to shoot forth leaves, to sprout, to be leafy, green.
ՍԱՂԱՐԹԱՆԱՄ որ եւ ՍԱՂԱՐԹԻԼ. θάλλω, θαλλέω vireo, floreo, pullulo φυλλυάω frondesco. Սաղարթաւորիլ. զարդարիլ սաղարթիւք. բողբոջիլ եւ տերեւս արձակել. ուռճանալ. դալարազգեաց լինել.
shooting forth branches and leaves.
Սաղարթիլն. բողբոջումն.
to conceive, to be with child;
cf. Յղանամ.
ՍԱՂՄՆԱՌԵՄ կամ ՍԱՂՄԱՌԵՄ. συλλαμβάνω concipio. Սաղմն առնուլ կնոջ. ըմբռնել զսերմն, յղանալ. ծոցւորիլ. կր. յղացեալ լինել.
singing psalms together.
Երկնայինք երեւէին, եւ սաղմոսակից լինէին մարդկան. (Հ. կիլիկ.։)
yoke, wooden collar for draught oxen;
whip-staff, tiller-shaft, tiller ropes.
Իբրեւ զնաւապէտ ոք վստահ յուղղիչ եւ ի սամիս նաւին առաքիութեան նստեալ։ Զսամեաց բուռն հարկանիցեն, եւ ուղղիչս նաւին եկեղեցւոյ լինիցին։ Ամենայն ընկղմեալ կորնչիցի, յորժամ սամիքն ուղղիչ նաւին չիցեն ի միջի։ Զսամիսն ուղղիչն (կամ ուղղչին) որ շրջշրջիցէ՝ ունիցի ի ձեռինն. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. տիմ. եւ Ոսկ. տիտ.։)
to strut along or about, to look grand.
ՍԱՄՍԱՐԵԼ. θρύπτομαι deliciis frangor, effeminari. Որպէս ռմկ. կոտրտիլ. Թեքթեքիլ, թեքթեքիլ. ծեքծեքիլ ի գնացս.
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
περιτρέπομαι, περιφέρομαι, παρακίνομαι titubo, vacillo, erro ὁλισθέω labor, lapso, labefio. Գայթել աքեաց կամ աքեօք. գթել ոտիւք. դողդոջել. շարժլիլ. դրդուիլ. դեդեւիլ. տատանիլ. գայթագղիլ. սաղապիլ. խախտիլ. խոտորիլ. ցնորիլ. սահիլ, սկրդիլ, գլորտըկիլ.
small cart, truckle, dray-cart;
— ձեռաձիգ, barrow, hand-barrow.
Առաքեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին։ Դրդուեցաւ ի սայլակէ անտի անկանիլ։ Ի վերայ ուսոցն բարձցեն զնտ, եւ ոչ եթէ ի սայլակի. (Եփր. ՟ա. թագ.։ եւ Եփր. ՟ա. մնաց.։)
cf. Տիտանիմ.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
to be gigantic.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
Մինչդեռ կենդանի է կինն. տի՛ր օ՛ն ի բա՛ց տար. այլ եւ ոչ յետ մեռանելոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to speak imperiously, lordly;
seriously, sensibly.
Արդ ահա ընդ միտ ածեալ, առ աստուած տիրաբանէ։ Մի՛ ոք կարծեսցէ ի վերայ աստուծոյ զստուերս իսկապէս տիրաբանիլ։ Իսկ աստ բարբառք տիրաբանեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 54. եւ իմաստն։ Ոսկ. ղկ.։ Տիրաբանեն՝ զբավանդակ զերկին նմա առանձինն ստանալ. Եփր. աւետար.։)
cf. Տիրապէս.
Մոլորակք անուանեցան ո՛չ տիրաբար, այլ ի վայրապար մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Բուն.
Ի ձեռն ի՛սկ եւ տիրագոյն զգայութեանցն։ Իսկագոյնեւ տիրագոյն է իմաստուն աղքատն՝ քան զանզգամ մեծատունն։ Սոքա բունք տիրագունաւն ի նոսա մտօք կուրացեալ են. (Փիլ.։)
Անիրաւի՝ ոչ ուրուք եղելոյ մարդ, այլ իսկագոյն եւ տիրագոյն ասել՝ մարդակերպ գազանի։ Եղիայ ի վեր հետեւեալ, եւ կամ տիրագոյն եւ իսկապէս ասել՝ համբարձեալ։ Մինչ զի իսկապէս եւ տիրագոյն ասել, չափ ամենեցուն՝ եւ՛ իմանալեացն եւ՛ զգալեացն՝ աստուած մի. (Փիլ.։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Կամ որպէս կ. Ընդ տէութեամբ անկանիլ. ծառայանալ.
