scoria, dross, slag.
(որպէս ռմկ. գըրընթը)Աւելորդն կամ աղտն հալելի իրաց.
Խարամ է ժողովեալ փոշեհող, ի քուրայ աւելորդն հալմամբ ելանի. (Վանակ. յոբ. ՟Ի՟Ը. առ Լեհ.։)
the devil, demon;
venomous serpent.
(-նւոյ, -նեաց) «դև. սատա-նայ» Ոսկ. մ. բ. 18. Եզն. Եղիշ. «մի տեսակ չար օձ» Ոսկ. եփես. 833. Եփր. թուոց, էջ 234, դատ. 333, պհ. 181, Վկ. արև. էջ 69. Վրդն. լս. 62. Վանակ. յոբ. Սարգ. յկ. ե. էջ 75. գրուած է նաև խարամայնի, խարաման, հարամանի Զգոն 370, իբրև ածական՝ հրա-մանի «գէշ, դաժան» Արծր. ա. 1. գ. 21 (հրամանի բարուք)։
= Ասոր. [syriac word] xarmanā, [arabic word] xarmān «օձ» բառն է, որ ըստ Brockelm. Lex. syr. 124 ա պատկանում է [arabic word] +əpam «արգիլել, ապօրինի համարել, նուիրագործել», [syriac word] xarmā «պիղծ» արմատին։ Բառը մեր մէջ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ միացուելով զրադաշ-տական դենի Ահրիման չար աստուծու հեա (պհլ. Ahraman, Ahrman), ստացաւ սրա էլ նշանակութիւնները։-Հիւբշ. 26.
Հներից Եզնիկ գրում է. «Առ ի յարև զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուս-տի և զանունն իսկ Խարամանոյ առ». (սրանից հետևցնում է Ադոնց, Բազմ. 1926. 12 ծան. թէ Եզնիկ խարամանի բառը ստուգաբանում է պրս. khvā-«արև» բառով)։ ՀՀԲ հանում է խարել «այրել» բառից։ ՆՀԲ Արհմն-ից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lag. Arm. Stud. § 1254։ Բառի ձևի մասին տե՛ս Վար-ռանեան ՀԱ 1922. 586։
ԽԱՐԱՄԱՆԻ գրի եւ ԽԱՐԱՄԱՅՆԻ, ԽԱՐԱՄԱՆ. պ. ահրաման, էհրէմէն, էհրիմէն . որ եւ ԱՐՀՄՆ. Չար աստուածն համարեալ առ պարսիկս. չար հիշատակ. դեւ. սատանայ. որպէս պատճառ ամենայն չարեաց, եւ կարծեցեալ չար իրաց. տիվ, տէվ.
Այլ թէ արհմն չար կարծիցի նոցա՝ վասն զխարամանի անուն կրելոյ, առ ի յարեւէ զարեգակնատենչիկսնարկանելոյ, ուստի եւ զանուն իսկ զխարամանոյ առ։ Որպէս մոգք խափին, թէ խարամանն արար զչարիս. (Եզնիկ.։)
Ի դիւաց խարամանւոյ խաբեալ։ Ոյժ տայքխարամանյոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ոչ գազանաց գազանութիւն, ոչ խարամանեացն արհաւիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18.) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ. այլ ի յն. չիք)։
Խրատ խարամայնոց՝ խաւար խորհրդոց աստուած նախնի մարդոց. (Գանձ.։)
ԽԱՐԱՄԱՆԻ. որպէս օձ չար (ըստ նմանութեան արդեօք խորամանկ օձին որ ի դրախտին, այսինքն սատանայի).
Դան զի անուանեցաւ օձ խարամանի։ Վասն թեւաւոր օձիցն խարամանեաց որ էին անդ։ Եղեն կերակուր օձից խարամանեաց։ Խցին զբերանս խարամանեաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. պհ.։)
Զի մի՛ ի խարամանեաց օձիցն վնասիցիմք։ Բանաւոր ծիծռունք, որք ի յոձից խարամանեաց ոչ վնասեցան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զազգ թիւնաբեր օձի յաճախագոյն խարամանիս ասեմք. (Վանակ. յոբ.։)
to become fair or flaxen.
ξανθίζομαι, ἑξανθίζω flavesco, floridis coloribus pingor. Խարտեաշ կամ շիկագոյն լինել.
Մազ աղուամազ խարտեշացեալ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 30. 32։)
surrounded with darkness, obscure, gloomy, dark.
Մածեալ կամ պատեալ խաւարաւ.
Լուսաւորք խաւարամած՝ արիւնանշան. (Ագաթ.։)
Ի նոցա խաւարամած տանջանացն. (Տօնակ.։)
Խաւարամած մեղք, կամխորհուրդ, կամ կուռք. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։ Լծ. կոչ.։)
Ի խաւարամած իմնալի աչս ծագեա՛ զշնորհ. (Լմբ. սղ.։)
Զխաւարամած թանձրութիւնն քայքայեսցէ. (Երզն. լուս.։)
tortuous & tenebrous.
Մոլար վասն խաւարին գոլոյ. թիւր առ մթութեանն. կամ Որ մոլորութեամբ տանի ի խաւար.
Յուղարկիլ ընդ խաւարամոլար ճանապարհն, ուր լալ աչաց, եւ կրճել ատամանց է. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խաւարիմ.
low, vulgar, plebeian;
— or — ամբոխ՝ մարդիկ, the mob, the rabble, the populace.
ὅχλος (լծ. թ. հալգ ). turba. (որպէս թէ խուժմուժ, կամ խապա սապա) Խուռն կամ հասարակ ամբոխ մարդկան. խառնիճաղանճ. ռամիկ. խոսկական. հասարակ.
Այլ այն խաժամուժ ամբոխն, որ ոդ գիտեն զօրէնս. (Յհ. ՟Ե. 48։)
Զոմանս հովիւս վասն առաջնորդութեան խաժամուժ մարդկան. (Եփր. եփես.։)
skull of animals.
«անասունի չորացած գանկ» Դ. թագ. զ. 25. Յոբ. խ. 26. Բարուք զ. 69, Հստկ. 130. որից խալամովին «գլուխն էլ հետը միասին» Պտմ. աղէքս. 8. անխալամ խոր. գ. 37 (սխալ գրչութիւն է անխալատ. աւե՛ս Նոռայր, Հայկ. բառաք. էջ 14 և Խ. Ատեփանէ, Խոր. աշխ. թրգմ. ծան. 638). զրուած է նաև հալամ։
ԳԴ պրս. kalam «կաղամբ» բառից։ ՆՀԲ յն. ϰεφαλή «գլուխ» և քալա՛մի «դի, կմախք»? Հիւնք. յն. ϰάλαμον «ե-ղէգ» բառից։ Bugge IF 1, 447 անգլ. škull «գանկ», միջ. անգլ. sculle, scol-le, սկովտ. skull, skoll «շերեփ», թերևս նաև հւ. խել-ք բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Շէֆթէլովից BВ 28, 312 սանս khalati «ճաղատ» բառի հետ։ Այս բա-
ռը Zupitza KZ 37, 389 (=Walde 117) միացնում է հսլ. golü «մերկ», լատ. ralvus., հբգ. kalo, գերմ. kahl «ճա-ղատ» բառերի հետ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 132 -ամ մասնիկով խել(ք) բառից։ Hrozny ՀԱ 1924, 454 հաթ. halanta «գլուխ» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ակն. խալամ «ցորենի հասկ» կապ չունի վերի բառի հետ, որովհետև Ալշ. խա-լամ «ցորենի կամ եղէգի ծղօտ» ձևի վրա-յով կցւում է յն. ϰαλαμος «եղեգ» բառին։
κεφαλή caput. Գանկ անբանից. գլուխ կենդանեաց հատեալ եւ չորացեալ. (յն. գէֆալի, գլուխ, եւ քալամի՛, որպէս դի, կմախք. գուրու կէմիք ).
Խալամ իշոյ, կամ ձկան. (՟Դ. Թագ. ՟Զ. 26։)
Զոր օրինակ խալամ մի ի պարտիզի առ ակնհար է եդեալ, սոյնպէս եւ դիքն նոցա. (Թղթ. բարուք.։)
Գոմշու եւ ըղտու խալամ մի։ Գոմշու կողերն ընդ խալամն. (Վստկ.։)
with the head.
man-cook.
Ոչ գոյր նոցա խախամոքք անուշարարք առանձինն, եւ ոչ հացարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
whose judgment is immature, foolish, puerile.
Խակ մտօք. տղայամիտ. պակասամիտ.
Այսպէս խակամիտ ոմն էր թագաւորն. (Լաստ. ՟Զ։)
want of mature judgment, folly, youthful ignorance or inexperience.
Խակախորհութիւն. կղաամտութիւն.
Դու դիւրակործան բարուց հրէից խակամտութեան գայթակղութիւն. (Նար. խչ.։)
Զխակամտութիւն եւ զխստասրտութիւն ազգին նշանակէ. զի այնպիսի ժպիրհք էին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Խահակեր.
Աղ՝ խորտիկ. զորս խահամոքքն համեմեն զոպայիւ։ Կամակ եւ ախորժելի արարեալ զօրէն խահամոքի։ Խահամոքաց եւ կամ հացագործաց աւելագործութիւնք. (Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. լիւս.։)
peace-breaker, turbulent, unquiet, restless, seditious, rebellious.
Կագազարթոյցք, խաղաղամբոխք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to be appeased, tranquillized, to grow calm.
εἱρηνεύω in pace vivo, pacem ago, habeo ἠσυχίαν ἕχω, ἡρεμέω quiesco. Խաղաղիլ. հանդարտիլ. անդորրանալ. հանգչիլ. խաղաղութիւն գտանել կամ ունել. հաշտ եւ ընտել լինել.
Համոզեալ զնոսա խաղաղանալ. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Անդ խաղաղանայր գրաւորական ժողովուրդն ի պատուիրանազանցութենէ՝ քաւեալք ի ձեռն քահանայութեանն. (Մամբր. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
յապահովութեամբ խաղաղանալ՝ օրինակ իմն յանքոյթ նաւահանգստի. (Պիտ.։)
Ի խաղաղանալս իմում՝ ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
to play, to sport, to amuse oneself;
to jump, to leap, to dance, to gambol, to frolic, to frisk about;
to ridicule, to mock, to deride;
to jest, to joke, to play the fool;
to move, to walk, to go, to depart;
to go away, to march, to start on a journey;
to take the field;
to rush at, to swoop down on;
to gush out, to spout forth, to spirt;
խաղասցէ ի վերայ քո Հոգի Տեառն, the spirit of the Lord shall fall upon you;
ամպք զամպօք ելեւել խաղային, the clouds were gathering round;
— ընդ միմեանս, to fall in love with, to be smitten with love;
— զոմամբ, to make game of, to deride, to jeer, to insult;
մուտ եւ ելս —, to go in and out, to frequent;
ընդ ամուրս խաղալով —, to laugh, to scorn, to scoff at fortresses;
— ի պատերազմ, — ի վերայ մարտիւ պատերազմի, to move against, to advance to the attack, to rush to battle;
— բանակին, to decamp;
to change quarters;
յառաջ —, — գնալ, to march, to advance;
յետս —, to retrograde, to retreat;
տիգաւ աչաց — ի վերայ ուրուք, to scowl at, to menace with threatening looks, to frown;
— բանիւք ի վերայ, to apostrophize, to rail at or against some one, to revile, to burst into bitter invectives, to inveigh against;
— գթոց, to pity, to have compassion on;
— ի սնոտիս, to trifle, to waste one's time on trivial occupations.
