխ. առակ. ՟Ի։)


Սարդիոն, աց

See full entry →

s.

cornelian.

Etymologies (2)

, ի հլ? «մի տեսակ ազնիւ քար» ՍԳր. իսիւք. Տօնակ. Մագ. Խոր. աշխ. որից սարդեղունգն Բրս. ընչեղ.։

= Յն. σάρδιον «cornaline կամ sarde կո-չուած ազնիւ քարը». ծագում է Լիւդիոյ մայ-րաքաղաք 2άρδεις-ի անունից? (Boisacq 853). յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. sar-dius, վրաց. სარდიონი սարդիոնի. (իսկ հյ. սարդեղունգն թարգմանաբար շինուած է յն. σαρδόνυς «sardoine» բառից)։-Հիւբշ. 377։

NBHL (3)

Բառ յն. լտ. σάρδιον եւ σάρδιος, σάρδινος sardius, sarda, sardinea gemmacarniola (որպէս թէ ի սարդիս քաղաքէ լիդացւոց, կամ ի սարդենիայ կղզւոյ). Քար պահուական՝ կարմիր ի գոյն մսոյ, է՛ որ թափանցիկ, եւ է՛ որ անթափանց՝ քանդակելի. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Է. 8։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 11. 12։ Յայտ. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Ա. 20։)

Ո՛չ սարդիովն զգեցեալ էին, եւ զմրուխտ, եւ զապազիովն. (Իսիւք.։)

Լինի ի սահմանսն յայնոսիկ ակն սարդիոն, եւ ոսկեքար. (Խոր. աշխարհ.։)


Սարդիոստայն, ից

See full entry →

s.

cobweb, spider's web;
սրբել զ—ս, to sweep down the cobwebs;
— ձգել ծածկոյտ զերեսօք, to hind behind a cobweb, to try to conceal what is manifest, to cover with pretexts.

NBHL (2)

ՍԱՐԴԻՈՍՏԱՅՆ կամ ՍԱՐԴԻ ՈՍՏԱՅՆ. ἁράχνη aranea. Ոստայնն սարդի. մամուկի թել ... cf. ՍԱՐԴ, եւ ՈՍՏԱՅՆ.

Զհելլենական մոլորութիւնն որպէս սարոստայն եղծանէր. (Ճ. ՟Ա.) (գրեալ էր՝ սարդոստայն)։


Սարդոյ

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.

Etymologies (2)

«Սարդենիա կղզուն յատուկ թու-նաւոր մի խոտ» Ռոշք. ունի միայն ՀԲուս-§ 2z1z.

= Լտ. sardoa (herba) «mélisse խռառ. որ Սարդենիայում թունաւոր է»։


*Սարդոստ

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարդոնեան

See full entry →

adj.

sardonian;
— ծաղր, — laughter;
risus sardonicus.


Սարեակ

See full entry →

cf. Սարեկ.

Etymologies (5)

«մի տեսակ թռչուն. կեռնեխ, տարմահաւ ևն» Վեցօր. 163, 174. Մխ. ար. Բժշ. Արշ. փիլ. (լուսանցքի վրայ). բոլորի մէջ էլ գրուած է ռմկ. սարիկ կամ սարեկ ձևով. (սրանից նաև ցախսարեկ Մխ. ա-ռակ). այնպէս որ բառարանների նշանա-կած և արդի գրականի մէջ ընդունուած սա-րեակ ձևը վկայուած չէ։

= Պհլ. *sārīk ձևից փոխառեալ. հմմտ. [arabic word] sār «սարեակ», ❇ sar-i-sabz «է տեսակ իմն սարեկի, որ լինի կանաչե-րանգ», [arabic word] sarič̌a «է փոքրիկ թռչուն իմն, որ ունի զտուտն երկայն և յաճախ յա-փունս ջուրց շրջագայեալ՝ փերևետէ զտուտն իւր» (որից թրք. ❇ serče «ճնճղուկ»), ❇ [arabic word] saraǰ, sāruǰ, [arabic word] ︎ sārunǰ «է ա-նուն փոքրիկ թռչնոյ միոջ յազգէ լուսինեկի որ քաղցը և անոյշ երաժշտեալ եղանակէ», [arabic word] sārak «է թռչուն ինչ քաղցրաձայն, որ լինի յոյժ սեաւ ըստ մեծութեան յոաս-պի, զոր ոմանք կարծեն լինել հէզարտէս-թան», ❇ sārū «է թռչուն իմն թխե-րանգ, որ լինի ի Հնդիկս»։ Սրանց մէջ ամէ-նից աւելի յարմար ձևերն են sārī՝ որ տա-լիս է պհլ. sarīk (սրանից կարող է գալ հյ, սարիև) և sarīč̌a՝ որի նուազական մասնիկը կարող էր թարգմանուել հյ. -եակ։-Իրանե-ան ձևերի հետ կարելի է համեմատել սանս. kari, cārikā, sārikā, լիթ. šárka, հպրուս. sarke, սերբ. srāka, լեհ. sroka, ռուս. сорo-ka, հսլ. svraka, ալբան. sore, բոլորն էլ թռչունների անուններ, որոնց նախաձևը դրւում է բնաձայն k'er, k'or-, k'r-արմատը (Pokorny 1, 414, Trautmann 299)։-Հիւբշ. էջ 236։

Նախ ԳԴ կցեց պրս. սար, սարէճ, սարէք ձևերին։ Böttich. Arica 67, 101, Lag. Urgesch. 765 պրս. sar։ Lag. Arm. Stud. § 1963 յն. σελευxίς սրանից ւունացած մի ձև' է։ Հիւնք. պրս. ša-rak «սոխակ»։ Petersson KZ 47, 270 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. çari-, çārika-, ռուս. coрoka, լիթ. šarka ձևե-րին, առանց նկատի առնելու իրանա-կան ձևերը։ Նոյնը օրինակում է Pokor-ny 1, 414։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ώάρ «սարեակ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. Վն. սարէկ, Ալշ. Մշ. սարեգ, Խրբ. սարէք, Մկ. սիվ-սարիկ (որ է սև-սարեկ)։

ՓՈԽ (borrowing) Սրանի՞ց է լազ. սուրիկի «սարեկ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 418)։-Patrubány SA 1, 312 մեզանից է դնում հունգ. seregély «սարեակ»։

NBHL (2)

Սարիկք եւ տարմահաւք (յն. մի բառ, սէլէւգի՛ս)։ Տրմահաւն եւ սարիկն (յն. մի բառ) առնուն հրաման սատակել զմարախս. (Վեցօր. ՟Ը։)

Ճճուողութեանն, զոր ճնճղուկն եւ սարիկն՝ աւելագոյն իմն յորդորէի. (Արշ.։)


Սարեկ, աց

See full entry →

s.

black-bird.

NBHL (2)

Սարիկք եւ տարմահաւք (յն. մի բառ, սէլէւգի՛ս)։ Տրմահաւն եւ սարիկն (յն. մի բառ) առնուն հրաման սատակել զմարախս. (Վեցօր. ՟Ը։)

Ճճուողութեանն, զոր ճնճղուկն եւ սարիկն՝ աւելագոյն իմն յորդորէի. (Արշ.։)


Սարեկիկ

See full entry →

s.

finch, chaffinch.


Սարեմ

See full entry →

vn.

to threaten, to cry out against.


Սարեփթուհի, հւոյ

See full entry →

s.

Sareptan.

NBHL (2)

Կինն որ ի սարեփթայ քաղաքէ սիդոնացւոց.

Զայս ուսանիմք ի սրբոյ մարգարէէն եղիայէ, եւ սարեփթուհւոյն. (ՃՃ.։)


Սարիկ, րեկաց

See full entry →

s. zool.

sarigoy, opossum.

NBHL (1)

cf. սարեակ։


Սարիք, րեաց

See full entry →

s. mar.

cord, band, rope, chain;
— նաւու, rigging.

NBHL (5)

σειρά catena, funis series. Սիրայ. չուան. տոռն. շխթայ. կապ. կապանք. (լծ. եւ ձար. չար. թ. սըրա, սարկը, սարմագ ).

Ի միոյ էութենէն ի նիւթոյ՝ ի մարմինս բազմացեալ հաստատութեանց, եւ որպէս զսարիս կնչ զմիմեանց ունելով. (Մաքս. ի դիոն.։)

Կապեալ սարեօք պղնձեօք. (Խոր. ՟Ա. 31։)

Զաւետարանն սուրբ կապէր պատէր երկաթի սարեօք, եւ իւրով մատանեաւ կնքեալ։ Արձակեաց յոտիցն երկաթոց, եւ անրոց պարանոցէն շղթայիցն սարեացն. (Բուզ. ՟Դ. 16։ ՟Ե. 7։)

Ընչաւէտն կապեալ է հոգովք՝ որպէս չուն, որ կապեալ իցէ սարեօք. (Վրք. հց. ՟Է։)


Սարկարան, աց

See full entry →

s.

crater, cup, large goblet;
քամել զ—, to drink off, to quaff.