Ի ծառայէն ոչ տիրացեալ լինէր։ Ըմբռնեալ եւ տիրացեալ յայնցանէ. (Փիլ.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Ոչ իսկ տիրապէս սոքա օգնականք, այլ՝ պիտակաբար ասին. (Փիլ. այլաբ.։)
Յորդեգրութիւն հօրն երկնաւորի կոչիլ, որ քրիստոսիւ եղեւ տիրապէս։ Զհուր սիրոյն քրիստոսի ստասցուք տիրապէս յանձինս մեր. (Խոսր.։)
fond of, attached, devoted to one's master.
Ի ծառայիցն երկուս, որք մանաւանդ տիրասէրքն էին։ Ծառայի եւ աղախնոյ մտերմի եւ տիրասիրի գործ այս է։ Տեառն նմանեալ հաւատարիմ ծառայն տիրասէր։ Ի քաջ եւ ի տիրասէր ազգէն մամիկոնէից. (Փիլ. իմաստն.։ Խոսր.։ Երզն. լս.։ Մեսր. երէց.։)
Սպասաւորացն ի պաշտօն տիրասէր, եւ տերանց ի հեզութիւն եւ ի զգօնութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
first, chief, highest, great est.
Ձիաստացք խոցոտեն զտիրաւորագոյնսն եւ զիսկսն (յանդամոց), զդէմս եւ զաչս եւ զգլուխս. (Փիլ. ել. ՟Բ. 24։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Անկանիլ ընդ տէրութեամբ այլոյ. լինել ընդ ձեռամբ.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
talisman;
cf. Թիլ.
cf. Դելփին.
Տլփինք հանցեն զիս ի ցամաք։ Տեսին զտլփինս։ Տլփին մի եցիոյց նոցա. (Հ. կիլիկ.։)
to grieve, to fret, to be afflicted, sorry, to deplore, to bewail;
to be in mourning for.
θρηνέω lamentor, lugeo ἁλγέω doleo. Տխրիլ յոյժ. ի թուխս եւ ի ցաւս համակիլ. թախծիլ. սգալ. ցաւագնիլ ոգւով.
Զի եւ պօղոս առաքեալ ի նմին տխատի եւ զղջանայ, զսոյն սգայ։ Մեղանչեմք, եւ չտխատիմք։ Եթէ տխատիցի (հոգին), քան զսարդիոստայն անօսրագոյն եւ կնատագոյն գործէ (զմարմինն). (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
to be spoiled, disordered, corrupted.
Տխեղծ լինել. խանգարիլ.
to lose splendour, to become insignificant.
Տխուր լինել. փոխիլ ի տխրութիւն.
cf. Տխրութիւն.
առանց դժուարութեան եւ տխրանաց։ Ի տխրանաց ինչ ձանձրութենէ ոք նուաղեսցի. (Փիլ. իմաստն.։ Նար. ՟Գ։)
sad-coloured, brown, black.
Տխուր երանգով. թխատեսիլ. սեաւ.
to be sad, sorry, afflicted, chagrined, to grieve, to take to heart;
to wither, to fade.
σκοτάζομαι, συμπίπτω, συγχύομαι obscuror, concido, confundor ἁσχάλλω doleo, moereo, tristor σκυθρωπάζω vultu tetrico et tristi sum. Տխուր լինել. ի թուխս համակիլ. այլագունիլ. խոժոռիլ. թխանալ. անշքանալ. նսեմանալ. տրտմիլ. սգալ. մշխուլ ըլլալ, երեսը կախել.
Սովաւ ուսոյց մեզ ոչ տխրիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
Հրաժարիլ յայնպիսի տկար չարութենէ։ Տկար մոլորութիւն դիւրաւ կշտամբի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17. 22։)
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
ἁσθενέω, ἑξασθενέω infirmor, imbecillis sum Տկար եւ անկարօղ գտանիլ. թափիլ. յուժոյ. նուազիլ. յետնիլ. լքանիլ. հիւանդանալ. ախտանալ. ուժէ ինկնալ, վատուժնալ, անճրկիլ, հիւանդընալ, զայիֆնալ.
ՏԿԱՐԱՆԱԼ. Տկարամիտ լինել. գայթակղիլ.
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Եւ իբր Տկարամտութիւն. դիւրութիւն ի գայթակղիլ.