παίζω ludo προσπαίζω alludo, illudo κινοῦμαι moveor. Ի խաղս զուարճութեան պարապիլ. պարել. կաքաւել. օյնամագ.
Խաղայր ընդ իսահակայ որդւոյ իւրում։ Խաղայր ընդ ռեբեկայ կնոջ իւրում։ Յարեան ի խաղալ։ Կոչեցէք զսամփսոն, եւ խաղասցէ (կամ խաղ արասցէ) առաջի մեր. եւ խաղային նովաւ։ Յարիցեն մանկտիդ, եւ խաղասցեն առաջի մեր (սկզբնամարտութեամբ)։ Դաւիթ եւ որդիքն իսրայէլի խաղային առաջի տապանակին տեառն տաւղօք. եւ այլն։ Անօթս պատուականս տան (մանկանց) առ ի խաղալ. (Վրք. հց. ԻԶ։)
Σϰιρτάω, Salto, tripudio. Ἐφάλλομαι, insilio. Խայտալ. կայտռել. ոստնուլ. Ճախրել. եռալ զեռալ. շարժլիլ. վըխտաշ. գայնամագ, սըլըրամագ.
Ամենայն թռչնոց՝ որ յօդս խաղայցեն։ Աղաւնեաց համագունդ երամ երամ խաղալոյ. (Վեցօր. Ը։ Եզնիկ։)
Դեւքն ոչ իշխէին մերձենալ, այլ զմիմեամբք խաղային. (Աթ. անտ։)
Ի շողսն խաղայցէ մանրամաղ փոշին։ Ակն կամ միս խաղայցէ. (Ագաթ։ Եզնիկ։)
Խաղացեալ էք ի վերայ բարեկամի ձերոյ։ Նետք հինից նորա խաղացին ի վերայ իմ։ Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. Զ. 27։ եւ ԺԶ. 10։)
Ի խաղալն նոցա յարեւելից՝ գտին դաշտ մի։ Յորժամ խաղայցէ բանակն։ Խաղայցէ ի վերայ նորա մարտիւ պատերազմին։ Խաղաց գնաց։ Խաղացին գնացին. եւ այլն։ Կամ իջին անձրեւք խաղացին գետք։ Գետք խաղասցեն յարենէ նորա. եւ այլն։
Ἐμπαίζω. illudo. իբրու խաղալիկ առնել, եւ խաղ առնել. եւ այն՝ չարչարելով, կամ արհամարհելով. օյնամագ, օյնաթմագ, զէֆքլէնմէք, էօրսէլէմէք.
Որչափ խաղացի ես ընդ եգիպտացիսդ։ Խաղաց նոքօք (աստուած եգիպտացւովք)։ Խոցոտիցեն զիս, եւ խաղայցեն զինեւ, կամ ինեւ։ Վիշապն՝ զոր ստեղծեր՝ խաղալ նովաւ։ Բռնաւորք խաղալիկք նորա, եւ ինքն ընդ ամենայն ամուրս խաղալով խաղեսցէ։ Զարս հզօրս՝ որ խաղացին ընդ հրոյ. եւ այլն։
bars, rails;
grating, railing, rail-fence;
palissade.
, ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։
ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։
(յորմէ Խաղխամեայ՝ եդեալ ի կարգի գործոյս. ) Խա՛ղ խա՛ղ բաժանութեամբ հիւսք յերկաթոյ կամ ի փայտէ. այն է Վանդակ. κιγκλίς cancelli (տե՛ս եւ ԳԱՌԱԳԵՂ. γαλεάγρα cavea ferrea )
Գազանքն՝ յորժամ ի գառագեղն արգելուցուն ... ընդ միջոց խաղաղմացն պէսպէս կարպարանօք ոգորին. (Վեցօր. ՟Թ։)
grated, cross-barred;
open, openwork;
— դուռն, iron-gate.
καγκαίλις կամ κιγκλίς cancelli, cancellatus. Խաղխաղ. աղխաղխեալ. վանդակաձեւ.
Հարեալ զպահապանսն՝ եբաց զխաղխամեայ դուռն վանդակին. յն. զերկաթի վանդակս. (Պտմ. աղեքս.։)
nine years of age, nine years old.
ԻՆՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆԱՄԵԱՆ. ἑννεαέτης, ἑννεύρος, ἑννεάμυκλος novem annorum, novennis. Ինն ամաց՝ միջոցի կամ հասակի. ամաց ինունց. ինը տարու կամ տարւան.
Եղեւ նա ինսնամեան եւ իննամեան. (Մծբ. ՟ԺԲ։)
Ուսաւ եթէ իննամեան (է). (Ճ. ՟Բ.։)
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Իննամեայ.
ԻՆՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆԱՄԵԱՆ. ἑννεαέτης, ἑννεύρος, ἑννεάμυκλος novem annorum, novennis. Ինն ամաց՝ միջոցի կամ հասակի. ամաց ինունց. ինը տարու կամ տարւան.
Եղեւ նա ինսնամեան եւ իննամեան. (Մծբ. ՟ԺԲ։)
Ուսաւ եթէ իննամեան (է). (Ճ. ՟Բ.։)
յամենայն ժամ ի ձեռն իննամեայ ժամանակի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
of nine months;
during nine months.
ԻՆՆԱՄՍԵԱՅ ԻՆՆԱՄՍԵԱՆ. ἑννεάμηνος, ἑννεαμηνιαῖος novem mensium. Ինն ամսոց. ինը ամսու կամ ամսըւան.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
Եօթն (ամսեան) եւ իննամսեան տղայ ծնեալ՝ ապրի. իսկ յութ ամիսն ծնեալն ոչ ապրի բնաւ, եւ կամ սակաւ յոյժ. (Մարթին.։)
cf. Իննամսեայ.
ԻՆՆԱՄՍԵԱՅ ԻՆՆԱՄՍԵԱՆ. ἑννεάμηνος, ἑννεαμηνιαῖος novem mensium. Ինն ամսոց. ինը ամսու կամ ամսըւան.
Յղութիւն ճշմարիտ, իննամսեայ ժամանակաց ծախք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
Եւ այսպէս իննամսեայ (ժամանակօք) բնակեցաւ ի սուրբ յորովայնի նորա. (Ճ. ՟Ե.)
Զոր իննամսեան ժամանակաւ՝ տըկար բնութեամբ յինքըն տարաւ. (Յիսուս որդի.։)
Յետ իննամսէին (միջոցի՝) հինգ օր աւելնի, որ ըստ անդրանկին. (Գանձ.։)
Եօթն (ամսեան) եւ իննամսեան տղայ ծնեալ՝ ապրի. իսկ յութ ամիսն ծնեալն ոչ ապրի բնաւ, եւ կամ սակաւ յոյժ. (Մարթին.։)
of nineteen years;
nineteen years old.
ԻՆՆԵՒՏԱՍՆԱՄԵԱՅ որ եւ ԻՆՈՒՏԱՍՆԱՄԵԱՅ. Որոյ են ամք ինն եւտասն. որ է ամաց իննեւտասանց. Որոյ են ամք ինն եւ տասն. որ է ամաց իննեւտասանց. Տասնըւինը տարւան՝ տարեկան.
Ձեռնադրեցաւ անդ քահանայ իննեւտասնամեայ գոլով. (ՃՃ.։)
nine hundred years old.
nonagenarian, ninety years of age.
ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՆ ԻՆՆՍՆԱՄԵՆԻ. որ եւ ԻՆՆՍՆԵՄԵԱՆ. որոյ իցեն ամք իննսուն. կամ ըստ յն. իննսուն ամաց.
Եւ սարրա իննսնամեայ (գոլով) ծնանիցի. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 17։)
Եւ հայրն անտոն իննսնամեայ էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
Ծնաւ սառա զիսահակ՝ իննսնամենի գոլով. (Նախ. ծն.։)
cf. Իննսնամեայ.
ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՆ ԻՆՆՍՆԱՄԵՆԻ. որ եւ ԻՆՆՍՆԵՄԵԱՆ. որոյ իցեն ամք իննսուն. կամ ըստ յն. իննսուն ամաց.
Եւ սարրա իննսնամեայ (գոլով) ծնանիցի. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 17։)
Եւ հայրն անտոն իննսնամեայ էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
Ծնաւ սառա զիսահակ՝ իննսնամենի գոլով. (Նախ. ծն.։)
cf. Իննսնամեայ.
ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՅ ԻՆՆՍՆԱՄԵԱՆ ԻՆՆՍՆԱՄԵՆԻ. որ եւ ԻՆՆՍՆԵՄԵԱՆ. որոյ իցեն ամք իննսուն. կամ ըստ յն. իննսուն ամաց.
Եւ սարրա իննսնամեայ (գոլով) ծնանիցի. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 17։)
Եւ հայրն անտոն իննսնամեայ էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
եղազարոս իննսնամենի որդի լինել. (Եփր. ծն.։)
Ծնաւ սառա զիսահակ՝ իննսնամենի գոլով. (Նախ. ծն.։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Գովէին զինքնակամ մեղաց. (Ագաթ.։)
αὑθαίρετος voluntarius, ultronius, sui arbitrii, liber. Որ ինչ լինի կամօք ւրովք. կամաւոր. ազտական. ինքնայօժար. ուզելով եղածը.
Ինքնական կամօք. (Խոր. Նոննոս.։)
Ինքնակամ յօժարութեամբ. (Խոր. Փարպ.։)
Վասն ինքնակամ երթին (Ոսկ.մ. ՟Բ. 1։)
Պատուիրազանցութիւն յարակայ ինքնակամ սխալանք. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Ինքնակամ ախտիւ շարժեալ, եւ այլն. (որ լինի եւ մ. ) (Շ. ընդհ.։)
Կամ Անիշխան. ազատ. տէր կամաց իւրոց.
Իմանալեաց ինքնակամ անձիշխանութիւնք. (Դիոն.։)
Ամենայն իմանալի տեսութիւն՝ թէ հրեշտակաց եւ թէ մարդկան՝ ինքնակամ, եւ անիշխան. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԻՆՔՆԱԿԱՄ. ἐαυτῷ ἑπιτρέπων sibi indulgens. Որ կամ իանել զկամս ւր. անձնասէր. կամապաշտ.
Իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ ինքնակամ լինել ոչ պարտի. քանզի որ ինքնակամ է, յայտնի է բարձրամտութիւն ախտանալ. (Բրս. հց.։)
Իսկ (Կողոս. ՟Բ 25։) Ինքնակամ կրօնիւք. յն. ըստ կամի ճգնութեամբ. ἑθελοθρησκία.
ԻՆՔՆԱԿԱՄ. αὑτόματος a se ipso faciens, sponte agens. Ինքնաշարժ. դիւրաշարժ. յեղաշարժ. որ ինքնին խլրտի կամ բերի. դիւրապատրաստ.
Ի վերայ ամենեցուն առաքելով զինքնաշարժն եւ զինքնակամ զօրութիւն. որոց պակասելոց լուծեալ եւ մեռեալ լինի մասն, ինքնակամ շնչոյն անբաժ եղեալ։ Պաճարեաց ինքնակամ շնչովն, որ ի ձեռն ջլացն հասանէ, առ ի շարժմունսն զյարձակումն եւ զզօրութիւն դնելով ի մարմին. (Նիւս. կազմ.։)
ԻՆՔՆԱԿԱՄ. մ. αὑθαιρέτως, αὑτοπροαιρέτως, αὑτομάτως sponte, sua sponte, ultro եւ այլն. Ինքեան կամ իւրովք կամօք. կամակար ընտրութեամբ. յօժարութեամբ. կամաւ. կամաւորապէս.