Etymologies (1)

Բառս գործածուած է մէկ անգամ Սեբեր. թ. էջ 164. «Եւ այն իսկ են զարմանալիք, զի մատսուակք արբեալ առաւեւութեամբ սպասաւորութեանն ծանրանան, և դուք որ այդչափ զսար-կարանս աստուածեղէն բանիւն քամեցէք և յետ արբեցութեանն ծարաւի էք»։ Բառարանները նշանակած են սարկա-ռան վաոռանեան ՀԱ 1911, էջ 19 ուղ-ղում է արկարան՝ կազմւած արկանել բայից, իբր թրգմ. յն. ϰρατήρ «գինու աման» ռառիզ։ (Յն. ϰρατήρ գալիս է ϰεράσω «խառնել» բայից և բուն նշա-նակում է «խառնարան». այսպէս է կոչուած գինին ու ջուրը միասին խառ-նելու պատճառաւ։ Յն. ϰεράσω թարαა մանւում է հյ. խառնել կամ արկանել (ջուր, գինի). ուստի ϰρατήρ ձևն էլ պիտի թարգմանուէր խառնարան կամ արկարան)։-Հացունի, Ճաշեր 78 պրս. սէրկիրան «գլխագարութիւն ի գինւոյ». որով ենթադրում է «մեծ ըմպանակ, ռռով կարելի էր արբենալ»։-Հմմտ. նաև սակարան։

NBHL (1)

Մատռուակքս արբեալ առաւելութիւն սպասաւորութեան ծանրանան, եւ դուք՝ որ այդ չափ զսարկարանս աստուածեղէն բանիւ քամեցէք, եւ՛ յետ արբեցութեանն ծարաւի էք. (Սեբեր. ՟Թ։ 1)


Սարկաւագ, ի, գունք, գաց

See full entry →

s.

deacon;
servant, minister;
աւագ —, archdeacon.

Etymologies (4)

, ի-ա հլ. (յգ. նաև -գունք) «սպասաւոր, ծառայ» Փիլ. տեսակ. Միխ. աս. Ոսկիփ. «եկեղեցական պաշտօնեայ՝ որ սպասաւորում է պատարագչին» ՍԳր. Ոսկ. Փիլիպ. «ԴՍ ձայնին պատկանող մի եղանա-կի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, 585). որից սարկաւագել «ծա-ռայել» Փիլ. նխ. Սարկ. քհ. սարկաւագուհի Ոսկ. ա. տիմ. (այս վկայութիւնը ստոյգ չէ՝ ըստ Յուշարձան 310). սարկաւագութիւն Եփր. ա. տիմ. կիսասարկաւագ Լմբ. պտրգ. նախասարկաւագ Ճառընտ. Մաշտ. լառաջ-սարկաւագ Բուզ. ռամկաձև գրուած է բառս սարկաւարգ Եփր. փիլիպ. 154, տիտ. 262, նաև սարգաւարգ։

Հներից Լմբ. մատ. էջ 263 ստուգա-բանելով բառս՝ ասում է. «Սարկաւագն պաշտօնեայ թարգմանի և սպասաւոր». այս բացատրութեամբ բառը օտար է համարում, բայց թէ ո՛ր լեզւով յայտ» նի չէ։ Ճիշտ նոյնը կրկնում է Յհ. ար-ճիշ. 41։ ՀՀԲ սար «գլուխ» և աւագ բա-ռերից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 455 յիշելուց յետոյ Լամբրոնացու մեկ. նութիւնը, աւելացնում է. «այլ մարթ է ևս ընթեռնուլ սա կայր աւագ, ոմանք զայլ ևս ստուգաբանութիւնս յարմա-րեն»։ ՆՀԲ լծ. լտ. sacr և սարկ-կամ որպէս թէ մատռուակօղ սառևա-րանի, սպասարկու կամ մատռուաև ա-ւագ. կայ և պրս. սէրտէ «մատռուակ և բաժակ», իսկ սէրքեար «աւագն ծառա-յից», սէրիքեար «վերակացու գործոյ»։ Նոյն, լաւել. էջ 1066 գւռ. սարգել կամ սարկել (իմա՛ սարքել, որի արմատն է սար) «կազմել, հանդերձել» ձևից է դնում։ Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Յա-կոբեան (ո՞ւր) դրել է պրս. սէրխավան «դպրապետ» բառից, իսկ Կուրտիկեան, Արևելք 1899, л 4060 դնում է իբր պրս. սարխավակ «գլխաւոր պաշտօնէից» (իմա՛ [arabic word] šār «գլուխ» [arabic word] xa-vag «սպասաւոր», որի ծագումը չգիտէ Horn. բայց կայ արաբ. [arabic word] xaval «սպասաւոր», որ ունի ԳԴ, բայց չգիտէ Կամուս)։ Ընդունում է Յակոռեան. Մա-ղիկ 1899, նոյ. 4/16, մերժելով իր մեկ-նութիւնը։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ. սարկա-վաք, Վն. սարկավաք, Ռ. Սեբ. սարգավաք, Մկ. սmրկmվաք, Տիգ. սmրգmվmք, Շմ. սարկավակ, Ննխ. Պլ. սարգավաք, սար-գավարք, Գոր. սրկա՛վաք, Ղրբ. սրկա՛-վաք, սրկա՛վարք՝, Ախց. Տփ. սարկա-վարք, Մշ. սարգավարք, սարգէվարք, Սվեդ. սmրգmվիւք, Ասլ. սարգըվաք, սարգըվա*, Զթ. սայգավօյք, սարգավորք։

ՓՈԽ (borrowing) Մտել է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ Փիլ. ա. 1՝ Պր եպիսկոպոսան ու սարկավագան (եպիսկոպոսակցօք և սար-կաւագօք)։

NBHL (8)

διάκονος diaconus, minister, famulus λειτουργός minister ecclesiae, vel sacrorum. (որպէս թէ սարկ, եւ սաքր, իցեն լծորդ). գրի եւ ՍԱՐԿԱՒԱՐԳ. ՍԱՐԳԱՒԱՐԳ. (որպէս թէ մատռուակօղ սարկարանի. սպասարկում կամ մատռուարկ աւագ. կայ եւ պրս. սէրտէ, մատռուակ եւ բաժակ. իսկ սէրգեար, աւագն ծառայից. սէրիքեար ՝ վերակացու գործոյ. Պաշտոնեայ. սպասահարկու՝ մանաւանդ ի վերայ սեղանոյ. սպասաւոր եկեղեցւոյ՝ որ անընդմիջապէս սպաս տանի քահանայի կամ եպիսկոպոսի. մանաւանդ ի սուրբ պատարագին. յն. տիագօնօս. ար. ղիմմաս, տիյագ. Ընդհանուր առմամբ դուն ուրեք ասի,

Յետ ընկողմանելոյ հացկերութանց (այսինքն բազմելոյ կոչնականացն՝) կալ սարկաւագացն յօրինաւ որ զարդու առ ի սպաս պաշտամանն պատրաստս։ (Փիլ. տեսական.։)

Արար ասէ զհրեշտակս իւր հոգիս, եւ զսարկաւագունս իւր ի հուր կիզելոյ. (Միխ. ասոր.։ Ոսկիփոր.։)

Եպիսկոպոսակցօք, եւ սարկաւագօք։ Սարկաւագունք լինիցին միոյ կնոջ արք. (Փիլիպ. ՟Ա. 1։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 8. 12։)

Եպիսկոպոս տեսուչ լսի, եւ սարկաւարգ սպասաւոր։ Պաշտօնեայ՝ զսարկաւագունս կոչէ. (Ոսկ. փիլիպ.։ Մաքս. ի դիոն.։)

Ձեռնադրեաց զնա կէսսարկաւագի (այսինքն կիսասարկաւագ), եւ զկնի սակաւ աւուրց սարկաւագ. (Ճ. ՟Բ.։)

Նշանակէ սարկաւարգն քահանային՝ վասն ամենեցուն զաղօթսն մատուցանել։ Հրաման ետ սարկաւարգացն երգել։ Սարկաւարգաց եւ պաշտօնէից եւ սաղմոսողաց եւ ընթերցողաց. (Ոսկ . հռ։ Ոսկիփոր.։ Ճ. ՟Ժ.։)

Վասն քո սարկաւագ եղեւ յայնժամ, մինչ զգեցաւ ղենջակ, եւ լուաց զոտս աշակերտացն. (Վրք. հց. ՟Բ։)


Definitions containing the research սար : 4919 Results

Ակառն

See full entry →

s.

citadel, castle, fortress.

Etymologies (1)

= յն. ἀϰρα «դղեակ» բառից, որից փոխա-ռեալ են նաև ասոր. [arabic word] aqrā, արաբ. [arabic word] 'aqr, [arabic word] 'aqār «կալուած», վրաց. ակրա, ակարա «սարաւանդ»։ Յոյն բառի իսկական նշանակութիւնն է «ծայր», յետոյ «գագաթ, լեռան բարձունք», որից էլ «դղեակ կամ ռերդ». հմմտ. նոյն արմատից ἀϰρόπολις «միջնաբերդ, բուն՝ ծայրաքաղաք»։ Հայերէնի մէջ ն վերջաւորութիւնը յօդ է. ինչ. ձուկն, ջերմն ևն։-Հիւբշ. 339։

NBHL (1)

Բառ յն. ἅκρα arx, summitas Բերդ. ամրոց. վերնակողմն քաղաքի ի բարձու. գալէ, հիսար.


Ա՜հ

See full entry →

int.

oh! ha!

Etymologies (2)

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։

NBHL (2)

φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.

Յահագին ահիցն յայն ակնածելով։ Յորոց յահիցն սարսեալ. (Անան. եկեղ։)


Ահ, ի, իւ, ահք, ից, իւք

See full entry →

s. adv.

fear, dread, fright, terror;
— արկանել, to frighten, to terrify, to intimidate;
— յահի լինել՝ զահի հարկանիլ, to fear, to be seized with alarm;
առ ահի, for fear, lest;
ահ ընդ ահ, with fear, with a timid air.