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
ՏՀԱՃ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ՏՀԱՃԵՄ, ՏՀԱՃԻՄ. δυσαρεστέω improbo κατηγορέω accuso. Չհաճիլ. չհաւանիլ. դժկամիլ. տհաճիլ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
ՏՀԱՃ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ՏՀԱՃԵՄ, ՏՀԱՃԻՄ. δυσαρεστέω improbo κατηγορέω accuso. Չհաճիլ. չհաւանիլ. դժկամիլ. տհաճիլ.
to deform, to disfigure.
ἁσχημονέω indecore ago, turpiter gero. Անձեւ կացուցանել. անվայելուչ եւ անշնորհ երեւեցուցանել, եւ երեւիլ.
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
Տղայ մտաց է ոչ մերձաւորօքն ամփոփել, այլ անյայտ յուսովք յորդորիլ ի յայտնի վնասս. (Բրս. վաշխ.։)
cf. Տղեմ.
ՏՂԵԼ. Կամիլ. յօժարիլ. խնդրել. (լծ. յն. թէլօ. թ. տիլէմէք. որպէս խնդրել. ռմկ. ուզել. կամ տնտղել, որպէս յուզել. կայ եւ Անտղաբար, Անտղելի. իբր անզննելի, կամ անբաժանելի. լծ. ռմկ. տարտղնել ).
tun-bellied or big-bellied.
Լինին ոմանք տղընտերք։ Տղընդերք, ջրգողեալք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 2. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
dirt-like.
Ունօղ զկերպ կամ զտեսիլ տղմոյ. աղտեղի.
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
ἱλυόομαι oblimor, limo obducor. Տիղմ լինել, ի տիղմ փոխիլ. սկանալ. ցեխ դառնալ. ցեխոտիլ. չամուր օլմագ.
small house, cottage, cabin, hut.
Է տէունական տնակ, որ կոչի պարկեշտանոց. (Փիլ. տեսական.։)
living, lodging or dwelling in the same house, cohabiting;
neighbouring;
— լինել, to live in the same house, to cohabit.
Տնակից եւ խորանակից եւ համաբնակ։ Իբր տնակից իմն առաքեալ լինին (մեղուք). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
dwelling together, cohabitation.
Վասն զի տաճար չեւ եւս էր շինեալ, զիւրաքանչիւր ուրուք բարեաց զտնակցութիւն տաճար երեւեցոյց եւ բագին առ տնին։ Հրաժարել ի միասինն բնակութենէ, եւ զտնակցութիւնն ի բաց քակել. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
to lose wealth, to decay, to go to ruin, to become poor, needy or necessitous;
to be expelled, driven out or deprived of one's house, to be forsaken, abandoned;
to fail, to become a bankrupt.
πένομαι inops vel pauper sum, egeo ταπείνομαι humilior. Անկանիլ ի մեծութենէ. աղքատանալ. նուաստանալ.
ՏՆԱՆԿԱՆԱԼ. ἕξοικος γίνομαι extorris fio, exul de domo mea factus sum. Ի դուրս անկանիլ ի տանէ. անտուն մնալ.
house-building, construction;
cf. Տնարարութիւն.
Արանց եւ կանանց՝ պարկեշտութիւն, տնաշինութեամբ եւ միամտութեամբ զինքեանս փրկել։ Հաւանեցուցանէ լինել արծաթասէր, ուսուցանելով թէ տնաշինութիւն է. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։ Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Լմբ. սղ.։)
house-keeper's calling or office;
domestic life, staying at home.
Տնապանութիւն ըստ ընտանութեան՝ դիմադրութիւն վայրագութեան է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
staying at home.
Ի խաղաղուն տնասպասեակ առնէ։ Զգայութեան մարդոյ խոցոտելով եւ կտտելով ի տնասպասեակ ախտիցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ եւ Փիլ. լին. ս. 49։)
to cultivate, to plant.
Ոչ տնկեսցես, յորժամ աստուած տնկագործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
cultivation, plantation.
φυτουργία plantatio, cura plantarum, agricultura. Տնկագործելն, իլն. տնկումն եւ դարման տնկոց. մշակութի.
vegetable, vegetative, vegetating;
innate, inborn;
possessive, adventitious.
Բազումս ունի զօրութիւն (միտքն). ունակական, տնկական, բնական, ընդմտածական. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Տնկական.
Ընդդէմ գոյ նա տնկաւոր սննդական բնութեան։ Առ կենդանւոյն տնկաւոր գոյութիւն. (Փիլ. յովն.։ Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Ա։)
to plant;
to constitute, to place, to establish, to collocate.
Տնկին ի թիկունս նորա վէրք անբժշկելիք. (Հ. կիլիկ. (որպէս ռմկ. բուսնիլ )։)