Ինքնակամ նահատակեալ ի վերայ օրինացն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 42։)
Ընտրեաց ինքնակամ հասանել ի տանջանս. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Իսկ (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 24։) Ինքնակամ գնացին. իմա՛, վտարենջեալ անցին առ օտարս. (որպէս դասալիք, փախստեայ)։
Անկոչ՝ ինքնակամ յոժար երթեալ ի տունն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Ինքնակամ զմահն յանձն առնելով. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ինքնակամ արչարի. (Ագաթ.։)
ինքնակամ հնազանդել, կամ խնդրել. (Խոր.։)
Չարաչար է ինքնակամ մեղանչելն. (Կոչ. ՟Բ։)
spontaneousness, voluntariness, free will.
Ունելն սեպհական կամս, եւ Սեպհական կամք. Անձիշխանութիւն. ազատութիւն կամաց. կամաւորութիւն. յօժարութիւն. դիւրաշարժ բերումն.
Զայսոսիկ յինքնակամութենէ մեզ ի վերայ բերեալ. (Բրս. թղթ.։)
ինքնակամութիւն ստեղծուածոյն, եւ պատրանք բանսարկուին զմահն եւ զապականութիւնի մերումս յարդարեանց բնութեան. Յորպիսի եւ յորքանս յինքնակամութենէն սայթաքեալ եկն յանարգութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ինքնակամութեան եւ հաւանութեան գործ. (Խոսրովիկ.։)
Ի յիշատակական համապատուութենէ ինքնակամութեաբբ ի բաց վրիպեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ինքնակամութեամբ մեղանչել. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Թ։)
Ո. էած (զմեզ) յառաջին աղբերսն եւ ի կելոյն պատճառս ինքնակամութեամբ. (Առ որս. ՟Է։)
Յայսպիսի փառաց՝ սակս փրկութեան մերոյ ինքնակամութեամբ զանձն խոնարհեցոց. (Լմբ. պտրգ.։)
self-acting, independent, spontaneous.
αὑτοκέλευστος injussus, sua sponte. Ինքնն հրամանատար առանց հրամայելոյ ուրուք ինքեան. ինքնաշարժ. ինքնիշխան. ինքնակամ. մտադիր.
Վասն ինքնահրաման առաջնուրդութեան հոգւոյն սրբոյ. (Ագաթ.։)
Առնելով զերախայրեացն զմուտս՝ ինքնահրաման յօժարութեամբ եւ պատրաստութեամբ. (Փիլ. քհ.։)
Որ ընդ սոսայս անցանէ զօրութիւն. ինքնահրաման իմն ունի զյարձակումն յառաջակամ շնչով. (Նիւս. կազմ.։)
Իբր Ինքնին. ինքնակամութեամբ. եւ ձեռներեցութեամբ. առանձնական իշխանութեամբ.
Ինքնահրամանք հանդերձ յօժարութեամբ նկրտէին. (Փիլ. լիւս.։)
ինքնահրաման բարձի զխըտրոց. (Յհ. կթ.։)
cf. Անձնամատն.
Որ արձակէ զմարմին իւր մահուամբ իւրովի գնալով եւ ինքնամատն լինելով. (Երզն. մտթ.։)
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
Ի խորոց սրտի ... ինքնամատոյց դատախազութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
Փոխանակ սքանչելի ինքնամոյց վայելչութեան՝ զփշաբեր զտատասկաբեր երկիրժառանգեաց. (Կոչ. ՟Բ։)
Ջերմ լուալեացն զպէտսն շնորհեն, եւ անհակառակ զօրութեանն բժշկութիւն անվարձ եւ ինքնամոյց՜ Առ որս. (՟Է։)
Առձեռն եւ ինքնամոյց տալ զօրինակն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Առատութիւն ինքնամոյց կերակրոց շնորհեաց ի ձկանց. (Նախ. եզեկ.։)
Կամ ինքիադէպ. ըստ պատահման եղեալ.
Ինքնամատոյց համարելով գոլ ամենայնի առանց նախախնամութեան մմմսկզբանն ինքնամոյց եղեալքն. (Նիւս. բն.։)
Եղելոց ամենեցուն կամ զաստուած ասեն գոլ պատճառ. կամ զհարկ կամ ճակատագիր, կամզբնութիւն կամ զբախտ, կամ զինքնամատոյցն, անձնչնցն եւ կամ անբանիցն դիպմունք առանց բնութեան եւ արուեստի՜ Ոչ ինքնամատուցին, քանզի անշնչիցն եւ անբանիցն են դիպմունք. (Նիւս. բն.։)
that mortifies himself, that wages war against his passions;
that wars against self.
որ եւ ԱՆՁՆԱՄԱՐՏ. Ինքն ընդ անձին մարտնչօղ. անձամբ անձին հակառակօղ.
Ինքնամարտ կռիւ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
that dies a natural death;
— լինել, to die a natural death.
Անասուն որք ինքնամեռք լինին. (Վեցօր. ՟Թ։)
forward, hold, presumptuous.
ինքնին մխեա, կամ մխելով. անձամբ միջամուխ.
Միթէ ինքնամու՞խ առ ի յաթոռ գահոյից զիս նըստել մատուցի. (Վրք. ոսկ.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
Ինքն ինքեան տէր լինել. ի չափ հասանել կատարելութեան. կամ ուսման. գոյաւորիլ եւ զրգանալ իրաց. եւ կալ մնալ ի նոյնութեան.
Եւ ոչանկատար վարձամբ յանգեալ արուեստից ինքնացայ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
to humble or abase one's self, to be humble.
ԽՈՆԱՐՀԱՄՏԵԼ. ταπεινοφρονέω humilior, summissionem adhibeo. Խոնարամիտ լինել. խոնարհութեամբ քաղաքավարիլ. խոնարհիլ.
Կանխաւ մաքրիլ եւ խոնարհամտել. եւ քարոզել ի կատարումն հասակին. (Ածաբ. յայտն.։)
Ի վերայ մեծամեծ բարեգործութեանց առաւել խոնարհամտել. (Կլիմաք.։)
humility, modesty, meekness, to conjugate verbs.
ταπεινοφροσύνη humilitas animi. Խոնարհամտին գոլ. առաքինութիւն խոնարհութեան. ոգի խոնարհ.
Զխոնարհամտութիւնն ցուցանէ։ Տէրն գործով մեզ ետ զօրինակն խոնարհամտութեան ... լուաց զոտս աշակերտացն. (Բրս. հց.։)
Որ ածէ զձեզ յամենայն խոնարհամտութեան։ Ոչ խոնարհամտութիւն լինի, եթէ ոչ երկայն մտութենէ. եւ ոչ հպարտութիւն, եթէ ոչ ի կարճամտութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24. 25։)
Զհաւատն եւ զգործն որչափ բազում մատուցանէ, փոքր համարի ի խոնարհամտութենէ. (Բրսղ. մրկ.։)
to grow stupid, to wonder.
Ի վաղնջուց հետէ կորուսեալք, եւ տգիտութեամբ մեղացն ապշացեալք. (Ագաթ.։)
rebellious, disobedient, refractory, contumacious, factious, seditious;
—ք, conspirators;
ժողով, միաբանութիւն —աց, conspiracy.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «իշխանութեան դէմ կանգնած ան-հնազանդ, ըմբոստ» ՍԳր. Ագաթ. որից ա-պըստամբել ՍԳր. Վեցօր. ապստամբեցու-ցանել ՍԳր. Եղիշ. ապստամբութիւն ՍԳր. Ոսկ. ապստամբող Դան. գ. 32. ապստամ-բանոց «ապստամբների բոյն» Միխ. աս. 377. ծառայապստամբ Եւս. քր. նոր գրա-կանում ապստամբապետ ևն։ Բառիս հնա-ռոյն ձևն էր ապաստամբ և սրանից էլ ա-պաստամբութիւն, ապաստամբել, ապաս-տամբական, ինչպէս գտնում ենք գրուած մի քանի շատ հազուագիւտ օրինակներում. այսպէս՝ Եզնիկի նորագիւտ ձեռագրում (Չեռ. էջմ. л 1111, Կարինեան 1091), էջ 53 ապաստամբ (5 անգամ), էջ 91 ապաստամ-բութեանն, էջ 53 ապաստամբի (տե՛ս Ջ. Մկրտչեան և Աճառեան, Քննութ. և համե-մատութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռագրին, էջ 71-73), Իրենէոսի նորագիւտ Ընդդեմ հերձուածոց գրոց մէջ՝ էջ 8, 49, 205, 211, 212 (6 անգամ) ապաստամբ. էջ 148 21n 215, 218, 221 ապաստամբեալ, էջ 155, 212 213, 215, 218, 220, 221, 223 ապաստամ-բութիւն, էջ 212, 222, 224 ապաստամբա-կան (տե՛ս Վարդանեան ՀԱ 1910, 283), Վարք և Վկ. ա 646 ապաստամբութիւն, Յայսմ. յուլ. 17 ապաստամբ, սեպտ. 22 ապաստամբել։ Հնագոյն այս ապաստամբ բառի միջից կորուսման օրէնքով ա ձայնը սղուեց յետոյ (հմմտ. ապասպարել) և նո-րագոյն ապստամբ ձևը ո՛չ միայն գրաւեց նրա տեղը, այլ և նոյն իսկ հնագոյն բնա-գիրների մէջ ներմուծուեց։ Մեր բառարան-ներում ապաստամբ ձևը չկայ. յիշում է միայն ՋԲ։
= Պհլ. *apastamb ձևից, որ կազմուած է apa մասնիկով, stamb արմատից. հմմտ. ռանս. stambha-«հպարտոթիւն, ամբար-աաւանութիւն», vi-štambha-«ապստամ-րութիւն», պհլ. stambak, պրս. sitanba և հյ. ստամբակ (տե՛ս այս բառը)։-Աճ.
Աւետեքեան, Քերակ. 1815, 210 ապա-ստամբակ։ ՆՀԲ հյ. ի բաց ստամբա-կեալ, ստահակեալ, յն. ἀποστάτης. ἀφεστι-ϰός «ապստամբ»։ Windisch. 42 և La. garde, Urgesch. 148 սանս. stambh արմատից։ Տէրվ. Altarm. 42 սանս. çtambh, յն. στεμβω, լիթ. stebvti stam-bùs ևն։ Նոյնը նաև Նախալ. էջ 113։ Հիւնք. ստամբակ-ից։ Վերի ձևով մեկ-նեց Աճառ. Քնն. և հմմտ. Եզն, ձեռ. էջ 72։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 64 ապ+ պրս. [arabic word] sitam «զրկանք», այն է «զրկանքի դէմ հեստում»։
ԳՒՌ (dialectal) Սեբ. ափսդամբ ձևով գործածա-կան է «անհնազանդ զաւակ» նշանակու-թեամբ։
(իբր հյ. ի բաց ստամբակեալ, ստահակեալ. կամ որպէս յն. աբօսդա՛դիս. աֆէսդիգօ՛ս այսինքն բացակացեալ) ἁποστάτης, ἁφεστικός. rebellis, apostata, desertor, τύραννος. tyrannus. Վտարանջեալ. ընդվզեալ. անհնազանդ գլխոյ իւրոյ. դիմադարձ. հեստեալ. անսաստ. բռնաւոր. բռնակալ. գլուխ քաշօղ.