Etymologies (2)

, ի հլ. «վախ, սարսափ» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. որից ահաբեկ «սոսկալի», Ոսկ. գաղ. ա-հագին «սարսափելի. 2. «շատ մեծ» ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. ահարկու ՍԳր. ա-հաւոր ՍԳր. Ագաթ. ահեղ ՍԳր. ահել կամ յահել «վախեցնել» Ոսկ. բ. կոր. ա-հեալ «սարսափած» Ագաթ. Պտրգ. 226. չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. զ սաստ-կականով զահանդիլ Մագ. թղ. 236. նոր գրականում ահաբեկիչ, ահագնադղորդ, ա-հազանգ, ահեղասաստ։ Առանձին հոլովական մի ձև է զահի, որից զահի հարկանիլ «սար-ւաել» ՍԳր.։ Ահ ունի նաև երկու ուրիշ ձև 1. ահիւ, որ գործածուած է յետին շրջանում ահիպարանոց Յհ. կթ. էջ 201, 324, ահիա-սարսափ Շ. բարձր. ձևերի մէջ. և 2. արհ, որ գտնում ենք արհական «սարսափելի» Ոսկ. ես. արհաւիրք «սարսափ, ուրուական տեսիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. արհուրանք ԱԲ բառերի մէջ. սրանից զ սաստկականով զարհ, որից զարհուրիլ «սարսափիլ, շատ վախենալ» ՍԳր. զարհուրանք ՍԳր. զարհուրեցուցանել ՍԳր. հեղգազարհուր Արիստ. առաք. կայ և զար-հաւրատեսակ Նար. -այս ձևերը կազմուած են կրկնութեամբ, ձայնաւորի փոփոխու-թեամբ և հ-ի անկումով. արհաւիր՝ ւ յաւե-լուածով (հմմտ. ծեթևեթ, սեթևեթ) և արմա-տական ա վերածելով ի, իբր արհաւիր =*ար-հաւարհ. իսկ զարհուրիլ<զարհ-ուրհ-իլ (ա վերածուած ու)։ Հնագոյն և նախնական ձևն է արհ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև վրացերէ-նր. ր-ի անկումր սովորական է հայերէնում. հմմտ. զոհ<զորհ, խոհ<խորհիլ ևն։

ԳԴ պրս. [arabic word] huy «ա՛հ» բացագանչու-թիւնից դնում է հյ. ա՛հ և գոյականաբար ահ «վախ», նոյնը նաև Հիւնք, Տէրվ. Նախլ. 84. սանս. tras, զնդ. tarəs, հպրս. tars, պրս. tursīdan, լտ. terrere, յն. τρεῖν «վախենալ» բառերի հետ՝ հնխ. tars. tras արմատից, իբր արհ, որից թե-թևացած՝ ահ։ Թիրեաքեան Սարնամակ ծան. 41, վախ, պախ և պակ հոմանիշ-ների հետ, իսկ Բազմ. 1912, էջ 269 վախ բառից թեթևացած։ Pedersen, Հայ. գր. ւեզ. 56 սանս. քti-«յարձակում», հսլ. rati «կռիւ» բառերի հետ. հմմտ. մահ։ 3. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. էջ 16 ահիաարա-նոց բառի մէջ ահի=սանս. ահի «օձ»։

NBHL (2)

φόβος timor, metus Երկիւղ՝ մանաւանդ սաստիկ. սոսկումն. սարսումն. վախ. գօրգու, խավֆ, պաք, վէհմ.

Յահագին ահիցն յայն ակնածելով։ Յորոց յահիցն սարսեալ. (Անան. եկեղ։)


Անոպայ, ից

See full entry →

adj.

untoward, rude, rough, rustic;
uncivil, disobliging;
awkward, unbecoming.

Etymologies (1)

, ի հլ. «անխելք, անմիտ» Ոսկ. ես. Կռչ. 228. «դաժան, ժանտ» Նար. Սկևռ. յար. Սարգ. յուդ. «տգէտ, գռեհիկ, վայրե-


Անջրպետ, աց, ից

See full entry →

s.

intermedium, space, interval, interstice;
partition, boundary.

Etymologies (1)

, ի, ի-ա, ո հլ. «երկու բան իրա-րից բաժանող միջոցը» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. Կոչ. Եզն. Վեցօր. «արգելք, խոչընդոտ», Եղիշ. Յհ. կթ. «տարբերութիւն, խտրութիւն», Սարգ «անջրպետող, բաժանող (իբր ած.)» Նար. «անջրպետուած, բաժանուած» Նար. Քեր. քերթ., որից անջրպետել ՍԳր. անջրպետու-թիւն ՍԳր. Սեբեր. Եւս. քր. Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 15. անանջրպետ Շար. Նար. ևն։


Այս, այսու, ոց

See full entry →

s.

evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.

Etymologies (1)

, ո հլ. (Իրեն. էջ 9 ու հլ.) «քամի, փը-չիւն» Սղ. ժ. 7. Եզն. փոխաբերաբար «այս չար, դև, սատանայ» ՍԳր. Եզն. որից այսա-հար ՍԳր. այսահարիլ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. այսակիր ՍԳր. այսամուտ Բուզ. այսոտ Խոսր. պտրգ. Կնիք հաւ. 174. այսահալածել «սատանան քշել» Ուխտ. բ. 19-20 (նո-րագիւտ բառ), այսայարան «թատրոն» (իբր դիւաց հանդիսարան) Կիւրղ. ի կոյսն։ Այս բոլորի մէջ այս բառը «դև» իմաստն ու-նի։ Շատ հազուագիւտ է այս «քամի», որ մէկ անռամ գործածուած է Սղ. ժ. 7 (Այս մրրիկ բաժին բաժակի նոցա =յն. πνεῦμα [other alphabet] -λαιγίδος ή μερίς τοῦ ποτηρίον αύτων). և ինչ-պէս Եզնիկն է ցոյց տալիս, Ե դարուն Հիւսի-սային Հայաստանի մէջ մարած մի ձև էր և ռռրծածւում էր միայն Հայաստանի հարաւա-յին գաւառներում՝ «Յորժամ մեք (կողբացիք և այլ հիւսիսային Հայք) ասեմք թէ սիք շնչէ, ստորնեայք (այն է՝ հարաւային Հայք) ասեն՝ այս շնչէ» (տե՛ս մեր Քննութ. Եզնկայ նորա-գիւտ ձեռագրին, էջ 74-75)։ Երկու նշանա-կութեանց զարգացման համար հմմտ. լն. πνεδμα «շունչ և դև», լտ. spiritus «շունչ» =ֆրանս. esprit «ոգի, դև», հյ. ոգի ևն՝ կրկին առումներով։


Այր, առն, յառնէ, արամբ, արք, արանց, արամբք

See full entry →

s.

man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.

Etymologies (1)

er, erkeg, յն. Արէս չաստուածը և ա՛րի, ա՛րիսդօս «լաւ, քաջ»։ Kask, Nonnulla 25 կցում է թրք. ❇ er բա-ռին։ Klaproth, Asia pol. 103 թրք. er և գերմ. er «նա»։ Peterm. 33 այր= թրք. er, գոթ. vair, լտ. vir, սանս. vira, էջ 146 սանս. nr։ Diefenbach. Berl. Jahrb. 1843, 447 յն. ἂρρην = առն։ Gosche 46 սանս. vīra=այը, իսկ էջ 73, ծան. 221 մերժում է յն. άῤῥην և սկիւթ. aior։ Lag. Urgesch. Arm. 196, 197 այր և արի հասարակազ ar աո-մատից» Muller SWAW 41, 9 այլր = զնդ. airya։ Dulaurier JAs. 16 (1870), էջ 189 այր=սանս. arya։ Մորթման ZDMG 24, 80 այր=թրք. er. նոյն՝ ZDMG 26, 526 խալդեան arna «ալր մարդ»։ Նոյնը տե՛ս նաև Մասիս 1872 փետր. 1 և Սիօն 1872, էջ 40։ Boрp. Gram comp. II37 այր=յն. ἀνήρ, սանս. nar, nr։ Տէրվ. Altarm. 85 և Նախալ. 65 արու=յն. ἀ'ρῥην, ἄρσην, զնդ. aršan, իսկ Նախլ. էջ 165 և Մասիս 1881 մայ'' 11 այր=լտ. vir, հնխ. vira։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 49 ետրուսկ. arnϑ «մարդ», էջ 51 ետրուսկ. larϑ = լավ տոն. էջ 52 ետրուսկ. lar=լաւ այր։-Հիւնք. այր=պրս! er, արու<արևիզ, իսկ արի<արև կամ այր բառից։ Bug-ge, Lyk. Stud. 1, 64 լիւկ. arus. arñna բառերի հետ, իսկ 2, 113 լիւկ. er «այր»։ lensen, Hitt. u. Arm. էջ 95 այր= հաթ. r, aro «այր», 98 արի =հաթ. ario «քաջ, արի»։ Գեանջեցեան ZAPh 1. 46 ըստ ՆՀԲ, արի՝ որ է առնեմ, յառնեմ բայից։ Մէնէվիշեան, Արդի ւեզ. 59 այր=մոնգոլ. eri և հունգ. fér), emb-er «այր»։ Շէֆթէլօվից BВ 29, 25 հնխ. satēr ձևից, որ է լտ. sator «սերմանող», սրա իգականն է սան-stri «կին». իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. սանս. vrsa «սերմանող, այր»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 333 սումեր, eri «մարռ», uru «արու»։ Karst Յու-շարձ. 403 սումեր. eri «մարդ» և 423 թրք. er, չուվաշ. ar «մարդ» ևն։ Մառ

NBHL (3)

Արու մարդ. չափահաս կամ կատարեալ. յարբունս հասեալ, երիտասարդ. եւ լի աւուրբք. էրիկ մարդ. էր. երքէք. հէրիֆ. մէրտ. (ծ. եւ յն. լտ. անէր, վիր. ἁνήρ vir ) եւ ἅνθρωπος, homo. այս ինքն մարդ. եւ βροτός մահկանացու. mortalis homo.