Որոշեցից ի ձէնջ զամպարիշտս եւ զապստամբս։ Որ ապստամբ եղեն յարդարութեանց քոց։ Քաղաքդ այդ յաւիտեանս ժամանակաց ապստամբ է, եւ այլն։
Առ բարեգործն իւր ապստամբ. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Զբազում ազգս ապստամբացն հարեալ է։ Հանդերձ եւ այլ ապստամբօք։ Յապստամբաց գնդէն եմ. (Փարպ.։)
Ի խորհուրդ միաբան ապստամբիցն էր։ Եւ դու յապստամբիցն ես եկեալ. (Լաստ. ՟Գ. եւ ՟Դ։)
Ի յահարկութիւն ապստամբիցն. (Շար.։)
Գոռոզն, կամ վիշապն ապստամբ. (Նար.։)
Գազանն ապստամբ (սատանայ). (Ագաթ. եւ այլն։)
Նմանութեամբ կամ լայնաբար ասի.
Է ցաւ որում գտցեն հնարս առողջութեան, եւ է որ ապստամբ է ի հնարից նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հիւանդութիւն կամ ցաւ ապստամբ ի բժշկական դեղոց. (Հ=Յ.։)
(Կիրքն) ո՛չ են ապստամբք ի կամացն հնազանդութենէ, այլ ծառայեն անձնիշխանականին. (Շ. ամենայն չար.։)
insurrectional.
ἁποστατικός. apostaticus. Որ ինչ սեպհական է ապստամբաց կամ ապստամբութեան. եւ Ապստամբօղ.
Զապստամբականին բազմութեան իշխանութիւնն քակեաց։ Ի վայր անկաւ, եւ յանճաճանչ կործանումն ապստամբականացն բազմութեանց բերաւ. (Դիոն. եկեղ.։)
to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.
որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԻԼ. ἁφίσταμαι, ἁποστατέω , ἁθετέω. deficio, desro, descisco, rebellis fio, praevaricor, rebello. Յետս կալ. ընդվզիլ. վտարանջել. հեստել. անսաստել. նշկահել. լծընկէց լինել. ի բաց կալ ի ծառայութենէ. յետս կալ ի հնազանդութենէ գլխոյն կամ իշխանի. գլուխ քաշել.
Յերեքտասաներորդում ամին ապստամբեցին։ Ապստամբեաց յաստուծոյ փրկչէ իւրմէ։ Թէ ապստամբիցէք այսօր ի տեառնէ։ Մի՛ լինիք ապստամբք ի տեառնէ, եւ մի՛ ի մէնջ ապստամբէք. եւ այլն։
Մի՛ ասեր՝ թէ վասն տեառն ապստամբեցի. (Սիր. ՟Ժ՟Ե. 11։)
Ապստամբեցին ի խոսրովայ. (Խոր. ՟Գ. 44։)
Ապստամբեաց ի միաբանութենէ ճշմարտութեանն ... նոյնպէս եւ մնացեալքն ապստամբեցին. (Փարպ.։)
Որպէս յիմ արդարութեանցն ոչ ապստամբեցի (այսինքն ոչ ի բաց կացի). (Լմբ. սղ.։)
Չիք բրաի ինչ որ ապստամբեալ գտանիցի ի նոցանէ. (այսինքն յոր չիցեն ձեռնհաս). (Վեցօր. ՟Է։)
Որպէս Ապստամբեցուցանել.
Ապստամբել ջանաս յինէն զժողովուրդսդ. (Ճ. ՟Ա.։) այլ ըստ հին օրինակի (Ճ. ՟Բ.) գրի, ամբարտաւանեցուցանել։
cf. Ապստամբեմ.
Ապստամբին պարթեւք ի մակեդոնացւոց. (Յհ. կթ.։)
Յանցեայ, ապստամբեցայ. (Նար. ՟Ի։)
to excite to sedition, to stir up to rebellion, to cause to revolt.
ἁφίστημι. averto, amoveo, irrito ad defctionem. Տալ ապստամբիլ. ոտք հանել.
Զի մի՛ ապստամբեցուցանիցէ զորդին քո յինէն. (Օր. ՟Է. 4։)
Ապստամբեցոյց ժողովուրդ բազում զկնի իւր. (Գծ. ՟Ե. 37։)
Զիւր աշխարհս ապստամբեցոյց յուրացութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։)
cf. Ապստամբ.
որ եւ ԱՊՍՏԱՄԲԵԱԼ, ելոյ, ոց. Որ ապստամբէ կամ ապստամբեաց. ապստամբ.
Ի ձեռս թշնամեաց մերոց անօրինաց, խստաց, եւ ապստամբողաց. (Դան. ՟Գ. 32։)
Զի պահեսցին յիշատակք ազգաց ապստամբողաց. (Խոր. ՟Գ. 48։)
Զապստամբեալն յաստուծոյ. եւ այլն. (Շար.։)
rebellion, revolt, mutiny, sedition, faction, revolution.
ἁποστασία, ἁπόστασις, ἁποστροφή. defectio, rebellio, aversio. Ապստամբն լինել. ապստամբելն. վտարանջութիւն. անհնազանդութիւն իշխանի կամ օրինաց. զօրպալըգ, ասիլիք, պաշ գալտըրմասը.
Եթէ վասն ապստամբութեան ինչ յանցեաք առաջի տեառն։ Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն։ Զօրացան յապստամբութեան իւրեանց։ Զհետ ապստամբութեանց մերոց գնասցուք. եւ այլն։
Ապստամբութիւն ուսուցանես ի մոսէսէ. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 21։)
Ես զնորա ապստամբութեան ինչ խորհուրդ ոչ գիտեմ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
Ապստամբութեամբ բազմաւ թագ իւր կապեալ։ Յապստամբութիւն զինքն զինեալ յամիրապետէն. (Յհ. կթ.։)
Սկիզբն ապստամբութեան է յագեցումն վարդապետութեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ի թանձրացեալն, որպէս Ապստամբ եւ ապստամբեցուցիչ նեռն.
Եթէ ոչ նախ եկեսցէ ապստամբութիւնն. (՟Բ. Թես. ՟Բ. 3.)
Եւ զի՞նչ իցէ ապստամբութիւնն. (Ոսկ.) զնա կոչէ ապստամբ, որպէս թէ զբազումս կորուսանիցէ, եւ ապստամբ առնիցէ։
cf. Բաղսամոն.
ԱՊՐՍԱՄ կամ ԱՊՐՍԱԴ. եւ ԱՊՐՍԱՄԱՅ ԻՒՂ, կամ ԱՊՐՍԱԴ ԻՒՂ Բալասան. բաղսամոն. βάλσαμον, balsamum. cf. ԱՊՐԱՍԱՄ. (Գաղիան.։)
Զաղանդ բառնայ զերակղացւոյն, որ ապրսամ եղով եւ ջրով ասեն միշտ մկրտիլ։ Հերակլանոսք լուանան ապրսամ իւղով եւ ջրով. (Տօնակ.։) (Ոսկիփոր.։)
kissing of the hand;
homage;
compliments.
menses.
Որպէս զառամսեայս կանանց՝ ծննդականութիւն մարդկան (կարգեաց). (Ղեւոնդ.։)
to retire, to withdrow.
ὐφίσταμαι. substo, subsisto. Առանձնաւորիլ յատուկ ենթակայութեամբ.
χωρίζομαι. separor. Առանձինն լինել. մեկուսանալ. զատանիլ. կամ Որոշիլ՝ որպէս բաժանիլ. մէկդի քաշուիլ, զատուիլ.
Առանձնանալ ի հասարակաց ամբոխէն. (Լմբ. պտրգ.։)
Յամուսնացն հաղորդութենէ յոլով ժամանակս առանձնանալն։ Զառանձնացելոցն ի միմեանց. (Պիտ.։)
Կային առանձնացաւ որդւովք իւրովք յաստուծոյ եւ ի զաւակաց ադամայ. (Միխ. աս.։)
Ի՞ւ առանձնանայ կէտ ի ստորակիտէ. ամանակաւն. (Թր. քեր.։)
Մինն՝ միաւորական անուամբն առանձնացեալ է. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Առանձնացեալ կանոն մկրտութեանն քրիստոսի (այսինքն մասնաւոր) (Կամրջ.։)
rightmindedness, good judgment, reasoning;
rectitude, justice, sincerity, loyalty, probity;
ողջմտութեամբ, soundly, sensibly.
Ողջմտութիւն բանից, կամ վարդապետութեան. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 3։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 13։ ՟Դ. 3։ Տիտ. ՟Ա. 9։)
Դատեա՛ զամենեսեան ողջմտութեամբ (կամ իրաւամբք). (Առակ. ՟Լ՟Ա. 8։)
Զի կամօքն աստուծոյ ձեր ողջմտութիւնդ ի ձեզ հաստատեալ կայ. (Վեցօր. ՟Զ։)
health, good health, soundness of body;
ողջութեամբ, safe and sound, peacefully.
կատարեա՛ դու զկեանս սոցա ողջութեամբ եւ ուրախութեամբ. (Տոբ. ՟Ը. 12։)
Գոյացութիւնն՝ հիւանդութիւն եւ ողջութիւն ընդունի։ Տրամադրութիւն, հիւանդութիւն եւ ողջութիւն։ Ողջութիւն, անուն. իսկ ո՛ղջ է, բայ. (Արիստ. ստորոգ. եւ Արիստ. պերիարմ.։)
ՈՂՋՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Ողջամբ. ըստ յն. եւ լտ. փրկութեամբ կամ կենդանութեամբ. եւ ողջ. μετὰ σωτηρίας cum, vel in salute ὐγιαίνων sanus, salvus. ողջ առողջ.
Գնացին ի նմանէ ողջութեամբ։ Դարձուսցէ զիս ողջութեամբ ի տուն հօր իմոյ։ Եւ դուք ելէ՛ք ողջութեամբ առ հայրն ձեր։ Եթէ ողջութեամբ դառնայցէք այսրէն։ Ողջութեամբ եկեսցէ. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 31։ ՟Ի՟Ը. 21։ ՟Խ՟Դ. 17։ Տոբ. ՟Ե. 21. 26։)
Գնացին ողջութեամբն զայն յայտ առնէ, թէ ունէին այնուհետեւ զհանդերձեալ անվրէպ խաղաղութիւնն։ Դարձուսցէ զիս տէր ողջութեամբ. թէ ողջամբ դարձայց, թէ ողջ ապրեցայց. (Կիւրղ. ծն.։)
not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.
Ոչինչ են իրքդ, անցցուք առ լերամբդ։ Եղիցի յոչինչ։ Ամենայն հեթանոսք ոչինչ են, եւ յոչինչ համարեցան նմա։ Որ տայ զիշխանս յոչինչ իշխանութիւն, եւ զերկիր իբրեւ զոչինչ արար։ Ես ոչինչ մի եմ։ Որպէս առ ոչնչէ մերժեսցես զնոսա։ Մի՛ երթայցէք զհետ ոչնչիցն, որ ոչինչ վճարեն.եւ այլն։
Համբարք ոչնչից, եւ պահեստք հողմոց. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի։ Ոչինչ երեւին ձեր արքունիքդ առ նոքօք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Քո էր ճշմարտութեամբ իմացուածս այս, եւ քոյին անձին՝ զամենայն յոչընչի եդողիդ (այսինքն յոչինչ գրողիդ). (Բրս. թղթ.։)
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)
to be at law with, to accuse;
to rival, to strive, to compete;
զմիմեամբ —, to surpass each other.
ՈՍՈԽԵՄ ՈՍՈԽԻՄ. ἁντιδικέω contra litigo, adversor, relutor. Ոսոխ ելանել ընդդէմ այլոց. դատախազել. ոգորիլ. հակառակիլ. դիմամարտիլ. մրցիլ. ճգնել, ջանալ յաղթել.
Զմիմեամբք ելանիցեն, զմիմեամբք ոսոխիցեն։ Ձուկնն հարթնու. բազում անգամ եւ ոսոխի, ի բաց իսկ ելանէ (յուռկանէ). (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Գ. (որ եւ ասի անդ, վազել զգործեաւ)։)
Յամէնախումբ մարտին, յոսոխել, ի շրջականս առանց պարտութեան գտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ծիծաղեցայց զկորստեամս ձերով, եւ ոտնահար եղէց՝ ոսոխելով ի հոգի աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
having feet;
walking, going on foot;
rhythmical, measured, metrical;
verse, rhyme, poetry;
on foot;
անցանել ընդ գետ յ—, to cross the river on foot;
յ— or յ—ս կալ, to be on foot;
զօրացոյց զօտս իմ յ—ս, he gave me strength to stand;
—ս յօրինել, գրել —ս, — չափմամբ, to rhyme, to versify, to make verses, to write poetry or verses;
գձուձ, յոռի —, mean, worthless verses, doggerel.
որ եւ Ոտնաւոր. Ունօղ զոտս. քայլօղ, եւ քայլելով ոտամբ. ոտնակաց.
Անցցեն ընդ գետն յոտանաւոր (կամ յոտանաւորք)». յն. ոտամբ. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 6։)
Այս են ոտանաւորքն. յոբն, սաղմոսն, առակք սողոսոմի, եկլեսիաստէ, երգ երգոց. (Դամասկ.։)
cf. Որկորամոլ.
cf. Որկորամոլ.
cf. Որկորամոլութիւն.
ՈՐԿՈՐԱԺԷՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՈՐԿՈՐԱԺԵՏՈՒԹԻՒՆ. cf. ՈՐԿՈՐԱՄՈԼՈՒԹԻՒՆ.
Յաղագս որկորաժէտութեան դիւաց ... ամենայն դեւքն ընդ ճենճերս խնդալով ագահեն։ Յորկորաժէտութենէ, եւ ի ճակաճանութենէ եւ ի շուայտութենէ։ Դատարկութեամբն եւ որկորաժետութեամբն. (Նոննոս.։ Փիլ. լին.։ Պիտ.։)
cf. Որկրամոլ.
Լեզուանի կոչեսցէ, որկորեայ, ցասնօղ։ Իբրեւ զհէքս եւ որկորեայս։ Որկորայք (կամ որկորոյք) դատարկապորտք։ Որկորեայն (կամ որկորայն), եւ որովայնի ծառայն։ Որկորեայ, եւ անժոյժ. (Ոսկ.։)
Քան զորկորէիցն եւ զարբեցողացն։ Զի՞նչ կոչեցից, պարկե՞շտս, եթէ որկորեայս։ Յորկորիցն եւ ի ծուլիցն. (Եփր. պհ. կամ Մանդ.։)
cf. Որկրամոլ.
Որպէս Որկորամոլ. եւ Որկորամոլութիւն.
cf. Որկորամոլութիւն.
Հոգին սուրբ թշնամանի յանժոյժ որկորստութենէ ... որկորստութեամբ (տպ. (որկորստեամբ). Յճխ. ՟Թ. Եւ եւս Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. ընդհանր.։)
Իսկ (Եւագր. ՟Ժ. կամ Նեղոս.)
Մեռաւ յետ որկորստութեանն՝ քաղցրութիւն փափկութեանն կերակրոց». յն. յետ կոկորդի (կամ որկորոյ). φάραγξ guttur.
eagerness, diligence, goodwill, cheerfulness;
մտադիւրութեամբ, cf. Մտադիւր.
Դիւրութիւն մտաց եւ կամաց. յօժարութիւն.
Յուսացեալ եւս իցեմք յուղղոց ունկնդրաց ի կամացն մտադիւրութիւն. (Եզնիկ.։)
Մտադիւրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Եւ ոմանք մտադիւրութեամբ իսկ զքրիստոս քարոզեն։ Եւ մտադիւրութեամբ ե՛ւս կայր յաղօթս. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 15։ Փիլիհ. ՟Ա. 15։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 43։)
Մտադիւրութեամբ ծառայել, կամ խոստովանել, ունկն դնել, հայել, ուսանել. (Սկեւռ. ես.։ Կոչ. ՟Զ։ Փարպ.։ Իսիւք.։) cf. ՄՏԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. (ընդ որում շփոթի ի գրչաց։)
to enter, to go or come in, to introduce, insinuate or intrude oneself;
to penetrate into, to slip in;
— առ ոք, առաջին ուրուք, to present oneself, to call on, to visit;
— աղօթից առաջի ուրուք, to be heard, hearkened to;
— առ ումեմն, to be a guest, to receive hospitality, to be lodged;
— առ կին, to know a woman;
— ի վերայ օտարի ամուսնոյ, to commit adultery;
— ի or ընդ գիրկս, ընդ աղեղն, to bend a bow;
ի դատաստան, ի դատ —, to sue, to bring an action against, to summon before a magistrate or court of justice;
ընդ դատաւորաւ —, to act the judge;
ընդ երկիր —, to plunge into an abyss, to be engulfed, swallowed up;
ընդ գետին —, to be overwhelmed with shame, to hide one's confusion under the earth;
— ի ծառայութիւն, to enter a person's service, to serve;
— յորդեգրութիւն, to be adopted;
երաշխաւոր —, to guarantee, to become security;
— ի պայքար, to dispute, to contest;
ի փորձ —, to prove, to try, to make an experiment;
— ընդ մերով մարդկութեամբս, to be clothed with our humanity;
ի քուն —, to be overcome with sleep, to sleep, to lay to sleep;
— արեգական, to go down, to set;
ընդ քիրտն —, to sweat, to work hard, to give oneself much trouble;
— ի նաւ, to embark, to go on board a vessel;
— ընդ անձին, to be at enmity with oneself;
— ընդ լծով or — ընդ ձեռամբ ուրուք, to submit, to become subject to;
— դիւի ի մարդ, to possess;
— ի ճաշ, to sit or be at table.
ՄՏԱՆԵՄ տե՛ս եւ ՄՏԵՄ, մտայ. εἱσέρχομαι , εἵσειμι, εἱσπορέομαι, ἑμβαίνω, εἱσάγομαι intro, introeo, ingredior, introducor, inducor διαδύνω penetro եւ այլն. Մուտ առնել. ի մէջ կամ ի ներքս գալ հասանել. միջամուխ լինել. մխիլ. մտնել, մտնալ
Մո՛ւտ դու եւ ամենայն տուն քո ի տապանդ. եւ եմուտ։ Եմուտ աբրամ յեգիպտոս։ Մտանել ի տաճարն, կամ ի սրբութիւն։ Ընդ դրունս, կամ ընդ դուռն քաղաքի։ Ի տուն. անդր. ի սենեակ. տանէ ի տուն. ի նաւ. ի ծով. ի կաւ. եւ այլն։
Մտցեն ի ներքոյ անդնդոց երկրի։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց։ Սուրք նոցա մտցեն ի սիրտս նոցա։ Եմուտ քարն ընդ սաղաւարտն ի ճակատն։ Խոնարհեսցին յերկիր բանք քո, եւ պատգամք քո ընդ գետին մտցեն, եւ այլն։
Մտանել ի ծառայութիւն, կամ ընդ լծով. ի հանդէս. ի ճակատ. ի պատերազմ. ընդ նովին օրինօք. եւ այլն։
Ի հնարս հայթայթանաց մտանէր։ Ի պայքար կամ յուխտ մտանել։ Ընդ միտ մտանել։ Եկն եմուտ ընդ մերով մարդկութեամբս, զի եւ մեք մտցուք ընդ նորա աստուածութեամբն. (Եղիշ.։)
ՄՏԱՆԵԼ Ի ԴԱՏԱՍԱՏՆ, կամ ի դատ. ի գիր. ընդ թիւ. ի համար. ընդ աղեղն. ընդ գիրկս ւամ ի գիրկս. ընդ քիրտն. եւ այլն. տե՛ս ԴԱՏԱՍՏԱՆ, ԴԱՏ, ԳԻՐ, եւ այլն։
ՄՏԱՆԵԼ ԸՆԴ ԱՆՁԻՆ. Ոգորիլ. կռուիլ. հակառակիլ անձամբ անձին.
Ամենայն ուրեք մոլորութիւնն ընդ անձին մտանէ, եւ ակամայ լինի ջատագով ճշմարտութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 36։)
Եմուտ ադամ առ եւայ կին իւր, եւ յղացաւ առ նա։ Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Մտանէին արդիքն աստուծոյ (սեթեանք) առ դստերսն մարդկան (կայինեանս). եւ ծնան իւրեանց որդիս. նոքա էին սկայքն, եւ այլն։
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
τὸ γνήσιον, εὕνοια genuitas, sinceritas, integritas, benevolentia. Հաւատարմութիւն. հարազատութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն, միամտութիւն ծառայութեան.
Զհանդէս մտերմութեան իւրեանց ցուցանել առ ամենեցուն տէրն. (Յճխ. ՟Զ։)
satisfying;
repletion;
satiety, disgust;
ի յագուրդ, for satiating;
յագուրդ ասել ագահութեան, to say I have had enough;
ուտել զյագուրդ, to eat one's fill;
— առնել ագահութեան, to glut one's avarice;
ի — փառամոլութեան իւրոյ, for satisfying his ambition.
πλησμονή satietas, saturitas κόρος expletio, fastidium. Կշտապինդ վայելումն. որ ասի եւ Յագ. յագեցումն կամ յագումն. յագեցութիւն կամ յագութիւն. եւ Լիութիւն. յափրութիւն. եւ նողկումն.
Զամպարշտութեանդ ոչ գիտացեր զյագուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
Մի՛ ըզգինի բընաւ սիրել, մի՛ տարաժամ զբերանդ յածել. (Շ. այբուբ.։)
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
to travel, to visit different places, to rove, to ramble, to roam, to wander;
to lounge;
to stray;
to circulate;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, to travel by sea and land;
cf. Ընդ վայր.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի։ Ա՛ռ քնար, յածեա՛ց կոծեա՛ց։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Շրջեալ ընդ երկիր, եւ յածեալ ի ներքոյ երկնից։ Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Ընդ գործս նորա յածեալ՝ քննեն.եւ այլն։
Յածեալ ընդ անհուն համատարած ծովն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
(հասարակօրէն տր. խնդ) νικάω vinco, supero κρατέω, κατακρατέω teneo, obtineo, compos factus sumpropositi. Պարտել. վերագոյն լինել. զօրանալ ի վերայ. տիրել. նուաճել. ի ներքոյ կամ ընդ իւրեւ առնուլ, ընդ ստիւք արկանել. (լծ. թ. եէնմէք ... ). յէղթել
Յաղթեաց բազում ամբոխի։ Յաղթեցաք ամենայն քաղաքացն նորա։ Ես յաղթեցի աշխարհի։ Մի՛ յաղթեսցէ քեզ ցանկութիւն գեղոյ։ Որդւոց քոց եւ ոչ թունաւոր վիշապացն յաղթեցին ժանիք։ Մի՛ յաղթիր ի չարէ, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին։ Յաղթեաց նմա Իսրայէլ։ Յաղթեցին աւարի նորա (այսինքն տիրեցին, առին)։ Յաղթէ բարկութեան.եւ այլն։
Ուր կամի Աստուած, յաղթէ բնութեան զօրութեան. (Եփր. աւետար.։)
Կամաց մարմնոյն՝ կամօք աստուածութեանն յաղթէր (Քրիստոս). (Աթ. ՟Գ։)
Յաղթէ զսատանայ յօրինակ փարաւովնի։ Ի պիստս զբռնամարտիկսն յաղթելով։ Յաղթեցից զամենայն մարտ պատերազմաց իմոց. (Արշ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Եփր. թագ.։)
Ոչ կարեմ յաղթել զքուն եւ զծուլութիւնն իմ։ Լինի բազում անգամ, որպէս զի միոյ աւուր անձրեւ յաղթեսցէ զանձրեւ բոլոր ամին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ոչ յաղթեմք վասն անչափ բազմութեանն. այսինքն չեմք ձեռնհաս ի գիր անցուցանել զամենեսին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 14։)
Իբրեւ այս խորհուրդք յաղթեցան. այսինքն յաղթ եւ զօրաւոր ցուցան. կամ յաղթեցին առաջիկայ իրաց. յն. զօրացեալ ի վերայ խորհրդոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 4։)
Յաղթեսցես ի դատել քում. կամ յաղթօղ ի դատել քեզ։
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Զոր ինչ այլք դատաստանաւ առնուն զյաղթութիւն, տէր մեր լռութեամբն էառ. (Երզն. մտթ.։)
Յորժամ յաղթունն կանգնեալ լիցի. ա՛յլ ձ. յաղթութիւն։
νίκος, νίκη, νίκημα victoria. Յաղթելն. զօրանալն ի վերայ հակառակորդին. յաջողելն մարտի կամ մրցանաց.