Եկն առ իս մանուկ այր մի. այս ինքն երիտասարդ. (Վրք. հց.։)

Այսպէս առ հասարակ նոքա ասացեալ այր ցընկեր. (Յհ. կթ.։ cf. Ել. ԺԶ. 15։ Թուոց. ԺԴ. 4։ Ես. ԺԳ. 8։ Շար. եւ այլն։)


Այրի, րւոյ, րեաց

See full entry →

s. adj.

widow;
widower.

Etymologies (1)

(ւոյ, եաց) «ամուսինը մեռած կին» ՍԳր. մէկ անգամ իբր «կինը մեռած մարդ» Եփր. ա. կոր։ Որից այրենոց «այրիների ա-պաստարան» Բուզ. այրութիւն ՍԳր. Ոսկ. որ և յետնաբար այրիութիւն Սարգ. յկ. այրւանար ԱԲ կամ այրիլ Լմբ. սղ. իբր «այրիանալ»։


Կամք, մաց

See full entry →

s.

will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.

Etymologies (1)

. մի տեսակ անստոյգ բո՞յս. գտնը-ւում է միայն կամքաջուր բարդի մէջ, որ գիտէ միայն Ասար. ըստ ՀԲուս. § 3339։


Կայսր, սեր, սերք, սերաց

See full entry →

s.

emperor, caesar;
Վեհափառ —ն, His Imperial Majesty.

Etymologies (2)

. ր հյ. (-սեր, ւսերաց) «ինքնակալ թագաւոր Հռովմայեցոց» ՍԳր. Բուզ. որից կայսերագիր Կորիւն. կայսերական Ագաթ. Բուզ. կայսերակերպ Ագաթ. կայսերալուր Արծր. կայսերազարմ Գնձ. կայսրունի Իրեն. հերձ. 100. յետնաբար կայսրանալ «կայսր դառնալ» Մին. համդ. 127, 128. -տարբեր ձևեռոմ ունենք նաև՝ կեսար (սեռ. -ու) Եփր. բ. տիմ. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. կեսառութիւն Ճառընտ. կեսառոս Ուռհ. էջ 402. կիսառոս Յայսմ. նոյ. 29։

= Յն. ϰαῖσαρ, սեռ. ϰαίσαρος «կայսր» բառից, որ ծագում է լտ. Caesar, սեռ. Cae-saris յատուկ անունից։ Յուլիոս Կեսար ե-ղաւ առաջին հռովմայեցի մեծ ինքնակալը. որից այս անունը դարձաւ հասարաև անուն՝ «մեծ թագաւոր» նշանակութեամբ, ճիշտ ինչպէս Charlemagne յատուկ անունից կազմուեցաւ հսլ. krali, թրք. qraliča, ռուս. «ороль, լիթ. karālius «թագաւոր» հառա-րակ անունը։ Լտ. Caesar ձևը զուտ հռով-մէական չէ, այլ բարբառային. բուն լտ. ձևն է Caeso (Meillet, Esquisse ə'une hist. de la lanque latine. 102), որ մակդիր է և բուն նշանակում է «վիրաբուժական գործո-ղութեամբ ծնուած մօրից»։ Այնուհետև բա-ռը փոխառութեամբ տարածուեցաւ ամէն տեղ. հմմտ. գոթ. kaisar, հբգ. keisur, գերմ. Kaiser, հսլ. cšsari, ռուս. царь, լիթ. ceso-rus, հունգ. császár, արաբ. [arabic word] qaisar, արամ. qaisar ևն (Berneker 127, Kluge 236)։ Հայերէնի մէջ կայսր հին ժողո-վըրդական փոխառութիւն է (հմմտ. նոյն իսկ Յուլիոս կայսր ձևը Եւս. քր. տպ. 1818, Ա. 9), իսկ միւս ձևերը գիտական ձևեր են։ -Հիւբշ. 354։

NBHL (1)

Բառ լտ. չ՛էսար. յորմէ յն. գէ՛սար. καῖσαρ, αὑτοκράτωρ caesar, imperator μονάρχης, μόναρχος monarcha βασιλεύς rex. Յանուանէ յուլիոսի կեսարու առաջին ինքնակալի առեալ, վարի ի մեզ որպէս Ինքնակալ հռովմայեցւոց. արքայ արքայից. միահեծան թագաւոր. քաջ արանց. cf. ԿԵՍԱՐ, որպէս գահակից կայսեր.


Կապ, ոց, ից

See full entry →

s. gr. fig. adj.

tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.

Etymologies (1)

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։


Կապելայ

See full entry →

s.

tavern, public-house;
eating-house;
brothel.

Etymologies (1)

«հանրատուն» Կանոն. 245 (ներգ. ի կապելոջ). Մաշկ. Սարգ. ա. պետ. է. էջ 292. որ և կապեղայ Մխ. դտ. կապե-լիոն Վրք. հց. կապեղիոն, կապլիոն Վրք. հց. կապեղէ ԱԲ. կապիղայ Սոկր. 446. որից կապեղանոց, կապելանոց Ոսկ. եբր. 493. բ. տիմ. և ես. 419 կապեղուհի «պանդոկապա-նուհի» Վրք. հց։


Կառափն, փին, փունք, փանց

See full entry →

s.

skull, cranium, head;
ընդ — հանել, to cut off the head, to behead, to decapitate.

Etymologies (1)

, ն հլ. (-փին, -փունք, -փանց) «ուուխ, գանկ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն-էջ 106. որից ընդ կառափն հանել «գլխա-տել» Սարգ. կառափնատել Մրկ. ժբ. 4. Եփր. թգ. 441. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. կա-ռափնել Բրս. մրկ. նրբակառափն Ոսկ. պօղ. ա. 29 (չունի ՆՀԲ). ունինք նաև կառափել Մտթ. իե. 33, կառափետղ Անյ. բարձր. կա-ռափիչ Գոր. և շմ. էջ 86-89, որոնք ծագում են կառափ արմատաձևից։


Կարաս, ոյ

See full entry →

s.

large jar for wine, cask, barrel;
tun;
cf. Ծակ.

Etymologies (1)

, օ հլ. (կայ նաև սեռ.-ի. երկուսն էլ յետին) «գինու կամ ջրի մեծ աման» Ա-ռակ. իգ. 27. Եղիշ. հրց. 54, Նոնն. 36, Սարգ. յկ. է. (էջ 104), Բրս. մրկ. որից կա-րասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. գինե-կարաս Վատկ. (տե՛ս նաև կարասի, որ այս արմատին է պատկանում)։


Կոյս, կուսից

See full entry →

s. ast. adj.

virgin, maiden;
the Holy Virgin;
Virgo;
virgin, virginal, maiden, maidenly;
pure, chaste;
uncontaminated, untouched, unmingled, inviolate;
mysterious, secret, hidden;
— գեռահասակ, young virgin, girl, maid;
— ճանապարհ, untrodden path;
— գերեզման, empty tomb;
cf. Ելանեմ.

Etymologies (1)

, ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։

NBHL (3)

Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։

ԿՈՅՍ՝ յարականն, Անկին այր, ողջախոհ երիտասարդ.

Որ զերիսն ունին կոյս ... երեք կողքն հաւասարք. (Եւկղիդ.) իբր եռանկիւն հաւասարակողմեան։


Կոյս, կուսաց

See full entry →

s. prep.

side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.

Etymologies (1)

, ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։

NBHL (3)

Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։

ԿՈՅՍ՝ յարականն, Անկին այր, ողջախոհ երիտասարդ.

Որ զերիսն ունին կոյս ... երեք կողքն հաւասարք. (Եւկղիդ.) իբր եռանկիւն հաւասարակողմեան։


Կուռն, կռան

See full entry →

s.

back;
մերձ առ կռան կայ, it is not far distant.

Etymologies (1)

, ն հլ. (սեռ. կռան) «կռնակ, մէջք, թիկունք» Կանոն. Մխ. դտ. էջ 182. Վրդն. սղ. ճլա, էջ 445. «թևի և ուսի կպած տեռը» Տաթև. հրց. 241. «կողքը, թրք. եան» Տաթև. ամ. 118 (յիշում է հետևեալ առածը. Որ յամառն շրջի ի կռնէ ի կուռն, ի ձմեռն շոջի ի դռնէ ի դուռն). որից առ կռան լինել «ճիշտ մօտը՝ կողքին գտնուիլ» Ոսկ. մ. օ-11. կռնակ Վրդ. առ. 23. Մագ. թղ. 60, Վստկ. 48. կռնապանակ «թևի զրահ» Զքր. սարկ. Ա. 86. յետին ձև է կուռ, որից հյց. զկուռս Կրպտ. ոտ։

NBHL (1)

Առ հասարակ դիմեալ ամբոխին առ կուռն՝ կամէին հարկանել. (Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Բ.։)


Կռոնոս

See full entry →

cf. Երեւակ.

Etymologies (1)

«Երևակ մոլորակը. 2. ժամա-նակի աստուածը (Յունաց մօտ)» Խռռ.-գրուած է նաև կրօնոս Նխ. ամովս. կռինիս Շիր. 66, կռովն, կռովնոս, կռօնոս. ւեռ. կռոնայ, գրծ. կռոնաւ Եզն., սեռ. կռօնեայ Նխ. ամովս. կրովնի Եւս. քր. և կռոնոսի Սարգ։


Կեղեւ, ոց

See full entry →

s. fig.

bark;
peel;
rind;
husk;
shell;
outside.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ներկայանում է 12 ձևով, որոնք կարելի է դասաւորել հետևեալ ձևով. 1. Զթ. և Սվեդ. գիղիվ (<կեղև). 2. Սեբ. գէղէբ (<*կեղեբ). 3. Ակն. գէղօփ (<*կեղոփ). 4. Մկ. քէղվունք՝, Տիգ. քէվիխ՝ որ շրջուած է *քէխիվ ձևից (<քեղև). 5. Ալշ. քէղեբ (<*քեղեբ) 6. Բլ. Մշ. քէղեփ, Ոզմ. քեղէփ (<*քեղեփ). 7. Երև. կլէպ (<*կլեպ). 8. Շլ. քլէպ (<*քլեպ). 9. Ղրբ. քլէվ (<*քլև). io. Արբ. Եւդ. Երզ. քլէֆ (<*քլեֆ). 11. Սեբ. քէ-լէֆ (<*քելեֆ). 12. Տր. ղալաբ։-Այս բո-լորը կարելի է վերածել 4 խումբի.-1. կեղև, կեղեբ, կեղոփ. 2. քեղև, քեղեբ, քեղեփ. 3. կլեպ. 4. քլեպ, քլև, քլեֆ, քելեֆ, ղալաբ։ Երբեմն երկու ձևերն էլ գործածական են միևնոյն բարբառում, տարբեր առումներով. օր. Սեբ. գէղէբ «ընկուզի կամ ծառի կեղև», քէլէֆ «ձուի կեղև»։ Բայական ձևով ունինք ի մէջ այլոց՝ Ակն. գէղվիլ, Պրտ. գէղբէլ, Ասպլ. գէ՛ղբէլ, Սվ. գէբէղէլ (շրջուած *գեղե-բել ձևից), Ալշ. քէղբել, Մշ. քէղփել «կեղե-ւել, ստկել, կեղևը հանել»։ Նոր բառեր են կեղուել, կեղևուիլ, կեղեւահան, կեղվտուք, կլպել, անկլպել, կլպահան, կլպոտել։ Նկա-տելի է որ բառիս հոմանիշ խեճեպ ձևն էլ ներկայ բարբառների մէջ այսքան զանառան կերպարանքներ ստացել է և տարակոյս չը-կայ՝ որ խեճեպ և կեղև իրար վրայ փոխա-դարձաբար ազդած և իրար կերպարանա-փոխած են։ Այնուամենայնիւ կեղև և կլեպ այնպէս հեռու են իրարից և այնպէս ան-վերածելի, որ անհրաժեշտ է ընդունիլ թէ սրանք ասորի բառի զանազան տառադար-ձութիւններն են՝ տարբեր շրջաններում փո-խառեալ։-Կլեպ ձևի վկայութիւնն ունինք 1788 թուից, Կ. Սարաֆեան, Բանալի գի-տութ. Ս. Պետերբ. էջ 68։


Կեռնեխ, աց

See full entry →

s. ornith.

black-bird;
thrush.

Etymologies (1)

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ճարեկ, սարեկ թռչունը» Փիլ. առ լիա. 128, 171։


Ծագ, աց

See full entry →

s.

apex, head, top, summit, ridge, end, tip, point, extremity;
end, conclusion, heaping, over-measure;
—ք աշխարհի, the entire globe, the universe;
— լերանց, the top or summit of mountains;
— մատին, the tip of a finger;
— մեծութեան, the topmost height or pinnacle of greatness;
—է ի —, —աց ի —ս, right through, from one extremity to the other, from beginning to end;
from top to bottom, entirely;
ի —աց երկրի մինչեւ ի —ս երկնից, from the uttermost part of the earth to the uttermost part of heaven;
մինչեւ ի —ս երկրի, to the ends of the earth;
լինել ի —ս փառաց, to be at the highest pitch of glory;
ածել ի — կատարման, to bring to the acme of perfection.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «ծայր սկզբի, բայց մա-նաւանդ վերջի ծայրը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 3. որից ծագել «արևի դուրս գալը» (հմմտ. ծայր տալ ոճը կամ Ա. մակ. զ. 39 «Իբրև անտի արեգակն ծայրս արձակէր», որ է յն. ւճառագայթէր») ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ծագե-ցուցանել Ոսկ. ես. ծագումն ՍԳր. արեգտկ-նածագ «արևի ծագած կողմը, արևելեան» Սիսիան. Անան. եկեղ. (սրա հետ հմմտ արևածայրք «արևի ծագելու ժամանակը» Եզն. 191. Վեցօր.), լուսածագ. Ասող. լուստ-ծագիլ Սարգ. Շար. յանկարծածագ Վեցօր. բոցածագումն Խոր. վրդվռ. երագածագ Վե-ցօր. երկնածագ Անան. եկեղ. ինքնածագ Մամբր. Եղիշ. խաչել. չորեքծագեան Յհ. իմ. եկեղ. Զքր. կաթ. կռածագ «ծայրը կեռ» Նար. 177։


Ծախ, ուց

See full entry →

s.

outlay, expenditure;
cost;
expense;
consumption;
waste, damage;
sale;
մանր —ք, trifling expenses;
տարապարտ՝ աւելորդ —ք, useless, superflous, exhorbitant expenses;
առանց ծախուց, gratis;
սակաւ ծախիւք, at a slight cost, cheap;
—իւք իմովք, ազգին, բարեկամին, at my, at the nation, at his friends cost or expense;
ծախս առնել, առնել —ս մեծամեծս, to expend;
to make great expenses, to spend a great deal;
to live in great stile.

Etymologies (1)

, ի, ո հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ու հլ. բայց առանց վկայութեան. գործածւում է մանա-ւանդ անեզաբար) «ծախք, ծախսուած դրամ՝ գումար» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. ժռ. և մ. ա-18. Եղիշ. «վատնում, սպառում, մի բանի գործածուելով վերջանալը» ՍԳր. Կորիւն. Ոսկ. յհ. ա. 3. ռամկական առումով «վա-ճառում, վաճառք» Նչ. եզեկ. Մխ. դտ. (ի-մաստե զարգացման համար հմմտ. մռառ գասաղեբա «ծախսել. 2. վաճառել»). որից ծախել «դրամը մի բանի վրայ ծախսել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. «վատնել, սպառել, վերջացնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, «վաճառել» Ոսկ. յհ. ա. 22. բ. 14. Վրք. հց. Լմբ. իմ. ծախումն Եզն. ծախիչ ՍԳր. Եզն. մարդածախ Թուոց ժգ. 33. մեծածախ Ասող. Տաղ. բազմածախ Յհ. կթ. Նար. գազանա-ծախ Մագ. դիւրածախ Իմ. ժթ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 20. եզնածախ «եզ ծախող» Մխ. ապար. հազծախ «հացավաճառ» Վրդ. առ. 203 անծախ Ոսկ. մ. ա. 20 և Կողոս. անծախա-կան Ոսկ. ես. անծախող «ժլատ, կծծի» Ա-րիստ. առաք։ Արդի գրական լեզւում յա-տուկ զանազանութեամբ ձևացել են ծախել «վաճառել» և ծախսել «վատնել», որից էլ ծախսարար ևն։


Ծակ, ուց

See full entry →

s. adj.

hole;
opening, aperture;
bored;
perforated;
— բանալ, to make or bore a hole;
խնուլ զ—, to stop up a gap;
ի — կարաս կրել ինչ, to draw water with bottomless buckets, to labour in vain.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ծակ, Ալշ. Մշ. ծագ, Ակն. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձագ, Ասլ. ձագ, ձայ, Ագլ. ծօկ. Հճ. ձոգ, Զթ. ձօգ, ձոգ։-Ժողովրդական գոր-ծածութեամբ ստացել է նաև «բանտ» նշանա-ևութիւնը, որի աւելի հին վկայութիւնը ունի Զքր. սարկ. Բ. 102 «Մուծին զնա ի ծակ և ոչ թողին զնա ելանել արտաքս»։-Նոր բա-ռեր են ծակակար, ծական, ծակաչք, ծակիչ, ծակոց, ծակուլիկ, ծակուռ, ծակռտել, ծակ-ծըկել ևն։


Ծանծաղ, աց

See full entry →

adj. s. mar.

shallow, fordable;
low ground, flat;
shallows, banks;
ի — ելանել, to be disembarrassed, to get rid of, to extrieate oneself from, to eseape from danger;
ի — հանել, to liberate, to disembarrass, to relieve.