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
Յաղթելն ինքեան անձին իւրոյ՝ յամենայն յաղթութեանցն նախկին է եւ արիագոյն (այսինքն լաւագոյն). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Անձին իւրում յաղթել քան զամենայն յաղթութիւն քաջ է եւ առաջին։
ՅԱՂԹՈՒԹԻՒՆ. μέγεθος magnitudo, sublimitas, proceritas, amplitudo. Յաղթն գոլ. յաղթանդամութիւն. մեծութիւն. ընդարձակութիւն զօրութեան կամ տէրութեան.
Ո՞ կարէ պատմել զմեծամեծ ձկանցն յաղթութիւնս. (Կոչ. ՟Թ։)
cf. Յայրատանամ.
Յայրատեցա՞ր, քրքջեցե՞ր մեծամեծս։ Որչափ կանայք յանդգնեալք կան՝ յայրատեալք, ընդ ամբոխն խօսելով. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
audacity, boldness, rashness, temerity, hardihood;
impudence, sauciness, insolence, arrogance, presumption;
licence, too great liberty;
frolic, youthful pranks;
յանդգնութեամբ, cf. Յանդգնաբար.
τόλμη, θρασύς, τὸ ἑπιχείρον audacia, arrogantia, praesumtio, temeritas ὀρμή, ὄρμημα impetus προπέτεια praecipitantia, petulantia եւ այլն. Յանդուգն գոլ. եւ յանդուգն կամ անխորհուրդ բան եւ գործ. անչափ համարձակութիւն. անամօթութիւն. ժպրհութիւն. յահրութիւն. ձեռներիցութիւն. եւ Յանդուգն յարձակումն.
Յանդգնութեամբ հասեալ էք ի վերայ իմ։ Այր ամպարիշտ յանդգնութեամբ հարկանի ի դիմի։ Յանդգնութիւն նորա խորտակեցաւ։ Առիւծացաւ, որսայր յանդգնութեամբ իւրով։ Արկեր փառս լանջաց նորա (ձիոյ) զյանդգնութիւն։ Դու ինքնին գիտես զյանդգնութիւն ժողովրդեանդ։ Զյանդգնութիւն իւր պահեաց ի հակառակութիւն։ Բարկացաւ տէր Ոզայ, եւ եհար զնա անդ Աստուած վասն յանդգնութեանն.եւ այլն։
Եկի յայսպիսի յանդգնութիւն, որ իմս նուաստ անձին անմարթ էր։ Տուք ինձ գեղեցիկ յանդգնութեամբս լինել եզր ի միջի ձերում. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
before, in the presence of, in the face or sight of, hard by, against, opposite, over against, in the view of, in the face, publicly, in public;
դէմ —, face to face;
front to front;
— իմ, before me, in my presence;
— եկեղեցւոյ, in face of the church;
— ամենայն աշխարհի, in the face of the whole world;
— ամենեցուն, publicly, before all people;
ասել —, to say to one's face;
— առնել, կացուցանել, ածել, to present, to offer, to introduce, to represent, to exhibit, to set before the eyes to show, to remonstrate;
— առնել, to reprove, to reproach, to blame;
— լինել, կալ, to present oneself, to appear, to make one's appearance before, to show oneself;
— մատչել, կալ, to appear before.
Կամ որպէս մ. ἑνώπιον, κατὰ πρόσωπον in conspectu, ad faciem. Յանդիման սատակել, կամ հատուցանել, կամ պատուել, եւ այլն։
ՅԱՆԴԻՄԱՆ ԱՌՆԵԼ, կամ ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. συνίστημι, παρίστημι constituo, sisto, exhibero. որպէս Առաջի առնել. ներկայացուցանել. ընծայեցուցանել. ցուցանել.
Զերկարութիւն գործոյն համառօտ բանիւ յանդիման կացուցանել. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Յանդիմա՛ն արա զբարեկամն, թերեւս չիցէ իսկ զանցուցեալ. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 19։)
ՅԱՆԴԻՄԱՆ ԼԻՆԵԼ, կամ ԿԱԼ. συνίσταμαι, παρίσταμαι constituor, asto, adsto ἑντυγχάνω ad orandum accedo. Ներկայանալ. կալ առաջի կամ զառաջեաւ. երեւիլ. տեսաւորիլ.
Յանդիման եղեւ նմա, կամ արքային։ Յանդիման լինել քեզ (աղօթիւք)։ Կայսեր եւս քեզ պա՛րտ է յանդիման լինել, եւ այլն։
Եւ կացին յանդիման. (Շար.։) Ասի եւ Յանդիման կալ ատենի, կամ թշնամեաց, եւ այլն. առջեւը ելլալ։
transgression, fault, wrong, offence, error, fall, sin, trespass, crime, delinquency;
իմովս —նօք, through me, through my fault;
—նս համարել ումեք, to impute as a crime to;
cf. Ընկենում;
cf. Թեթեւացուցանեմ.
Հանէ ընդ գլուխ զանիրաւացն յանցանս։ Զի՞նչ վնաս է իմ, կամ զի՞նչ յանցանք են իմ։ Զյանցանս իմ յիշեցուցանեմ այսօր։ Եգիտ Աստուած զյանցանս ծառայից քոց։ Որ ծածկէ զյանցանս, խնդրէ զբարեկամութիւն։ Առանց իրիք յանցանաց (պատճառի կամ վնասու) լինելոյ.եւ այլն։
Մեղս զայն ասէ՝ որ գիտելով ոք մեղանչէ, եւ յանցանս զայն՝ որ անգիտութեամբ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին։ Համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանումն.եւ այլն։
Եւ յամենայն հոլովս ըստ յարակից անուանց եւ բայից.
Արար՝ որպէս հրամայեաց նմա։ Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս, (նոյնպէս) եւ յերկրի։ Ոչ որպէս ես կամիմ, այլ որպէս դու։ Արարին՝ որպէս ուսանն։ Եղերո՛ւք դուք կատարեալ, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Որպէս էր յովնան ... նոյնպէս եղիցի եւ որդի մարդոյ, եւ այլն։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Որպէս ի միում մարմնի բազում անդամս ունիմք, նոյնպէս եւ այլն։ Լինել այսպիսի, որպէս (յն. որպիսի) եւ եսս եմ։ Գտանիցեմ ձեզ, որպէս եւ դուք ոչ կամիցիք։ Մատուցանել ողջակէզս, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մովսեսի։ Շինեսցուք զտաճարն, որպէս եւ հրամայեաց մեզ կիւրոս։ Արարին՝ որպէս կարգեալ եւ հրամայեալ էր։ Որպէս եւ դաւիթ ասէ զերանութիւն մարդոյ. եւ այլն։
Որ յառաջ քան զլինել ճարտա՛ր գիտէ զամենայն ինչ՝ այնպէս, որպէս յետ կատարելոյն ամենայնի. (Ոսկ. ես.։)
ՈՐՊԷՍ. մ. ὠς, ὦς ἅν, ὄταν, ὤστε ut, quum, cum, mox ut, dum, quando ἑν τῷ in եւ այլն. Յորժամ. իբրեւ. երբ. մինչ. այն ինչ. զոյգ ընդ. երբոր. պէս.
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից։ Ի ժամանակի՝ որպէս (կամ յորժամ) բորբոքեսցի բարկութիւն նորա։ Վկայութիւնն յովսեփու՝ զոր եդ ընդ նմա, որպէս ելանէր նա յերկրէն եգիպտացւոց (յն. յելանելն)։ Խոստովան եղէց ... որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քո (յն. յուսանելն)։ Նստէաք, եւ լայաք, որպէս յիշեցաք մեք (յն. ընդ յիշել մեր) անդ զսիովն. եւ այլն։
Ցօրէնս զի՞նչ գրեալ է, ո՞րպէս ընթեռնուս։ Հայեցարո՛ւք ի շուշանն, ո՛րպէս աճէ։ Մի՛ հոգայցէք, թէ ո՛րպէս, կամ զի՞նչ խօսիցիք։ Պատմեաց մեզ, ո՛րպէս ետես զհրեշտակն.եւ այլն։
Ո՛րպէս զիա՛րդ եւ գիտիցեն, ըստ կարգին իւրեանց՝ արասցեն։ Ո՛րպէս զի՞նչ կամի պաշտել՝ պաշտեսցէ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Ի ներքոյ կալով հրամայէր զո՛րպէսն առնել. (Խոր. ՟Բ. 32։)
Ի նմանէն խնդրեսցես դու, որպէս ուղղեսցին ճանապարհք քո։ Բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ, որպէս պատմեցից զամենայն օրհնութիւնս քո։ Որպէս սաղմոս ասասցեն քեզ փառք իմ։ Որպէս արդար եղիցես ի բանս քո։ Բարի է ինձ, զի խոնարհ արարեր զիս, որպէս ուսայց զարդարութիւնս քո։ Խնդրեաց ի նոցանէ թուղթս, որպէս՝ թէ զոք գտցէ, կապեալս ածցէ.եւ այլն։
Ո՛վ խորք ... ո՜րպէս (կամ որպէ՛ս զի) առանց քննելոյ են դատաստանք նորա. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 33։)
Առնեն, որպէս զի փառաւորեսցին։ Որպէս զի եղիցի ողորմութիւնն քո ի ծածուկ։ Որպէս զի եկեսցէ ի վերայ ձեր ամենայն արիւն։ Որպէս զի մի՛ լիցի նմա ժամանակ ինչ յամել յասիա.եւ այլն։
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
Զեղբարսն անուանեալ պահլաւս. որպէս զի լինել նոցա պատուականագոյն։ Ամբարիշտն նեստոր այլ որդի ասէր շնորհօք ի մարիամայ, եւ ա՛յլ որդի ի հօրէ յառաջ, որպէս զի լինել երկու որդիս. (Խոր. ՟Բ. 27։ ՟Գ. 61։)
Դողացուցանէր. որպէս զի փլեալ տարածանիցի համատարած ամենայն ի վերայ լերանց։ Տէրն ինքնին օգնեաց մեզ, որպէս զի զանուն քաջութեան ժառանգեցաք։ Որպէս զի բարեկամացեալ էր նորա ընդ հերանայ հոնի. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Է։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ՝ սիրալիր սրտիւ, որպէս զի յայսմ սակի ամենեքեան իսկ նմա հաճեալ հաւանեալ էին. (Յհ. կթ.։)
cf. Կամիմ.