Etymologies (1)

(սեռ. -ի. գրուած է նաև ձան-ծաղ, ծանծախ) «ոչ խոր, երեսկունկ (ջրի, հողի համար), վերիվերոյ, դիւրիմաց, հա-սարակ» Արշ. Մխ. առակ. Լաստ. Շնորհ. ևծանծաղ տեղ» Պիտ. «դանդաղ» ԱԲ. որից ոճով՝ ի ծանծաղ հանել կամ ելանել «ա-ղատման մի ճար գտնել» Ոսկ. մ. ա. 20, գ. 4, 14. ծանծաղագոյն Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. Սե-բեր. ծանծադամիտ Գ. մակ. ը. 15. ծանծա-ղուտ Վեցօր. ծանծաղապէս «առ երեսս» Միխ. աս. 595։

NBHL (2)

ἑπιπόλαιος levis, non profundus. գրի եւ ՁԱՆԾԱՂ, ԾԱՆԾԱԽ. (լծ. դանդաղ. եւ ցած. եւ սուղ. նոյն եւ թ. սը՛ղ) Անօսր. նօսր. սակաւաջուր, կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ կամ սակաւահող. չունօղ զշատ խորութիւն. որ ինչ է ի վերին երեսս եւեթ. նմանութեամբ Դիւրիմաց, եւ փոքրիմաց. գռեհիկ, գռեհկական. հասարակ.

Ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս. (Գր. սարկ. լուս.։)


Ծեր, ոց

See full entry →

adj. s.

old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.

Etymologies (1)

-Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'er-«ծերութիւն, ծերանալ» արմատից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] jǰ կամ [other alphabet] jar «հնանալ, փճանալ, ծերանալ», [other alphabet] jarant «ծերու-նի, անկար», ǰirna «ծեր», jira-կամ ǰīrni «ծերութիւն». զնդ. ❇ zaurva «ծեր», ❇ zaurura «ծերութիւնից թուլա ցած», օսս. zärond, պրս. ❇ zar, աֆղան. zor «ծեր», յն. γέ́ρων (γέροντ-) «ծեր» γερας «աւագութեան պատիւ», γεραιύς «ծեր», γερουσια «ծերաժողով», γήραμα «ծե-րութիւն», γηρας «ծերութիւն», τηιαω «ծե-բանալ», γηράσϰω «ծերանալ, հասնիլ». γεργεριμοι «կաթուկ, շատ հասնելով ինք-նին ընկած պտուղ», γραῦς «պառաւ», հսլ. zirčti «հասնել (պտուղի)», su-zori «հա-ռուն». ռուս. зрeть «հասունանալ», зpeлыи «հասուն» ևն (Boisacq 145, Walde 352, Trautmann 372, և Horn § 655, Pokorny 1, 599)։ Այս արմատի գերմանական ժառանգ-ներն են 1 մասնիկով՝ հհիւս. Karl «ծեր մաոռ, ամուսնացած մարդ, ծառայ, սովո-րական մարդ, մարդ», անգսք. ceorl «հա-սարակ դասակարգի ազատ մարդ, ամու-սին», čeorlian «ամուսնանալ», հբգ. karol «ամուսին, սիրական, նշանած», անգլ. churl «գիւղացի, անտաշ մարդ», գերմ. Kerl «տղա-մարդ, կտրիճ» (Pokorny 1, 600)։ Այս ռա-ռը յետոյ դարձաւ յատուկ անուն Karl (ֆր. Charle) ձևով և Կարոլոս Մեծի (742-814) հռչակով՝ որ 789-806 թուերին Սլաւական ցեղերը նուաճել էր, «թագաւոր» իմաստով (շուրջ 800 թ.) անցավ սլաւական լե-զուներին. այսպէս՝ հսլ. kral'ъ, ռուս. ko-гolъ, բուլգ. kral', սերբ. králj, լեհ. król «թագաւոր»։ Սլաւական լեզուներից փոխա-ռեալ են հունգ. király, լիթ. karalius «թա-գաւոր», յն. ϰραιης «թագաւոր Բուլգարիոյ, Սերբիոյ», ալբան. kral', ռում. craīū, տճկ kəral, kəraliča «քրիստոնեայ պետութեանց թագաւոր»։ Այս սլաւ բառից կազմուեց չեխ լատին բառից ձևացաւ գերմ. Kuniglin «ճա-գար», որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ könig «թագաւոր» բառից կարծուե-լով՝ ձևափոխուեց և դարձաւ աւստ. kinigl-has, բաւար. konig-hase և սրանցից էլ թարգմանաբար ռուս. крбликъ «ճագար» (Kluge 251, 236, Berneker 572-3)։ Այս-պէսով «ծեր, լխակած պտուղ, Մեծն Կարո-լոս, թագաւոր և ճագար» միևնոյն աղբիւրի ծնունդը դարձան։ -Հիւբշ. 456։

NBHL (1)

Յերիտասարդաց մինչեւ ցծերս։ Պսակ ծերոց՝ որդիք որդւոց. Ծերքն իսրայէլի։ Պատուեսցես զերեսս ծերոյն։ ԵՒ ահա այր մի ծեր։ Խօսեցան ընդ առն ծերոյ։ Մարգարէ մի ծեր. եւ այլն։


Ծիծառն, առան, առունք, ռանց

See full entry →

s. ornith.

swallow;
վայրի —, marten, martlet;
ձագ —ռան, young -;
ճչէ —, the — twitters;
cf. Ծաղիկ;
մի — ոչ բերէ գարուն, one — does not make spring;
one bee makes no swarm.

Etymologies (1)

ն հլ. (-ռան, -ռունք, -ռանց) «ծիծեռնակ թռչունը» Ես. լը. 14. Երեմ. ը. 2, Բարուք զ. 21 Փիլ. այլաբ. «սոխակ» Նիւս. երգ. «մի համաստեղութեան անուն» ԱԲ. ասւում է նաև ծիծեռն, ն հլ. (-ծռան, -ծռունք, -ծռանց) «ծիծեռնակ» Եզն. Եղիշ. Սարգ. «սոխակ» Ժմ. յն. որից ծիծառնուկ «սոխակ» Փիլ. այլաբ. և լիւս. «ծիծեռնակ» Նիւս. երգ. Բժշ.-ԱԲ ունի նաև ծեծետոն ձև ւը։ Նոր գրականում ընդունուած է գլխա-ւորապէս ծիծեռնակ, բայց գործածական են նաև ծիծեռ, ծիծառ ձևերը։


Կէս, կիսոյ, ով

See full entry →

s. adj. adv.

half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...

Etymologies (1)

, ո հլ. (յետնաբար կայ սեռ. կիսից) «մի բանի կէսը, կէս մասը» ՍԳր. Եզն. «մա-սամբ, գրեթէ» Ոսկ. ես. և յհ. ա. 2. որից կէսք «ոմանք» ՍԳր. Եզն. կէս ի կէս «մա-սամբ միայն, թերի, ոչ-կատարելապէս» Կոչ. կիսով «թերի ձգած» Սիր. լդ. 25. կիսաբաց Ոսկ. մտթ. կիսադիք Եւս. քր. կիսամահ ՍԳր. կիսամասնեայ Ոսկ. յհ. ա. 30. կիսայրեաց Ոսկ. ես. կիսառատ Ոսկ. եբր. կիսեփեաց Իս. ծա. 10, կիսէշ «ջորի» Սահմ. Կանռն Մագ. կիսասարկաւագ Լմբ. գրակէս Եփր. լղ. զող. Մանդ. դրամակէս Վրք. հց. իշակէս Վեցօր. ևն։ Նոր գրականում կազմուած բա-ռեր են կիսակօշիկ, կիսակատար, կիսակա-շի, կիսափակ, կիսաշրջանակ, կիսել. կիսա-վանկ, կիսակազմ, կիսամեայ, կիսամսեայ. կիսամեակ, կիսամերկ, կիսաթօշակ, կի-սախողովակաձև. կիսակայարան, կիսակիրթ. կիսագրագէտ, կիսանդրի, կիսաշէն, կիսա-որջան, կիսաշրջանակաձև, կիսաստուեր, կի-սավայրենի, կիսափուլ, կիսարձան ևն։

NBHL (1)

(լծ. պակաս. կտուր. թ. գուսուր, քէս, քէսիկ) Մի մասն բոլորի ի մէջ կտրելոյ. մի կամ միւս կողմն. հաւասար. հասարակ. մէջ. միջին.


Կթուիթ

See full entry →

adj.

feeble, weak.

Etymologies (1)

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Վեցօր. զ. էջ 121 «Յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման և կթուիթն առիջոյն»։ ՆՀԲ մեկնում է «կթոտ, տկար, անոյժ». նոյնպէս նաև ՋԲ և ԱԲ, միացնե-լով կթոտ բառին։ Իմ Գաւառական բառա-րանում, էջ 568բ կայ կթուիթ Երև. «շատ բարակ թելերով հիւսուածք», բայց իբրև կասկածելի բառ. (աղբիւրը անծանօթ է)։


Կիպարիս

See full entry →

s. bot.

cypress.

Etymologies (1)

(որ և կիւպարիս, կիպարի) «նոճի ծառը» Խոր. առ արծր. Սարգ. բ. պետր. ա, էջ 415. Կլիմաք, Եփր. երաշտ. 209. Շնորհ. Վստկ. 19, 114, 142, որիզ կի-պարեայ «նոճեայ» Եպիփ. ծն. սխալ գըր-ււթիւն է պէկիւռիս (գըծ. պէկիւռիսաւ) -ւոնդ՝ էջ 90։


Կից

See full entry →

adj. adv.

united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;

Etymologies (1)

«իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։

NBHL (2)

ԿԻՑ. նխ. Զոյգ ընդ. ի միասին. հաւասար. առընթեր. նման. ըստ. կցած, կերպ, միատեղ, հետը.

ԿԻՑ. մ. Զուգաց. հաւասար. ի միասին. միաբան. մէկտեղ.


Կլիմ, ի

See full entry →

s.

clime, climate.

Etymologies (1)

= Յն, ❇λίμα «բաժանմունք, երկրամաս աշխարհագրական գօտի», որից փոխառեալ ևն ւատ. clima (սեռ. climatis) «մի տեռաև հողային չափ. 2. լայնութեան աստիճան» ֆրանս. climat «կլիմայ», գերմ. Klima, ա-սոր. [syriac word] qəlīmā, արաբ. [arabic word] iqlīm «աշխարհամաս» ևն։ Յունարէն բառը գալիս է ϰλίνω «ծռիլ, հակուիլ» բայից, նշանա-կում է նախ «թեքում, շեղում (հողի լե-ռան)», և անցնելով «երկրի հակումը հա-սարակածից դեպի բևեռները» իմաստից, դարձել է «աշխարհագրական գօտի» և յե-տոյ էլ «աշխարհաբաժին» (Boisacq 471)։-Հիւբշ. էջ 358։

NBHL (1)

Միջին կլիմն ունի բարեխառնութիւն եւ հաւասարութիւն. (Ոսկիփոր.։)


Կղեր, ից

See full entry →

s.

clerk, clergyman, ecclesiastic;
clergy;
—ք, the clergy, churchmen.

Etymologies (1)

, ի հլ. (իբր ր բուն՝ հոլովուած է կղերց Յհ. կթ. 116, 129, 181, 214, 238, 279, 345) «եկեղեցական պաշտօնեայ, դպիր կամ փոքր աստիճանաւոր, կրօնաւոր» Բուզ. դ. 8, որ և կղերիկոս, ի-ա հլ. Ագաթ. Բուզ. դ. 3, 6 Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. գրուած է նաև կլէր Սասն. 67. գղեր, գղերիկոս, որից կղե-րական Կորիւն. կղերիկոսութիւն Ճառընտ. Մաշտ. նոր գրականում կղեր առհասարակ նշանակում է «հոգևորական», որից և կղե-րամիտ, հակակղերական, կղերականութիւն։

NBHL (1)

Դասք քահանայից, սարկաւագաց, դպրաց, եւ կղերիկոսաց. իմա՛ զփոքր աստիճանաւորս. (Ժմ.։)


Հիւպատոս, աց

See full entry →

s.

consul;
փոխան —ի, vice-consul;
ի —տոջն, during the consulate of.

Etymologies (1)

, ի հլ. «փոխարքայ. կուսա-կալ» Ա. մկ. ժե. 16. Միսայէլ խչ. գրուած է նաև հիպատոս Անյ. պորփ. Սարգ. հիւպատ Եւս. քր. Արծր. հիպատ Եւս. քր. ա. 9, Ոսկ, եբր. 500. գործածուած է հիպատ «երկիր, գաւառ» նշանակութեամբ Սասն. էջ 39, 66. սրանցից են հիւպատեան «հիւպատոսներ» Խոր. բ. 47. հիւպատիկք Մխ. դտ. էջ 460. հիւպատոսական Սոկր. հիւպատոսութիւև Խոր. հիւպատութիւն Արծր. հիւպատաւորու-թիւն «հիւպատոսական աստիճան» Ասող. էջ 144 (չունի ՆՀԲ). գրուած նաև իպատոս Արձ. ԺԱ դարու (Վիմ. տար. էջ 27). արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն հիւպատոս ձևը, «consul» նշանակութեամբ, որից էլ հիւպատոսարան, փոխ-հիւպատոս։ Առան-ձին տես անթիհիւպատոս, հիւպատի և հիւ-պատիկոս։


Հնար, ի, ից

See full entry →

s. rhet. v. imp.

means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
— է, — ինչ իցէ, it is possible, it can be done, it may be;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.

Etymologies (1)

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ ՆՀԲ «լծ. պրս. հիւնէր, բայց արմատն է ի հայ. հուն, այսինքն անցք, որպէս հունա-րար»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 84, SWAW 38, 583 և 39, 396 պրս. hunar, զնդ. hunara, սանս. su-nara-։ Հիւնք. մերժելով պրս. հիւնէր, հանում է հյ. հուն բառից։ Դ. Սար-գըսեան, Բիւր. 1898, 483 ար «ճամբայ»

NBHL (1)

Յամենայն մեքենաւոր հնարից բանսարկուին. (Մաշտ.։)


Հոգ, ոց

See full entry →

s.

care, solicitude, concern, trust, custody;
care, anxiety, solicitude, inquietude, mental pain;
—ք անդոհականք, տխուր, gloomy cares;
— առնել, տանել, — յանձին բերել, ունել, to care, to mind, to take care for, to be mindful, cf. Հոգամ;
— ունել, ի մտի արկանել, to care, to be concerned, to reck, to be anxious about;
—ս ցուցանել բարեխնամս, to show or express a lively interest, to take great pains with;
թող ինձ զ—դ զայդ, յիմ վերայ —դ այդ, leave that to me;
— տար վասն բարի անուան, take care of your reputation;
մաշեալ, ծիւրեալ ի —ոց, care-worn.

Etymologies (1)

, ո հլ. «ցաւ, մտածութիւն. տռոռ-մութիւն, վիշտ. 2. խնամք, փոյթ, հոգատա-րութիւն» ՍԳր. Կորիւն. որից հոգալ ՍԳր. Մանդ. հոգած Առակ. ժէ. 20. ժդ. 30. հոգա-ծել Ոսկ. յհ. ա. 45. հոգածու Բուզ. հոգող Փարպ. հոգաբարձ Եւս. պտմ. Եփր. կոր. եփես. ծն. հոգաբարձու Կորիւն. հոգաբար-ձութիւն Վեցօր. Եւս. պտմ. Ոսկ. փիլիմ. ան-հոգ ՍԳր. Ոսկ. անհոգութիւն ՍԳր. Եզն. բազ-մահոգ. Իմ. թ. 15. բազմահոգակ Գր. տղ. թերահոգ Սարկ. քհ. իւրահոգ Վրք. հց. վա-ղահոգակ Յհ. կթ. հոգցի «դիտմամբ, խնա-մով» Վստկ. 37. հոգատար (նոր բառ)։


Ճարակ, աց

See full entry →

s. fig.

pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.

Etymologies (1)

Առհասարակ շփոթուած է յաջորդի հետ՝ հայերէնի մէջ ձևի նոյնութեան և պարսկերէնի մէջ ձևի նմանութեան պատճառով։ Առաջին անգամ Հիւբշ. տարբերեց երկուսը՝ դնելով ճարակ «հը-նար»<պհլ. čārak և ճարակ «խոտ»< ահլ. čarak։


Ճեպ, ոյ, ի, ով

See full entry →

s. adv.

diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.

Etymologies (1)

, ո, ի-ա, ի հլ. «աճապարանք, շտա-պումն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. ես. և մ. բ. 5, 18. որից ճեպ ի ճեպոյ Եփր. թգ. 428, 430, 455. Մծբ. ճեպ զճեպի Արծր. ճեպս կացուցանել «շտապեցնել» Կոչ. ճեպել ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. ճեպել կարկուտ «առատօրէն կարկուտ թափել» Եփր. յոբ. (ՀԱ 1912, 670), ճեպե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 26. ճեպընթաց Երզն, մտթ. ճեպումն Ոսկ. յհ. բ. 39. Վրք. հց. հապճեպ Յհ. կթ. հապճեպել Խոր. արագա-հեպ Ոսկ. գծ. 239։-Ճեպել և փութալ բա-ռերի երանգը որոշելով՝ Սարգ. բ. պետ. բ. 420 գրում է. «Ճեպելն քան զփութալն առա-ւելագոյն է. վասն զի փոյթն է արտաքոյ պղերգութեան՝ յօժարութեամբ սրտի զիրս ինչ կատարել. իսկ ճեպելն է ամենայն ին։ պնդութեամբ զհետ ընթանալ և հասանել իրացն»։


Հեղինակ, աց

See full entry →

cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «առաջնորդ, գլխաւոր, վարիչ» Փիլ. Պիտ. Սարկ. «հիմնադիր» Շար. «պետ, իշխան» Կղնկտ. (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 20). որից հեղինական «առաջնորդական» Գնձ. հեղինաւորեալ «կան-խասահմանեալ, կանխաւ որոշուած» ԱԲ. բառս գրուած է նաև հեղանակ, հեղիւնակ, հիւղանակ, հիւղենակ, հիւղական (վերջինը պէտք է համարել զուտ ձեռագրական սխալ)։ Բառիս նոր նշանակութիւնն է «երկասիրող», որից ձևացել են հեղինակել, հեղինակութիւն, հեղինակաւոր, հեղինակաւորութիւն։


Հիմն, մանց

See full entry →

s. chem.

foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.