ՈՒԶԵԼ. Բայ ռամկական՝ առեալ ի գրաւորէս Յուզել, իբր Խնդրել, այսինքն Կամիլ, պահանջել, եւ Որոնել.
Ոչ բարիոք զայս տուողին, այլ ըստ կամաց չար ուզողին. (Մագ. ոտ.։)
Տեսանէր զինքն յերազի, որպէս թէ համարս ուզէին ի նմանէ. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Ա.։)
journey, travels;
itinerary;
— ընդ ցամաք կամ դարձ, the journey there and back;
— ընդ ծով եւ դարձ, the voyage out and home;
ծախք ուղեւորութեան, travelling expenses;
ուղեւորիլ զանդարձն —, to go one's last journey.
Անգիտութեամբ գնայ զուղեւորութիւնն՝ ի ձեռն հմուտ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Ողջամիտ.
ՈՒՂՂԱԽՈՀ ՈՒՂՂԱԽՈՐՀ. Ոյր կամ ուր իցէ խորհուրդ ուղիղ. ողջախոհ. ողջամիտ.
to direct;
to rectify;
cf. Ուղիղ համառօտեմ.
ὁρθοτομέω recte tracto, dirigo. Ուղիղ ձեւել՝ կտրել. ուղիղ համառօտել. ուղղել.
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
ἔξις, σχέσις habitus, habitudo, adfectus, status, tenor եւ այլն. Ունելութիւն հաստատուն ի բնէ կամ ստացմամբ եւ սովորութեամբ. վիճակ՝ ձիրք՝ եւ զօրութիւն անյողդողդ. կալումն կամ ընդունակութիւն. cf. ՈՅՆ՝ ՈՅՆՔ, cf. ՈՒՆՔ.
Տարբեր է ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն գոլոյ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Խորշել ի մոլորական ունակութենէ համբակաց. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ունակութիւն սրբազան ընձեռեն, զի մի՛ դարձեալ ի չարէն ըմբռնեսցին։ Չարանան՝ բարեաց ունակութեանց եւ ներգործութեանց նուաղութեամբ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ունակութիւն է որպիսութիւն յարամնայ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Առ մեր խոնարհութիւնս միացեալ անշփոթ, ամենակատար ունակութեամբ».
Ունակութիւն աստանօր ոչ որակութեան իրիք յարամնայի է նշանական, այլ ըստ ունելոյ յարաձգութեան, այս ինքն կալման»։
Ըստ ունակութեան ցաւոցն ի մարդասէր բժշկէն զառողջութեան դեղս ընկալցի (այս ինքն ունողութեան, կամ որպիսութեան)։ Հիւանդութիւն՝ նուազութիւն է ունակութեան մարմնոյ։ Դոյզն ունակութիւն ողջութեան. (Դիոն. ածայ.։)
Յունակութիւն լըսարանին՝ տպաւորեա՛ զբան սուրբ տառին (այս ինքն յընդունարան կամ յըմբռնողութիւն)։ Սակաւ է սա քանակութեամբ, բայց յոքնախումբ ունակութեամբ (պարունակեալ իմաստիւք). (Յիսուս որդի.։)
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
ματοιότης vanitas. Ունայնն գոլ. նանրութիւն. ընդունայնութիւն. եւ Չնչին ինչ կամ անցաւոր.
Կորեան յունայնութեան յուսոյ։ Ամաչեսցեն անօրէնք յունայնութեան իւրեանց։ Ընդունայն են որդիք մարդկան, եւ ինքեանք յունայնութեան են ի միասին։ Ունայնութիւն ունայնութեանց, ասաց ժողովօղն. ունայնութիւն ունայնութեանց, ամենայն ինչ ընդունայն է, եւ այլն.
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
ἕχω habeo. (Արմատն է Ոյն. լծ. ընդ ոյժ. եւ Կալ. լծ ընդ գոլ) Կայ իմ, կամ յիս, գոյ մեր. են իմ սեպհական այս իչն իրք. եւ Ստանալ. ժառանգել. եւ Կրել՝ տանել յինքեան. ունենալ, կա՛յ.
Վաճառեաց զամենայն՝ զոր ինչ ունէր։ Իբրեւ ոչինչ ունիցիմք, եւ զամենայն ինչ ունիմք։ Ունիմք մեք հայր զաբրահամ։ Ես կերակուր ունիմ ուտել։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ։ Թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (ի սրտի) զումեքէ։ Զսէրն աստուծոյ ոչ ունիք։ Որ ունի հարսն, նա է փեսայ։ Ոչ է արժան ունել քեզ զկին եղբօր քոյ։ Ընդ իս խաղաղութիւն ունիցիք. յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցիք.եւ այլն։
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Խնդրէին զնա ունել։ Հրաման ետ սաւուղ ունել զդաւիթ եւ զարս նորա։ Միթէ ո՞չ ունիցի (զանկեալն), եւ յարուցանիցէ զնա։ Կալաւ զձեռանէ նորա։ Խնդրէին զնա ունել։ Զի նենգութեամբ կալցին զյիսուս։ Եւ նոցա աչք կալեալ էին (բռնուած էին) առ ի չճանաչելոյ զնա.եւ այլն։
Կամ δράσσομαι, πιάζω manu vel pugno capio, prehendo ἑπιλαμβάνω apprehendo συλλαμβάνω comprehendo.
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
Համարեցաւ զնա, եթէ գինի կալաւ զխելս նորա. (Եփր. թագ.։)
Հրամայեցին նմա ունել զգլուխ բազմականին». այսինքն նստիլ ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՈՒՆԻՄ. φορέω, αἵρω, βαστάζω fero, tollo, porto. Կրել կամ տանել. ի վեր ունել. բարձեա ունել.
Նաեւ ոչ շնչական ունիմ անուանիլ։ Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
Զինչ ունիք առ այս՝ զրպարտութիւն բաջաղել. (Լմբ. համբ.։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ կամ ԻԲՐԵՒ, եւ այլն. ἕχω habeo եւ այլն. Համարել. առդնել. սեպել.
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունէին։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ուիջիք։ Իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, եւ այլն։ Զծերս ի նոցանէ առ հարս ունէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զիս ունին՝ առ որ չեմ (այսինքն բարի համացին, որպիսի չեմ)։ Եթէ ոք ունիցի զինքն վատթար քան զընկերն, ոչ սրամտեսցի այնպիսին. (Նար. ՟Ի՟Է։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ ԻՐԵԱՐՍ. σχέσις relatio. Յարաբերիլ. առնչութիւն. հայեցուած ծագման՝ ծննդեամբ կամ բղխմամբ.
Միածին՝ այնպէս ունի առ հայր, որպէս առ միտս բան։ Երեւմանն՝ զի այսպէս ասացից (այսինքն ծագման որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ), եւ կամ առ իրեարս ունելոյն զանազանութիւնն՝ զանազան նոցա եւ զկոչմունսն արար. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
Դու իսկ ուսուցեր նոցա ուսումն՝ տիրել ի վերայ քո։ Արձանագիր, ի կատարած զառանցելոց ժամանակաց առ ուսմանէ (կամ ուսմէ)։ Զուսումն մանկութեան։ Ոչ եթէ մարդկեղէն ուսմամբ։ Յուսմունս պէսպէսս.եւ այլն։
Բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկանն։ Հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց։ Կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
Եկն ել որդին անդրանիկ շառագոյն ամենեւին՝ իբրեւ զմորթ թաւ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 25։)
Դաւիթ շառագոյն՝ հանդերձ գեղեցկութեամբ աչաց. (Ոսկ. ղկ.։)
cf. Շատանամ.
Դալարակերք լինին, եւ դուզնաքեօքն շատին։ Փոխանակ ջրոյ շատեալ օդոյն ցրտութեամբ։ Ոչ շատեալք միայն ամուսնովք, եւ ի պոռնիկս մոլեալք։ Երկրորդ մրցանակօքն շատեալ. (Փիլ.։)
առաջինքն այլ քարոզ չառնէին վասն նոցա, զի այսու շատէին։ Ոչ շատեաւ ասել միանգամ։ Ընկալեալ ոչ շատի, այլեւ աղաչէ. (Խոսր.։)
Ոչ շատեաւ այնու որ յառաջն, այլեւ աստ միւսանգամ դնէ։ Ոչ շատեաւ առաջին հրաժեշտիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
κινέω moveo σείω, συσσείω, σαλεύω, -ομαι commoveo, concutio, impello, -or. (լծ. հյ. սարսել. եբր. շարէշ, թ. սարսմագ ... յն. սալէ՛ւօ եւ այլն) Տալ զշարժ՝ այլում կամ ինքեան տեղափոխել դրդել. դրդուել. խախատել. տատանել. փոփոխել. ժաժել.
Շարժեսցեն կամ շարժէին զգլուխս իւրեանց։ Շարժեցից զաշտանակս քո ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ զերկիր, եւ զերկինս։ Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Որպէս շարժի եղէգն ի ջուր։ Շարժեցաւ քաղաքն ամենայն։ Ստուերք շարժեսցին։ Ամենայն լերինք եւ կղզիք ի տեղւոյ իւրեանց շարժեցան։ Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք. եւ այլն։
Որ շարժին եւ փոփոխի՝ չէ էական։ Որ էն եւ շարժէ զամենայն, ինքն ոչ շարժի եւ ոչ փոփոխի. (Եզնիկ.։)
Ինչ՝ որ յառաջ քան զնոցա ժամանակն գործեցեալ է, մի՛ շարժեսցի. (Կանոն.։)
ՇԱՐԺԵԼ ԶԱՄԵՆԱՅՆ ՔԱՐ. այսինքն Զամենայն հնարս հնարել.
Իսկ հայր նորա զասացեալ ինչ (այսինքն ըստ առածին), զամենայն քար շարժէր, զորդին իւր կամեցեալ ապրեցուցանել. (Սոկր. ՟Ա. 2։)
Նմանութեամբ ստէպ ասի. Շարժել կամ շարժիլ ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն, ի սէր, ի գութ, եւ այլն։
dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.
Հարցէ զքեզ տէր յիմարութեամբ, եւ շլացութեամբ, եւ ապշութեամբ մտաց։ Հա՛ր զազգդ զայդ շլացութեամբ. եւ եհար զնոսա շլացութեամբ ըստ բանին եղիսէի։ Հարին շլացութեամբ իբրեւ զայնոսիկ՝ որ առ դուրս արդարոյն. (Օր. ՟Ի՟Ը. 28։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 18։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 16։)
cf. Շլանամ.
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
Դարձան առ նա խնդութեամբ իբրեւ շնորհապարտք պարգեւաց նորա։ Եկեալ անկաւ առ ոտս՝ շնորհապարտ լինել եւ գոհանալ վասն բարեգործելոյն առ նա. (Իգն.։)
Շնորպապարտս համարիմ զձեզ, զի յաղագս փոքր այսոցիկ ցաւոց եւ չարչարանաց՝ մնամ ես մեծի ողորմութեան աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
noise, tumult, rumour, clamour, uproar, row;
public rumour, report;
ի — համբաւոյն, at the news or report of;
—ն աղաղակի նոցա, their cries, shouts;
ի — ահեղ պատերազմի, at the terrible news of war;
at the dreadful preparations for war.
βόμβησις bombus, strepitus, rumor, sonus λαλιά loquela, locutio. Ձայն բազմութեան՝ իբր շռինչ, շռնչիւն. շչիւն. շշուկ. զրոյց. համբաւ. խուժան. ամբոխ. բռմբիւն. բզզանք եւ պար մեղուաց, եւ խօսք անյայտ.
wandering, strolling, itinerant, prowling, vagabond;
turn, circumvolution;
circumference, periphery;
հազար ամաց —ս անցուցանել զինքեամբ, to live for a thousand years.