Etymologies (1)

ՆՀԲ իմն կամ վէմ բառից։ Boрp, Հմմտ. քերակ. 1, 363 (ֆրանս. թրգմ, 1, 397) սանս. sīman «սահման», որ ծագում է si «կապել» արմատից -man մասնիկով։ Նոյնը յիշում է Müiler SW-AW 44, 561։ Բագրատունի. Քերակ. զարգաց. էջ 74 հի «իր, առարկայ» բա-ռից՝ -մն մասնիկով. ըստ այսմ բառս ճշտիւ նոյն է գալիս իմն ձևի հետ. lusti, Zendspr. 324 զնդ. hi, սանս. si «կապել» արմատից։ Հիւնք. հիմէն «հարսանեաց դիք» ձևից։ Բ. Խալաթ-եանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. temenu հռ-մանիշից։ Meillet, Esguisse 3 խօսելով այն հանգամանքի վրայ, որ հիման սե-ռականի մէջ ի պահուած է, սրա պատ-ճառը համարում է հ բաղաձայնի տկա-ռութիւնո. ռայս JAs. 1904 499 մերժե-լով այս կարծիքը, գտնում է որ առհա-սարակ ի, ու ձայնաւորները յաջորդ նգ խմբի մօտ՝ մնում են. սրանից հետևում է՝ որ հիմն բառի նախաձևը պիտի լի-նի *հինմն<*հինգմն։ Pederssen, Նը-


Ծոմ, ոյ

See full entry →

s.

fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.

Etymologies (1)

(յետնաբար ո հլ. հմմտ. Կանոն. էջ 86 ծոմօցն) «օրական մէկ անգամ միայն ուտելով պահք» Ա. մակ. գ. 47. Մծբ. Եփր. համաբ. որից ծոմել «ծոմ պահել» Եփր. դտ. 347. Թագ. 439. որ և ծոմանալ Զքր. կթ. Տօնակ. Ոսկիփ. ծոմական Յհ. իմ. ատ. ծո-մատահք Մծբ. ծոմապահութիւն Շնորհ թղթ. ծոմաջան Մանդ. Եփր. Սիւն. Գնձ. ծո-մացուցանել Կանոն. Տօնակ։-Առհասարակ Ս. Գրքի մէջ թարգմանուած է պահք և միայն մէկ անգամ գործածուած է ծոմ ձևը։

NBHL (1)

եբր. ձօմ. ասոր. սաւմ. արաբ. սէզմ. νοστεία jejunium. Պահք խիստ եւ անսուաղ՝ միանգամ ճաշակելով յաւուրն. որ ի սուրբ գիրս հասարակօրէն թարգմանի ի մեզ Պահք. ծոմ, մէկ ժում ուտելը.


Կաղապար, աց

See full entry →

s.

model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.

Etymologies (1)

(սեռ. -ի, ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «օրինակ (թէ՛ բարոյական և թէ նիւթա-կան)» Ագաթ. § 687 (նոր տպ. գաղափար). Ասող. Սարկ. Վրդն. քրզ. սրա ռամիկ ձևն է կաղպար Ոսկիփ. Տաթև. հարց. 387 (գրծ. կաղպարաւ)։


Կամ

See full entry →

conj.

or.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

NBHL (1)

Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։


Կամ, ի, աւ, ով

See full entry →

s.

will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

NBHL (1)

Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։


Կամ, կացի

See full entry →

vn. fig.

to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզաբար գործածոսած.-ո հլ. են ցոյց տալիս կա-մովք Սղ. ճխդ. 16, կամով Ոսկ. ես. 419) «ուզելը, յօժարութիւն, ցանկութիւն» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. և փիլիպ. որից կամաւ ՍԳր. Ոսկ. ես. կամով Ոսկ. ես. կամովին Գնձ. Շնորհ. եդես. ըստ կամի Փարպ. ի կա-մաց Ծն. խթ. 5. Յհ. ա. 13. Ոսկ. ես. յոչ կամաց Կոչ. կամք են «ուզում է» ՍԳր. Եւս. քր. յանկամս Ոսկ. ա. թես. յուկամ Եւս. քր. կամիլ ՍԳր. (յետնաբար նաև կամենալ Յհ. կթ. Սարգ.) կամեցող Եզն. կամող Ոսկ. ա. կոր. կամելի Ոսկ. մ. գ. 27, կամաւոր Ոսկ. մ. ա. 19. կամագնաց Ագաթ. կամածին Մծբ. Եզն. կամակ «մեղմ» Պտմ. աղէքս. 22. կամական Եզն. կամակատար Ագաթ. Եզն. Փարպ. կամակցեալ Սեբեր. չկամութիւն Բուզ. ինքնակամ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. Կոչ. բարեկամ ՍԳր. լաւակամ Խոր. գլորակամ Մծբ. դժոխակամութիւն Յհ. իմ. ատ. դիւա-կամ Ագաթ. թշնամանակամ Խոր. Փիլ. չա-րակամ Առակ. ժե. 11, 13, Եզն. Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են կամազուրկ, կամայա-կանութիւն, չկամ ևն։

NBHL (1)

Եկաց այլ թագաւոր։ Կացի ես փոխանակ դաւթի հօր իմոյ։ Ոչ եւս եկաց մարգարէ յիսրաէլի իբրեւ զմովսէս։ Եկաց բանսարկու ի մեջ իսրայէլի։ Զիա՞րդ կայք։ Զի՞ կայ իմ եւ ձեր։ Ահաւասիկ կամք քո։ Որոյ կայցէ, կերիցէ եւ արբցէ. եւ տացէ այնցիկ՝ որոյ ոչն կայցէ։ Եւ եյր կայցէ կերակուր, նոյնպէս արասցէ։ Կայ մջւս եւս փոքրիկ, Եւ կայ եւս տեղի. եւ այլն։


Կրպակ, աց

See full entry →

s.

shop;
tavern, wine shop or wine vault.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։


Կօշիկ, շկի

See full entry →

s. fig.

boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «ոտնաման» ՍԳր. վե-զօր. 197. որից կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. կօշկագործութիւն Ոսկ. բ. կոր. պնդակօշիկ (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. 12 կօշկակարոց «կօշկակարների շուկայ» Արձ. 1251 թ. (Վիմ. տար. 95). նոր բառեր են կիսակօշիկ, կրկնակօշիկ, կօշկակարանոց ևն. սխալ գրչութիւն է կոշիկ։


Կոհակ, աց

See full entry →

s. fig.

billow, wave, swell, surge, breaker;
mountain, hill, height, eminence, rising ground;
փրփրադէզ —, foaming billows.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (գրուած. նաև կոխակ) «մեծ ալիք» Յհ. կթ. Նար. Սարգ. Յս. որդի. «լեռնակ, բլուր» Յհ, կթ. 391. Արծր. էջ 254 Կղնկտ. Օրբել. արդի գրականի մէջ ընդու-նուած է միայն առաջին նշանակութեամբ, ինչպէս են նաև գրաբարի բոլոր ածանցեալ ձևերը. կոհակալիր Արծր. կոհակաւէտ Մագ կոհակումն Անան. եկեղ. կոհականք Լմբ. իմ. յոգնակոհակ Սկևռ. աղ. բազմակոհակ Նար. Լմբ. ժղ. Ճառընտ.


Կող, ից

See full entry →

s. fig. adv.

side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.

Etymologies (1)

, ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է

NBHL (2)

Եւ որ զերիսն ունին կոյս. է՛ ի նոցանէ՝ որ երեք կողքն հաւասար են ... Եւ ի մոյն ձեւս՝ որ երիս ունին կողս, կայ երեք անկիւն. եւ այլն. (Եւկղիդ.։)

Ի ձեռն զածած կողին (այսինքն տկար կնոջ) սատակեաց աստուած զսիսարա. (Եփր. դտ.։)


Պարէտ, աց

See full entry →

s.

ephor;
— տրովացի, Paris.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. (սեռ. -րետի կամ -րիտի) «վերակացու, իշխան, տեսուչ» Եւս. քր. բ. 198. Կիւրղ. թզ. Փիլ. լին. 118. Սարկ. քհ. 19. Գնձ. «դէտ, պահակ» Օրբել. ողբ.-գը-րուած է նաև պարետ։ (Հին բռ. մեկնում է պարէտ «տեսուչ, ազդարար», որին հետևե-լով ՀՀԲ ունի «տեսուչ, աւետիս»)։


Պարմանի, նւոյ, նեաց

See full entry →

cf. Պարման.

Etymologies (2)

(-նւոյ, -նեաց) «պատանի, երիտասարդ» Փիլ. տես. Պիտ. որ և պար-ման Պետր. սիւն.։

[arabic word] burna «երիտասարդ», որ է պհլ, apurnāyak, զնդ. apərənāyuka-«տղայ. մանչ»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 319 թուրանցի մի կտրիճի անունն է, որ հասարակ անուն է դարձել։ Բառիս վը-րայ խօսում է Ակինեան ՀԱ 1933 509-11, տալիս է վկայութիւնները (Փիլ. տես. 20. Պիտ. Տիմոթ. կուզ. 299 Պետր. սիւն. 20-Աթան. 299) և ստուգա-բանում է պար «շուրջ» ման-ել բառե-րից, իբր յունաբան դպրոցի գործ. հմմտ. պատանի և մանուկ բառերի հա-մար հների տուած ստուզաբանութիւն-ները։

NBHL (1)

ՊԱՐՄԱՆ կամ մանաւանդ ՊԱՐՄԱՆԻ. պ. պէրնա, փէրնա. Պատանի. երիդասարդ այն ինչ յարբունս հասեալ. կտրիճ տղայ.