Գողք ակնածելով դիտեն զշրջագայս (կամ զշրջակայս). (Կանոն.։)
Ոչ ի հրապարակս ընթացաւ, կամ շրջագայլ գոլով տեղեաց ի տեղիս գնաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Էր շրջագայ (կամ շրջակայ՝) տեղւոջէ ի տեղի շրջելով. (Կիր. պտմ.։)
Ի պարս շրջագայ անդադար պաշտամանն. (Եղիշ. միանձն.։)
Բազում ամաց շրջագայս խաղաղականաց (ժամանակօք) պահեսցէ ամենայն տամբ ողջ զքեզ. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Ի գարնանային հասարակօրութենէ զշրջագայս ամսոցն կարծէ պարտ թուել. (Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
Հազար շրջագայս ամաց անցոյց զինքեամբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Եօթն պարունակք ասեն հարկաւոր շրջագայս ընդ հրային կամարաւն երկնի. (Շիր.։)
to take a walk, to walk, to march, to go;
to turn, to be changed, converted, transmuted;
to fall back, to be upset;
— ժամանակաց, changes, mutations or vicissitudes of time;
— ի մտաց, ի խորհրդոց, to alter or change one's mind, to change sides;
շրջեցաւ գոյն երեսաց նորա, his countenance altered;
cf. Օր.
Հոգի աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց։ Արի՛ շրջեա՛ց ընդ երկիրդ։ Յառնիցէ այրն, եւ շրջիցի արտաքոյ ի ցպոյ։ Շրջել առ տամբ կանանցն։ Շրջի ի վերայ ծովու իբրեւ յատակի։ Ընդ մարդկան շրջեցաւ։ Շրջել զեղբարբք։ Ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցինզ ի ջուրս, եւ ամենայն շնչոյ՝ որ շրջիցի ի վերայ երկրի։ Որ շրջի անարատ յարդարութեան.եւ այլն։
"spirit;
spirit, soul, ghost;
breath, respiration;
spirit, meaning, sense;
genius;
manes, shades, ghost, hobgoblin;
life;
heart;
soul, energy, courage;
puff, air, wind;
— գինւոյ, spirit of wine, alcohol;
cf. Հոգի;
— բանական, intelligence, reason;
—ք խաւարի, the spirits of darkness;
— կենդանութեան, spirit of life;
կենդանական —ք, animal spirits;
— նախանձու, the spirit of jealousy;
ոգւով չափ, with all one's soul, heartily, willingly;
— առնուլ, կլանել, to breathe, to take breath, to breathe freely, to respire, to rest, to take repose, to revive, to acquire new strength or vigor, cf. Հանգչիմ, cf. Շունչ կլանել;
յ—ս ապաստան լինել, to be extremely downcast, depressed, prostrated, to be tormented;
cf. Ապաստան;
յ—ս ապաստան առնել, to reduce to the last extremity;
to exhaust, to harass, to vex;
յոգւոցն (պարզել) ապաստան լինել, to be at the last extremity, near the last breath, to be dying, cf. Հատկլիմ;
թափել զ— ուրուք, to keep in suspense;
հարկանել զոք յ—, to sting, to gall to the quick;
to deprive of life, to kill;
դնել զ— ի ձեռն or ի բռին, զ— ի բռին ունել, to endanger oneself, to risk, brave or face death, to risk, expose or hazard one's life, to lavish or to be prodigal of life;
յոգւոց ելանել, to sigh, to heave sighs;
to groan, cf. Հեծեմ, cf. Հեծեծեմ, cf. Հառաչեմ;
ոգւով չափ սիրել, to love to distraction;
խռովիլ յ— իւր, to be disconcerted, perturbed or disturbed;
գիտել յ— իւր, to know within oneself;
արձակել, հանել, փչել զ—, to yield or give up the ghost, to breathe one's last, to expire;
յոգւոցն ցամաքել, to die;
տալ — կամ շունչ ի վէմս կճեայս, to give spirit or life to marble;
ոգւով երգել, to sing with great expression;
եւ դարձաւ — իւր առ ինքն, his spirits returned, his strength revived;
հաստատեցաւ — նորա, he regained strength or vigor;
քաղէին —ք նորա, he fainted or swooned;
գուն գործեալ ոգւովք չափ, risking his life;
—ն էր դաւոյն, he was the soul of the conspiracy;
յ— խաղալ, to play at dice."
(Արմատ բառիցս Հոգի, Շոգի, Հագագ. Ոգել, Հոգալ. լծ. եւ ոյժ) ψυχή anima, animus πνεῦμα spiritus πνοή flatus, halitus. Շունչ կենդանի կամ կենդանւոյ. փչումն. հոգի անմարմնոց եւ բանականաց եւ շնչաւորաց. սիրտ. յօժարութիւն սրտի. անձն. կեանք. եւ Շնչիւն հողմոյ, հողմ, ըստ յն ոճոյ. ճան, ինսան, ռուհ, նէֆէս.
Շունչ ամենայն կենդանեաց, եւ ոգի ամենայն մարդոյ։ Եղեւ մարդն յոգի կենդանի։ Ընդ հանել ոգւոցն։ Մի՛ հարցուք զդա յոգի։ Նորա ոգին կախեալ կայ զդորա ոգւոյդ։ Ոգի նախանձու։ Ոգի մեծաբանութեան։ Ոգի տեառն շնչեաց ի նա։ Մի՛ մնասցէ ոգի իմ ի մարդկանդ յայդմիկ։ Ամենայն ոգիք՝ ուստերք եւ դստերք։ Ամենայն ոգիք տանն յակոբու։ Սիրեաց ոգւով չափ.եւ այլն։
Ոգի եւ մարմին բաժանիցին առ ժամանակ մի։ Նոցին սուրբ ոգիքն հասանեն ձեզ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Որ բնութեամբ մարդիկ էին, առաքինի ոգիս ի չարչարանսն ցուցանէին. (Սեբեր. ՟Թ։)
Իբրեւ սպան անակ զխոսրով, եւ դեռ յոգոջ էր, հրաման տայր. (Զենոբ.։)
Որպէս մեր շունչս ոգի կոչեցեալ, եւ օդս այս որ շնչէ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ հրեշտակք՝ ոգի կոչեցեալ. եւ արութիւն մեծ ինչ՝ ոգի կոչեցեալ. եւ դեւ հակառակորդ՝ հոգի (կամ ոգի) կոչեցեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ոչ թոյլ տային նմա եւ ոչ զոգի անգամ առնուլ։ Չետ ինձ հանգիստ զոգի առնուլ եւ ոչ մի օր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ ՟Է. 11։)
Ոչ խափանին մարդիկ ի զոգի առնլոյ. (Եփր. համաբ.։)
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
cf. Մամուլ;
peritrochium, lathe, axle-tree, wheel and axle, winch, windlass, crab, capstan;
— ատամնաւոր, gear, wheel-gear, catching;
— տարբերական, differential capstan.
Գործի ոլորելոյ. պրկոց. գելարան. մամուլք.
Գելարանն ոլորան է կրծիցն. որպէս մամուլք։ Ի կոճեղս եւ յոլորանս եդեալ՝ քամեցաւ յարենէ. (Վանակ. հց.։ Վրդն. լս.։)
nursing rancour, wrathful, rabid, furious, cruel, relentless;
ill-natured, malevolent;
— թշնամի, a sworn enemy, a mortal, declared, implacable or inexorable enemy;
arch-enemy, the devil;
— պատերազմ, an obstinate, bloody battle.
ՈԽԵՐԻՄ ՈԽԵՐԻՄԱՑ ՈԽՈՐԻՄ. Ոխակալ եւ անհաշտ թշնամի. հակառակորդ. ոսոխ. եւ Յոխորտ. ժանտ. թշնամանական. եւ Ախոյեան. հասիմ. լտ. infestus, odiosus, adversarius.
Ի հակառակադիր եւ ոխերիմաց (կամ ոխորիմաց ) այլոց կամաց այս գործ համբաւոյ լեալ. (Յհ. կթ.։)
Մարտ ոխորիմ պատերազմողի (կամ պատերազմի). (Պիտ.։)
ՈԽԵՐԻՄՔ գ. իբր Ոխակալութիւն. թշնամութիւն.
Լաւ համարէր զբազմաց օգուտ քան զնոցա ոխերիմսն. (Երզն. մտթ.։)
lamentation, complaint, groaning, wailing, moans, tears;
—ք, elegy;
—ս առնուլ, յօրինել, զ—ս հարկանել, cf. Ողբամ.
Ողբք (կամ ողբանք) վասն բառնալոյ թագաւորութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Ողողանամ.
Փոխանակ սուրբ մկրտութեանն հանապազ ողողանիլ (այլազգեաց) ջրով։ Ողողանիլ ջրով գետին՝ մաքրել միայն զերեւելին. (Արծր. ՟Բ. 4։ Սամ. երէց.։ Շ. եդես.։)
Եւ որպէս Ողողանալ, յողբս համակիլ.
cf. Շնչամուտ.
Ծակն՝ ընդ որ ելանէ շունչ, կամ մուտ եւ ել առնէ օդն.
Շնչահան ամբարանոցի. (Վստկ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Շողամ.
Սուր աստուածամուխ՝ ի ձեռն աջողակ աջոյն յիսուսի յեղմամբ շողշողեալ. (Նար. խչ.։)
meeting;
cf. Պատահ;
destiny;
պատահմամբ, ըստ պատահման, accidentally, fortuitously, casually, incidentally, by chance;
պատահմունք ի դէպ ելանէին նմա, chance, good fortune aided him;
անցեալ էր —, it was no longer time.
ἁπάντασις occursus մանաւանդ՝ συμβεβηκώς accidens σύμπτωμα casus, eventus, incursus, affectio, fortuna. Պատահ, եւ պատահելն՝ ըստ ամենայն նշանակութեան. հանդիպումն. դէպք. դիպուած. անցք. վիճակումն. գտանիլն.
Իմս տարտամութիւն, եւ ոչ պատահումն բար ւոյ ժամանակի. (Շ. ընդհանր.։)
Ոչ պատահմամբ իմն եւ դիպուածով ունէր զկուրութիւնն, այլ անդստին յորովայնէ. (Նանայ.։)
Այս ամլութիւն ոչ պատահման ինչ էր, այլ Աստուծոյ մատակարարութեան գործ։ Ոչ եթէ ըստ պատահման բացաւ. (Իգն.։)
Արդեօք պատահմա՞մբ, եւ կամ ըստ հրամանի ինչ խաղաց մանուկն յորովայնին. (Կիւրղ. ղկ.։)
ՊԱՏԱՀՈՒՄՆ. Ըստ տրամաբանից՝ Եկամուտ իրք ի վերայ գոյացութեան. որակ. պարագայ. հանգամանք.
Զբազում անուանըս դնեն մարգարէքն Աստուծոյ՝ ըստ պատահման եւ դրութեամբ, զի անգիտանան ըզբնութիւնն. (Մխ. երեմ.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
θήκη, κουλεός, κολεός theca, vagina. Աման պատիչ. որպէս դարան կամ պահարան սրոյ. գուպուր.
ՊԱՏԵԱՆ. θήκη, φλοιός, λέμμα cortex, cutis ὅστρακον testa. Արտաքին պնդագոյն կեղեւ պտղոց. փեճեկ. եւ Խեցի գաղտակրայից. եւ Որպիսի եւ իցէ աման. գապուգ, գապ.
Դարանամուտ լինի (խեցեմորթն) երկուք պատենիւք ... որք զնովաւ անկեալ պնդեն պատեանք. (Փիլ. լիւս.։)